Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

ДҚҚ тарихынан

Басты бет | ДҚҚ тарихынан | Орындалған арман

Уақыт деген қандай ұшқыр! Жиырма жыл жылжып өте шығыпты. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының 20 жылы – 20 белесі. Иә, Алаш жұртының Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін тағы бір ұлы арманы орындалып, әлемге тарыдай шашырап кеткен қандастарымыздың баяғы Күлтөбедегідей күнес жиында басы қосылып, 1992 жылдың қыркүйек-қазан айларының тоғысында Алматыда тұңғыш құрылтайын өткізгеніне 20 жылдың жүзі болыпты. Сол күндерде құрылған Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы да 20 деген қылшылдаған жігіт жасына толып тұр. Осынау жиырма жыл ішінде Қауымдастықтың ІІ, ІІІ, ІV құрылтайлары өтіп, құрметті төрінде тізгінін берік ұстап қадірменді Елбасымыз тұрған бұл құрылым талай-талай тағылымын танытып, қанатын кеңге жая түсті. Біз алдағы 12-13 қазанда Алматыда дүркіреп өтер мерейтой қарсаңында Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы  Төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашевты емен-жарқын әңгімеге тартқан едік.

– Құрметті Талғат Асылұлы, әуелі той құтты болсын дейік. Қазаққа құдайдың көзі оң болмаса, мұндай ырыс-берекелі қызық-қуанышқа жетер ме едік, жетпес пе едік. Ендеше, «сегіз қиыр шартараптағы» бүгінгі қазақ дүбірінің жалпы сарынын бір аңғартып өтіңізші.

– Рахмет. Қазіргі кезде алыс және жақын шетелдерде тұратын қазақтар жалпы ұлтымыздың үштен бірін, яғни 5 миллионнан астам адамды құрайды. Олар дүниежүзінің қырықтан астам елінде тұрып жатыр. Бұл ағайындардың басым көпшілігі Қазақстанмен шекаралас мемлекеттерде орналасқан. Соңғы мәліметтер бойынша Өзбекстанда 1,5 миллион, Қытайда 1,5 миллион, Ресейде 1 млн.-ға жуық, Түркіменстанда 80 мың, Моңғолияда 140 мың, Қыр­ғыз­станда 45 мың қазақ бар. Қазақтар топтасып отырған мұндай жерлер Ауған­стан, Иран, Түркия сияқты елдерден бастап Еуропаның Германия, Франция, Швеция, Дания сияқты алыс мемле­кеттеріне дейін созылып жатыр.

Міне, осы сан миллион ағайында­рымыздың бәріне ортақ айрықша бір қасиеті, жан сүйсінтер жақсы ерек­шілігі бар. Ол – атамекенді аңсау, атамекенге деген мәңгі сөнбес сағыныш. Яғни, шетелдегі қазақтар қай жерде жүрсе де, қай елде тұрса да туған хал­қының шежіресі мен тарихын жақсы біледі, қазақтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын шексіз құрметтейді, ана тілін ардақтайды. Және олардың бәрі де атамекенді ерекше қадір тұтады, әрқа­шан аңсап, сағынып жүреді. Көпшілігі Қазақстанға біржолата қоныс аударуға да ынталы. Тіпті, ең болмаса атажұртты бір көріп, топырағына аунап-қунап қайтсақ деп армандайды. Бірақ кешегі Кеңес Одағының тұсында бұған мүм­кіндік барынша шектеулі болды. Әсі­ресе, алыс шетелдегі қазақтардың ата­жұртқа келуі өте қиын еді. Соның салдарынан қаншама қандастарымыз ата­мекенді бір көрсек деп аңсап, сағы­нумен дүниеден өтті.

– Шетел қазақтарының Қазақ­станмен тығыз байланыс жасасақ деген арманы тек 1991 жылы, Қазақ­стан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана жүзеге асты емес пе?

– Бұл ретте Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбегі ұшан-теңіз зор екендігін атап айтуға тиіспіз. Яғни, Елбасы тәуелсіз мемлекеттің тізгінін қолына ұстаған алғашқы күннен бастап халқымыздың ежелгі асыл мұраларын, қадір-қасиетін қайта жаңғыртып, ұлт ретінде түлетіп, жаңа деңгейге көтеруге бар күш-жі­герін жұмсады. Сондай-ақ, Елбасы әлемнің әр түкпірінде шашырап жүрген ағайындардың басын қосып, атажұртқа көшіріп әкелуге айрықша көңіл бөлді.

Міне, жоғарыда айтылған осындай игі істердің нәтижесінде өткен ғасыр­дың тоқсаныншы жылдарының басынан бастап сырт жерлердегі ағайындар Қазақстанға ағылып келе бастады. Әсіресе, Моңғолия мен Өзбекстаннан, Ресей мен Түркіменстаннан қоныс аударушылар бірден көбейді. Оларға ілесе Түркия, Ауғанстан, Иран қазақ­тары да атажұртқа атбасын бұрды. Көп ұзамай бұл көшке Қытай қазақтары да қосылды. Соның нәтижесінде, тәуел­сіздік алғаннан кейінгі кезеңде ата­жұрт­қа бір миллионға жуық қандас­тарымыз қоныс аударды. Бұған қоса еліміз шетелдегі ағайындармен тұрақты байланыс жасап, оларға мәдени-рухани, оқу-білім жөнінен қолдау көрсету жұмыстарын да үздіксіз жүзеге асырып келеді. Бұл іс-шараларды жүзеге асыруда биыл құрылғанына 20 жыл толып отырған Дүниежүзі қазақтары қауым­дастығының да қосар үлесі ерекше. Қауымдастықтың 1992 жылы Алматы қаласында Елбасының тікелей қолда­уы­мен өткен Әлем қазақтарының тұң­ғыш құрылтайында құрылғаны баршаға мәлім. Бұл құрылтайда Қауым­дастық­тың Төрағасы болып Қазақ­стан Рес­публикасының Тұңғыш Прези­денті Нұр­сұлтан Назарбаев бірауыздан сай­ланған еді. Осы құрылтайда Қауым­дастық Төрағасының бірінші орынбасары қызметіне көрнекті қаламгер, бел­гілі қоғам қайраткері Қалдарбек Найманбаев сайланып, ол кісі бұл қызметті өмірінің соңына дейін жемісті атқарды.

– Өзіңіз де осы қызметті абыроймен атқарып келе жатқан сегіз жылда жалпы әлемдегі, еліміздегі қазақ мәселесінің майын іштіңіз, бүге-ші­гесін білдіңіз. Әуелі Қауым­дастық­тың сыр-сипатын бейнелеп берсеңіз.

– Дүниежүзі қазақтары қауымдас­ты­ғы өзі құрылғаннан бергі жиырма жыл ішінде сырт жерлердегі қазақ диаспорасымен тұрақты байланыс жасайтын еліміздегі ең негізгі ұйымға айналды. Қазіргі кезде бүкіл жұртшылық Қауым­дастықты шетел қазақтарының мәдени-рухани, оқу-білім, ана тілі, экономи­калық жағдайы және демографиялық өсіп-өнуі жөніндегі бүкіл мәліметтерді бір ортаға жинақтап, жүйеге түсіріп отырған ұйым ретінде жақсы біледі. Сондай-ақ, Қауымдастық алыстағы аға­йындардың ұлттық-рухани және көші-қон жөніндегі мұң-мұқтаждары мен өтініш-тілектерін Қазақстан үкіметіне, басқа да тиісті орындарға жеткізіп, олардың шешілуіне ықпал жасап оты­руға да айрықша көңіл бөледі. Соған орай шетелдегі қандастарымыз Дү­ниежүзі қазақтары қауымдастығын өз­дерінің қасиетті қара шаңырағы санайды. Атажұртқа келіп Алматыға ат басын тіреген ағайындарымыз бірінші кезекте Қауымдастыққа кіріп шығады. Жа­ңалықтарын айтады, бірлесіп істей­тін жұмыстар жөніндегі ұсыныстары мен ой-пікірлерін ортаға салады. Қа­уымдастықтың мұндай дәрежеге жетуі Елбасының тікелей қолдауы мен қам­қор­лығының нәтижесі екендігі де даусыз. Яғни, Дүниежүзі қазақтары қа­уымдастығы өз жұмысын төралқа төр­ағасы ретінде Президентіміздің белгі­леп берген бағыт-бағдары мен міндет-тапсырмаларына сүйеніп жүзеге асырады. Бұл жұмыстардың арасында әлем қазақтарының құрылтайларын ұйым­дас­тырудың алар орыны ерекше.

– Олай болса, ең әуелі 1992 жылы өткен тұңғыш құрылтайға тәптіштей тоқтала кеткеніңіз жөн болар.

– Жер жүзіндегі бүкіл қазақтың басын қосатын мұндай жиын біздің елі­мізде бұрын-соңды болмаған еді. Соған орай кезінде бұл алғашқы құрылтай ойдағыдай өз дәрежесінде өтіп, алға қойған мақсатын толық орындай ала ма деген мәселе жұрттың көбін ойлан­дырғаны да, алаңдатқаны да даусыз еді. Бірақ жан-жақты дайындық пен ұйым­дастыру жұмыстарының ойдағыдай болуының әлем қазақтарының тұңғыш бас қосуы кең ауқымды, жан-жақты тартымды бағдарлама бойынша табыс­ты өткізілді.

Құрылтайда Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаев халқымыздың бүгіні мен болашағы туралы жүрек тебірентерлік керемет баяндама жасады. Сөйтіп, бұл басқосу қазақ елінің шынайы тәуелсіздікке қол жеткізуінің айқын бір көрінісі болды. Тұңғыш құ­рылтай шетелдегі сан миллион қазақ­тардың атажұртқа деген ынта-ықыла­сын барынша арттыра түсті.

Сондай-ақ бұл құрылтай Қазақстан Республикасының шетелдегі қазақтарға мәдени-рухани, оқу-білім саласынан қолдау көрсетудің негізі бағыт-бағдары мен басты міндеттерін де нақтылап, көші-қонның қолға алынбай келе жат­қан көптеген мәселелерінің оң шешім табуына өз әсерін тигізді.

– Осыдан кейін елімізде өткен әлем қазақтарының үш құрыл­тайы­ның бір-біріне ұқсамайтын өзіндік ерекшеліктері жөнінде не айтар едіңіз?

– 2002 жылы Түркістан қаласында өткен құрылтай негізінен Қазақстан­ның тәуелсіздік алған он жыл ішіндегі қол жеткізген табыстарын саралап-сараптауға арналды. Алқалы жиында жалпы қазақ халқының алдағы уақыт­тағы әлеуметтік-экономикалық, мәде­ни-рухани, оқу-білім саласындағы өсіп-өркендеуі жөніндегі маңызды әңгімелер қозғалды. Ана тілі мен демография, көші-қон мәселелері де назардан тыс қалмады. Екінші құрылтай ұлты­мыздың рухани астанасы саналатын қасиетті Түркістан қаласында өткі­зілгендіктен бұрынғы тарихымызды еске алып, ұлы тұлғаларымызға құрмет көрсетуге де айрықша көңіл бөлінді.

Әлем қазақтарының үшінші құ­рылтайы 2005 жылы республика­мыз­дың жаңа елордасы – Астана қаласында өтті. Бұл басқосудың алдыңғы құрыл­тайлардан ең басты ерекшелігі барынша іскерлік бағытта өткізілуінде дер едік. Соған орай салтанатты мәжілістен кейін төрт мәселе бойынша секциялық мәжілістер болды. Оларда мәдениет, оқу-білім, бұқаралық ақпарат құрал­дары және көші-қон салалары бойынша шетелдегі қазақтармен байланыс жа­саудың өзекті мәселелері талқыланды.

Түркістан мен Астана қалаларында өткен екі құрылтайда да Қазақстан Республикасының Президенті, Дүние­жүзі қазақтары қауымдастығының Төр­ағасы Нұрсұлтан Әбіш­ұлы Назарбаев арнайы баяндама жасады. Елбасы бұл баяндамаларында шет­елдегі қандаста­ры­мыз­дың бүгіні мен болашағына қатысты ең өзекті мәсе­лелерді ортаға салып, осыған орай Қазақстан тарапынан жасалуға тиіс қол­дау-қам­қор­лық­тардың бәрін бір жү­йеге түсіріп, нақ­тылап берді.

Сондай-ақ, Елбасы бұл құрылтай­ларда Дүниежүзі қазақтары қауымдас­тығының жұмысына оң бағасын беріп, оның қызмет ауқымын кеңейтуге қа­тысты нақты тапсырмалар да берді. Бұл жағдай Қауымдастықтың жұмысын нәтижелі етіп, жаңа деңгейге көтеруге өз септігін тигізді.

Ал төртінші құрылтай 2011 жыл­дың 25-27 мамыр аралығында Астана қаласында өтті. Құрылтайға әлемнің 35 елінен 400-ге жуық ресми өкілдер келді. Қазақстанның өзінен зиялы қа­уым, қоғамдық және саяси ұйымдар­дың жетекшілері, Президент Әкім­шілігі мен Үкімет басшылары, Сенат және Мәжіліс депутаттары, түрлі ми­нистрлік пен барлық облыстардың, Ас­тана және Алматы қалаларының өкіл­дері қатыс­ты. Бұл құрылтайда жастар мәселесіне айрықша көңіл бөлінді. Соған орай шетелден келген қонақтар­дың 60 пайызын жастар құраған еді.

– Құрылтайда шетелдегі қазақ диаспорасы мен оралмандардың мұқ­таж мәселелеріне де айрықша көңіл бөлінген болар?

– Әрине. Олардың біріншісі – көші-қон, екіншісі – оқу-білім, үшіншісі – мәдени-рухани және бұқаралық ақпарат құралдары мәселелері. Құрылтай барысында осы жоспар-бағдарлама толығы­мен жүзеге асты. Қазақ диаспорасы мен оралмандар мәселесіне арналып 9 ми­нистрлік өкілдерінің қатысуымен 7 жер­де дөңгелек үстел мәжілісі өткі­зілді. Басқосуға Ішкі істер, Сыртқы істер, Білім және ғылым, Мәдениет, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау, Байланыс және ақпарат, Ауыл шаруа­шылығы, Спорт және туризм, Эконо­микалық даму және сауда министр­ліктерінің басшылары қатысты. Дөң­ге­лек үстел кезінде алыс-жақыннан келген ағайындар көкейде жүрген бүкіл мәселелерін ортаға салып, іштеріндегі шерін түгел ақтарып, кең отырып әңгіме-дүкен құрды.

Құрылтай бағдарламасы бойынша арнайы халықаралық футбол турнирі өткізілді. Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия, Түркия, Қазақстан және Еуропа елдерінен келген кілең қазақ­тардан тұратын 8 команданың жасыл алаңға шығып жарыс өткізуі де жиын­ның сәнін келтіріп, мерейді өсірді.

Президенттік мәдениет орталы­ғын­да қазақ диаспорасы мен оралман жастар­дың арасында қылқалам шебер­лерінің көрмесі ашылып, жыр мүшәй­асы ұйымдастырылды. Оған әнші мен би­шілер өнерден шашу шашты. Бұл салтанат жастардың думанды ән-би ке­шімен жалғасты.

– Нұрсұлтан Әбішұлы осы құ­рылтайда тарихи сөз сөйлеп, шетел­дердегі қазақ диаспорасы мен орал­мандарға қолдау көрсетудің барлық тетіктерін айқындап, бұл жөнінде алға 5 міндет белгілеп бермеп пе еді?

– Дәл солай. Ол міндеттердің бірін­шісі – көші-қонға қатысты еді. Елбасы көші-қондағы 20 жыл ішінде қол жет­кізген игі істер мен жетістіктерге жан-жақты талдау жасай келе, қандас­тары­мызды атамекенге оралту жұмы­сын одан әрі жүйелеп, жетілдіре беру керектігіне тоқталды.

Құрылтайда Елбасының шетелдегі ағайындарға қолдау көрсету жөніндегі алға қойған екінші міндеті – оқу-білім мәселесі болды. Бұл ретте Президент: «Біз әлемдегі барша қазақ жастарының сапалы білім алуына тиісті жағдай жасауымыз керек… Осыған байланысты Білім және ғылым министрлігіне қандас­тарымызға бөлінетін гранттық квотаны нақтылап, жастармен жүйелі жұмыс жүргізуді тапсырамын», – деді.

Елбасының қазақ диаспорасына қамқорлық жасау жөніндегі алға қойған үшінші міндеті бұқаралық ақпарат құ­ралдарына байланысты болды. Бұл жө­нінде Президент «Біз шеттегі қан­дас­тардың Қазақстаннан жан-жақты хабар алып тұруын көмектесеміз» деп атап көрсетіп, бұл жөнінде де тиісті орын­дарға нақты тапсырмалар берген-ді.

Құрылтай өтісімен Президент Әкім­шілігі Елбасының осы жиында белгі­леген міндеттерінің негізінде алдағы уақытта шетелдегі қазақ диаспорасына қолдау көрсетуге байланысты жүзеге асырылуға тиіс іс-шаралардың жоспарын жасап, бекітті. Бұл жоспарда қазақ диаспорасы мен оралмандарға қатысты ең өзекті мәселелер қамтылып, тиісті министрліктер мен мекемелердің мін­деттері нақты көрсетілді.

– Алыстағы ағайындармен тұрақ­ты байланыс жасап, оларға қолдау-қамқорлық көрсетудің және бір тиім­ді жолы – қазақтар тұратын шетелдерде кіші құрылтайлар, басқа да түрлі басқосулар, мәдени іс-шаралар өткізу екендігін көріп жүрміз. Осы орай­дағы тәжірибелеріңізді таратың­қы­рап айтсаңыз.

– Иә, оныңыз рас. Мұндай бас­қосулар қазақ халқының біртұтас ұлт ретінде өсіп-өркендеуіне үлкен ықпал жасайды. Өйткені, қазақ қай жерде жүрсе де, қай елде тұрса да өзінің ана тілін, ұлттық мәдениеті мен салт-дәстүрін сақтай білуге тиіс. Ол – сонысымен қазақ. Сырттағы қазақтар арасында соңғы уақытта біраз күрделі мәселе­лердің қалыптасып отырғаны да анық. Яғни, олардың жас толқынының ана тілінен алыстап, ұлттық ерекшікте­рінен ажырай бастағаны байқалады. Бұл жағдайдың алдын алу үшін не істеу керек? Осы тұрғыдан келгенде кіші Құ­­рылтай сияқты басқосулардың маңы­зы айрықша. Яғни, сырт жерлердегі аға­йындардың ұлттық-рухани түйткіл­дері ең алдымен осындай жиындарда жан-жақты талқыланып, күн тәртібіне қо­йылуға тиіс. Қазіргі кезде Еуропа ел­дерінің көбінде Қазақ мәдени орталық­тары құрылып, ойдағыдай жұмыс іс­теуде. Қауымдастық осы орталық­тар­мен бірлесіп, жыл сайын бір рет Еуропа қазақтарының спорт және мәдени мерекелерін ұйымдастыруда.

Мұндай алқалы жиындардың бірі биыл Еуропаның теріскейіндегі Дания елінің Аархус қаласында өтті. Бұл кіші құрылтайға Қазақстаннан біздің арнайы делегациямыз барып қатысты. Делегация құрамында Парламент Мә­жілісінің депутаты Оразкүл Асанғазы, «Егемен Қазақстан» газетінің басшысы Сауытбек Абдрахманов және басқа да қоғам қайраткерлері мен өнер жұл­дыздары болды.

Осы ретте Қауымдастықтың игілікті істеріне әркез демеу көрсетіп жүрген «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ-қа Данияда өткен кіші құ­рылтайды ұйымдастыруға көмек­тескені үшін алғыс білдіргім келеді. Қа­зақ рухын көтеруге қызмет ететін осындай қолдастығымыз алда да жалғасады деп үміттенемін.

Кіші құрылтайдың ойдағыдай өтуі­не Қазақстанның Даниядағы елшілігі де үлкен үлес қосты. Құрылтай кезінде Қазақстаннан барған делегацияны елі­міздің Германия Федеративтік Респуб­ликасы мен Дания Корольдігіндегі Төтенше және өкілетті елшісі Нұрлан Онжанов қабылдап, Қазақстанның Еуропа қазақтарымен байланысын одан әрі нығайта беру орайындағы өз ойларын ортаға салды.

Қазақ диаспорасының мұндай кіші құрылтайлары Тәжікстан, Ресей, Моң­ғолия, Түркия сияқты елдерде де сәтті өткенін ауыз толтырып айта аламыз. Сондай-ақ, Қауымдастық шетелдерде кіші құрылтайлардан да басқа түрлі мәдени шаралар өткізуге де айрықша көңіл бөлуде. Әсіресе, шетелдегі қазақ жастарының Қазақстанда оқып, білім алуына байланысты да көп жұмыстар атқарылуда. Бұл ретте Қауымдастық шетелдік қазақ жастарына арналған дайындық курстарының ашылуына тікелей мұрындық болып атсалысты. Соған орай қазір Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті мен басқа да жоғары оқу орындарында бірнеше дайындық курстары жұмыс істейді.

– Өз жұмыстарыңызда әріптес қолдаушылар бар ма? Басқа меке­ме­лердің көмегі қандай? Жұмыста­рыңызды түрлендіру орайында нендей ізденіс жасаудасыздар?

– Қауымдастық өзінің күнделікті жұ­мысын Президент Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімімен, Мәдениет және ақпарат министрлігі және оның Тіл комитеті, Білім және ғылым минис­трлігі, Ішкі істер министрлігі, Сыртқы істер министрлігімен тығыз байланыс­та жүргізеді. Ал шетелдік қазақтармен байланысты сол елдердегі Қазақстан елшіліктерімен және қазақ мәдени орталықтарымен бірлесіп жүзеге асырудамыз. Қазір қазақтар көп тұратын елдердің басым көпшілігінде заңды түрде құрылып, әділет мекемелерінен тіркеуден өткен қазақ мәдени орта­лықтары жетерлік. Мысалы, Түркия, Германия, Франция, Австрия сияқты елдерде мұндай орталықтар көптен бері жұмыс істейді. Өзбекстандағы қазақ мәдени орталығының да жұмысы жемісті. Ол елдің көптеген облыстары мен Қарақалпақстанда республикалық Қазақ ұлттық мәдени орталығының бөлімшелері кұрылған. Ресейдің Мәс­кеу, Санкт-Петербург сияқты үлкен қалаларынан бастап, Астрахань, Орынбор, Омбы, Самара, Саратов, Челябі, Түмен облыстары мен сонау алыстағы Саха Республикасында да қазақ мәдени орталықтары бар. Балтық жағалауы елдерінде де қазақ мәдени орталықтары шаңырақ көтере бастады. Біз осы мәдени орталықтармен тікелей байланысып, бірлескен бағдарламалар негі­зіндегі көптеген шараларға ұйтқы бол­дық. Мысалы, ол елдерде қазақ әде­биеті мен өнерінің мерекелері өткі­зіледі, жергілікті қазақ өнер ұжым­дарына ұлттық киім мен музыкалық аспаптар жөнінен көмектесеміз.

Қауымдастық Моңғолия сияқты елдерде өз бөлімшесін ашты. Кейбір елдердегі қандастарымызбен байланыс­ты жеке тұлғалар, жеке мәдениет ошақтары арқылы жолға қойып алудың сәті түсті.

Шетелдегі ағайындармен тікелей байланысты барынша жақсартып, тиімді жүргізу үшін Павлодар, Атырау, Оңтүстік Қазақстан, Алматы сияқты шекаралық облыстар мен Астана қала­сында Қауымдастықтың бөлімшелері ашылған. Бұл бөлімшелер өздеріне жақын, көршілес елдегі қазақтармен қазірде тәуір-ақ байланысып жатыр.

Міне, осындай жан-жақты жұмыс­тар­дың нәтижесінде Қауымдастық әлемнің түкпір-түкпірінде шашырап жүрген қазақтардың Қазақстан тарапынан шешілуге тиіс мәселелерін зерттеп, оларды бір жүйеге түсіреді. Қауымдас­тықтың жанынан арнайы құрылған ғылыми сараптама орталығы қазақ диаспорасының тарихын зерттеумен айналысуда. Осы орталықтың талдамалары негізінде тиісті құзырлы орын­дарға үнемі нақты да дәйекті ұсыныс­тармен шығудамыз. Сондай-ақ, Қауым­дастық жанындағы ақсақалдар алқасы да шетелдегі ағайындармен байланыс жасаудың өзекті мәселелерін ортаға салып, жиі бас қосып тұрады.

Қазақстанның шетелдегі қазақтар­мен байланысының ең басты бір бағы­ты – көші-қон мәселесі. Әрине, көші-қон жұмыстарының әлде де ойласатын, жан-жақты қолға алып, жүйелі түрде шешетін мәселелері аз емес. Түрлі түйткілдері көңіл толқытар бұл сынды шаруаларға да өз үлесімізді қоспай, ілтипатқа ілмей тұра алмаймыз.

– Шетелдегі қазақ диаспорасына ақпараттық қолдау көрсету орайында не айтасыз? Көп нәрсе хабар­дарлыққа байланысты мына заманда бұл жұмыстың мүмкіндігі мен болашағы үлкен шығар?

– Иә, бес миллионнан астам қазақ диаспорасының 90 пайызға жуық бөлігі елімізбен шекаралас мемлекеттерде орналасқан. Шекараға жақын болған­дықтан ол елдерге Қазақстанның радио және телехабарларын жеткізу барынша оңай. Бұл елдерге Қазақстанның газет-журналдары мен кітаптарын та­ратудың да мүмкіндігі мол. Сондай-ақ, қазір бұл ретте арнайы веб-портал ашу да қолға алынды.

Яғни, Қазақстанның ақпараттық кеңістігін әлдеқайда кеңейтіп, аудито­рия­сын ұлғайтудың тиімді бір жолы – шетелдегі отандастарға арнал­ған радио және телехабарлар ауқымы мен түрлі басылымдарды көбейту. Елімізде бұған толық мүмкіндік бар. Осыған орай Қауымдастықтың жанынан «Алтын бесік» журналы мен «Туған тіл» аль­манағы жарық көріп, шетелдердегі ағайындарға таратылады. Бұл басылымдарды шығаруға қолдау жасап жатқан Мәдениет және ақпарат ми­нистрлігінің Ақпарат және мұрағат комитеті мен Тіл комитетіне алғы­сымыз зор.

Еліміздің экономикалық-әлеуметтік өсіп-өркендеуінде Елбасының жыл сайынғы дәстүрлі Жолдауының алар орны ерекше. Жолдауды барша қазақ­стандықтармен бірге шетелдегі ағайын­дар да айрықша ынта-ықыласпен асыға күтеді. Соған орай Қауымдастық Елба­сының Жолдауын шетелдегі отандас­тарға жеткізіп, жан-жақты насихаттауға да айрықша назар аударады. Қазір Жолдауды түрік, моңғол тілдеріне аударып, оның төте жазумен шығатын нұсқасын дайындап, алыстағы ағайындарға жет­кізуде жеделдік пен ыждағаттылық танытудамыз.

– Шеттегі қандастарды қолдау, түйткілді мәселелерін шешу орайында тағы қандай игі істер атқарылуда?

– Әлбетте, түйткілді жайлар жоқ емес, бар. Мысалы, Өзбекстандағы, Қы­тайдағы қазақ мектептеріндегі оқы­тудың қазіргі жағдайы, содан туындайтын болашағы алаңдатады. Кезінде Соломенцев деген шовинист совмин төр­ағасы Ресейдегі қазақ мектептерін «Ол неге керек?» деп бір-ақ бұйрықпен жауып тастаған. Конституциялық тұрғыдан заңды болса да, сол мектептерді енді қайта ашу қиын. Шетелдік қандастар балаларының атамекендегі жоғары оқу орындарына түсу мәселесінде нақты­лай түсетін тұстар баршылық. Еуропа елдеріндегі, Түркиядағы бауырлардың ұрпақтарына ана тілін үйрету орайын­дағы салғырттық та жарасып тұрған жоқ. Содан соң оралмандар көші тоқт­ап қалды деп дабыл қағушылардың да құлағына алтын сырға дер едім. Себебі, көштің тоқтап қалған ештеңесі жоқ. Керісінше, қаржының бір бөлігі орал­ған қауымды орнықтыруға, мұндағы өмірге, мамандыққа бейімдеуге жұм­салып жатыр. Одан біз ұтпасақ, ұтыл­маймыз. Осындай жайларды оңынан шешу жөніндегі жұмыстарға келер болсақ, қауымдастық шетелдегі қазақ диаспорасының демографиялық және әлеуметтік жағдайының бүгіні мен болашағы жөнінде арнайы экспедициялар ұйымдастыруды да қолға алып келеді. Осы жұмыстардың нәтижесінде «Өзбекстандағы қазақтар», «Қытай­дағы қазақтар», «Ресейдегі қазақтар» деген монографиялық жинақтар жарық көрді. Жалпы, Қауымдастық шетелдегі қазақ қаламгерлерінің шығармаларын жинап, жарыққа шығарып насихаттауға айрықша назар аударады. Шетел қазақтарымен байланыс жасау жөнінде түрлі ғылыми-практикалық конференциялар, дөңгелек үстел мәжілістері ұйымдастырылуда.

Қауымдастық көп жылдан бері Түркістан қаласы әкімдігімен бірлесіп, шетелдегі ағайындарға қолдау көрсету жөнінде түрлі іс-шараларды тұрақты өткізіп келеді. Солардың бірі – «Түр­кістанды аңсау» атты мәдени-этно­графиялық оралмандар фестивалі. Бұл фестивальға Қазақстанның барша облыстарында орналасқан оралмандар, сон­дай-ақ Өзбекстан, Қырғызстан, Қы­тай, Моңғолия елдерінен арнайы келген өнерпаздар қатысады.

Шетелдегі қазақтар жас ұрпаққа ана тілін үйретуге құштар. Осы мақсатта арнайы мұғалім жіберу туралы да жиі өтініш айтады. Бірақ қазір заман өзгерді. Бүгінгі таңда тілді техниканың көме­гімен де оңай үйре­нуге болады. Соған орай өз маман­дарымызға шетел қазақ­тарына арнап қазақ тілін үй­рену­дің компьютерлік бағдарлама­сын жа­сат­қыздық. Сондай-ақ, «kazaktar.kz» веб-сайтымыз да тұрақ­ты жұмыс істейді.

Алыс және жақын шетелдердегі қа­зақ мектептері мен қазақ мәдени орта­лықтарын оқулықтар және оқу-әдіс­темелік құралдармен қамтамасыз ету, оларға түрлі кітаптар, журналдар тасымалдап жеткізіп беру жайы да ешқашан назарымыздан тыс қалған емес.

Шетелдегі ағайындар қазақ тіліндегі кітаптарға да өте мұқтаж. Соған байланысты біз шетелдегі қазақ қалам­гер­ле­рінің шығармаларын басып шығарумен ғана шектелмей, оларға Қазақстанда жарық көрген түрлі кітаптарды жүйелі түрде жіберіп тұрамыз.

Шетелдегі қазақ балаларын Қазақ­станда өтетін қазақ тілі мен әдебиеті жөніндегі конкурстарға қатыстыру, «Бал­дәурен» сауықтыру орталығына әкеліп тынықтыру да жылдағы жоспарлы талапқа сай.

Бір сөзбен айтқанда, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы Елбасы­ның шынайы қолдауы мен қамқор­лығының нәтижесінде шетелдегі қазақ диаспорасымен байланысты барынша нығайтып, жиырма жыл ішінде үлкен белестерге көтеріліп, айтарлықтай табысқа жетті.

Қауымдастық бұл жұмыстарын ал­дағы уақытта қазіргіден де жаңа деңгейге көтеріп, жан-жақты әрі жүйелі түрде жүргізе береді деп кәміл сеніммен айта аламыз. Ал мерейтойлық іс-шара­лары­мыз іскерлік рухта, мәнді де мағыналы болып өтпек. Бағдар­ламада салиқалы ғылыми-практикалық конференция, «Ата­мекен және шетел­дегі қазақ жастары» атты сан-салалы өнер фестивалі көзделген. Бұл алқалы жиында да Алаш абыройы аспандай түсеріне сөз жоқ.

– Әңгімеңізге рахмет.

 

Әңгімелескен

Қорғанбек АМАНЖОЛ,

«Егемен Қазақстан».

АЛМАТЫ.

Сейсенбі, 9 қазан 2012 7:08

 

http://www.egemen.kz/2012/10/09/347652/

 

Пікір қосу

Пікірлер

Бас демеуші

Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен Қазақстанда және шетелдерде өтетін мәдени шаралардың бас демеушісі – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» акционерлік қоғамы

Ұсынамыз

ҚР БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ҚР ЕҢБЕК ЖӘНЕ ХАЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ МИНИСТРЛІГІ

ҚР ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА МИНИСТРЛІГІ

ҚР ІШКІ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІ

Құттықтау, құтты болсын

ҚР СЫРТҚЫ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІ

Барлық ұсыныстар

Мекен-жайы
050002, Алматы қаласы
Ш.Уәлиханов көшесі, 43 А
Тел/факс: +7 (727) 2739997, 2733244.

Web: www.qazaq-alemi.kz
Модератор: info@qazaq-alemi.kz
Қабылдау бөлімі: qabyldau@qazaq-alemi.kz

ЖОЛ КАРТАСЫ

Сайт материалдарын қолдану үшін сілтеме көрсетуіңіз міндетті