Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Басты бет | Көші-қон

Көші-қон

     Бірнеше күннен кейін Астана қаласында V Дүниежүзілік қазақ құрылтайы өтеді. Әлем қазақтарының басты форумына төрткіл дүниенің 38 мемлекетінен келген ағайын жиналып, ұлт мәселесін талқыламақ. Басты мәселе, сөзсіз, қазақ көшін жандандыру, қазақ диаспорасына қолдау көрсетудің тың жолдарын іздеу болмақ. Алыстағы ағайынның басқосуы қашанда ұлы той. Алайда осы алқалы жиын тек той-думан қуып, ЭКСПО шарлап, жиын тақырыбын ұмытып кетпесе екен деп тілейміз. Себебі қазақ этносы мен ұлты алдында тұрған көптеген кешенді мәселе бар. Соларды назардан шығарып алмасақ екен.


БІРІНШІ МӘСЕЛЕ: ШЫНАЙЫ БАҒА БЕРУ, АЛДАМАУ, АЛДАНБАУ

     Мұратқа адал болу, мақсатқа жету қашанда шыншылдықты, шынайылықты талап етеді. Тек шынайы анализ, шынайы баға, шынайы болжау ғана істі алға жетелейді. Бұл – айқайлаған ақиқат, аңқылдаған аксиома. Осымыз рас десек, сонау 1992 жылғы тұңғыш қазақ құрылтайынан бастап, 2002, 2005, 2011 жылдары өткізілген әрбір құрылтайда айтылған сөздер, алынған міндеттемелер сараланып, ой елегінен өткізілгені абзал. Мемлекет не деді, нендей уәде берді? Қазақ диаспорасының өкілдері нені қажет етті, неге серт берді? Осының қаншасы, қанша пайызы іске асып, қаншасы сөз күйінде, қағаз жүзінде қалып қойды? Дұрысы – мемлекет тарапынан бір адам, диаспора жағынан бір адам шығып, жиналған жұртқа осы жайында анық, ашық жауап беруі міндет. 

ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ: ҚАЗАҚ САНЫ

      Біз осы қаншамыз? Елдегі қазақ саны туралы жақсы болсын, жаман болсын дерегіміз бар. Алдағы күндері 18 миллионға толатын Қазақстан тұрғындарының 71 пайызы қазақ деуге жеттік. Яғни атамекенде 12,7 миллион қазақ тұрып жатыр деген сөз. Ал шетте жүрген қазақтың саны қанша? Бір деректе 4 миллион, екінші бір деректе 5 миллион деп жатады. Кейде көңілденіп, шаттанып, әлемде шамамен 6-7 миллион қазақ бар-ау деп те қалатын ағайын жоқ емес. Бірақ бізге сөз керек пе, көш керек пе? Бізге көңіл тоқтығы керек пе, әлде ел мен жердің тұтастығы керек пе? Егер соңғысы дер болсақ, онда қазақ саны ойыншық емес. Саяси-экономикалық маңызы бар, болашақты бағдарлауға, көшті жоспарлауға ауадай қажетті ғылыми дерек. Олай болса, сыртқы істер, мәдениет, ұлттық экономика министрліктері тиісті құзырлы органдармен бірігіп, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен қоян-қолтық жұмыс істей отырып осы сұраққа нақты жауап беруі тиіс. Бәлкім, осы құрылтайда қазақ диаспорасының демографиялық мәселелерін зерттейтін, осы төңіректе ізденетін арнайы орталық ашу мәселесін қозғауы тиіс шығар.


ҮШІНШІ МӘСЕЛЕ: ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫНЫҢ КӨҢІЛ КҮЙІ, ХАЛ-АХУАЛЫ 

    Әлемде тұрып жатқан қазақтың барлығы сол елдерге алабөтен емес. Көбісі өз ата-бабасының жерінде, қонысында тұрады. Әсіресе Қытай, Ресей, Моңғолия, Өзбекстанда тіршілік жасап жатқан қазақтарға бәрін тастап, атамекенге көш деудің өзі қиын дүние. Егер қазақ тілі, ділі, мәдениеті, тарихы, болмысы, мұраты тек қана қазаққа керек, олардың іске асып, гүлденетін жері тек қана Қазақстан деп ұғар болсақ, онда осы қалың қазақтың бәрі болмаса да, көбісі түптің түбінде елге оралары анық. Оның үстіне тарыдай шашылған қалың қазақ тұрып жатқан елдерде не боларын, саяси үдерістердің қалай өрбитінін болжау қиын. Анығы – жоғарыда аталған елдерде қазақтың қазақ болып қалуына деген асқан құлшыныс пен шын ниет жоқ деп айтсақ артық кетпейміз. Керісінше, қазақты қытай, өзбек, орыс ету деген, ассимиляциялау деген саясат жүргізіліп жатқанын естіп те, біліп те жатырмыз. Бәрі емес, қазір емес, бірақ болашақта сол қазақтың біразы атамекенге оралады, оралуы тиіс. 
     Жалпы алғанда, адам психологиясы, болмысы, санасы аса қызық дүние ғой. Бүгін бар бір атым насыбай көңіл ертең өзгереді де кетеді. Бүгін елге қайту ниеті ертең-ақ жоқ болады. Бүгін тұрып жатқан елге деген патриотизм ертең-ақ «қайтсем де кетем» деп те өзгеріп жатады. Есесіне келем деген қазаққа жағдай жасау, қарсы алу, қоныстандыру тек көңілдің ғана шаруасы емес, ниеттің ғана лажы емес, үлкен саяси-экономикалық, әлеуметтік астары бар, көп қаржыны талап ететін дүние. Біз қазақ көші мәселесінде көңіл күй, реніш-қайғы миграциясына емес, стратегиялық бағдары, тетігі, жоспары бар миграцияға ұмтылуымыз қажет. Олай болса, ертеңнен бастап қазақ тұрып жатқан елдердегі жай-күй, хал-ахуалды сырттай ғана зерттеп қоймай, керісінше, сол елдерге барып, жұрт арасында сауалнама жүргізіп, қандастарымыздың тамырын басып отыруымыз міндет. Ол үшін мемлекеттік органдар арнайы қаражат қарастырып, еліміздегі гуманитарлық институттардың біріне осы мәселе басты бағыттардың бірі ретінде табыстауы қажет. Оның нәтижелері әлсін-әлсін баспасөзде жарияланып, тиісті органдардың жұмысында пайдалануы тиіс. Осының нәтижесінде жалпы қоғам: «Қай елден қанша қазақтың көшу ниеті бар?», «Олардың көшуіне не кедергі?», «Көшіп келушілерге қандай көмек керек?», «Көшіп келушілер елдегі көші-қон заңынан хабардар ма?», «Көшем деушілер қай облыстарға көшкісі бар?» деген сияқты көптеген өзекті сұрақтарға бұлтартпас жауап алуы керек. Сонда ғана қазақ көшін болжап, бағдарлап, жоспарлап, ертеңгі күні өзіміз де, өзге де жерге қарап, ұялатын жайттардан аулақ боламыз. 

ТӨРТІНШІ МӘСЕЛЕ: ДИАСПОРАНЫ ҚОЛДАУ 

    Шеттегі қазақ елге көшсін-көшпесін оларды саяси-дипломатиялық жолдармен қолдау көрсету, экономикалық қарым-қатынас орнату, адами, ақпараттық және мәдени көмек беру – Қазақ ұлттық мемлекетінің міндеті, борышы, парызы. Бұл да аксиома. 
    Егер қазақтар тұрып жатқан елдердегі диаспорамызға көзқарас дұрыс болса, онда оны еселей түсу қажет. Ал егер, керісінше, оларға қысым жасалып жатса, адами, этникалық құқықтары тапталып жатса, мемлекет және ұлт дәрежесінде алаңдаушылығымызды білдіру, әрекет ету елде жүрген біздің бәрімізге сын. 
     Қазақ этносы – бөлінген этнос. Діліміз, тіліміз, дініміз бір десек те, арада тек қана мемлекеттік шекара емес, басқа да шектеулер жоқ емес. Мысалы, алдағы уақытта матрицалық, ядролық қазақ латын қарпіне өтейін деп жатыр. Осы жағдайдың өзі диаспорамен белсенді жұмысты талап етеді. Диаспора ел ішіндегі бар жағдай туралы хабардар болуы керек. Ертең қазақ мемлекеті жаңа әліпбиге өткен кезде диаспора аңырап қалмауы міндет. Диаспора ішінде де қажетті жұмыс жүргізіліп, шеттегі қазақтар іштегі қазақтың жаңалығынан ажырап қалмағаны керек бізге. Қазақ мектебі бар, қазақ мәдениетінің ошақтары сақталған барша жерге жаңа әліпбидегі кітап, газет, журналдарды жеткізу, ақпараттық және әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету осы үлкен жұмыстың мызғымас бөлігіне айналуы тиіс. 
    Диаспора арасында тиісті зерттеулер жүргізілгеннен кейін, қанша адамның көшуге ниет-ықтияры бар екенін білгеннен кейін істелетін жұмыстың бірі – оралушы ниет білдіруші куәлігін беру (оралман емес). Оралуға ниеттілердің арасында мемлекет заңдарын түсіндіру, елдегі жағдайды ұғындыру бергі жақта емес, арғы жақта басталуы тиіс. Бұл тұрғыдан қарасақ, біздің диаспора мен қауымдастықтың жұмысы мардымсыз. Егер мемлекеттің осы мәселеге дәті жетпесе, бәлкім, осындай куәліктерді жасауды қауымдастық өз мойнына алуы шарт еді. Егер осы шаруа іске асса, онда мемлекеттің де жұмысы жеңілдер еді деп санаймын. Мысалы, Моңғолияда тұрып жатқан осындай отбасы шамамен бес жылдан кейін көшуге ниетті деген дерек болса, көш мәселесі жеңілдей түсері анық емес пе? Немесе Ресейдің осы облысынан осыншама отбасы, оның ішінде осыншасы өз қаржысымен, осыншасы көмекке мұқтаж деген дерек болса, кімге жаман болар еді? Миграция, көші-қон ермек емес. Керісінше, баршаның тарапынан барынша тереңдікті, ұйымшылдықты, әрекетшілдікті талап ететін дүние. 


БЕСІНШІ МӘСЕЛЕ: ДИАСПОРАНЫ ҚОРЛАТПАУ 

       Шынын айту керек, елімізде, орыстілді ортаны айтпаған күннің өзінде, қазақтілді ортада қазақ көшіне деген дұрыс, орнықты көзқарасты әлі қалыптастыра алмай отырмыз. Келген ағайынды, қандасты «қытай», «өзбек», «моңғол» дейтініміз, одан қалса, «қашқын», «босқын», «надан», «білімі жоқ» деп кінә тағуымыз рухани және адами кещелік. Сталин заманында немісті, кәрісті күрдті бауырына басып аман алып қалған, кеңдік пен бауырмалдық танытқан қазақтың өз қандасына деген осы мінездерін өз басым түсінбеймін, түсінгім де келмейді. Адамшылыққа, қазақшылыққа жат нәрсе, жат мінез, жат қылық. Қазақ қауымы өз ағайынын орыстілді қауымның қысымы мен кекесінінен қорғай алмай келеді. Тіпті соларға қосылып табалайтынын қайтесің кейде? Қазақ көшіне қарсы тұру, оны қаралау – қазақ ұлтына қарсы шығу, оның түпкілікті мақсат-міндетін ұқпау, ұғынбау. Бүгінде орыстілді қауымның қазақ көшіне қарсы шығуының себебі түсінікті: қазақ көбейсе, дәурені өтеді, тілдік және мәдени орта өзгереді, үйреншікті статусынан таяды. Бірақ шындап келсе, қазақ көші дегеніміз – экономикалық әлеует, демографиялық өсім, жұмыс көші емес пе? Осындай қисындарды орыстілді аудиторияға жеткізе алмай келеміз. Сендерге маңыздысы не: көкірек пе, өсім бе, тұралау ма, өркендеу ме дегендей батыл әңгіме, дәйекті деректі солардың тілі мен түсінігінде жеткізе айта алмай жатамыз, дискуссиядан қашамыз. 
     Шынын айтайық, қазақты мүсіркейтін, жақсы көретін, соңғысымен бөлісетін әлемде ешбір ел, ешбір ұлт жоқ, жоқтың қасы. Әрбір ұлт ең алдымен өз мәселесін шешуге тырысады. Әрбір ұлт мемлекеттік эгоизмге басымдық береді. Алдымен өзін жарылқайды. Оған ренжудің қажеті жоқ, содан үйренуіміз қажет. Егер болашақта қазақ санын арттырамыз, жыртығымызды жамаймыз, іргемізді бекітеміз десек, онда санымызды толтыратын, жоғымызды түгендейтін бір ғана сыртқы ресурсымыз бар. Ол – қазақ диаспорасы. Қазақ диаспорасын елге «келсең кел, келмесең бадал» деген қағидатпен емес, «сен де қазақсың, сенің Отаның бар, қолыңнан келсе Отаныңа қол ұшын бер» деген қағидатпен келтіру қажет. «Арқаға көш, Алаш!» деп ұрандаймыз. Ал осы Арқамыздың жұртшылығы сырттағы түгіл, іштегі қазақты қабылдауға, құшағына басуға құлық таныта бермейді. Осыны қайтеміз? Осыған қандай айла-әрекет жасауға болады? Бұл үлкен мәселе. 
      Қысқасы, осы. Айта берсе, әрине, әңгіме табылады. Менің ойымша, құрылтайда кемі осы бес мәселе ашық айтылып, талқылануы тиіс. Сонда ғана біз өз мақсатымыз бен ойымызға жетеміз. 
       Айдос САРЫМ, саясаттанушы

толығырақ

        Кез келген қазақстандық уақытша басқа қалада тұруы керек болса, ол уақытша мекен-жай бойынша тіркеуден өтуге міндетті. Тіркеуге тұрмаған адамға 10 АЕК (23 мың теңгеге жуық) көлемінде айыппұл салынады. Көші-қон заңдарына енгізілген жаңа ереже қоғамда жиі талқыланған өзекті тақырыпқа айналды. Осы ретте ықтиярхатпен жүрген қандастарымызды уақытша тіркеуге алу қалай жүзеге асуда деген заңды сұрақ туындайды.    

         Ықтиярхат – шет ел азамат­тарына 10 жылға немесе 5 жылға берілетін құжат. Яғни, азаматтық алғанға дейін тұрақты тіркеуге тұруға мүмкіндік береді. Шет ел азаматтары ықтиярхаттың көмегі­ мен шекарадан визасыз шығуы­на, еркін жүріп-тұруына мүмкін­дік алады. Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 7 сәуірдегі №315 бұйрығында «Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тіркеу және оларға Қазақстан Респуб­ ликасында тұрақты тұруға рұқсат беру», «Азаматтығы жоқ адам­ дарға куәліктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұра­тын шетелдіктердің тұруына ықтиярхат беру», «Қазақстан Рес­ публикасының азаматтығын алу­ды және одан шығуды тіркеу» мәселелері айтылып, бекітілген болатын.

      Мәселен, Қытай Халық Республикасынан елімізге оралған қандасымыз, Алматы қаласын­дағы «Халықаралық қазақ-қытай колледжінің» 2-ші курс студенті Жұпар Дүйсенбек «Ықтиярхат аларда тұрғылықты мекен-жай­ым бойынша көші-қон полициясы арқылы автоматты түрде тұрақты тіркеуге тұрдым. Тұрғылықты жерім – Алматы облысының Шелек ауылы. Алматы қаласында оқитындықтан алғашында уақытша тіркеу мәселесі шық­қанда азаматтық ала қоймаған біздер үшін уақытша тіркеуге тұру қалай болмақ деп алаңда­ғаным рас. Әркім әр түрлі айтады. Осыған қатысты нақты ақ­ параттар беріліп, түсіндіру жұ­мыстары жүргізілсе», дейді.

     Осы сұраққа жауап алу мақсатында Алматы қаласындағы осы мәселеге жауапты мамандар кеңесіне жүгінген едік. Халыққа қызмет көрсету орталықтарына хабарласқанымызда, аталған сұраққа жауап бере алмайтында­рын айтып, көші-қон полициясы­на бағыттады.

   Алматы қалалық көші-қон полициясы басшысының орын­басары, полковник Жандос Тұрысбеков уақытша тіркеу мә­селесінің ықтиярхатпен жүр­ген қандастарымызға ешқан­дай қатысы жоқтығын айтады. «Азаматтық алмаған қандаста­рымыздың тіркелу мәселесі бұр­ынғы қалпында реттеледі. Ішкі істер министрлігінде осыған қатысты біраз әңгімелер болған. Дегенмен, нақты мақұлданған жоқ. Ықтиярхаты бар этностық қазақтар тұрғылықты мекен-жайы бойынша тіркеуге тұра береді. Ықтиярхатпен жүрген басқа шет ел азаматтарына да уақытша тіркеуге тұру керек емес. Кері­сінше, ол азаматтар тұрақты тір­кеуге тұрған жерінен басқа ме­кен-жайға уақытша тіркелген жағдайда бұл заң бұзушылық бо­лып есептеледі. Осындай сауал­ мен бізге келіп жатқан азамат­ тар легі көп. Оларға барынша түсіндіру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Уақытша тіркеу бойынша ол азаматтарға ешқандай алаң­ даудың қажеті жоқ», – деді ол. Көші-қон полициясы қыз­меткерінің бұл жауабынан көпшілікті алаңдатқан мәсе­ленің ара-жігі ашылғандай болғаны рас. Өйткені, Жұпар Дүйсенбек тілге тиек еткендей, ғаламтор беттері мен жауапты мекемелердің сайттарынан бұл сауалға қатысты нақты ақпарат таба алмадық.

    Тарихи атамекеніне көш түзеп жатқан қандастарымыздың басым бөлігі Өзбекстан мен Қытайдан қоныс аударғандар. Мемлекет та­рапынан оларға барынша қолдау көрсетілуде. Елбасымыз «Әлемде өз қандастарын атажұртқа жи­нап, мемлекеттік тұрғыдан ар­найы бағдарламалар қабылдаған, келгендердің жаңа ортада жат­сынбай, бірден сіңіп, жайлы ғұмыр кешіп кетуіне барлық жағдайларын жасап жатқан дүниежүзіндегі үш елдің бірі – Қазақстан», деп бекер айтпа­са керек. Қандастарымыздың әлеуметтік жағдайының жақса­рып, әл-ауқатының артуы елі­міз үшін зор абырой. Осы рет­те оларға құқықтық тұрғыдан көмек көрсету барлық қоғам мү­ шелерінің міндеті болуға тиіс.

         https://www.egemen.kz/2017/02/27/104908

толығырақ

         Рудный қаласына Өзбекстаннан біраз ағайын келіп қоныс тепті. Алдымен атажұртқа жастар легі келіп жетті. Рудный мен оның кенттеріне 1991 жылдан бері тек Өзбекстаннан көшіп келген қандастарымыздың саны өткен жылдың аяғында 14 мың елу адамға жетіпті. Олар негізінен кен алыбы Соколов-Сарыбай кен өндіру бірлестігінде жұмыс істейді. Алып экскаваторлар мен кен таситын машиналарды ұршықтай үйіріп жүрген, металл өңдеу зауытында, толып жатқан цехтарда кен ісінің бүге-шігесіне дейін білетін жастарды кездестіргенде риза боласың, кеудеңді кәдімгідей мақтаныш кернейді. Атажұртқа келдік екен деп, «маған не бересіңдер?» немесе «алма піс, аузыма түс» деп отырған олар жоқ, шамасының келгенінше ел қатарлы еңбек етіп, баспана алуға, тұрмысын түзеуге тырысады. Жастар ата-жұртқа соқа бастары емес, отбасымен, ата-аналарымен келді. Бірақ көлденең тұрар кедергілерден шақшадай басы шарадай болып жүргендер жетерлік.

      – Новои облысында біраз қазақ бармыз ғой. Онда да бар­лығымыз кен жұмысында ең­бек еттік. Атамекенге көштің ба­сын жастар түзеген еді. Әлі со­лай болып келе жатыр, менің де балаларым Қазақстанға ке­теміз деген соң, олардан қала алмадым. Екі қыз, бір ұлыммен тез жиналып, Рудныйға көшіп келдік. Бір жылдан кейін анамды алып келдім, бірақ оны тір­кете алмаймын, осынша бейнет шектіремін деп ойламаппын, – дейді Гүлнар Жақсылықова.

      Гүлнардың анасы Айымгүл Дәу­летбаева қария бізді көр­ген­де алдымен көз жасына ерік берді.

        – Сексенге таяп отырған жа­сымда бала-шағама масыл болдым. Балаларым тастап отыр­ған жоқ, қарттығыма, ау­ру­ыма бәйек болып қарап жатыр ғой. Бірақ ай сайын сонау Ресейдің шекарасына барып, белгіленіп келу деген маған да, балаларыма да қиын болып тұр. Қарттық бір жағынан, ауру екінші жағынан жолға да жарамай бара жатырмын, – деді кейуана.
      Әңгіме былай болған екен. Айымгүл қарияның жиен немересі Алена Ахметова (ол кезде Қалилаева) 2012 жы­лы Өзбекстанның Новои об­лы­сындағы Зеравшан қала­сы­ның Мұрынтау кентінен Руд­ный қаласына көшіп келеді. Сол 2012 жылы 20 сәуір­де ол отанасы деп танылып, об­л­ыс­тық көші-қон поли­циясы бас­қармасының №96 ше­ші­мі­мен оралман мәртебесін алады. Аленаның анасы Гүлнар Жақ­сылықованың ұлты қара­­қалпақ болғандықтан, Қазақстан Республикасының заң­­намасына сәйкес ол оралман мәртебесін алмайды, Алена­ның отбасына мүшесі бо­л­ып жазылып, тіркеледі, он жыл мерзімге ықтиярхат ала­ды. Айымгүл қария ол кез­де Өзбекстандағы Дариға деген қызының қолында қа­лады. Көп ұзамай, бір жылдан кейін Дариға тұрмыс құ­ра­ды да, Айымгүл әжей қызы Гүл­нардың, немересі Аленаның қо­лына келгенін қалайды, 2013 жылы мұндағы жиендері әжесін Рудныйға алып келеді. Ал ол кезде Алена Қазақстан Республикасының азаматтығын алған болатын. Ол ұлты қарақалпақ нағашы әжесін Қазақстанда тұрақты тұруға тіркете алмады. Өйткені, Қазақстан Республикасы Үкі­метінің 2003 жылғы 26 қарашадағы қаулысымен бе­кіткен «Қазақстан Рес­пуб­ли­­касындағы тұрақты тұ­ру­ға рұқсаттар алуға үміт­кер шетелдіктердің және аза­мат­­­тығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасында бо­лу кезеңіндегі өздерінің тө­лем жасау қабілеттігін растау ере­жесі» бойынша Айымгүл Дәу­летбаева қарияның жеке шотында 1320 еселенген ең төменгі айлық көрсеткіш баламасына тең немесе одан да асатын қаржы болуы тиіс еді. Оны бүгінгі айлық көрсеткішпен есептегенде 2 миллион 995 мың 80 теңге шамасында болады екен. Ал Айымгүл қарияның қо­лында мұндай қаржы жоқ еді. Ол Рудныйға келгелі бала­лары оны Қазақстанның Ресей­мен, Өзбекстанмен ше­ка­ра­сының арасын жол қылудан босамай келеді. Қарт адамды шетелдік ретінде Ресеймен шекарадағы 250 шақырымдай болатын Қайрақ өткізу бекетіне Рудныйдан ай сайын апарып белгілету отбасына да, әжейдің өзіне де жеңіл болмай тұр.

        – Қыстың көзі қырауда такси жалдап апарамыз, анам кей­де жолда қысылып қалады, – дейді қызы Гүлнар. Әжейдің ба­ла­лары бұл мәселенің ше­ші­мін табуы үшін өткен жы­лы 28 қарашада Облыстық ең­бекті үйлестіру және әлеу­меттік бағдарламалар бас­қар­­масына өтініш жазады. Он­­да атал­ған басқарманың 2012 жы­лы 20 сәуірдегі №96 ше­шім­і­мен Өзбекстаннан келген қан­да­сы­мыз Алена Ахметованы отана­сы деп танып, оған оралман мәртебесі берілгенін, осы шешімге қосымша толық­ты­рулар енгізіп, әжесі Айым­гүл Дәулетбаеваның ұл­ты қа­р­а­­қалпақ екені еске­рі­ліп, орал­­ман мәртебесі бер­іл­мес­­тен, бірақ отбасы мүшесі етіп тануды, оған Қазақстан Республикасында тұрғылықты тұруға шет ел азаматының қо­ныс­тану ықтияр хатын беруді сұраған болатын. Бірақ аталмыш басқарма Өзбекстаннан келген ағайынның бұл өті­нішін қанағаттандыра алған жоқ. Олар да Қазақстан Рес­пуб­ликасының заңына сүйенді. «Халықтың көші-қоны туралы» Заңының 25-бабына сәй­кес оралман мәртебесі ҚР аза­маттығын алғаннан кейін тоқ­татылады. Осы құжатқа сәй­кес Облыстық ішкі істер де­партаментінің көші-қон по­лициясы басқармасының Алена Ахметоваға оралман мәр­тебесін берген 2012 жылғы 20 сәуірдегі шешімі өз күшін тоқ­татқан болатын. Енді ұлты қара­қалпақ Айымгүл әжей Қазақстан азаматы болған өз немерелері отбасының мүшесі бола алмайды, ол шетелдік азамат ғана. Ал алыстан атажұрт деп жеткен ағайынның талабы басқаша. Олар «Консти­туциялық құқымыз бұзылды» дейді.

       – Еліміз Ата заңының бетін ашқаннан-ақ 1-бабында: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеу­мет­тік мемлекет ретінде орнық­ты­­рады, оның ең қымбат қа­зы­насы – адам және адам­ның өмірі, құқықтары мен бос­тан­дықтары», ал 27-баптың 3-тармағында: «Кәмелетке тол­ған еңбекке қабілетті бал­алар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті» деген жазу көзге ұрып тұр. Менің балаларымның атасы, әкесі қазақ, біз анам екеуміздің ұлтымыз қарақалпақ. Енді ұлты өзге болған болған соң, респуб­лика заңына сәйкес келмейді деп анамызды Өзбекстанға қай­тарып жібереміз бе? – дейді Гүлнар Жақсылықова. Осы мә­селемен отбасы Рудный қалалық сотына да жүгініпті. Б­і­­рақ Рудный қалалық со­ты да алдымен Қазақстан Республикасы заңдарының сақталуын маңызды деп есептеп, Айымгүл Дәулетбаева қарияның балалары берген арызды қанағаттандырған жоқ. Еліміздегі заң шығарушы орган Парламент депутаттары көші-қон туралы немесе сырттан келетін ағайындарға байланысты басқа да заң күші бар құжаттарды дайындағанда аралас некеге құрылған отбасылары жөнінде ескергені, мәселені нақтылағаны жөн еді. Аралас неке қазір ешкімге таңсық емес, өмірдің қай елде де жиі кездесетін көрінісіне айналған.

      Қостанай облысына шет ­ел­дегі қандастарымыз тек Өзбекстаннан ғана емес, өзге ел­дерден де келіп жатыр. Көр­ші Ресейден келгендер аға­й­ын­ға отбасы мүшесі қай ұлт болса да, қашан келсе де олар­ға кедергі жоқ. Әңгіме 1999 жылы 26 ақпандағы «Беларусь республикасының, Қазақстан рес­публикасының, Қыр­ғыз республикасының және Ресей Федерациясының ара­сын­­дағы азаматтық алудың оңай­­латылған тәртібі туралы келісімде» жатса керек. Мұн­дай келісім Өзбекстан мен Қазақстан мемлекеттері ара­­сында жасалмаған. Ал ата­жұрт­қа келген шетелдік қан­дас­тармен жұмыс істейтін бас­қар­малар олардың жағдайын түсін­генімен, Қазақстан Рес­пуб­­ликасының заңдарын сақ­тау­ды басты мақсат тұтады. Қыс­қасы, былай тартса өгіз өле­ді, олай тартса арба сынады.

       Өзбекстаннан оралған аға­й­ы­нның атажұртта кездесіп отыр­ған қиындығы бір бұл емес. Қазір кейінгі келген ағай­ын­дардың Қазақстанның аза­­маттығын алғанымен, өз­бек­­стан­дық төлқұжаттары қал­та­сын­да жүр.

      – Барлығымыздың да Өзбек­стан­да туған-туыс­та­рымыз қал­ды. Ол жақ­қа баратын­дай жағдай туа қалса, онда өз­­бекстандық төлқұжатын тап­­­сырмағандарды құқық бұз­ға­ны үшін ұстап, жауапқа тар­тып, айыппұл салады. Өйт­кені, бұрын азаматтық ал­ған­нан кейін өзбекстандық төл­құжат­ты жергілікті көші-қон полициясы алып қалып, ел­ші­лікке өздері апарып тапсыра­тын. Ал қазір осы міндетті көшіп кел­гендердің өздеріне жүк­теп қойған. Төлқұжатты бір үй­ден жинап, бір адам апарып тапсырса жарайды ғой, әр төл­құ­жат иесі өзі апарып тапсыруы тиіс. Оның 150 долларға дейін төлейтін шығындары та­ғы бар. Ал Өзбекстаннан кө­шіп кел­ген­дердің отбасын­да ке­мінде үш адам бар, оның бар­лығы бір үйден елші­лікке ба­руға жағ­дайы кө­тере бер­мейді, – дейді Өзбек­стан­нан қоныс аударып кел­ген ағайынның бірі Талғат Ахметов.

       Қандастарымыз қазір қо­ныс­­­танып жатқан Рудный қала­сы маңындағы ағайынның ара­сы­нан зейнетақысы жөнінде де істің нақты шешімін білмей, ерсілі-қарсылы теңселгендерді көруге болады. «Екі көш бір өртпен тең» деп қазекем айт­пақ­шы, көшіп-қону ешкімге оңай тірлік емес. Оның үстіне ше­кара асып дегендей, бір елден бір елге қоныс аударудың, қанша атамекен дегенмен ой-шұ­қырын әлі білмеген жаңа қоныс­тың қиындығы тағы бар. Барлығы да қаржыны та­лап етеді. Өзбекстаннан кел­­г­ен ағайынның барлығы дер­лік балалы-шағалы, үлкен от­басы болып келеді. Ретке кел­тіре алмаған құжаттар олар­дың күнделікті күнкөрісін қиын­да­тады. Сонымен, атамекен деп, қазағым деп құшағын аша келген ағайынның да кө­ңіл түкпірінде өгіз жегілген арбаның ми тесер шиқылы се­кілді тірлігі титықтап тұрған жай бар.

       Нәзира ЖӘРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан». РУДНЫЙ

       https://www.egemen.kz/2017/02/09/99948

толығырақ

Қазақ диаспорасына арналған еңбек

       Жуырда Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы «Қазақ диаспорасы және Атамекенге оралу (1991-2012)» атты ұжымдық ғылыми монографияның тұсауын кесті.

         Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы бұл еңбекті Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арнап отыр. Қазақтың көші-қоны туралы толық мәлімет беретін ғылыми еңбектің авторлары тарих ғылымының кандидаты Күлғазира Балтабаева, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашев, тарих ғылымының докторы, профессор Жарас Ермекбай және философия ғылымының кандидаты, ­доцент Айтбала Баймағамбетова. Ал ғылыми редакторы – тарих ғылымының докторы, профессор Саттар Мәжитов.
       «Елу жылда – ел жаңа» деген сөз бар қазақта. Ал тарих Қазақстан Республикасының жиырма бес жылда жаңа белестерге жетіп, жаңарғанын көрсетіп отыр. Және ең басты жетістік – қазақтардың біртұтастануы.
       Бұл кітап Қазақстан тарихында зерттелуі тұрмақ, кешеге дейін көпшілік қазақтың естіп-білмеген тақырып – шетелдегі қазақ диаспорасы тақырыбына арналған.
       Тарихта шетке кеткен қазақтың тарихи отанына оралуы үдерісі кеңес дәуірінде де жүріп отырған. Мысалы, 1954-1963 жж. Қытайдан 268371 репатриант қайта оралды. Одан кейін Кеңес үкіметі шекараны тарс жауып, байланысты үзді. Қазақ үшін шекара тек тәуелсіздік алғаннан кейін ғана ашылып, қандастарды елге мақсатты түрде көшірді. 1991 жылдан 2016 жылғы 1 қаңтарға дейінгі кезеңде 261 мың 104 отбасы немесе 957 мың 772 этникалық қазақ тарихи Отанына қайта оралып, оралман мәртебесін алды. Бұл ел тұрғындарының жалпы санының 5,5% құрайды. Әлі тіркелмегендерімен қосқанда ресми емес мәліметтер қайтқан қазақтар 1,5 млннан артық дейді. Сонда12 миллионға жуықтаған республикадағы қазақтың 8-9 пайыздайы тәуелсіздік жылдары елге оралғандар, ал 20-22%-дан астамы ХХ ғ. басындағы елдегі саяси-экономикалық саясаттың қыспағынан шетке кеткендердің ұрпақтарынан елге оралғандар деуге болады.
        Қазақстандағы қазақтар 1989 ж. 6,5 млннан 2016 ж. 1 қаңтарға 11 млн 748 мыңнан асты, ал үлесі 39,7%-дан 66,48%-ға жетті. Яғни 12 миллиондай Республикадағы қазақ ұлтының әрі қарай өсіп-дамуы табиғи өсіммен қатар, шетелдегі бауырластарымыздың өз Отанына оралуына тығыз байланысты. Сол себепті кітап қазақ үшін ерекше маңызды процестің тәуелсіздік жылдарындағы барлық теориялық-практикалық мәселелерін түгел қамтыған, қазақтың бірігуі ғана емес, еліміздің дамуы үшін де өте қажетті үдерісті қазақ тілінде кешенді түрде қарастырған.
       1 миллионға жуық көшіп келген ағайынды қай елден десек: Өзбекстаннан – 61,5%, Қытайдан – 14,3%, Моңғолиядан – 9,3%, Түркіменстаннан – 6,8%, Ресейден – 4,6%, басқа елдерден – 3,5% келген.
        Жинақта Қытай, Өзбекстан, Ресей, Моңғолия және т.б. алыс-жақын шетелдердегі халық санағы негізінде шыққан материалдар бойынша этникалық қазақтардың саяси, әлеуметтік-демографиялық және мәдени дамуының ерекшеліктері талданады. Сонымен қатар Қазақстан Республикасындағы этникалық көші-қон саясатының дамуы, Моңғолиядан қазақтардың еңбек көші-қон мәселесі, Өзбекстан, Қытай, Ресей, Түркия, Ауғанстан, Иран және басқа елдерден қазақтардың елге оралуы да салыстырмалы түрде берілген.
       Тарих ғылымының докторы, профессор Айжан Қапаева: «Жеке адамдардың, біздің қандастарымыздың тағдыры туралы нақты материалдардың қамтылуы кітапты ерекше құнды етеді. Авторлар бұл бағытта жақсы жұмыс атқарған. Олар қат-қабат, сансыз фактілердің ұтымды өзегін таба білген» десе, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры, ҰҒА корреспондент мүшесі Уәлихан Қалижан: «Бұл кітап өзінің көрнектілігімен емес, мазмұнымен құнды» деп баға берді. Ал А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры, филология ғылымының докторы Ерден Қажыбек мұндай еңбектердің шетелдегі бүкіл қазақтардың картотекасын жасау үшін қажет екендігіне тоқталды.
       Монография әзірге Алматы қаласының жоғары оқу орындары мен ғылыми кітапханаларына таратылып отыр. Сондай-ақ алдағы уақытта өтетін Дүниежүзі қазақтарының 5-құрылтайының делегаттарына тарту етілмек.

         Жанар Жанапиянова

      http://anatili.kazgazeta.kz/?p=40978

толығырақ

photo_33879

          2016 жылы 16 мың 417 отбасы немесе 33 мың 754 этникалық қазақ тарихи Отанына қайта оралып, оралман мәртебесін алды, — деп хабарлайды ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің баспасөз қызметі.

          «Қазақстанға келген оралмандардың көпшілігі, яғни, 65,5 пайызы — Өзбекстаннан келген. Сондай-ақ, 24,9 пайызы — Қытайдан, 3,2 пайызы — Түрікменстаннан, 2,7 пайызы — Моңғолиядан, 3,7 пайызы — өзге елдерден оралған қандастарымыз», — делінген министрліктің хабарламасында.

         Сондай-ақ, қандастардың басым бөлігі, яғни 33,9 пайызы — Оңтүстік Қазақстан облысына, 25,4 пайызы — Алматы облысына, 10,6 пайызы — Маңғыстау облысына, 5,8 пайызы — Жамбыл облысына, 24,3 пайызы — еліміздің өзге өңірлеріне қоныстанғаны айтылып отыр.

        Елге оралған қандастарымыздың 65,4 пайызы — еңбекке қабілетті жаста болса, 16 жасқа дейінгілері — 28,6 пайызы, зейнеткерлер — 6 пайызын құрайды.

      Ал еңбекке жарамды этникалық қазақтардың 10,8 пайызының жоғарғы білімі бар болса, 20,3 пайызында орта арнаулы білім бар, 65 пайызы жалпы орта білімі бар азаматтар, ал 3,9 пайызының білімі жоқ.

толығырақ

        Елімізде Көші-қон қызметі комитеті қайта құрылды. Елбасы қаулысымен Ішкі істер министрлігі құрамында құрылған комитет оралмандар квотасы мен шетелдік жұмыс күшін тартуға арналған квотаны реттейтін болады. Бұл комитет бұрын Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің құрамында болғаны белгілі.
       Айтқандай, осы жылдың сәуір айының 1-iне дейін 2017-2021 жылдарға арналған көші-қон саясаты тұжырымдамасын әзірлеу мәселесі жоспарда тұр. Бұған дейін мұндай тұжырымдаманың болғаны рас. Оның мерзімі 2015 жылы аяқталған еді.
        Жаңадан құрылған Көші-қон комитеті бұл салада қордаланып қалған мәселелерді шеше ала ма? Көші-қон саясатын қайта қарастыруда нені ұмытпаған абзал? Бұл орайда осы мәселенің айналасында жүрген мамандар не дейді?

Мұрат БАҚТИЯРҰЛЫ, сенатор:

Комитет ішкі көші-қон мәселесімен де айналысуы тиіс

   – Елбасының жарлығымен Ішкі істер министрлігіне қарайтын Көші-қон ко­митеті құрылды. Бұл комитет бұрын да болып, жұмыс атқарған еді. Бірақ ол кезде Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің құрамында болған. Дегенмен өмірдің өзі аталған комитеттің Ішкі істер министрлігіне қарасты болуы керектігін көрсетті деуге болады. Өйткені Көші-қон комитеті тек сыртқы ғана емес, ішкі көшу-қону мәселелерімен де ай­на­лысуы тиіс. Мәселен, осы күнге дейін нақ­ты қанша адам Астана, Алматы сияқты ірі мегаполистерде мерзімдік жұмыстарда істеп жүргенін анықтап көрсететін ста­ти­с­ти­ка жоқ. Ішкі көші-қон туралы айтып отырғаным да сондықтан. Енді бұл комитет осы мәселелерді назарға алуы тиіс. Бұл – біріншіден. Ал екіншіден, халық арасында дау тудырып отырған уақытша тіркеу мә­селесі. Құзырлы органдардың түсіндірме жұмыстарын дұрыс жүргізбей, ақпарат таратпауынан мұндай түйткілге тап болып отырмыз. Заң бойынша, бұрын үш ай өткен соң барып уақытша тіркеуге тұру керек болатын. Ал жаңа заңға сәйкес, ол мерзім бір ай деп көрсетілді. Жоғарыда айтып өт­кен статистика болмағандықтан, ажиотаж туын­дады. Кейбір ресми емес мәліметтерге сүйенсек, Қазақстанда 3,5 млн адам жұмыс ба­бымен көшіп-қонып жүреді екен. Бұл ақпараттың қаншалықты негізі барын да біл­мейміз. Сондықтан уақытша тіркеу ар­қылы осындай деректерге қол жеткізуге бо­лады. Комитет осыны реттеп отыруы ке­рек. Үшіншіден, сыртқы көші-қон мә­се­лесі. Сырттағы қандастарымыздың келуі 2012 жылдан кейін ептеп азайды. Әсіресе, Қытайдан келетіндер бұрынғыдай көп емес. Осыған қатысты үлкен мәселе бар. Егер қандастарымыз Қытайдан келетін бол­са, міндетті түрде сотталмағаны туралы анық­тама әкелуі керек. Ал ол құжатты Қы­тайдан алу оңай емес. Олар сотталғандарды онсыз да сыртқа жібермейді. Осы жағынан келгенде, қандастарымыздың елге қайта оралуы қиынға соғып отыр. Жаңадан құрылған комитет осы мәселені назарға алып, жұмыс жүргізсе дейміз. Өркениетті ел­дердің көбінде Көші-қон комитеті Үкі­метке немесе тиісті құзырлы орындарға ба­ғы­нады. Әрі экстремизм мәселесі де осы арқ­ылы қолға алынуы керек. Елбасының бұл Жарлығын толықтай дұрыс деп есеп­тей­мін.


Сұлтанәлі БАЛҒАБАЕВ, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының орынбасары:

Оралман көшіне айрықша назар аударылса…

     – Әрине, Көші-қон жөнінде жеке комитеттің құрылғанына бәріміз де қуаныштымыз. Еліміздің бүгіні мен болашағы үшін бұл мекеменің орны мен маңызы ерекше. Өйткені бүгінгі таңда көші-қон – бүкіл әлем бойынша ең күрделі мәселелердің бірі. Тіпті Еуропаның ең мықты мемлекеттерінің өздері де бұл жөнінен түрлі қиындықтарға душар болуда. Мұндай жағдайдың болашақта Қазақстанда да орын алмауын қазірден бастап ойластыра бергеніміз дұрыс. Көші-қон жөнінде жеке комитеттің құрылуы – осы бағыттағы қолға алынған нақты істердің бірі. Сондықтан да бұл комитеттің жұмысынан алдағы уақытта үлкен үміт күтеміз. Соған орай бір-екі ұсыныс-тілек те білдіре кеткіміз келеді.
       Ең алдымен айтарымыз, соңғы он бес-жиырма жылда еліміздегі көші-қон мекемесінің аты да, мәртебесі де, құрылымы да сан рет өзгерді; бірнеше министрліктерге де қосылды; өз алдына жеке агенттік те, комитет те болып көрді. Осы жағдайға орай, көші-қон жөніндегі заң мен ереже-тәртіптер де талаптар да әлденеше рет өзгеріп, қайта жасалды. Мұның бәрі көші-қон жұмысында түрлі қиындықтар тудырды. Этникалық көші-қонның, яғни, оралмандар көшінің соңғы уақытта біраз азаюына бұл жағдай белгілі бір дәрежеде әсер етті. Сондықтан да дүниеге жаңадан, дәлірек айтқанда, қайтадан келген Көші-қон комитеті бұдан кейін ешқандай өзгеріске ұшырамай, осы қалпында барынша ұзақ қызмет атқарса дейміз.
     Бұл ретте және бір мәселеге тоқтала кеткен жөн. Бүгінгі заманда көші-қон жұмыстарымен тек Қазақстан ғана емес, дүниежүзінің біраз мемлекеттері айналысады. Олардың арасында бұл жөнінен бізге ең жақыны – Германия, Израиль және Польша. Бұл мемлекеттер көші-қонды ең алдымен, сырт жерлердегі өз қандастарын атажұртқа көбірек әкелу үшін пайдаланады. Бұл жұмыстарды бір жүйеге түскен нақты әрі қатаң ереже-тәртіптерге сүйеніп жүзеге асырады. Жаңадан құрылған комитетте осы мемлекеттердің көші-қон саласындағы іс-тәжірибелерін айрықша назарға алып, тиімді пайдалана білсе, дұрыс болар еді. Өйткені бізде соңғы уақытта босқындар көші-қоны, еңбек көші-қоны және ішкі көші-қон алға шығып, этникалық көші-қон олардың көлеңкесінде қалуға бейімделген сыңайлы. Бұл –ойландыратын жағдай. Жер көлемі ұшан-теңіз кең, ал тұрғын халқының саны онымен салыстырғанда әлдеқайда аз Қазақстан үшін этникалық көші-қонның маңызы айрықша. Нақтырақ айтқанда, бұл – еліміздің қауіпсіздігіне тікелей қатысы бар мәселе. Өйткені кең-байтақ жерімізді өз халқымызбен тезірек толтырмасақ, күндердің күні алыс-жақыннан заңды-заңсыз мигранттардың қаптап келе бастауы әбден мүмкін. Бұл да – бүгінгі таңда дүниенің біраз мемлекеттері бастан кешіріп отырған жағдай. Біз осы жағдайдың алдын алуға да қазірден бастап қам жасауымыз керек. Сондықтан Көші-қон комитеті оралмандар көшіне айрықша назар аударып, барынша жанашырлық жасауы қажет. Бұл жанашырлық әншейін сөз жүзінде емес, нақты іспен, дәлірек айтқанда, айқын, анық жасалған ереже-тәртіптермен жүзеге асуға тиіс. Ол ереже-тәртіптерді көші-қон мекемелерінің қызметкерлері де, алыс-жақыннан атажұртқа қоныс аударған ағайындар да бұлжытпай орындаулары керек. Осыған орай төмендегідей және бір мәселеге де тоқтала кеткіміз келеді.
      Бүкіл әлемде көші-қон жұмысымен, негізінен, мемлекеттік мекемелер айналысады. Біздің Қазақстанда да сырт жерлердегі ағайындарды көшіріп әкелу, қажет құжаттарын дайындап, реттеп беру, баспанамен, жұмыспен қамтамасыз ету сияқты жұмыстармен мемлекеттік мекемелер айналысуға тиіс. Бұл міндеттер тиісті заңдармен, басқа да құжаттармен ресми түрде бекітіліп, көрсетілген. Ол заң-ережелерді бұзуға, соған орай мемлекеттік мекемелердің көші-қон саласындағы жұмыстарына көлденеңнен килігіп, араласуға ешкімнің құқы жоқ.
      Жалпы, бұл – тек көші-қонға ғана емес, мемлекеттік басқару жүйесінің кез келген саласына ортақ шарт-талап. Өкінішке қарай, кейде осы мәселе ескерілмейді. Мысалы, қазір «Көші-қон жұмысымен біз айналысамыз, оралман мәселесін біз шешеміз» дейтін түрлі заңды тұлғалар мен жеке кісілер біршама көбейген. Бірақ олардың арасында алыстан келген ағайындарға көші-қонға қатысты заң-ережелерді дұрыс түсіндіріп, нақты, айқын жол көрсететіндер өте сирек. Керісінше, бұл заң-ережелерге мүлдем сәйкес келмейтін әңгімелер айтып, орынсыз талап қоятындар жиі кездеседі. Мысалы, атажұртқа келіп, Қазақстан азаматтығын әлдеқашан алғандарды да арада пәлен жыл өтсе де әлі күнге «оралман» деп есептейтін қате түсінік осыдан туады. Тарихи отанына келген ағайындардың кейде неше түрлі қиындықтарға кездесіп, әуре-сарсаңға түсуінің де басты бір себебі, міне, осында жатыр.
       Жаңадан құрылған Көші-қон комитеті алдағы уақытта осы мәселеге де айрықша назар аударуы қажет. Яғни, бұл мекеме Қазақстанда көші-қон жұмыстарымен мемлекеттік мекемелердің айналысатынын және бұл саладағы заңдар мен ереже-тәртіптердің бұлжытпай орындалуы тиіс екендігін негізге ала отырып, жалпы жұртшылыққа, оның ішінде, әсіресе, оралман ағайындарға бұл заңдар мен ереже-тәртіптерді барынша кең түрде жан-жақты түсіндіріп, насихаттап отыруды тұрақты жүзеге асырса дейміз.


Ауыт МҰҚИБЕК, ақын:

Көші-қон – ұлт Көш­басшысы­ның ұлы саясаты

     – Мемлекет басшысының Қаулысымен Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Көші-қон қызметі комитеті құрылатын болды.
        Өз басым бұл жаңалықты қуана-қуана қабылдадым.
     Себебі, көші-қон – ұлт Көшбасшысы, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ел тәуелсіздігін алмай жатып, Қаулы шығартып жолға қойған тұңғыш һәм ұлы саясаты! Міне, соңғы 2015 жылы 24 қарашада қайталай өзгертулер мен толықтырулар енгізіліп, Елбасы қол қойған «Халықтың көші-қоны туралы» заңында шеттен келетін қандастарымыздың атажұртына тұрақтап қалуы үшін көп жеңілдіктер жасалған және ішкі көші-қон үшін де тиімділіктер молынан қарастырылған. Сондай-ақ Үкімет Қаулы шығарып, солтүстіктегі 7 облысты шеттен келген қандастарымыз, 3 облысты халқы тығыз орналасқан жерлердің тұрғындары қоныстанатын арнайы өңір етіп тағы белгілеп қойды. Шеттегі этникалық қазақ жастары мен балаларының елімізден білім алу жағы да заңмен қамтамасыз етілген.
       Демек, осыдан-ақ көші-қон саясатының тарихи және стратегиялық маңызының зор екенін бағамдауға болады.
      Көшіп келген ағайынның бірінші болып ат байлайтын қазығы – Ішкі істер министрлігі. Ағайындардың құжаттануы осы жерге тіркеуге тұрудан басталады.
      Жоғарыда айтқан заң жобасының оң өзгерістері соңғы жылдары қарқыны бәсеңдеп қалған көшті қайта жандандырды. Өткен 2016 жылы 30 мыңға таяу қандасымыз оралды. Биыл бұл сан екі-үш есе арта түсуі мүмкін. Сол үшін Көші-қон департаментінің Көші-қон қызметі комитеті болып құрылғаны дұрыс болды.
      Осы жерде бір түйінді айта кеткен дұрыс, Қытайдан келетін қандастарымыздан тұрақты тіркеуде тұратын кезде талап етілетін сотталмағаны туралы дәлелдейтін «анықтама» мәселесі шешілуі керек! Қытай үкіметі сотталған азаматтарын шетелге шығармайды. Ол заңмен бекітілген.


Алмас АХМЕТБЕК,ақын:

Шетелдегі қазақтардың елге оралу құқы айқындалса дейміз

      – Көші-қон туралы заңның қабылданғанына 20 жылдай уақыт болды. Ол қазақ тіліндегі алғашқы заң ретінде де, қазақтың ұлттық тұтастығын білдіретін заң ретінде де құнды. 1997 жылы қабылданған тұста біз жұмысшы тобында болғанбыз. Ең алдымен, тұжырымдамада шетелдегі қазақтардың елге оралу құқы мен оның оралғаннан кейінгі мәртебесі айқындалуы керек. Біздің кейінгі заңдарымыздың барлығында осы мәселеге тиісті мән беріліп жүрген жоқ. Елбасымыз «Біз шетелдегі қазақтарды елге оралту арқылы тарихи әділет орнатуды дұрыс көрдік» деп айтқан болатын. Тәуелсіздік алғанымызға 15 күн болған кезде-ақ Мемлекет басшысы шетелдегі қазақтар туралы Үндеу жолдады. Миллионға жуық қазақ қайта оралады дегенімізге де бес жыл болды. Мәселен, менің өз жұртым, нағашы, қайын жұртымды қосқанда шамамен 200-ге жуық адам қайта оралды. Солар келген соң санап отырсам, бүгінде саны 400 болып отыр екен. 2000 жылдары Отанға оралу мәселесі бір жаққа қойылып, оралушылар мәртебесі айқындалып қалған болатын. Кейінгі кезде бұған қатысты түсінік теріс бағыт алып кетті. Мәселен, 190 қазақты «Қазақстанда жүріп-тұру заңын бұздың» деп бес жылға дейін елге кіргізбейтіндей етіп, сот шешімімен шығарып жіберген. Шетелден келгендер визасыз 1 ай жүре алады. Ол уақыт өткен соң елден кетуі керек. Бірақ ол шетелдіктерге қаратылған мәселе болуы тиіс. Жоғарыда елден шығарып жібергендерді осы себепті елден қуған. Бұл дегеніміз – «шетелдегі қазақтың мәртебесін жөнді айқындамады» дегенді білдіреді. Олар шет жақтан қайта келген адам емес, тарихи отанына оралушы, әділеттікті қалпына келтіруші тұлға ретінде қарастырылуы тиіс. Олар отыз күннен кейін де елде қала алатындай болғаны жөн. Менің айтқым келетіні, шетелдегі қандастарымыздың елде тұру құқын қалпына келтіру керек. Осыны реттемей, еш мәселе шешілмейді. Қазір билікті полицияның қолына табыстап отыр. Олар – заң орындаушылар, көрсеткіш жасаушылар ғана. Бұл полиция алдына келген қазақты ешқашан «бұл қазақ екен, Қытайда тұрғанымен, елде қалуы керек» деп қарамайды. 2000 жылдардың басында Алматы облысы Көші-қон полициясын басқарған Сәрсен Көкебаев деген азамат бар еді. Ол бірде-бір қазаққа айыппұл салдырмаған екен. Визалары өтіп кетіп, елде артығырақ жүріп қойса да, аймақтағы бөлімшелерінің барлығына «айыппұл салмаңдар» деп ескертіп, ауызша ғана ескерту жасайды екен. Негізі алғашқы заңда бұлардың барлығы бар болатын. Тек жөнді орындалмай жүргені болмаса. Айтайын дегенім, қосымша құқықтар қарастырылып, мәртебесі айқындалуы керек. Қым-қуыт мәселелердің кесірінен іс алға баспай келеді.

Түйін:

      Біріншіден, Көші-қон қызметі комитетінің қайта құрылғаны қуантады. Екіншіден, жаңа құрылған комитет бүгінге дейін көші-қон саласында қордаланған мәселелердің шешімін табуға тиіс. Елімізде көші-қон жұмысымен мемлекеттік мекеме айналысуы тиіс екенін уақыт айқындап берді. Сол себепті де, ішкі миграцияны реттеуде де, сырттан келген қандастарымызға да заңдар мен ереже-тәртіптерді барынша кең түрде түсіндіру шарт болуы тиіс. Дұрыс насихат болмаған жерде, мәселе күрделене түседі. Мәселені ұтымды шешудің жолы – көші-қон саласына қатысты тиімді ұсыныстар мен талап-тілектерді ескеру.

      Гүлзина ТҰРҒАНБАЙҚЫЗЫ,  Жадыра АҚҚАЙЫР

     http://aikyn.kz/2017/01/17/851.html

толығырақ

Ұлы көш осылай басталған еді

       

«Бұл дүниеде біздің бір ғана Отанымыз бар, ол – Тәуелсіз Қазақстан».

 Н.Ә.Назарбаев

      Тәуелсіздік – қарға тамырлы қазақтың ортақ қуанышы. Алақай сезім ел шетіндегі бауырларымыздың ғасырлар бойғы арман тілегін қанаттандырып қана қоймай, Қазақстан атты мемлекеттің заңды азаматы болу, қасиетті Отанға қызмет ету, бала-шағаларының еңселі болашағын қамтамасыз ету мүбәрәгін алға тартқаны белгілі. Халқымыздың «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» дейтін тәмсілінің тағылымы тереңде жатқанын осынау Ұлы көш айқара дәлелдеді. Оны алғашқы лекте Атбасар өңіріне қоныс тепкен қадірменді ардагер ұстаз, ел сыйлысы Қаз Бәкейұлының: «Өлең төсегіме оралғаныма 25 жыл болса да сағынышым басылар емес», деген сөзінен аңғаруға болады. Жуырда ағыл-тегіл әңгіме құрдық. Мұны оқырмандарымызға өз мақамында жеткізуді жөн санадық.

     Қазіргі таңда қазақтардың үштен бірі өздерінің тарихи Отанынан тысқа­ры жерде түтін түтетуде. Қаракөз бауыр­ла­ры­мыздың басым бөлігі ежелгі өсіп-өнген топырағында тұрып жатыр, бірақ, бұл өңірлер басқа мемлекеттердің құзы­рына бағынатындықтан, амалсыз шетел­дік атануға мәжбүр. Шет жүрген қандас­та­рымыздың санасын сарғайтқан сағ­ы­ныштың аты – Атажұрт!

       Қазақстан тәуелсіздік ала салысымен-ақ тағдырдың жазуымен жан-жаққа тарыдай шашыраған қандастарымызды бауырға тарта бастады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 1991 жылдың 31 желтоқсанында алыстағы ағайындарға сөз арнады. «Қымбатты отандастар! Ежелгі атамекенінен жырақтап қалған Сіздерді кешегі күнге дейін ата-баба жеріне қайтып келе аламыз ба деген сұрақтың алаңдатып келгенін мен жақсы білемін. «Туған жердің түтіні де ыстық» дейді халқымыз. Қандас бауырларымызды байырғы ата қонысына тарту мақсатында адам правосы туралы Еларалық ережелерді басшылыққа ала отырып, Қазақстан Үкіметі «Басқа ре­с­публикадан және шетелдерден селолық жерлерде жұмыс істеуге тілек білдіруші байырғы ұлт адамдарын Қазақстанда қоныстандыру тәртібі мен шарттары туралы» арнайы қаулы қабылдады. Сондықтан атамекенге келем деуші ағайындарға жол ашық. Ата-баба аруағы алдарыңыздан жарылқасын!» делінген болатын онда.

       Қазақ елі басшысының шеттегі бауыр­ларға Үндеуімен танысқаннан кейін Моң­ғолияның Баян-Өлгей аймағынан мені­мен бірге мамандығы мал дәрігері Дәулет Ғашықұлы, кезінде Мәскеуден білім алған Дәуіт Қабыкейұлы үшеуміз үлкендерден бата алып, Еңбек шартын жасасу және қоныс таңдау мақсатында Моңғолияның шекарасы «Қызыл үй», Ресейдің шекарасы «Ташантты» асып, тәуелсіз Қазақстанның Қарағанды облысының Ұлытау, Қарқаралы аудандарын, Ақмола облысының аудандарын аралап, осы облыстың Атбасар ауданының Шұңқыркөл елді мекеніне келетін болып шешім қабылдадық. Кеңшар-зауыт директоры Қайролла Өтеуов бізді жылы қабылдап, сол жолы 25 жанұяға шарт жасасып қайтқан болатынбыз.

      Моңғолия еліндегі Баян-Өлгейдегі ауылымызға келсек, тарихи Отанға көшуге тағы да 15 отбасы тілек білдіріпті. Ол туралы Қайролла Айтмағанбетұлымен телефонмен сөйлескенімізде, ол азамат Еңбек шартынан тыс келем деушілерге де есігіміз ашық, келе беріңдер деп бауырмалдық ниетін білдірді. Сонымен, Шұңқыркөл ауылына 40 жанұядағы 256 адам көшіп келдік. Жүктерін әкелуге облыс, аудан басшылары Моңғолияға «КамАЗ» машиналарын жібертсе, адамдарды алып ұшақтар «Астана» әуежайына әкелді. Әуежайға толғағы қысып әрең жеткен жеңгеміз Молыбайқызы Қанат аман-есен сол кездегі Целиноградта босанып, баласының атын – Ақорда деп қойса, келініміз Жырымбайқызы Күлән да арыс­тай ұл бала туып, атын кеңшар директоры, бізді арнайы ұшақтан күтіп алып, ауылына бастап алып келген Қайролла Өтеуовтің құрметіне – Қайролла деп қойған еді. Дәл сол күні Атбасар қаласында ең алғашқы Алланың үйі – мешіттің ашылу салтанатына да қатысу атажұртқа табан тіреген біздер үшін қуанышты да иманды шаруа болғанын ешқашанда ұмытпаймыз.

       Қайролла бауырымның мына сөздері есімнен кетпейді: «Алып ұшақ ішін тартып, азынап алып, мама қаздай мамырлаған бойда қалың күтушілерді көлденеңдей тоқтады. Кілем жабылған саты ұшақ есігінің ауызына қойылғанда халық сілтідей тына қалды. Көк жүзін тіліп «Елім-ай» әні қалықтады. Ұшақтан түсе салған бойда жерді сүйген қандастарымызды көргенде бәріміз де егілдік».

      Кеңшар басшылығы әр отбасына бір жылқы, бір сиыр, бес қойдан беріп, бәрін үй-жаймен қамтамасыз етті. Сонымен қатар, олар отын-сумен, газбен, ыдыс-аяқ, басқа да тұрмыстық заттармен жабдық­тал­ды. Көшіп келген ағайындардың ішінде Моңғолияның «Еңбек Ері» жоғары атағының иегері, абыз қария, имам Сарбас Нұғыманұлы, озат жүргізуші Жүніс, саңлақ малшы атағы бар Шерияздан Нұғыманұлы, Сағынған Қарақатұлы, Уатқан Сарбасұлы, Мұратхан, Ығылым Қасанбайұлы, Жүнісхан Қабдырахпанұлы, тағы басқалары болған еді.

      Алыстан келген ағайындар еңбекті адал да тиянақты атқарды. Мал шаруа­шылығындағылар шығынға жол берме­ді, алынған төлдерді сақтап, өсіруде табандылық көрсетіп, малдәрігерлік-зоотехникалық талаптарды бұлжытпай орындады. Олар жұмысқа берілгендік пен жауапкершіліктің озық үлгілерін көрсетті. Туыстарымды елге бастап әкелген мен мұғалім мамандығым бола тұра, екі жылдай кеңшардың асыл тұқымды қошқарларын зоотехникалық талаптарға сәйкес бағып, олардың күйлерінің әрдайым жақсы болуына үлес қостым. Мәскеуде жоғары телевидение-байланыс оқуын тәмамдаған Дәуіт Қабыкейұлы да ауылда байланысшы қызметін атқарып, жерлестерінің құрметіне бөленді. Олардың ерен еңбек­тері аталусыз қалған жоқ, әр уақыт­тарда басшылық пен қоғамдық ұйымдар тарапынан ерекшеленіп, марапатталып отырды. Қандастарымыз елге келгеннен кейін олардың балаларының жағдайы ойластырылып орысша білім беретін жергілікті орта мектепте қазақша сыныптар ашылды. Онда атажұртқа келген педагогтік мамандығы бар ұстаздар табысты еңбек жасады.

       Атажұртқа келген жылы дүниеге келген Қайролла Уатқанұлы, Ақорда Жүнісханқызы, Монстан Қазұлы және тағы басқалары да бүгінгі күні 24-25 жасқа жетті. Тәуелсіздігіміздің 25 жыл­дық мерейтойының құрдасы атануда. Заман­ның ағымына сай қандастарымыздың балалары тиісті білім алып, көбі елордамыз Астана қаласында тұрады. Менің ұлым Елімбек «Болашақ» бағдарламасы бойынша Америкада білім алып, ветеринария саласы бойынша ғылыми еңбек қорғады. Малдәрігерлік ғылымының кандидаты атағына ие болды. Қазіргі кезде Астанадағы жоғары оқу мекемесінде оқытушылық қызметте жүр. Алыстан жұртын аңсап келген ағайындардың ұрпақтары өз Отанында біліммен сусындап, халқына сапалы қызмет көрсетіп жатқанына тәубе қыламыз.

     Жалпы, статистикалық мәліметтер бойынша 1991 жылдан бастап 2016 жылдың 1 қазанына дейін алыс-жақын шетелдерден 263 913 отбасы немесе 981 743 қазақ көшіп келген екен. Бұл жалпы халқымыздың 5,5 пайызын құрайды.

      Елімізде 1991 жылдың 18 қарашасын­да «Азаматтық құжаттандыру туралы» №711 қаулысы және «Халықтың көші-қоны туралы» Заңынан кейінгі уақыттарда Алатау мен Сарыарқаны бетке алған Қазақ көші толастаған емес. Елбасы бұл жетістікті «Біз 1 миллион ағайынды елге қайтардық» деп үнемі мақтанышпен айтып келеді. Қазір сол қандастарымыз өсіп-өніп, ұрпағымен 1,5 миллионнан асып кетті. Тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстанда қазақтардың саны 40 пайызға жетер-жетпес болса, қазір 70 пайызды құрайды.

      Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 2015 жылғы 15 желтоқсанда журналистерге берген сұхбатында: «Ол саясат өзгер­мейді. Бізге қайтып келемін деген ағайынға – қазақтарға есік ашық. Әр уақытта келіп, өздері орналассын. Жағдайын жасаймыз», деп шегелеп тұрып айтты. Бұл тұжырым көшіміздің көлікті болатынын білдіреді.

     Жазып алған Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан»

       Дерек пен дәйек

      1991 жылдан бастап 2016 жылғы 1 қазанға дейін 981 743 қандасымыз елімізге келіп, оралман мәртебесін алды. Бұл жалпы халқымыздың 5,5 пайызын құрайды. Олардың 61,5 пайызы – Өзбекстаннан, 11,6 пайызы – Қытай Халық Республикасынан, 12 пайызы – Моңғолиядан, 7,3 пайызы – Түрікменстаннан, 3,9 пайызы – Ресейден, 3,7 – пайызы өзге елдерден келгендер.

***

2016 жылғы 9 айда елімізге 23 971 этностық қазақ (11 488 отбасы) қоныс аударды.

***

Үкіметтің осы жылғы 18 ақпандағы №82 қаулысымен 2016 жылға 1259 отбасына оралмандардың өңірлік квотасы бекітілген. Үкімет айқындаған өңірлік квотасына енгізілген оралмандар мен қоныс аударушыларға көшуге субсидия және соған байланысты шығыстарға өтемақылар отағасына елу айлық есептік көрсеткіш, отбасының әрбір мүшесіне 35 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде беріледі. Аталған отбасыларын қабылдап алуға қажетті қаржы көзі «Жұмыспен қамтудың жол картасы-2020» бағдарламасы шеңберінде қарастырылған.

     https://www.egemen.kz/2017/01/17/92443

толығырақ

Қазақстанда ішкі көшіп-қонушыларды тіркеу қағидалары өзгерді

         Қазақстан Республикасы Үкіметі «Ішкі көшіп-қонушыларды тіркеу қағидаларын бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер енгізу туралы» қаулы қабылдады.

   Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы №757

2016 жылғы 2 желтоқсан Астана, Үкімет Үйі

       «Ішкі көшіп-қонушыларды тіркеу қағидаларын бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 1 желтоқсандағы №1427 қаулысына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы

         Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді:

      1. «Ішкі көшіп-қонушыларды тіркеу қағидаларын бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 1 желтоқсандағы №1427 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №5, 93-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтыру енгізілсін:

көрсетілген қаулымен бекітілген Ішкі көшіп-қонушыларды тіркеу қағидаларында:

       2-тармақта:

     3) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:

     «3) азаматтарды тіркеу кітабы - азаматтардың тұрғылықты жері бойынша тіркелуін немесе тіркеуден шығарылуын растайтын құжат. Азаматтарды тіркеу кітабын ресімдеу және беру тәртібін Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі белгілейді;»;           мынадай мазмұндағы 5) тармақшамен толықтырылсын:

    «5) мекенжай анықтамасы - жеке тұлғаның тұрғылықты жері бойынша тіркелуін немесе тұрғылықты жері бойынша тіркеуден шығарылуын растайтын құжат.»;

3 және 4-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын:

«3. Ішкі көшіп-қонушыларды тұрғылықты жері не уақытша тұратын жері бойынша тіркеуді уәкілетті органның аумақтық бөлімшелері:

Қазақстан Республикасының азаматтарын - жеке басын куәландыратын құжаттар бойынша Мемлекеттік корпорация арқылы;

халықтың көші-қоны саласындағы заңнамаға сәйкес Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алған шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды - шетелдіктің тұруға ықтиярхаты не азаматтығы жоқ адамның куәлігі негізінде аумақтық көші-қон полициясы бөлімшелері арқылы жүзеге асырады.

Ішкі көшіп-қонушыны тіркеу орны оның заңды мекенжайы болып табылады.

4. Ішкі көшіп-қонушының тұрғылықты жерін тіркеу олардың белгіленген тәртіппен тұрғын үйді жеке меншікке сатып алғанын растайтын не оны пайдалануға, оның ішінде жалға алу (жалдау) мен қосымша жалға алу шарты бойынша алғанын растайтын, сондай-ақ «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңында көзделген негіздер бойынша тұрғын үйге қоныстануға құқық беретін құжаттардың негізінде жүзеге асырылады.

Ішкі көшіп-қонушыларды тіркеу тұрғын үйлерде, пәтерлерде, саяжай құрылыстарында, бау-бақша серіктестіктерінде, кооперативтерде, жатақханаларда, қонақ үйлерде, демалыс үйлерінде, санаторийлерде, профилакторийлерде, емдеу мекемелерінде, интернат-үйлерінде, пансионаттарда, қарттар үйлерінде, қызметтік ғимараттар мен үй-жайларда жүзеге асырылады.»;

6-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

«6. Босқындарды қоспағанда, республикадан тыс жерлерден келген, тіркелуге жататын ішкі көшіп-қонушылар - Қазақстан Республикасының азаматтары жаңа тұрғылықты жеріне келген күннен бастап күнтізбелік 10 күннен асырмай, уәкілетті органға мынадай құжаттарды ұсынады:

1) жеке басын куәландыратын құжат (16 жасқа дейінгі балалар - туу туралы куәлік);

2) салыстырып тексеру үшін тұрғын үйдің меншік иесінің жеке басын куәландыратын құжаты және уәкілетті орган белгілеген нысан бойынша тұрақты не уақытша тіркеуге оның жазбаша келісімі (қызметтік ғимараттар мен үй-жайларда тіркелген кезде - жұмыс орны бойынша тіркелуі туралы ұйым (мекеме) әкімшілігінің қолдаухаты).

Тұрғын үй иесін тіркеу кезінде жазбаша келісім талап етілмейді;

3) тіркеуге құқығын растау үшін меншік иесінің белгіленген тәртіппен тұрғын үйді жеке меншігіне сатып алғанын растайтын не оны пайдалануға алғанын, оның ішінде жалға алу (жалдау), қосымша жалға алу шарты бойынша алғанын куәландыратын, сондай-ақ «Мекенжай тізілімі» ақпараттық жүйесінде өндірілген тіркеу мекенжай коды (бұдан әрі - ТМК) болмаған кезде оған «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңында көзделген негіздер бойынша тұрғын үйге қоныстануға құқық беретін құжат.

Белгіленген тәртіппен меншігіне тұрғын үй сатып алғанын растайтын не оны пайдалануға алғаны туралы куәландыратын, сондай-ақ «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңында көзделген негіздер бойынша тұрғын үйге қоныстануға құқық беретін құжаттар туралы мәліметті уәкілетті орган «Мекенжай тізілімі» және «Жылжымайтын мүлік тізілімі» ақпараттық жүйелерінен уәкілетті лауазымды адамдардың электрондық-цифрлық қолтаңбасымен куәландырылған электрондық құжаттар нысанында алады;

4) тіркелгені үшін мемлекеттік баждың (мемлекеттік баж төлеуден босатылған адамдар растайтын құжаттарды ұсынады) төленгені туралы түбіртек.

Республикадан тыс жерлерден келген Қазақстан Республикасының азаматтары паспортын, бұрын тұрған елінен есептен шыққанын растайтын құжатты не бұрын тұрған елі

9 және 10-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын:

«9. Мынадай ішкі көшіп-қонушылар тұрғылықты жері бойынша тіркеуден шығарылуға тиіс:

1) республикадан тыс жерлерге тұрақты тұруға кеткендер;

2) сот шешімімен тұрғын үйді пайдалану құқығынан айырылған деп танылғандар;

3) тіркеуден шығарылатын адамның қатысуынсыз және оның жеке басын куәландыратын құжатсыз тұрғын үй иесінің өтініші бойынша;

4) қайтыс болған адамдар.         10. Тіркелген және тіркеуден шығарылған ішкі көшіп-қонушыларды есепке алуды Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі белгілеген тәртіппен ішкі істер органдары жүзеге асырады.

Ішкі көшіп-қонушыларды тұрғылықты жері бойынша тіркеу және тіркеуден шығару «Халықты құжаттандыру және тіркеу» тіркеу пункті» және «Шетелдіктерді құжаттандыру және тіркеу» тіркеу пункті» ақпараттық жүйелеріне мәліметтер енгізу арқылы жүзеге асырылады.

Ішкі көшіп-қонушыларды жаңа тұрғылықты жері бойынша тіркеу кезінде ақпараттық жүйеде бұры

Қайтыс болуына байланысты иелерінің жеке басын куәландыратын құжаттарын жарамсыздар санатына көшірген не азаматтық хал актілерін тірке

Ішкі көшіп-қонушылардың тіркелген жерін растайтын құжат мекенжай анықтамасы болып табылады.

     Қазақстан Республикасының және Ресей Федерациясының шекаралас аумағының тұрғындары Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасын кесіп өткен жағдайда ішкі көшіп-қонушының тіркеу мекенжайын растайтын құжат 2007 жылғы 21 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңымен ратификацияланған Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясы Үкіметінің арасындағы Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы Қазақстан Республикасының және Ресей Федерациясының шекара маңындағы аумақтары тұрғындарының Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасын кесіп өту тэртібі туралы келісімге 3-қосымшаға сәйкес азаматтарды тіркеу кітабы болып табылады.

Азаматтардың тіркеу кітабын оған тіркеу туралы мөртаңба қоя отырып уәкілетті орган береді, беру алдында паспорттық елтаңбалы мөрмен және шкі істер органдарының уәкілетті қызметкерінің қолымен куәландырады.»;

13-тармақтың бірінші абзацы мынадай редакцияда жазылсын:

«13. Үш айдан астам мерзімге уақытша тұруға келген ішкі көшіп- қонушыларды ішкі істер органдары бұрынғы тіркелген жерінен есептен шығармай, бір жылға дейінгі мерзімге уақытша тұратын жері бойынша есепке алады. Қызметтік міндеттерін орындау тұрақты тұратын жерінен тыс (растайтын құжат болған жағдайда) ұзақ тұрумен (бір жылдан астам) байланысты адамдар бұрынғы тіркелген жерінен шығарылмай міндеттерін орындау үшін қажетті бүкіл мерзімге есепке алынады.»;

15-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

«15. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы күштерінің әскери қызметшілерін тұрғылықты жері бойынша тіркеу әскери қызметшілердің паспорттары және жеке куәліктері бойынша жүзеге асырылады.».

     2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

        Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Б.САҒЫНТАЕВ

        http://www.inform.kz/kz/kazakstanda-ishki-koship-konushylardy-tirkeu-kagidalary-ozgerdi_a2983390

толығырақ

Көші-қон мәселесін қайта жандандыра бастаймыз        Талғат МАМАШЕВ, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Төрағасының бірінші орынбасары:

      Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 1992 жылы «Көшіп келу туралы», 1997 жылы «Халықтың көші-қоны туралы» заңдарға қол қойды. Бұл заңдар шетелде жүрген қандастарымыздың елге оралуына жаңа серпін берді. Осыған орай Қазақстан Республикасының Көші-қон және демография жөніндегі агентігі, сондай-ақ Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы секілді мекемелер құрылды. Атамекенге оралған бауырларымызға жыл сайын квота белгіленіп, белгілі бір аймақтарға қоныстануы үшін мемлекет пен жергілікті қазынадан қаржы бөлінді. Сөйтіп, дүниежүзінде тарыдай шашылып жүрген қандастарымыздың елге оралуына жағдай жасалды. Ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай біз Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашевке жолығып, сұхбаттасқан едік.

      – «Арқа тыныш болса, арқар ауып несі бар?» демекші, 1931-1933 зұлмат жылдары бір миллионнан астам қазақ туған жерін тас­тап, өзге елдерге ауып кет­кен екен. Тәуел­сіздік алғалы 25 жыл уақыт өтті. Осы жылдар ішін­-де қанша қандастарымыз елге оралды?

         – Әлі есімде, тәуелсіздік алғаны­мыз­ға екі апта өтер-өтпес уақытта Елбасы Нұр­сұлтан Назарбаев Қазақ радиосы арқылы шетел қазақтарына арнап сөз сөйледі. Бұл сөзі 1992 жылы 2 қаңтарда «Егемен Қазақ­стан» га­зетінде жарық көрді. Сөйтіп, дү­ние­жүзінде тарыдай шашылып жүрген қандас бауырларымызды атамекенге оралуға ша­қырды. Мемлекет басшы­сының бұл сөзі әлемнің әр түкпірінде жүрген қазақтарды дүр сілкіндіріп, ұлы көштің атажұртқа қа­рай бет бұруына серпін берді. Қазақ елі оларды құшақ жая қарсы алды. Үкімет қол­дан келген көмегін аянып қалған жоқ. Үй-жай, жер-мал берді, қаржымен қарасты, жұмысқа орналастырды, қысқасы ба­рымен бөлісті. Бұл ұлы көш туралы Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы: «Әлемнің әр қиырында өмір сүріп жатқан ба­уырларымызды атажұртқа оралту ба­ғытында көптен ойымда жүрген ар­манымды орындаған сәтімді менің өз өмірімдегі ең бақытты кезеңім деп есеп­теймін. Бұл бір жүрекжарды қуа­ныш, сезімге толы салтанат, азаматтық парыздың салмағын сезінудің шы­найы көрінісі болды» дейді «Егемен Қазақ­стан» газетінде жарияланған «Ұлы дала ұлағаттары» атты еңбегінде. Міне, ел Тәуелсіздік алғалы 25 жыл уақыт өтіпті. Осы ширек ғасыр ішінде шетелдерден 267944 отбасы, 972719 адам, яғни бір миллионнан астам қазақ көшіп келді. Олар қазір егемен еліміздің өсіп-өркендеуіне сүбелі үлес қосып ке­леді.
         – Елбасы бастамасымен болған ұлы көш соңғы жылдары саябырсып қал­ған сияқты. Оның себеп-салдары ту­ралы не айтасыз?
        – Ұлы көштің қарқыны сәл бәсеңдеп қалғаны рас. Бірақ оған қарап көш тоқтады деуге болмайды. Ол әлі өз жал­ғасын табады. 2015 жылдың қараша айында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықтың көші-қоны және жұмыспен қамтылу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңына қол қойды. Осы заң шетелдегі қан­дас­тарымыздың елге оралып, Қазақстан азаматтығын алуына жол ашты, көп­те­ген жеңілдіктер жасалды. Жоғарыдағы заңға сәйкес, ҚР Үкіметінің қаулысы­мен оралмандардың қоныстану өңір­лері айқындалып, көшіп келу квотасы белгіленді. Жеті аймаққа оралмандар мен ішкі көшіп келушілерге квота бе­рілді. Бүгінгі таңда Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Батыс Қа­зақстан, Қостанай, Павлодар об­лыстары көшіп келушілерді «Жұ­мыс­пен қамту – 2020, жол картасы» бағ­дарламасы аясында қабылдауда. Мә­селен, биылғы жылдың бірінші тоқ­са­нында 6840 отбасы, яғни 114 944 қандас бауырларымыз елге көшіп келген. Бұ­лардың басым көпшілігі Алматы, Жам­был, Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау облыстарында орналасқан. Олар – Өзбекстаннан, Моңғолиядан, Қытайдан және т.б. ТМД мемлекеттерінен ке­лушілер. Енді жоғарыдағы сауалыңыз­ға нақты жауап берер болсам, 1991-1993 жылдары баспана және жұмыспен қам­ту мәселелері жергілікті бюджеттен қаржыландырылды. Сондай-ақ 1993- 2011 жылдар аралығында Елбасының Жарлығымен квота белгіленіп, қар­жы­лай көмек көрсетілді. 2012-2015 жыл­дары көші-қон квотасы берілген жоқ. Осыған орай 2015 жылы Денсаулық сақ­тау және әлеуметтік даму министр­лігі тарапынан «Халықтың көші-қоны ту­ралы» заңына толықтырулар мен өзгертулер енгізілді.   


       Нұрсұлтан Назарбаев: Дүниежүзі қазақтарының басын қосу науқандық іс-шара емес, мемлекеттік саясаттың мерейлі де мәртебелі көрінісі болып, халықаралық қауымдастықтан, әлемдік өркениеттен өз бағаларын алды. Әлемде өз қан­дас­тарын атажұртқа жинап, мемлекеттік тұрғыдан арнайы бағдарламалар қабылдаған, келгендердің жаңа ортада жатсынбай, бірден сіңіп, жайлы ғұмыр кешіп кетуіне барлық жағдайларын жасап жатқан дүниежүзіндегі үш елдің бірі – Қазақстан. Бұл тұрғыдан келгенде, Германия мен Израиль мемлекеттерінің өзі бізге қызыға қарайды десек, артық айт­қан­дық емес.


      – Қоныс аударушылар аймақтар­ға қалай бөлінді? Олардың таңдау мүм­кіндігі болды ма?

        – Әрине, бар. Бұрынғыдай емес, көшіп келушілер қаржылай төлемдерін көрсетпей-ақ, өзі қалаған кез келген өңір­лерге қоныстанып, 2-3 айдың ішін­де Қазақстанның азаматтығын алуға мүмкіндіктері бар. Сотталмағаны ту­ралы анықтама Ішкі істер министрлігі тарапынан қойылып отыр.
       – «Оралмандар мен қоныс аудару­шыларды қабылдаудың 2016 жылға арналған өңірлік квотасын бекіту ту­ралы» қаулыға сәйкес 1259 отбасын жұмыс күші жетпейтін аймақтарға кө­шіру туралы жоспар жасалған еді. Соның нәтижесі қандай?
       – Ішкі және сыртқы көштің ба­ғытын жұмыс күші жетпей жатқан аймақтарға бұрған дұрыс. Дәл қазір сол­түстік аймақтарға қоныс аудар­ған­дарға толық жағдай жасалады. Мәсе­лен, Қазақстанның азаматтығы, пәтер, квота, мамандығы бойынша қызмет беріледі. Егер тиісті мамандығы бол­маса, Үкімет есебінен оқып, қосымша мамандық алуға мүмкіндігі бар. Айт­пақшы, сол жерде бес жыл бойы тұ­ратын болса, онда баспананы жеке­шелендіріп алуына әбден болады. Мұн­дағы негізгі мақсат – сол аймақ­тарда қазақтың санын көбейту. Ең ал­ғаш тәуелсіздік алған жылдары елімізде қазақтың саны 40 пайыздан аспайтын. Қазір 67 пайызға жетіп қалдық. Алдағы 4-5 жылда 500-600 мың қандастары­мызды елге тартсақ, онда қазақтың саны 75 пайыздан асар еді. Сонда мұр­тымызды балта шаппайтыны анық. Осы орайда айта кететін тағы бір мәселе бар. Соңғы жылдары еліміздің он шақты жоғары оқу орындарында дайындық бөлімдері ашылып, онда жыл сайын 1500 талапкер тегін оқытылады екен. Бұл жақсы. Елімізде жыл сайын 6000-ға жуық жастар жоғары оқу орнына түсе алмай қалады екен. Оған әскерге бара алмай қалған жастарды қосыңыз. Олар­дың бәрін жоғары оқу орнына сүйрей бермей, белгілі бір мамандыққа бау­литын дайындық курстары мен кол­ледждерді солтүстік аймақтардан көп­теп ашып, сол жаққа баруға ықпал еткеніміз абзал. Сөйтіп, оқу бітірген соң жұмыс, баспана беріп, сонда қал­дырсақ, ұлт үшін ұтарымыз көп болар еді.  


     Нұрсұлтан Назарбаев: Біз елге ел, басқа бас қосып, Қазақстан халқының саны мен сапасын арттыру арқылы ұлттық-демографиялық саясаттың ең маңызды бағдарламасын жүзеге асырып келеміз. Халық санын өсірудің тарихи жолын қалыптастыру тұрғысында біз жасаған қадамның жемісі де, жеңісі де көріне бастады. Бұл – жалғаса берер жарқын жол. Осынау жылдарда елімізге 1 миллионға жуық бауырымыз оралды. Қазақ елінің шаңырағы биіктеп, керегесі кеңейе түсті. Көш әлі де тоқтаған жоқ. Тоқтамайды да.



      – Дүниежүзі қазақтары қауым­дас­тығы қай жылы құрылды? Оның құ­рылудағы мақсаты не?
       – 1992 жылы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың пәрменімен Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы құрылды. Оның мақсаты – шетелдегі қазақ­тар­мен тығыз байланыс орнату, олармен қоян-қолтық жұмыс істеу, көші-қон мәселесі туындаса, жәрдем беру, сол тұ­рып жатқан елдерде өздерін еркін сезіну үшін қолдан келгенінше көмек­тесу. Қауымдастық Төрағасы – Мем­лекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев. Мен Төрағаның бірінші орынба­сары­мын. Осы уақытқа дейін Төрағаның тапсырмасын бұлжытпай орындап ке­леміз. Қауымдастық құрылған 1992 жылы Дүниежүзі қазақтарының I құ­рылтайы өтті. Аманшылық болса, осы қауымдастықтың құрылғанына да, қ­ұ­рылтайдың өткеніне де 25 жыл толады. Осы жылдар ішінде көптеген тәжірибе жинадық. Десек те, үйренеріміз де, үй­ре­теріміз де көп.
        – Келесі жылы атқарар қандай жоба-жоспарларыңыз бар?
      – Алға қойған мақсат-мұратта­ры­мыз көп. Солардың бірі де бірегейі – ЭКСПО аясында Дүниежүзі қазақ­та­рының V құрылтайын өткізу. Дайындық жұмыстары басталып та кетті. Негізгі мақсатымыз – сырттағы ағайындарға әлемдік мән-маңызы зор көрмені көр­сету, еліміздің жеткен жетістіктерін мейлінше дәріптеу. Өзге елден келетін қонақтар қыруар ақша төлейтін болса, құрылтайға қатысатын қандаста­ры­мыздың барлық шығынын біз көтере­-тін боламыз. Сондай-ақ келесі жылдан бас­тап дағдарысқа байланысты сәл сая­бырсып қалған көші-қон мәселесін қай­та жандандыра бастаймыз. Бұл туралы Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы үнемі айтып та, жазып та жүр. Сондай-ақ отандық телеарналар арқылы қа­уымдастықтың атқарып жатқан жұ­мыстары мен алдағы жоба-жоспарлары һәм шетелдегі бауырларымыздың ты­ныс-тіршілігі туралы арнайы бағдар­ламалар дайындап, жақсымызды жар­қыратып көрсетуді қолға аламыз. Осы құрылтайда қаржы мәселесі де оң ше­шіледі деген үкілі үмітіміз бар.  


     Нұрсұлтан Назарбаев: Тәуелсіз мемлекеттің тізгінін қолымызға ұстаған алғашқы күннен бастап халқымыздың ежелгі асыл мұраларын, қадір-қасиетін қайта жаңғыртып, ұлт ретінде түлетіп, жаңа деңгейге көтеруге бар күшті салумен қатар, шетелдердегі бауырларымыздың өнерін, әдеби мұрасын, халықтық қолөнерін, атакәсібін дамытуда арнайы жұмыстар жүргізіп келеміз. Бұл – адами капиталды Отанға оралтудың оң қадамдарының бірі. Бұл қадам жаңылмайды, шекара жабылмайды. Ұлы көш жалғаса береді. Өйткені әлемдегі бар қазақ – бір қазақ.



        – Ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай қандай іс-шаралар өткізесіздер?
    – Бұл мерейлі мерекеге орай өткіз­гелі отырған ауқымды шараларымыз көп. Президент Әкімшілігінің мұ­рындық болуымен Ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай өтетін салтанатты жиынға алыс-жақын шетелдерден қа­зақ диаспорасының өкілдерін ша­қыр­мақпыз. Осыған орай үлкен жұмыстар атқарылып жатыр. Сырттағы ағайындар да құр қарап жатқан жоқ. Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған кезде ең ал­ғаш таныған елдің бірі Түркия болатын. Олардың қуанышында шек болмады. Сол бауырларымыз осы жолы да шы­найы туысқандық жақындығын біл­діріп, өз елдерінде үлкен жиын өткізбек. Соған бізді шақырып отыр. Делегация құрамына мәдениет, әдебиет, өнер өкіл­дерін кіргіздік. Таяуда барып қайта­-мыз. Дәл осындай жиын Қырғызстан мен Өзбекстанда да өтпек.
       – Әңгімеңізге рақмет!
      Сұхбаттасқан Ермахан ШАЙХЫҰЛЫ

      http://aikyn.kz/ru/articles/show/31033-k_sh_-_on_m_seles_n_aita_zhandandyra_bastaimyz

толығырақ

balgabaev

      Қазіргі кезде жер бетіндегі бүкіл адамзат қауымы жаңа ғасырға қадам басты. Бұл жаңа ғасыр бізге қандай жаңалықтар мен өзгерістер әкеледі? Осы тұрғыдан келгенде, ең алдымен бүгінгі таңда жер бетіндегі халық саны күн сайын барынша тез қарқынмен өсіп бара жатқанын атап өткен жөн. Яғни, көптеген мемлекеттің халқы өз жеріне сыймай, өзге елдерге заңды-заңсыз неше түрлі жолдармен ағыла көшуде. Бұл жағдай, басқаларды былай қойғанда, ең мықты деген Еуропа мемлекеттерінің өзінде неше түрлі қиындық туғызуда.

       Ал болашақта мұндай жағдай Қазақстанда да орын алуы әбден мүмкін. Өйткені, Қазақстанның жері ұшан-теңіз кең, ал халқы аз, бар болғаны 18 миллионға таяу ғана. Бірқатар елде мұндай халық бір қалаға немесе бір-екі облысқа ғана орналасады. Ал сонда Қазақстанның өзге өңірлеріне кім ие болады? Шекараны сым темірмен қоршап, ешкімді кіргізбей отыратын баяғы заман келмеске кеткен; керісінше, біз қазір Қазақстанның барлық өңірінен неше түрлі жол салып, есікті барынша ашып қойдық. Бұл – әрине, бүгінгі заман талабы. Дегенмен, мұндай жағдай күндердің күні неге апарып соғады, оны тап басып айту қиын.

       Өкінішке қарай, бізде осы мәселенің мән-жайын жан-жақты талдап, ой жүгірту жетіспейді. Тіпті, халық санының өсуі неге тым баяу деген мәселе де көбіне назардан тыс қалады. Мысалы, өзімізбен көрші Өзбекстан халқы 1991 жылы 21 миллионға жуық болса, қазір 32 миллионға жеткен. Яғни, олардың халқы 25 жылда 11 миллион адамға өскен. Ал осы кезеңде Қазақстан халқы 17 миллионнан 18 миллионға иек артты. Яғни, жиырма бес жылда 1 миллионға ғана көбейген.

       Демек, оралмандар құраған этностық көші-қон болмағанда, Қазақстан халқының саны онша өспеуі мүмкін еді. Бұған қазіргі кездегі солтүстіктегі төрт облыстың демографиялық жағдайы айқын дәлел. Ресми деректер бойынша, бүгінгі таңда Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Қостанай және Шығыс Қазақстан облыстарын қосып есептегенде, өңір тұрғындарының саны жылына орта есеппен 20 мың адамға азаюда. Бұл жөнінде сөз болса, көші-қонға жауапты мекемелер мәселені ішкі көшпен реттейміз деген уәж айтады. Ал зерттеп байқасақ, бұл төрт облысқа ішкі көшпен қоныс аударатындардың биылға жалпы саны 463 отбасы екен. Бұл – әрі кеткенде 2 мың ғана адам. Ал сонда кетіп жатқан 20 мың адамның 18 мыңының орнын қалай толтырамыз? Бұл мәселе әзірше белгісіз.

           Ал бұған жауап іздегенде, ең алдымен, сырттағы ағайындардың атажұртқа келуін мүмкін болғанша көбейту керек екендігі анық байқалады. Бұл ретте мақтануға тұратын жақсы жетістіктеріміз де бар. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бастап әлемнің әр түкпіріндегі қандастарымызбен байланыс орнатып, олардың атажұртқа оралуына кең жол аштық. Бұл мәселеге Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев айрықша көңіл бөлді. Соның нәтижесінде атамекенге 1 млн.-ға жуық қандасымыз оралып, еліміздің әлеуметтік-экономикалық, мәдени-рухани дамуына айтарлықтай үлес қосуда.

         Әйтсе де, соңғы кезде этностық көші-қонда біраз қиындықтар туындап, оралмандар барынша азайды. Мұның себебі, ең алдымен, шетелдік қазақтардың Қазақстанға келіп тұрақты тұруы мен азаматтық алуына байланысты соңғы уақытта қолданысқа енгізілген түрлі кедергілер мен қиындықтарға байланысты. Кейде шетелден келгендердің бәріне күдікпен қарайтын көзқарастың бар екендігін жасыруға болмайды.

       Әрине, бүгінгі таңда барлық елде ірілі-ұсақты қылмыстардан бастап, аса қатыгез террорлық әрекеттердің көпшілігін сырттан келген мигранттар жасайды деген әңгіменің бар екені рас. Бірақ мұндай күдіктің этностық мигранттарға ешқандай қатысы болмауға тиіс. Мысалы, жоғарыда айтылған 1 млн-ға жуық этностық қазақтардың арасында Қазақстанға келгеннен кейін ауыр қылмыс түгілі, жеңіл-желпі тәртіп бұзушылық жасағандардың өзі өте аз. Атап айтсақ, біздегі кісі өлтіру, банк тонау, туған баласын далаға лақтырып кету, ақша жеп шетелге қашу, қызметін пайдаланып ірі көлемде пара алу, діннің теріс жолына түсіп террорист болу сияқты ауыр қылмыс жасайтындардың арасында оралмандар жоқ.

        Және бір мәселені айта кеткен жөн. Кез келген ел өз шекарасындағы халықтың барынша тығыз орналасуына айрықша көңіл бөледі. Мысалы, Қытай соңғы уақытта Қазақстанмен шекаралас аймақтарындағы тұрғындарының санын ішкі өлкелерден көшіріп әкелу арқылы барынша көбейтті. Ал бұл кезеңде біздің осы шекаралас аудандардағы халықтың саны көбеймек түгілі, әлдеқайда азайды. Неге бұлай? Бұл мәселеге де тиісті орындар әрқашан айрықша назар аударуы қажет. Біздің ойымызша, бұл өңірлердегі тұрғындар санын болашақта этностық көштің есебінен көбейтуге әбден болады.

        Бір сөзбен айтқанда, этностық көші-қонның ел қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тікелей қатысы бар маңызды мәселе екендігін дұрыс түсініп, оны мүмкін болғанша барынша көбейтуді нақты қолға алатын уақыт жетті.

          Сұлтанәлі  БАЛҒАБАЕВ, Дүниежүзі қазақтары  қауымдастығы Төрағасы­ның орынбасары, Қазақ­станның еңбек сіңірген қайраткері

  https://egemen.kz/2016/10/04/64716  

толығырақ

ulttyk-koshi-kon-kuni       Азаттыққа бет алған кезеңнен бастап Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен бүгінгі Ұлы Дала елінің іргетасын нығайтуға бағытталған айтулы шешімдер қабылдана бастады. Солардың ең бастыларының бірі – Елбасымыздың шетте тарыдай шашырап жүрген қандастарымызды атажұртқа шақырып, қоныстандыруға арналған көші-қон туралы жарлығы.

         Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев­тың алыста жүрген ағайынды Атажұрт­қа шақыру туралы батыл әрі тарихи шешімінің арқасында көші-қон мәселесі мемлекетіміздің стратегиялық басым бағытына айналды. Елімізге ширек ғасырға жуық уақыт ішінде бір миллионға жуық қазақ келіп қосылды. Өткен жылы 24 қарашада «Халықтың көші-қоны туралы» Заңына өзгертулер мен толықтырулар енгізіліп, қайта қабылданды.

      Елбасымыздың Қазақстан тәуел­сіздігін жариялағаннан кейін он бес күн өткенде, нақтылап айтсақ, 1991 жылы 31 желтоқсанда «Қазақ радиосынан» шеттегі қазақтарға жолдаған, ертесіне «Егеменді Қазақстан» газе­тіне басылған «Қымбатты отандас­тар! Ежелгі атамекенінен жырақтап қалған сіздерді кешегі күнге дейін ата-баба жеріне қайтып келе аламыз ба деген сұрақтың алаңдатып келгенін мен жақсы білемін. «Туған жердің түтіні де ыстық» дейді халқымыз. Қандас бауырларымызды байырғы атақонысына тарту мақсатында адам правосы туралы еларалық ережелерді басшылыққа ала отырып, Қазақстан Үкіметі «Басқа республикалардан және шетелдерден селолық жерлерде жұмыс істеуге тілек білдіруші байырғы ұлт адамдарын Қазақстанда қоныстандыру тәртібі мен шарттары туралы» арнайы қаулы қабылдады. Сондықтан атамекенге келемін деуші ағайындарға жол ашық. Ата-баба әруағы алдарыңыздан жарылқасын!» деген «Алыста жүрген ағайындарға ақ тілек» атты атақты Жолдауын қазақ көшін бастаудың алғашқы шешімі деп жүргенбіз. Сөйтсек, олай емес екен. Тұңғыш Президентіміз тәуелсіздікті жариялаудан бір айға жуық бұрын Қазақ КСР Министрлер Кеңесіне 1991 жылғы 18 қарашада «Басқа республикалардан және шетелдерден селолық жерлерде жұмыс істеуге тілек білдіруші байырғы ұлт адамдарын Қазақ КСР-інде қоныстандыру тәртібі мен шарттары туралы» №711 қаулы шығартып қойған екен.

      20 тармақтан тұратын ол қаулыда басқа республикалардан және шетелдерден Қазақстанның ауылды жерлеріне жұмыс істеуге тілек біл­діруші байырғы ұлт адамдарын Қазақ КСР-іне қалай әкелудің тетіктері мен жолдары, ауылды жерге көшіп келген соң оларды құжат­тандыру, сондай-ақ әлеуметтік, дәрі­гер­лік, білім беру, тұрғын үй, жаңа ортаға бейім­деу сынды толып жатқан мәсе­лелер бойынша жеңілдіктер мен көмек­тер ұсыну егжей-тегжейлі қарас­тырылған. Мысалы, қаулының 5-тармағында «Халық депутаттары жер­гілікті кеңестерінің ат­қару коми­теттеріне, агроөнеркәсіп кешенінің кәсіпорындары мен ұйымдарына басқа республикалардан және шетелдерден қоныс аударған байырғы ұлт адамдарын тұрғын-жаймен қам­тамасыз ету мақсатында жекелеген азаматтардың республикадан кетуі нәтижесінде босаған үйлерді немесе пәтерлерді сатып алу ұсынылсын» делініпті.

        Демек, тәуелсіз Қазақстан үшін сол «Азаматтық құжаттандыру туралы» №711 қаулы шығарылған 18 қараша өте маңызды тарихи күн деп есептелуі тиіс. Өйткені, бес құр­лыққа тарыдай шашырап кеткен қандастарымыздың басының өз Отанында бірігуі осы күннен бас­талды.

           Сондай-ақ, бұл қаулының 1997 жылы 13 желтоқсанда тұңғыш рет қазақ тілінде қабылданған, 2011 жылы 22 шілдеде, 2013 жыл 15 желтоқсанда және 2015 жылы 24 қарашада Парла­ментте үш рет өзгерістер мен толық­тырулар енгізіліп, қазір қолданыстағы «Халықтың көші-қоны туралы» Заңды түзуге түп негіз болғанын да айта кетуіміз керек.

          Міне, содан бері Алатау мен Сарыар­қаны бетке алған Қазақ көші толастаған емес. Елбасы бұл жетіс­­тікті «Біз 1 миллион ағайын­ды елге қайтардық!» деп үнемі мақ­та­нышпен айтып келеді. Қазір сол қандастарымыз өсіп-өніп, ұрпағымен 1,5 миллионнан асып кетті. Тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстанда қазақтардың саны 40 пайызға жетер-жетпес қана болса, қазір 70 пайызға жетті. Соның бір бөлігі, әрине, шеттен келген ағайын­ның үлесінде.

        2015 жылғы 15 желтоқсанда журналистерге берген сұхбатында Президент: «Ол саясат өзгермейді. Бізге қайтып келемін деген ағайынға – қазақтарға есік ашық. Әр уақытта келіп, өздері орналассын. Жағдайын жасаймыз!» деп шегелеп тұрып айтты.

        Биыл – Тәуелсіздіктің 25 жылды­ғы. Сонымен бірге, алдағы 18 қараша­да №711 қаулы шыққалы да 25 жыл болады. Ұлы тойдың аясында Қазақ көшінің де ширек ғасырлық қуа­нышы мақтанышпен атап өтілетіні сөзсіз. Осы қарсаңда Үкімет «Қазақ­стан Республикасындағы мерекелер тур­алы» 2001 жылғы 13 желтоқ­сан­дағы №267-ІІ Заңның 3-бабына толықтыру енгізіп, 18 қарашаны «Ұлттық көші-қон күні» етіп бекітсе, нұр үстіне нұр болмақ.

          Ауыт МҰҚИБЕК

         https://egemen.kz/2016/09/29/63987

толығырақ

          

      Біздің еліміз шеттегі 5 млн қазақты сақтап қалу үшін екі мәселені нақтылап қолға алуы керек секілді. Біріншісі – Тәуелсіздік алған тұста басталып, жалғасын тауып келе жатқан көші-қон мәселесі. Бұл қазір іркілді дегенімізбен, болашақта қайтадан қарқын алуы тиіс игі бастама. Екіншісі – шетелдегі қазақтың жұтылып кетуіне жол бермеу мақсатында қазақ диаспоралары көп қоныстанған елдердегі қандастарымызды бір ортаға шоғырландыру ісі. Жалпы, екінші мәселені, яғни шетелдегі қазақтарды бір мекенге, бір ауданға, бір облысқа топтастыру бізге не береді? Саралап көрейікші...

...қажеттілігі

        Жат елдегі Алаш жұртын бір ортаға шоғырландыру мәселесі – шығыстағы Үндістаннан бастап, батысымыздағы Еуропа елдері мен АҚШ аралығындағы ұлан-ғайыр атыраптағы сансыз мемлекетті екінші Отаны еткен қазақтардың бәріне қажетті бастама. Олар өздері тұратын мемлекетте топтаса өмір сүрсе, тілін, ділін, дінін ұмытпаған болар еді. Сол орталықта отандық телеарналардың, баспасөздің жетімділігін де жүзеге асыруға жол ашылар еді. Бұл орайда «шетелдердегі қазақтарды бір ортаға шоғырландыру мәселесі шындығында да олардың қазақтығын сақтап қала ала ма?» деген сауал туындайтыны рас. Біздің пікірімізше, осы арман орындалса, сол елдегі бауырларымыз салт-санадан айырылмайды. Оған мысал ретінде Моңғолияның Баян-Өлгей аймағын алуға болады.

      1940 жылы Баян-Өлгей аймағын құруда қазақтың біртуар тұлғасы Жеңісхан Дүзелбайұлы ерен еңбек етті. Сол Жеңісхан Дүзелбайұлының ықпалымен бір кездері Хобда аймағының батыс өңіріндегі моңғол мен қазақтарды басқарған, маршал шенін алған, моңғол елінің әйгілі қолбасшысы Чойбалсын моңғол халқына: «Қазақ халқын «бага ястан» (ұсақ сүйектілер) деуді, «хасаг» деген атауларды тоқтату керек. Қазақ ұлтының моңғол ұлтынан еш айырмашылығы жоқ. Қазақ халқы Моңғолия мемлекетінің өзінің ұлт тілінде мектебі бар, баспасөзі бар дербес бір аймағы бола алады», – деген екен. Сонымен қатар қазақ ұлтының 12 ерекшелігін тізіп, моңғол халқына үлгі етіпті-міс. Енді қараңыз, сол Чойбалсынның шапағаты нәтижесінде Баян-Өлгей аймағының 97 мың қазағы Алтай сум, Толбо сум, Сагсай сум деп «сумдатып» кете баратын 15-ке жуық елді мекенде түтінін түтетіп, қазақи салт-дәстүрін сол қалпында қаймағын бұзбай ұстап қала алды. Тіпті қазір қазақтың ұмыт болған қаншама ұлттық құндылығы сол жақтан бізге келіп жатыр.

Анадолыдағы «Қазақкент»

      Сонымен қатар бір орталыққа қоныстанудың қажеттігін шетелдегі қандастарымыз бізден де жақсы түсінеді. Өйткені қазақ болып қалу – олардың басты мақсаты. Мысалы, 1972 жылы Түркиядағы қазақтар Түрік үкіметіне өтініш жасап, құрылыс салу үшін жер беруді сұрайды. Түркия өтінішті қанағаттандырып, соның нәтижесінде Қазақкент ауданы бой көтерген. Қазір ол аудан Гюнешли (Күн сәулелі) деп аталса да, Еуропадағы қазақтардың рухани «астанасына» айналып отыр.

Калифорниядағы Kazakh Land

       Әрине, оқырман қауым «шетелдегі қазақтың басын бір орталыққа шоғырландырудың жолдары қайсы?» деп сұрауы мүмкін. Оған АҚШ-тың Калифорния штатының әйгілі Малибу жағажайындағы Kazakh Land атты этникалық қазақ ауылын мысалға келтіруге болады. Бірақ бұл – біз ойлағандай ауыл емес, демалыс орны. Сол Kazakh Land-та тігілген киiз үйлерге туристер мен демалушылар ағылып жататын көрінеді. Себебі еуропалықтарға қазақтың ұлттық тағамдары мен сусындары, салт-санасы, ұлттық түсінігі таңсық. Осыны орайлы пайдаланған кәсіпкерлер қиялдарына ерік беріп, осы бір миниатюралық этникалық ауылда Наурыз мерекесi, Бауырсақ күнi деген секілді ұлттық мейрамдарды дүркіретіп өткізеді екен. Сонымен қатар салт атқа міну, құсбегiлердiң бүркiт салу өнерін көрсету, асық ойнап, алтыбақан тебу секілді құндылықтар қонақтардың қызығушылығын оятқан. Бәлкім, өзге елдердегі қандастарымызды бір рухани орталыққа топтастыру үшін осы үлгіні де жаңғыртуға болатын шығар. Бір жағынан шетелдіктерге қазақты танытып, екінші жағынан сол елдегі қазағымыздың жайын күйттейміз... Әрине, қолдау тапса, бұл шаруаны отандық кәсіпкерлеріміз ұршықша иіріп әкетер еді.

Қытайдағы қазақ сайты осы мәселені көтерді

       2 миллионға жуық қандасымыз іргедегі Қытайға қарасты Іле мен Тарбағатай сағасындағы қазақы тоғыз аудан мен екі қаланың төңірегінде қытай, дүнген, ұйғыр секілді ұлттармен қойы қоралас өмір сүруде. Мұның сыртында дербес Мори, Баркөл, Ақсай секілді шағын автономиялы қазақ аудандары бар. Сонымен қатар Үрімжі, Шыхызы, Қарамайлы қалаларында Алаш баласы тіршілік етуде. Санжы хұйзу (дүнген) автономиялы облысына қарасты Санжы, Құтыби, Манас, Жемсары, Шонжы, Фукаң, Мишуан, аудандарында да қазақтар жетерлік. Демек, Қытайда үш аймақтың қазақтары қарайтын (Тарбағатай, Іле, Алтай) Іле автономиялы қазақ облысы бар дегенімізбен, мұның сыртында қаншама қазақ Қытай елінің әр мекенінде шашылып жатыр. Осы мәселені көтеріп, өткен жылдары Қытайдағы қазақ жастарының senkazakh.com сайты «Қазақ автономиясының халі» атты мақала жариялады. Мақала авторы Алтай, Тарбағатай аймағындағы қазақтардың қытайланып бара жатқанын сөз ете келіп, осы өлкелерді Іле аймағына қосып, үлкен қазақ автономиялық ауданын құру қажеттігін айтыпты. Әрине, біздің көзқарасымызбен қарасақ, жақсы идея. Бірақ алып империя саналатын Қытай үшін үй ішінен үй тігу болып саналатынын амалсыз мойындауға тура келеді. 

Мүмкін жағы

        Тарихтан 1952 жылы коммунист генерал Уаң Жиң Шыңжаңдағы қазақ байлары мен зиялыларын қынадай қырған кезде Қытай компартиясының Батыс-Солтүстік бюросының бірінші хатшысы Си Джунсюн мырзаның Қытай басшысы Мао Цзедунға ұсыныс жасап жүріп, қазақтарды аман алып қалуға септігін тигізгенін білеміз. Сол Си Джунсюн – қазіргі Қытай басшысы Си Цзиньпиньнің әкесі. Демек, әкесінің шарапаты баласының бойынан табыла білсе, дамыған Қытай үшін қазақтарды бір мекенге, бір аумаққа шоғырландыру, сол арқылы ұлттығын сақтауға жәрдем ету аса қиын шаруа емес. Оның үстіне, Қытай билігінің қазақ диаспорасына деген көзқарасы әрқашанда дұрыс.

Род-Айленд штатындағы қазақ ауылы...

      Айтпақшы АҚШ-тың Род-Айленд штатында да қазақ ауылы бар. Бұл да бір қазақ екенімізді ұмыттырмау үшін жасалған қадам көрінеді. Бірақ атауы «Қазақ ауылы» болғанымен, бұл штатта ешқандай ауыл жоқ. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетінің ұстазы Қарлыға Мысаева ханымның айтуынша, Қазақстаннан АҚШ-қа қоныс аударған балетмейстер Жанат Байдаралин 2004 жылы қазақты таныстыру мақсатымен «Қазақ ауылы» атты ұйым құрған. Кейінірек америкалық Сьюзан Саксен атты келіншек «Қазақ ауылының» жұмысын дөңгелетіп әкеткен. Оған себеп Сьюзанның қазақ қызы Сараны асырап алуы екен. Ол қызының қазақ екенін білгенін қалайды. Қазір «Қазақ ауылына» Американың жер-жерінде тұратын қазақ балаларын бауырына басқан ата-аналар мүше. Ата-аналар жылына бір мәрте балаларымен бірге «Қазақ ауылына» (негізі лагерь) келіп, қазақтың ұлттық дүниетанымымен, бітім-болмысымен танысады, яғни әрдайым да олардың санасына қазақ екенін сіңіруге тырысады.

Түйін

        Бір мемлекеттің екінші мемлекеттің ішкі саяси жағдайына араласуына құқығы жоқ. Десек те, демократия заңдылықтары аз ұлттар мен диаспоралардың жойылып кетпеуіне, денационализацияға ұшырамауына негізделе жасалғанын ескерсек, мұндай алаңдаушылық білдірудің әбестігі жоқ. Дүниежүзі қазақтарының І құрылтайында ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев: «Қазақ даласын жайпап өткен 1932-1933 жылдардағы апатты ашаршылық 6 млн қазақтың 2,2 миллионының өмірін жалмап кетті», – деген болатын. 2,2 млн қазақтың қырылуы (кейбір деректерде бұдан да көп) кімнің өзегін өртемеді десеңізші! Ондай өкінішке қалмау үшін тәуелсіз еліміз шетелдегі 5 млн қазақтан тірідей айырылмаудың жолын қарауы қажет. Ол үшін еліміздегі ресми 8172 ауыл мен 86 қаланың жағдайына алаңдағандай, қазақ ұлтының өкілдері мекендейтін шетелдегі елді мекендердің жайына да бас ауыртқанымыз жөн секілді.

      Бірақ... Бірақ, біздің бүгінгі үкімет шеттегі қазақты былай қойып, өз еліміздегі қазаққа жылы қабақ танытпай отырғанын ескеріп, бұл істі жекелеген ұлтшыл қалталы азаматтардың мойнына артылған жүк қылып, идея тастауды ғана жөн санап отырмыз... Біздікі "суға кеткен тал қармайдының" кері де...

        Қанат БІРЛІКҰЛЫ

      Abai.kz

 

толығырақ

migration

       Еліміз тəуелсіздік алғаннан бергі жүзеге асқан игі істердің бірі – əлемнің əр түкпіріндегі қазақ қандастарымызбен байланыс орнатып, олардың атажұртқа оралуына кең жол ашуымыз болды. Бұл мəселеге Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев əрқашан да айрықша көңіл бөліп келеді. Яғни, Елбасы мемлекет тізгінін қолына алған алғашқы күннен бастап алыс-жақындағы ағайындардың басын қосуға белсене кірісті. Соның нəтижесінде 1992 жылы Алматы қаласында Дүниежүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайы ұйымдастырылды.

      Бұл Құрылтайда Елбасы көлемді баяндама жасап, атамекеннің есігі сырт жерлердегі ағайындарға əркез ашық екендігін атап айтты. Осыған орай, сырт жерлердегі қандастарымыздың Қазақстанға көптеп көшіп келуіне, яғни этностық көші-қонға байланысты нақты іс-шаралар қолға алынды. Осының арқасында бүгінгі таңда атамекенге 1 млн.-ға жуық қандастарымыз оралып, еліміздің əлеуметтік-экономикалық, мəдени-рухани дамуына ұшан-теңіз үлес қосуда.

     Алдағы уақытта да бұл көш жалғаса беруге тиіс. Əлем қазақтарының Астанада өткен соңғы төртінші құрылтайында да Елбасы бұл жөнінде тиісті орындарға нақты тапсырмалар берген болатын.

     Содан бері Елбасының бұл тапсырмасы ойдағыдай орындалып келе жатқан еді. Əйтсе де, соңғы кезде этностық көші-қон жөнінде біраз қиындықтар да туындай бастады. Бұған нақты үш мысал келтірейік.

    Бірінші – қайта оралатын қандастарға Қазақстанда тұрақты тұруға рұқсат беру мəселесі. Еліміздің Ішкі істер жəне Сыртқы істер министрліктерінің бекіткен қазіргі ереже-тəртіптеріне сəйкес, шетелдік қазақтар тұрақты тұруға рұқсат алу үшін бірнеше құжат жинап, өткізеді. Солардың ең бастыларының бірі – бұрынғы тұрған елінің құзыретті органы куəландырған соттылығының жоқ екендігі туралы анықтама. Бірақ мұның біраз қиыншылықтары бар. Мысалы, Қытайдағы ағайындар мұндай анықтаманы алу өте қиын, тіпті, мүмкін емес дейді. Ең бастысы, алған күнде де ол анықтаманы куəландыру үшін міндетті түрде Бейжіңге не Шанхайға бару керек. Басқа жерде ол анықтаманы ешкім де куəландырмайды. Қытайдың Шыңжаң өлкесінде тұратын қарапайым қазақ сонау бір қиырдағы Бейжің мен Шанхайға барып, соттылығы жоқ деген анықтаманы куəландырып əкеле ала ма? Оған шамасы, қаржысы жете ме? Бұл – өте күмəнді мəселе.

    Жалпы, соңғы 20 жылда Қытайдан Қазақстанға 100 мыңға жуық ағайын қоныс аударды. Бірақ, олардың ешқайсысы да атажұртқа жету үшін ең алдымен бір қиырдан құжат жинап, осынша əуреге түскен жоқ еді. Тіпті, мұндай талап шекараны тарс жауып отырған кешегі Кеңес Одағының кезінде де болмаған. Ал сонда бүгінгідей тəуелсіздікке қол жеткізіп, бүкіл əлем таныған мемлекет болған кезімізде, атажұртқа бет бұрған ағайынды əуре-сарсаңға салатын мұндай ереже-талапты кім ойлап шығарған? Бұл түсініксіз. Тек осының салдарынан Қытайдағы ағайындардың Қазақстанға тұрақты тұруға келуі барынша азаятыны анық.

      Екінші мəселе – қайта оралатын қандастарға азаматтық беру жөнінде. Бұл да жыл өткен сайын қиындап барады.

   Мысалы, бұрын атажұртқа келген бойда тұрақты тұруға қажетті құжаттарын дайындап, оған қоса бұрынғы тұрған елінің төлқұжатын өткізіп, Қазақстан азаматтығына оңай қол жеткізетін. Ал қазір алыстан келген ағайын ең алдымен оралман мəртебесі мен ықтиярхат алады. Содан кейін азаматтыққа құжат өткізіп, Қазақстан азаматтығы берілгені туралы Президент Жарлығын күтеді. Содан белгілі бір уақыттан кейін Жарлық та шығады. Бұрын алыстан келген қандасымыз мұндай Жарлық шыққан бойда көші-қон полициясына барып, Қазақстан азаматының жеке куəлігін ешқандай ың-шыңсыз бірден алатын. Ал қазір бұл да барынша қиындаған. Яғни, қолданысқа енген соңғы ереже бойынша Қазақстан азаматтығына қабылданған қандасымыз отыз күн ішінде өзі бұрын тұрған ел дің өкілетті органына, яғни ел шілігіне барып төлқұжатын өткізіп, ол жақтағы азаматтықтан шыққандығы туралы анықтама əкелу керек. Егер бұл мерзімде үлгермесе, əкімшілік құқық бұзушы ретінде жауапқа тартылады. Бұл жөнінде облыстық көші-қон полициясы басқармасы қандастардан арнайы міндеттеме жаздыртып алады.

    Бірақ, мұндай анықтама алу да өте қиын. Мысалы, біз білетін шеттен келген бір қандасымыз төлқұжатын өткізіп, азаматтықтан шығару туралы өтінішін Өзбекстан Республикасының Қазақстандағы елшілігіне биылғы жылдың наурыз айында өткізген, ал оның жауабын алдағы жылдың мамыр айында алмақшы. Демек, тиісті анықтаманы бір ай ішінде ешқашан да ала алмайды, соған байланысты ол қазір əкімшілік құқық бұзушының қатарына қосылып, енді өзінің қандай жазаға тартылатынын күтіп отыр.              Жəне таңғаларлығы, мұндай қандастарымыздың Қазақстан Президентінің Жарлығы бойынша Қазақстан азаматы, ал қолындағы төлқұжаты бойынша Өзбекстан азаматы, ал сонда мəселесі біржақты шешілетін бір жылға дейін ол кісі не істейді, қай елдің азаматымын деп жүреді – оны өзі де түсінбейді. Мұны, тіпті, Ішкі істер министрлігі мен оның құрамындағы көші-қон полициясы басқармасындағылар да білмейтін болса керек.

      Бұл жөнінде жəне бір қиын мəселе бар. Өзбекстаннан келген қандасымыз əлгіндей анықтама алу үшін Өзбекстан елшілігіне консулдық тіркеуге тұруға əр адам басына 10 мың теңге, ал азаматтықтан шыққандығы туралы анықтама алу үшін 110 АҚШ доллары көлемінде, яғни орташа мөлшерде 150 АҚШ долларындай төлемақы төлейді екен. Өзбекстандағы қандастарымыздың бəрі дерлік көпбалалы, сондықтан олар отбасы мүшелерінің əрқайсысына əлгіндей ақша төлей ала ма?

      Оның үстіне, олардың біразы сонау Маңғыстау, Ақтөбе сияқты алыс облыстарға орналасқан, сондықтан төлқұжатын тапсыру үшін Алматыдағы Өзбекстан Республикасының елшілігіне қалай келеді, шаруасын қайтіп бітіреді? Қазір оралмандарға үй де, ешқандай қаржылай жəрдемақы да берілмейтіні белгілі, сондай жағдайда олар құжат жинап өткізуге қажетті төлемақы мен жол жүру шығындарын қайдан табады? Бұл сұрақ та этностық көші-қон мəселесімен тікелей айналысатын Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігі мен Ішкі істер министрлігін онша ойландырмайтын сияқты.

      Жəне бір мəселеге тоқтала кетуге мəжбүрміз. Жоғарыда азаматтықтан шығу үшін əр ағайын шетелдің елшіліктеріне 150 АҚШ доллары мөлшерінде төлемақы төлейтінін айттық. Демек, біздің елімізге 1 мың қандасымыз келсе, олардың құжат тарын реттеуге сырт жерлерге 150 мың АҚШ доллары көлемінде қаржы шығады. Ал сонда Қазақстандағы этностық көші-қон өзімізге емес, ең алдымен шетелдердің пайдасына жұмыс істей ме? Бұл да – нақты жауапты қажет ететін мəселе.

     Осыған орай жəне бір сауал туындайды. Соңғы жиырма-жиырма бес жылда Қазақстаннан сырт жерлерге 3-4 миллиондай халық көшіп кетті. Қазір олардың бəрі өзге елдердің азаматтығын қабылдаған. Міне, осы сан миллион халықтың бір де біреуі Қазақстанға қайта келіп, соттылығы туралы куəландырған анықтама сұрады ма? Қазақстан азаматтығынан шығу үшін бір тиын ақша төледі ме? Біздің бұған да күмəніміз бар. Ал сонда өзге елдердің ешқайсында жоқ əлгіндей талаптарды біз қайдан ойлап тапқанбыз?

      Міне, осы айтылған жағдайлардың салдарынан қазіргі кезде Алматыдағы Өзбекстан Республикасы елшігінің алдына барсаңыз, шаруаларын бітіре алмай, əуре-сарсаңға түсіп жүрген қалың ағайынды көресіз. Жағдай осы қалпымен тұра берсе, алдағы уақытта Өзбекстаннан келетін этностық көштің де барынша азайып, тоқтауға бет алары анық.

      Шетел қазақтарының ата-жұртқа келуіне қиындық туғызып отырған үшінші жағдай – оқу мəселесі. Бұрын Қазақстандағы жоғары оқу орындарына қабылдаудың типтік ережесіне сəйкес ұлты қазақ шетелдік азаматтар мемлекеттік тапсырыс бойынша конкурстық негізде тегін білім алуға құқылы еді. Соған орай, шетелдегі қазақ жастары Қазақстанға келіп, кез келген жоғары оқу орнына конкурстық негізде түсе алатын. Бұған қоса, оларға екі пайыздық мөлшерде квота бөлінетін; 1500 талапкерге арналған дайындық курстары да жұмыс істейтін. Бірақ ендігі жерде бұл жеңілдіктердің де болашағы күмəнді болып тұр. Яғни, жақында біздің қолымызға Білім жəне ғылым министрлігі дайындаған жоғары оқу орындарына қабылдаудың типтік ережесінің жаңа жобасы тиді. Бұл жаңа ережеде шетелдік қазақ жастарына арналған жеңілдіктер мүлдем алынып тасталған. Яғни, ереже осы қалпымен бекітілсе, шетелдегі қазақ жастарының Қазақстанға келіп, оқып, білім алуы біржолата тоқталады.

     Білім жəне ғылым министрлігінің мұндай ережені қандай қисынға сүйеніп жасап отырғаны түсініксіз. Қазіргі кезде басқа елдерді былай қойғанда, көрші Ресейдің өзі жер жүзіндегі барлық отандастарына оқу-білім жөнінен есігін айқара ашып қойған. Соның нəтижесінде, Қазақстанда мектеп бітірген жастардың да біразы сол жаққа кетіп, тегін оқуға түсіп жатыр. Біз ең болмаса солардан неге үлгі алмаймыз?

      Жəне бір таңғаларлығы, бұл жаңа ережеде Қазақстанда тұрақты тұратын, азаматтығы жоқ шетелдік азаматтардың тегін оқу мүмкіндігі бұрынғысынша сақталып қалған. Демек, біз үшін өз ағайындарымыздан гөрі өзге шетелдіктер əлдеқайда артық болғаны ма?

      Ал сонда еліміздегі этностық көші-қон саласындағы ұзақ жылдардан бері жүзеге асып келе жатқан жақсы істердің аяқ астынан кедергіге ұшырап, бұрын-соңды болмаған қиындықтарға кездесуінің себебі неде? Біздің ойымызша, мұндай жағдай ең алдымен көші-қонға қатысы бар мемлекеттік мекемелердің бұл саланың мəн-жайын жан-жақты зерделеп, дұрыс түсінбеуінен туындап отыр.

    Яғни, соңғы уақытта бүкіл дүниежүзі бойынша көші-қон ең күрделі мəселелердің біріне айналып, соған орай, бұл жөніндегі ереже-тəртіптер барынша қатайтылуда. Бірақ, бұл талап, негізінен, босқындар мен заңсыз еңбек көші-қонына қатысты жүзеге асырылуда. Ал этностық көші-қон, яғни өз қандастары мен отандастарын көшіріп əкелудегі шарт-талаптар барлық ел дерде де бұрынғыдай, барынша жан-жақты жеңілдіктер жасау негізінде жүзеге асырылуда. Бұған Израиль, Германия, Польша сияқты елдерден бастап, Ресейдегі этностық көші-қон туралы жүргізіліп жатқан жақсы істер айқын дəлел. Ал Қазақстан үкіметі мен оның көші-қонға қатысты мекемелері босқындар мен заңсыз еңбек көші-қонын этностық көші-қоннан ажырата алмайтын сыңайлы. Яғни, олар үшін шетелден келген босқын да, жұмыс іздеп жүрген гастербайтер де, атажұртқа оралған оралман да – барлығы бірдей сияқты.

      Сондай-ақ, Ресейден бастап, өркениетті елдердің бəрінде де көші-қон жұмыстары бір орталықтан басқарылып, жан-жақты нақтыланған айқын жүйемен жұмыс істейді. Өкінішке қарай, бізде бұл мəселе де ескерілмейді. Керісінше, бізде көші-қонмен нақты кім айналысатыны белгісіз. Бұрынғы жеке Көші-қон комитеті əлдеқашан таратылған. Қазір ол – Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігінің құрамындағы Этностық жəне ішкі көшті реттеу деп аталатын шағын ғана басқарма. Ол басқарманың бүкіл халқымыздың бүгіні мен болашағы үшін аса маңызды этностық көші-қон мəселесін толық шешуге шамасы да, мүмкіндігі де жетпейді.

      Көші-қонға қатысы бар басқа да мемлекеттік мекемелердің бұл саладағы жұмыстары ойда- ғыдай емес. Мысалы, «Халықтың көші-қоны туралы» Заңда этностық көшті шетелдерде ұйымдастыру Сыртқы істер министрлігіне жүктелетіні атап көр сетілген. Бірақ, министрлік заңда көрсетілген бұл міндетін ойдағыдай орындап отыр деп айта алмаймыз.

   Шетелден атажұртқа оралған ағайындардың көп шаруасы, жоғарыда атап айтқанымыздай, Ішкі істер министрлігінің көші-қон полициясы басқармаларына барып тіреледі. Бірақ, бұл министрлік тарапынан да этностық көші-қонның ерекшеліктерін терең түсініп, жанашырлық таныту кенже қалып тұр.

     Осыған орай тағы бір мəселені айта кеткіміз келеді. Бүгінгі таңда біздің елімізде ең көп сөз болып, жиі талқыланатын мəселенің бірі – этностық көші-қон, яғни шеттен келген ағайын дарымыздың жағдайы. Бұл мəселені түрлі қоғамдық ұйымдардың белсенділерінен бастап, Парламент депутатта рына дейін жиі көтеріп, толып жатқан ұсыныстар жасап, талқылаулар өткізеді. «Халықтың көші-қоны туралы» Заң да əлденеше рет қайта жасалды. Үкімет те бұл мəселеге үнемі назар аударып келеді. Солардың бірі – жақында ғана Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігі өткізген «Қазақстан Республикасы Үкіметінің көші-қон жөніндегі жаңа саясаты» тақырыбындағы дөңгелек үстел. Бірақ, осыншалықты талқылаулар мен жиындар этностық көші- қонның көбеюіне емес, керісінше, азаюына əкеліп соғып отыр. Неге бұлай? Əлде, жоғарыда айтқан Қазақстан Үкіметінің көші-қон жөніндегі жаңа саясаты осыған, яғни этностық көшті азайтуға бейімделген бе? Бұл мəселе ашық, анық айтылуға тиіс.

    Тəуелсіздікті жаңа ғана алған сонау 1992 жылы Қазақстан үкіметі «Шетелдегі қазақ д и а с п о р а с ы н ы ң  ө к і л д е р і н Қазақстан Республикасында болған кезінде əлеуметтік-эко- номикалық жеңілдіктермен қамтамасыз ету туралы» №791 қаулы қабылдап еді. Көлемі алақандай ғана осы шағын қаулы 2004 жылға дейін шетелден келген барлық қазақтың тұрақты тұру, азаматтық алу, оқуға түсу сияқты мəселелерін ешқандай əуре-сарсаңға салмай, бірден шешетін негізгі құжат болды. Бірақ кейін белгісіз себептермен ол қаулының күші жойылды. Алдағы уақытта осы мəселе қайтадан қолға алынса дейміз. Яғни, Қазақстан Үкіметі шетелдегі қазақ диаспорасына қолдау көр сету жөнінде бүгінгі заман талабына сай жаңа құжат дайындап, соған орай нақты іс-шараларды қолға алуға тиіс. Егер бұл мəселе шешілсе, Тəуелсіздігіміздің 25 жылдығы қарсаңында шетелдегі сан миллион қандасымызға жасалған үлкен қамқорлық, ерекше тарту болар еді. Бұған толық мүмкіндік бар екендігіне де нақты дəлел келтірейік. Осыдан екі жылдай бұрын Тараз қаласында еліміздің Премьер-Министрі К. Мəсімов шетел қазақтары жəне оралмандар өкілдерімен арнайы кездесу өткізді. Бұл кездесуге Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы атынан біз де қатысып, шетел қазақтарымен байланыс жасау жəне этностық көші-қонның өзекті мəселелерін ортаға салып едік. Премьер-Министр кездесу соңында бұл мəселелердің оң шешім табатынына сендірген болатын. Үкімет басшысының сол сөзінен нəтиже шығатын уақыт келді деп есептейміз.

   Алдағы 2017 жылы Дүниежүзі қазақтарының кезекті құрылтайы өтеді деп жоспарланған. Бұл басқосуға əлемнің əр тарабындағы қазақтардың өкілдері келіп, бұрыннан қалыптасқан дəстүр бойынша жиынға Үкімет пен Парламент мүшелері қатысып, Елбасы бүкіл халқымызға ортақ мəселелер жөнінде маңызды баяндама жасайды. Міне, осындай салтанатты сəтте шетел қазақтарының атажұртқа келуінің бүкіл жолы мен мүмкіндіктерін тарс жауып тастап, ағайындардың алдында ыңғайсыздыққа ұшырап, жерге қарап отырмағанымыз абзал. Бұл мəселені де осы бастан ойластырған дұрыс. Соған орай, Қазақстан Үкіметі жоғарыда айтылған мəселелерді жан-жақты қарастырып, этностық көші-қон жұмыстарын өркениетті елдердегідей нақты бір жүйеге түсірсе деген ұсыныс-тілек білдіреміз.

      Сұлтанəлі БАЛҒАБАЕВ, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының орынбасары, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткер. 

      АЛМАТЫ

       https://egemen.kz/2016/07/15/51402

толығырақ

14 (3)1992 жыл. 30 қыркүйек. Алматыда өткен Дүниежүзі қазақтарының I құрылтайынан көрініс

         Қазақ халқы  небір ал­ма­ғайып күндер­ді бас­тан кешті. Десе де, халқы­мыз «қой үстіне бозторғай жұмырт­қалаған» бү­гінгідей бақытты, бейбіт күн­ді ешқашан көрмеген болар. Бабаларымыздың ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғаған байтақ даласы бізге қа­лай мирас болса, осы ел мен жердің тәлейіне туған Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев алыс­тағы ағайынды Отан құша­ғына оралтып, қазақ тарихында алтын парақтар ашты.

         КСРО толықтай тарамаған, Қазақ елі тәуелсіздігін әлі жа­рия­ламаған 1991 жылдың қыр­күйек айында республика Пре­зиденті ретінде Нұрсұлтан Назарбаев Түркияға ресми сапармен барған еді. Сапар аясында Ыстанбұл қаласында қазақ диаспорасының өкілдерімен кездесіп, оларды көшіріп алуға уәде берді. Сол кездесуде қа­зақ диаспорасының өкілдері Ел­басынан «алғашқы кезекте жедел түрде Ауғанстаннан ауып барып, Пәкістанда, Иранда, Сауд Арабиясында және Түркияда тұрып жатқан қазақтарды елге қайтаруға қолұшын беру­ді» өтінді. Президент бұл өті­ніш­ті бірден қабыл алып, тәуел­сіз­ді­гіміз жария болғаннан кейінгі аз уақытта Қазақстаннан арнайы әуе көліктерін аттандырып, аталған мемлекеттердегі бір­қатар бауырымызды ата­мекенге жеткізді.

          1991 жылдың 16 желтоқ­са­нында Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігін жариялады. Президент Н.Ә.Назарбаев 1991 жылдың 31 желтоқсанында радио­дан сөз сөйлеп, алыста жүр­ген қандастарға арнап, «Алыс­­тағы ағайындарға ақ тілек» ат­ты әйгілі хатын жария­ла­ды. Атал­ған хат «Егеменді Қа­зақ­­станның» 1992 жылғы 1 қаң­­тар­дағы санында жарық көрді. Онда мынадай жолдар бар еді:

«Қымбатты отандастар! Қан­­дас бауырлар! Ағайындар!

      Ежел­гі атамекенінен жы­рақ­тап қалған сіздерді кешегі күнге дейін ата-баба жеріне қайтып келе аламыз ба деген сұрақтың алаңдатып келгенін мен жақсы білемін. «Туған жердің түтіні де ыстық» дейді халқымыз. Қандас бауырларымызды байырғы ата­қонысына тарту мақсатында адам құқығы туралы еларалық ережелерді бас­шылыққа ала отырып, Қазақ­стан Үкіметі «Басқа республикалардан және шетелдерден ауылдық жерлерде жұмыс істеуге тілек біл­діруші байырғы ұлт адамдарын Қазақстанда қоныстандыру тәртібі мен шарттары туралы» арнайы қаулы қабылдады. Сон­дықтан атамекенге келемін деу­­ші ағайындарға жол ашық. Ата-баба аруағы алдарыңыздан жа­рыл­қасын!»

       1992 жылы қыркүйек айында сол кездегі ел астанасы – Алматы қаласында Елбасының тікелей тапсырмасымен Дүниежүзі қазақтарының тұңғыш құ­рыл­тайы шақырылды. Әлем қазақтары ыстық сағынышпен, толқыған көңілмен бас қосып, ата­жұртқа аңсары ауды. Осы тол­қында алғашқылардың бірі болып Отан құшағына орал­ған әйгілі тұлға, көрнекті қай­раткер Халифа Алтай болды. Сол атамыздың 80 жасқа тол­ған торқалы тойында арнайы құттықтау білдірген Елбасымыз:

       «…Өзімен кеткір кешегі зоба­лаң заманда Отанымыздан ерік­сіз айырылып, алыс жерде жүргенмен, бүкіл саналы өмі­ріңіз бойы қайран елім, жерім, халқым деп қабырғаңыз қайысып, армандап-аңсаған тіле­гіңізге жетіп, туған Қазақ­станымыздың егеменді ел, тәуелсіз мемлекет екені әлем­ге әйгілі болғанда, Ала­тау бөк­теріндегі әсем Алма­тыға асыға жетіп, қасиетті қара топы­ра­ғымызды тізе бүге құ­шақтап, емірене сүйіп, жүрегіңіз қобал­жып, көзіңізге жас алға­ныңыз, алыс­тан қайтып оралған ағай­ын­дарымыздың арасында бірін­ші болып Қазақстан Респуб­ликасының азаматы атағына иегер болғаныңыз есімізде», – деп толқыған, толғамды ойларын білдірген болатын.

        Осылайша, Елбасы Нұрсұл­тан Әбішұлының бас­тауымен айдай әлемге жарқын жүзімен жа­рия болған жаңа Қазақ елі өмі­рінде уақыт күттірмей ше­шуді қажет ететін «көші-қон» атты жаңа өрлеу жобасы пайда болған еді.

        Қазақ КСР Министрлер Ке­ңесі 1991 жылғы 18 қарашада «Азаматтық құжаттандыру туралы» №711 қаулы қабылдады. Аталған қаулыдағы «Басқа рес­публикалардан және шетелдерден Қазақстанның ауылды жерлеріне жұмыс істеуге тілек білдіруші байырғы ұлт адамдарын Қазақстан Республикасына қоныстандыру тәртібі мен шарттары туралы» деген бап талай қазақтың қанын қыздырып, делебесін қоздырды.

        Алғашқы көшті Моңғо­лия­дағы ағайындар екі елдің «Еңбек келісімшарты» негізінде қозғады. Сөйтіп, 1991-1993 жылдары Моңғолиядан Қазақстанға 10461 түтін қоныс аударып үлгерді. Дерек көздері ұсынған осы ресми мәліметтен тысқары өз күшімен көшіп келіп жат­қан ағайынның да аяғы үзіл­меді. Өткен ғасырдың соңғы жылдарына дейін, ондағы ағай­ын­нан шамамен 14 мың отбасы тарихи Отанына оралды.

        Осыдан кейін жұмыс, еңбек, оқу және туысқандық шарттармен келушілердің саны қауырт көбейді. Әсіресе, алдыңғы лекте Моңғолиядағы ағайындардың еңбек келісімшартымен түп қотарылуы ерекше дүмпу тудырды. Көш тасқыны ағытылғаннан кейін алыс-жуық елдердегі ағайындар мен Қытайдағы қа­зақ­тар да әртүрлі жолдармен ке­ле бастады.

        Министрлер Кабинетінің «Көші-қон туралы» 1992 жылы қабылдаған қаулысы бойынша Еңбек министрлігінің жанынан Көші-қон басқармасы құрылды. Аталған басқарма шама-шар­қы жеткенше алыстағы ағай­ын­ға ыстық құшақ ашты. Ми­нистрлер Кабинеті 1992 жылы қыр­күйектің 23-інде қабыл­даған «Шетелдегі қазақ диас­порасының өкілдерін Қазақ­стан Республикасында болған кезінде әлеуметтік-эконо­ми­калық жеңілдіктермен қамта­масыз ету туралы» әйгілі №791 қаулысы алыстан арып-шар­шап жеткен ағайынның осы топырақта өсіп-өніп, өмір сүруі­не оңтайлы жағдайлар жасады. Оралмандардың көпші­лігі үй-жай және басқалай жеңіл­діктерге қол жеткізді.

          Осымен бірге, олардың құ­қық­тық мәртебесі де ерекше ескеріліп, Министрлер Каби­нетінің жоғарыда аталған №711 қаулысы шеңберінде Жо­­ғарғы Кеңес 1992 жылғы 26 ма­­мырда «Көші-қон туралы» Заң қабылдап, көптеген жауапсыз сұрақтар шешімін тауып еді. Аталған заң «Шетелдерде тұра­тын қазақтар үшін тарихи Отанына емін-еркін оралу­ға» мүмкіндік берді, әрі ел Конс­титуциясының 2-бабы бойынша «Республика өзінің одан тыс жер­лерде жүрген азаматтарын қорғауға және оларға қамқорлық жасауға» кепілдік беретіндігін де ашық білдірді. Бұған жалғас Қазақ­стан Президентінің Жарлы­ғымен 1996 жылы қабылданған «Шетелдегі ағайындарға қолдау көрсету туралы мемлекеттік бағдарлама» және 1997 жылы қа­былданған «2000 жылға дейінгі көші-қон саясатының негізгі бағыттары» туралы қуатты құ­жаттар жасалды.

          Аталған құжаттар қазақ көшінің кедергісіз жүруіне құ­қықтық мүмкіндіктер берді. «Халықтың көші-қоны туралы» Заң ресми түрде бекумен бірге, мемлекеттік мекеме – Көші-қон агенттігі құрылды. Қордаланған мәселелер шешімін тапты. Көші-қонға бөлінетін қаржының көлемі артып, оралмандарды баспанамен қамту мәселесі де айтарлықтай ілгеріледі.

           2007 жылғы 28 тамызда Қазақстан Президентінің №399 Жарлығымен Қазақстан Рес­публикасының 2007-2015 жылдарға арналған Көші-қон сая­сатының тұжырымдамасы жасалды. 2011 жылы 22 шілде­де «Халықтың көші-қоны ту­ра­лы» Заң өзгерістер мен толық­­тырулар арқылы қайта қабыл­­данды. Елбасының тіке­­лей қадағалауымен жыл сайын­­ғы этностық көші-қон кво­та­сының саны 20 мың отбасына дейін көбейіп, 2009-2011 жыл­дарға арналған «Нұрлы көш» бағдарламасының алғашқы кезе­гі сәтті жүзеге асырылды.

           Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 2015 жылы 24 қарашада «Қа­зақ­стан Республикасының кей­бір заңнамалық актілеріне – ха­лықтың көші-қоны және жұ­мыспен қамту мәселелері бой­ынша өзгерістер мен толық­тырулар енгізу туралы» Заңға қол қойды. Бұл құжат  шетел­дегі қандастарымыздың кө­шіп келуінің құқықтық жағын тағы бір  дәйектеп берді.

          Соңғы көш басталғалы 24 жыл өтті. Бар қазақ бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, әлем­ге әйгілі ел болдық. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің іші­нен тек қана төрт мемлекет ре­па­трианттардың тарихи отаны­на оралуымен мемлекеттік дең­гейде айналысса, Қазақстан соның бірі және бірегейі ретінде Гер­мания, Израиль, сондай-ақ, Ре­сеймен үзеңгілес жұмыс атқар­ды.

        Құзыретті органдардың мәлі­метін толықтырып айтар бол­сақ, 1991 жылдан қазірге дейін тарихи Отанына шамамен 230 мың отбасы оралған. Бұл қандастарымыз тарихи Ота­нына оралып, еліміздің демографиялық ахуалын жақ­сар­туға айтарлықтай үлес қос­ты. Дін, діл, ұлттық салт-дәс­түр жағынан шоқтығымызды биіктетті. Империя бұғауынан босаған халықтың өз тегіне бет бұруына да ықпалы аз болмады. Солардың ішінде кез келген жұмыс саласында үнсіз қызмет атқарып, осы ел мен жерге деген қарызын адалдықпен өтеп жатқан қаншама азамат бар!

          Әрине, қандай елдің де даму, өсу барысы толқынды ке­зең­дерді бастан кешеді. Қазақ кө­шінің басынан да осындай бірде биік, бірде төмен деген­дей, өзгерістерге толы күндер өтті. Соңғы жылдары көш сая­бырсығанмен алыстағы ағайын­ның атажұртқа деген ыстық махаббаты еш суыған жоқ. «Баласы атқа мінсе, анасы тақымын қысады» демекші, Қазақ елінің дамуын ақпарат құралдарынан әр күні бақылап отырған алыстағы ағайын тілектес, ниеттес көңілмен дұға жасаудан жаңылған емес. Демек, қазақ баласы елдерге шашылғанмен, рухани бірлігінен айырылған жоқ. Елбасының алыстағы ағайын үшін, қазақ үшін айтқан әрбір жылы сөзінің өзі оларды қанаттандырып, желпіндіріп отырады. Қалай дегенмен де 1991-1992 жылдардан басталған  ұлы көш осы жылдарға дейін жалғасып келеді. Жалғаса береді де. «Елге ел қосылса – құт» дегенді қазекем осындайға қаратып айтса керек.

        Елбасының сарабдал сая­сатына үміт, сенім артқан алыстағы ағайын қашанда атамекен – Қазақстанды өздеріне тірек санап, марқайып жүреді. Н.Ә.Назарбаевтың: «Ең басты жол – Отанға бастайтын жол», деген сөзі олардың санасында шамдай жарқырайды. «Өзге елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол», дегендей, өздерінің ерте ме, кеш пе осы топыраққа оралатынына да кәміл сенеді. Лайым, солай болғай!

            Жәди ШӘКЕНҰЛЫ, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. АСТАНА

          https://egemen.kz/2016/06/21/47531

толығырақ

       Мемлекеттік хатшы Гүлшара Әбдіқалықованың төрағалығымен Президент жанындағы Азаматтық мәселелер жөніндегі комиссияның кезекті отырысы өтті. 


         Отырыста Қазақстан азаматтығын алу жөніндегі мәселелер қаралды. Мемлекеттік хатшы тәуелсіздік жылдары 965 мыңнан астам адам азаматтық алғанын және бұл еліміз Мемлекет басшысының басшылығымен қол жеткізген табыстардың айшықты айғағы екенін атап өтті. Г.Әбдіқалықова қазақстандықтардың өз қатары толыққанына қуанатынын айтып, азаматтық алғандар еліміздің одан әрі дамуына үлес қосатынына сенім білдірді. Мемлекет басшысы тиісті жарлыққа қол қойған соң, алыс және таяу шетелдерден келген түрлі ұлттың 819 өкілі Қазақстан азаматы атанатын болады. Комиссия отырысының қорытындысы бойынша тиісті шешімдер мен ұсынымдар қабылданды. 

        Толығырақ: http://alashainasy.kz/society/songyi-25-jyilda-el-azamattyigyin-965-myin-adam-algan-83843/

толығырақ

     2016 жылы Үкіметтің ағымдағы жылдың 18 ақпанындағы «Оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың 2016 жылға арналған өңірлік квотасын бекіту туралы» Қаулысын іске асыру шеңберінде 1259 оралман отбасын жұмыс күші мол аймақтардан жұмыс күші жетіспейтін аймақтарға көшіру жоспарланып отыр деп хабарлайды BAQ.KZ ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің баспасөз қызметіне сілтеме жасап.  

      Тарихи отанына оралған этникалық қазақтарды орналастыру аймақтық квоталары келесі кезекте бөлінген: Павлодар облысында – 690 отбасы, Шығыс Қазақстан облысында – 260 отбасы, Ақмола облысында – 123 отбасы, Солтүстік Қазақстан облысында – 108 отбасы, Батыс Қазақстан облысында – 29 отбасы, Атырау облысында – 28, Қостанай облысында – 21 отбасы. 
       Жоғарыда аталған Қаулыда жұмыс күшіне сұраныс мол аймақтарға қоныс аударғысы келетін ҚР азаматтарын көшіру де қарастырылған. Бұл бағытқа 463 қоныс аударушы отбасын қабылдау квоталары бөлінген: Павлодар облысында – 300 отбасы, Солтүстік Қазақстан облысында – 101 отбасы, Шығыс Қазақстан облысында – 40 отбасы, Қостанай облысында – 22 отбасы.
      Аймақтық квоталар тізіміне кіретін оралмандар мен қоныс аударушыларға, сондай-ақ олардың отбасыларына көшу кезінде көмек көрсетіліп, жұмысқа орналасу, оның ішінде «Жұмыспен қамту 2020 жол картасы» бағдарламасының аясында мемлекеттік қолдау көрсетілетін болады. 
     Аймақтық квотаға өтінім беру кезінде оралман куәлігі бар тарихи отанына келген этникалық қазақтар қатыса алады. Оралман мәртебесін алу және квота тізіміне енгізу мәселелері бойынша тұрғылықты мекен-жайына қарай облыстық, Астана, Алматы қалалары жұмыспен қамтуды үйлестіру, әлеуметтік бағдарламалар бөлімдеріне өтінім білдіруге болады. 
     Ағымдағы жылғы мамыр айынан бастап ҚР ДСӘДМ қолдауымен оралмандар мен қоныс аударушыларға қажетті толық ақпаратты қамтитын «Ұлы көш» ақпараттық порталы өз жұмысын бастайды.

      Естеріңізге сала кетейік, 1991-2015 жылдар аралығында 261 мың 104 отбасы немесе 957 мың 772 этникалық қазақтар тарихи отанына оралып, оралман мәртебесіне ие болды. Бұл жалпы халық санының 5,5%-ын құрайды.

толығырақ

      Былтыр қараша айында президент Н.Назарбаев «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықтың көші-қоны және жұмыспен қамтылу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының заңына қол қойды. Аталған Заң жобасы әсіресе, шетелдегі қандастардың атажұртына оралып, Қазақстан азаматтығын алуына жол ашты.  

        Содан бері қандастардың елге келіп, азаматтық алуы жеңілдей бастады. Қысқасы, отанына жолы түскен қазаққа 5 күн ішінде «оралман куәлігі» беріледі, тұрақты тіркеуге отырып, ықтияр хат алады. Ары қарай жергілікті ішкі істер мекемелеріне тиісті құжаттарын толық өткізсе, жеңілтетілген тәртіппен 3 ай ішінде, ары кетсе бір жылда азаматтығын алады.

Аслан Қаржаубаев

      Ендігі мәселе осы «оралман куәлігінен» шығып тұр. Қазақстанға бұрынырақ Қытай Халық Республикасынан келіп, ықтиярхатпен жүрген Нұргүл Тұрдақынқызы 2011 жылы «оралман куәлігін» алған. Жаңа заң қабылданған соң азаматтық алмақ болған қандасымыздың құжаттарын Ішкі істер министрлігінің Көші-қон полиция департаменті, Азаматтық, эмигарация басқармасы қабылдамайды. Себебі, 1 жылға ғана берілген «оралман куәліктің» уақыты өтіп кеткен. Енді ол Қытайдың азаматтығынан шыққаны туралы анықтама әкелуі қажет екен. Ал, бір жылға ғана жарамды «оралман куәлігі» қайта ұзартылмайды. Бұл туралы ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің Еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитеті төрағасының орынбасары Аслан Қаржаубаевтан анықтап сұрадық. Аслан Жұмағалиұлы 2010-2102 жылдары оралман мәртебесін растайтын куәліктің тек бір жыл мерзімге ғана берілгенін, уақыты өтіп кеткен жағдайда, оның ары қарай ұзартылмайтынын айтты. Демек, бұндай адамдар енді тек бұрынғы өзі тұрған елінен азаматтықтан шыққаны туралы анықтама әкеліп қана Қазақстан азаматтығын алуға құжат өткізе алады. Ал, бұған қарама-қайшы келетін және бір мәселе бар. Яғни, Қытай үкіметі сұрап барған адамға ол анықтаманы бере салмайды. Олардың да өз талабы бар. Егер, Қытайдың азаматтығынан шыққыңыз келсе, басқа елдің азаматы болғаныңызды анықтайтын анықтаманы қытай тарапына тапсыруыңыз керек. Сонда ғана олар сізге «азаматтықтан шықты» деген анықтама береді. Оның өзін екі жылдан кейін ғана.

Серік Сайынов

        Сонымен, не Қытайдан анықтама ала алмай, не Қазақстанның азаматтығына өте алмай жүрен Нұргүл секілді біраз қандастардың проблемасы әлі шешімін таппаған күйі тұр. Осы мәселені анықтап, келешекте қалай бір жайлы етілетінін білу үшін Ішкі істер министрілігі, Көші-қон полициясы департаментінің басшысы Серік Сайновқа хабарластық. Шенеунік бұл мәселе туралы орынбасары Галина Сәрсановаға сөйлесуді айтты. Галина Ордабайқызы тек баспасөз қызметі арқылы ғана ақпарат беретінін жеткізіп, сауалымызға жауап қайтарғысы келмеді. Себебі, министрдің бұйрығы солай дейді. Ақыры, осы департаменттің Азаматық, эмиграция және босқындар жұмысы басқармасының аға инспекторы Гүлбағда Боранбаевамен тілдесуге орай жаратты. Аға инспектор Қазақстан азаматтығын алғысы келетін адам, Қазақстанның заңы бойынша басқа елдің азаматтығынан шыққаны туралы анықтама әкелуі керектігін айтты. «Біз Қытайдың заңымен жұмыс істемейміз, өз заңымыз бар, сондықтан оның талаптарын сақтаймыз» дейді. Яғни, бір-біріне мүлде қарама-қайшы екі ел заңының арасында азаматтық алуға ниетті қандастарымыз шарасыз қалып отыр деген сөз. Г.Боранбаева бұл мәселені реттеу үшін екі ел үкіметі өзара ұсыныспен шығып, тек үкіметтік келісім деңгейінде ғана шеше алады деген ойын айтты. Ал, қазір ондай келісімге келу туралы әлі әрекет жасалып жатқан жоқ.

Ауыт Мұқибек

       Екінші бір мәселе, Қазақстанда тұрақты тұруға ықтияр хат алатындар үшін сұралатын «сотталмағандығы туралы» анықтама. Жаңа қабылданған заңда 49 баптың 9 тармақшасындағы сотталмағандығы туралы анықтама әкелу талабы әлі сақталған. Бұл да Қытайдан келетін қазақтар үшін үлкен кедергі келтіріп отырған тармақша болып тұр. Тіпті, Қытайдан келетін қазақтар үшін ол анықтаманың қажеті де жоқ. Себебі, қытай қылмысы болған, сотталған адамын шетелге шығармайды, паспорт бермейді. Оны Қытай заңмен шегелеп тастаған. Шеттегі қазақтардың отанына оралу мәселесінде аянбай күш салып жүрген, Заң жобасын талқылау кезінде Мәжілістің жұмыс тобының отырыстарына қатысқан ақын, қоғам қайраткері Ауыт Мұқибек бұл туралы Қытайдың заңын анық көрсетіп берген болатын. ҚХР Бүкіл мемлекеттік 10-кезекті Халық құрылтайы Тұрақты комитетінің 2007-жыл, 29-көкектегі 21-жоралар мәжілісінде мақұлдаған, ҚХР төрағасының қолы қойылған, 2007-жылғы қаңтар айының 1-күнінен бастап атқарылған №50 бұйрықта былай деп ашық жазылған: «13-тармақ: Шетелге шығуға өтініш білдірген азаматта төмендегі жағдайлардың біреуі жүз берген жағдайда, паспорт үстелі Төлқұжат рәсімдемейді: 1. ҚХР-ның азаматы емес болса; 2. Өзінің кім екендігін дәлелдей алмаса; 3. Құжат алу барысында жалған дәукімет жасап, алаяқтық істесе; 4. Сотталып, жазасын өтеуде болса; 5. Соттың толық шешімі шықпаған істі адамдар болса; 6. Қылмыстық іске қатысы бар деп жауақа тартылған күмәнді адамдар болса; 7). Мемлекттік құзырлы мекемелерде қызмет атқарған, шетелге шыққан соң мемлекет қауіпсіздігіне қатер төндіреді, зор залал келтіреді деп есептелсе. «Демек, мұнда келіп жатқандар осы жеті сүзгіден өткендер, қылмысқа қатысы жоқ, судан таза, сүттен ақ қазақтар» дейді Ауыт мырза. Бұл заңның растығын Қытайдың Қазақстандағы елшілігі де дәлелдеп, Қазақстанның құзырлы орындырына жауап беріпті. Ал, осыны білсе де, білместікке салып, қандастарды құр сабылтып отырған Ішкі істер министрлігінің не білген ойы бар?

        Иә, бұрын атышулы екі анықтама еді. Ауыт Мұқибектей азаматтардың күш салуында оның біреуі – сол елдің азаматтығынан шыққанын анықтайтын шығу парағы талап етілмейтін болды. Бірақ, атышулы екі анықтаманың біреуі қалып отыр. Иә, 45 баптың 9 тармағы бұрығысынан қарағанда сәл жұмсарып, қытай заңына бейімделгенімен, бәрібір анықтама әкелу мәселесі қиындық тудыруда. Себебі, қытай тарапы бұл анықтаманы сізге жайдан-жай ұстата салмайды. Бұл туралы Ауыт Мұқибек «оңғы мәліметтерге қарағанда, Қытай Елінің бас газеті «Жэньминь жибао» 2015 жыл, 25 тамыздағығы санында ҚХР Қоғам қауіпсіздік министрлігінің осы жылдың 22 тамызындағы бұйрығына сілтеме жасай отырып, «ҚХР Қоғам қауіпсіздік тараулары жағынан берілмейтін 18 түрлі анықтаманың» тізімдігін жариялапты.

          Сол «18 анықтаманың» 14-сі «соттылыққа яғни заңға қайшы қылмысының бар немесе жоқтығына» байланысты анықтама екен.

      Онда: «Кез-келген жеке тұлғаның қылмысқа қатыстылығы жөніндегі мәлімет қоғамдық қауіпсіздік мекемелерінің ішкі шаруасы. Сол себепті, мемлекеттік әкімшілік және әділет мекемелері жеке тұлғаның саяси толымдылығын тексергісі және де жеке тұлғаға қатысты басқа да мәліметтерді анықтағысы келсе; ал, кәсіп орындар мен қоғамдық мекемелер өз қармағындағы аса маңызды деген лауазымды орындарға тағайындамақшы болған жеке адамдар жайлы толық мағлұмат алғысы келсе; анықтама талап еткен орынның тексеру өкілеттігі бар құзыретті адамы арнайы қызметтік куәлігімен және аталған мекемелердің арнайы қатынас хатымен келген жағдайда ғана мәлімет берілуі мүмкін. Ал, аталған анықтама жеке тұлғаның өз қолына бұдан былайғы жерде ешқашан берілмейді» – делінген!
        Және ол бұйрықтың жергілікті жерлерде қатаң атқарылып жатқаны да анықтама сұрап барып жатқан қандастарымыз арқылы мәлім болды» дейді.

         Бұдан шығатын қорытынды: «Қазақстанның азаматтығын алу үшін құжат өткізейін деп едім» деп сотталмағандығы туралы анықтама сұрап барған жеке адамға, кез-келген қазақты Қытай жағы есігінен де сығалатпайды. Оны тек, Ішкі істер министрлігінің арнайы хатымен сол мекеменің білдей қызметкері ғана барып ала алады. Ал, оны алуға асығып отырған министрлік те, қызметкер де көрінбейді. Демек, анықтама үшін жүгіретін ағайынның алдында әлі үлкен бөгет бар. Бұл мәселе, жақын уақыттарда қайта қаралатын болар. Егер, назар аударылмай, келген ағайындар қиындыққа ұшырай беретін болса, қоғамдағы белсенді азаматтар мен ұйымдар қарап жатпайтыны анық.

        Ал, жаңа заң бойынша жағымды жаңалықтардың бірін айта кетейік. Яғни, шетелден келетін ағайындар 2014 жылы наурыздың 20 күні қабылданған «Оралмандарды қоныстандыру үшін өңірлерді айқындау туралы» деп аталатын 248 қаулысы бойынша Ақмола, Атырау, Батыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарына баратын болса, оларға әлеуметтік жеңілдіктер – жұмыспен қамту, баспанаға көмектесу, жол қаражаттарын төлеу және т.б игіліктер жасалмақ. Бұл жағдайды Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлiгі Еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитетінің басқарма басшысы Марат Тоқсанбаев та тағы бір рет растады. Бұдан сырт жаңа қабылданған заң жобасының шеттен оралатын қандастар үшін тиімді тұстары аз емес екенін айта кетпекпіз. Жаң заң жобасымен мына сілтеме арқылы оқып, танысуға болады.  http://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000421

          Мұрат Алмасбекұлы 

           https://baq.kz 

толығырақ

       Оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың 2016 жылға арналған өңірлік квотасын бекіту туралы №82 ҚР Үкіметінің қаулысы жарияланды. 

Оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың 2016 жылға арналған өңірлік квотасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы №82 

     «Халықтың көші-қоны туралы» 2011 жылғы 22 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңы 8-бабының 5-1) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді:

1. Мыналар:

1) 1259 отбасыдан тұратын оралмандарды қабылдаудың 2016 жылға арналған өңірлік квотасы;
2) 463 отбасыдан тұратын қоныс аударушыларды қабылдаудың 2016 жылға арналған өңірлік квотасы белгіленсін.

2. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі 2016 жылғы 1 тамызға және 2017 жылғы 1 ақпанға қарай Қазақстан Республикасының Үкіметіне осы қаулының орындалуы туралы есеп ұсынсын.

3. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

      Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.МӘСІМОВ.

  2016 жылғы 18 ақпан, Астана, Үкімет Үйі

толығырақ

       1991 жылдан 2016 жылғы 1 қаңтарға дейінгі кезеңде 261 мың 104 отбасы немесе 957 мың 772 этникалық қазақ тарихи Отанына қайта оралып, оралман мәртебесін алды. Бұл еліміз тұрғындарының жалпы санының 5,5% құрайды, деп хабарлайды ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің баспасөз қызметі. 

      Қазақстанға келген оралмандардың көпшілігі, яғни, 61,6% - Өзбекстаннан келген, сондай-ақ, 14,2% - Қытайдан, 9,2% - Моңғолиядан, 6,8% - Түрікменстаннан, 4,6% - Ресейден және 3,6% - өзге елдерден оралған қандастарымыз. Олардың 21,2% - Оңтүстік Қазақстан облысына, 16,3% - Алматы облысына, 13% - Маңғыстау облысына, 9,4% - Жамбыл облысына, 40,1% - еліміздің өзге өңірлеріне қоныстанды. 
       Елге оралған қандастарымыздың 55,6% - еңбекке қабілетті жаста болса, 18 жасқа дейінгілері - 39,9%, зейнеткерлер - 4,5% құрайды. Еңбекке жарамды оралмандардың 8,8%-ның жоғарғы білімі бар болса, 20,6%-ында орта арнаулы білім бар, 60,8% - жалпы орта білімі бар азаматтар, ал 9,8%-нің білімі жоқ. Естеріңізге сала кетейік, 24 қарашада Елбасы Ұлт жоспары – бес институционалдық реформаны жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадамның көші қон мен халықты жұмыспен қамту салаларын әрі қарай жетілдіруді жүзеге асыруға бағытталған «Кейбір заңнамалық актілерге халықтың көші-қоны және жұмыспен қамтылуы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ҚР Заңына қол қойған болатын. Заңда этникалық қазақтарды тарихи отанына оралуын ыңталандыру мақсатында:

      - этникалық қазақтарға қоныстану өңіріне қарамастан оралман мәртебесін беру. Оларға шетелдік азаматтарға қарағанда көші-қон полициясына хабарласу арқылы төлем қабілетін растаусыз уақытша тұру ықтиярхатын алу мүмкіндігі беріледі;

      - этникалық қазақтарға Үкімет белгілеген өңірлерге қоныстанған жағдайда әлеуметтік пакет беру. Сондай-ақ, еліміздің кез келген өңірінен Үкімет айқындаған екінші өңірге қоныстанған оралманның әлеуметтік қолдауды алуға мүмкіндігі болады. Егер олар қоныстанған өңірден 5 жыл мерзімнен бұрын қоныс аударып кететін болса, алған көмектерін Үкіметке қайтару міндеттері қарастырылған.

      - оралмандарға Қазақстан Республикасының азаматтығын беру мерзімін уақытша тұру ықтиярхатын алғаннан кейін 1 жылға дейін қысқарту көзделеді. 

            Baq.kz

 

толығырақ

     Всемирная ассоциация казахов провела заседание «круглого стола», посвященное вопросам миграции.

     Поводом для встречи представителей министерств внут­ренних и иностранных дел, здравоохранения и социального развития, руководителей общественных организаций стало подписание Главой государства 24 ноября текущего года Закона «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты РК по вопросам миграции и занятости населения».

      Начальник управления регулирования этнической и внутренней миграции Министерства здравоохранения и социального развития Марат Токсанбаев, разъясняя новшества, сообщил, что отныне значительно упрощена процедура получения гражданства. По его словам, согласно изменениям в законодательстве о миграции, принятым в 2013 году, после переезда иностранцы должны были получить вначале вид на жительство, потом постоян­ную регистрацию и далее статус оралмана. Гражданство в этом случае предоставлялось лишь через четыре года.

       Отныне эта процедура занимает от трех месяцев до года. Возможность получить гражданство нашей страны появилась даже у студентов. Правда, есть одно но: потенциальный гражданин должен предоставить справку о несудимости из той страны, где жил раньше. А Китай, например, такие справки в частном порядке не выдает. Это возможно только в случае, если запрос сделан официальным лицом, представляющим казахстанскую сторону.

       Еще один вопрос, обсуж­давшийся за «круглым столом», касался пенсионного обеспечения. Первый заместитель председателя Всемирной ассоциации казахов Талгат Мамашев считает, что Казахстан должен заключить по этому вопросу договоры с Монголией, Китаем и Туркменистаном (это страны, откуда больше всего прибывает в Казахстан репатриантов). Без этого документа переезжающие на постоянное жительство в РК много теряют в плане пенсион­ного обеспечения.

        – Нам бы хотелось, чтобы Минис­терство здравоохранения и социального развития РК, собравшись с коллегами из других стран за столом переговоров, в самом ближайшем будущем положительно решило и этот вопрос тоже, – сказал Талгат Мамашев.

      Напомним: согласно официальной статистике, с 1991 года по 1 января 2015-го Казахстан принял 259 159 казахских семей (952 882 человека) из-за рубежа. 

       Автор: Галия ШИМЫРБАЕВА, Алматы

    http://www.kazpravda.kz/fresh/view/rodina--dalekaya-i-blizkaya/

толығырақ

Елге оралудың жақсы жүйесі

 
          Жақында «Қазақстан Республика­сы­ның кейбір заңнамалық актілеріне ха­лықтың көші-қон және жұмыспен қам­тылу мәселелері бойынша түзетулер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабыл­данғаны белгілі. 1 қаңтардан бастап күші­не енетін заң тарихи Отанына оралғысы келетін қандастарымызға даңғыл жол аша­ды. Бұл – ұлы көшті ұлы мақсатқа айнал­дырудың жолы. 

     Жақында ағымдағы жылды қоры­тын­дылап, журналистерге берген сұхбатында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев: «Бізге ке­летін ағайындар – қазақтар және оларға әр уақытта есік ашық. Жағдайын жасай­мыз. Оралмандар жөнінде жаңадан қа­былданған заңды білесіздер, яғни оларға құжат тапсыру, азаматтық беру мәселесін жеңілдеттік» деді.
        Ұлт Көшбасшысы Тәуелсіздік алғалы Қа­зақстанға 1 миллион қандасымыз түп­кі­лікті оралғанын айтып, бұл тұрғыда кей­бір қиындықтар болғанын да жасырмады. Алайда мұның барлығы еңсеріліп, жағдай жасалғанын жеткізді. «Кейінгі кездерде мұндай шараларды Қазақстан мен Гер­ма­ния жасады. Бірақ Германия тарапы бұ­рынғыдай жаппай қабылдауды қойды, яғни қазір керек адамдарды ғана алады. Мысалы, мамандығы болуы керек, жасы орташа болуы қажет, сондай-ақ еңбегі­-мен елге өзінің үлесін қосуы тиіс. Қазақ­стан тарапы ешқандай шектеу қойып отыр­ған жоқ. Біз барлығының келгеніне қуаныштымыз. Халық санын 20 миллион­ға жеткіземіз деп талпынып отырған ел­міз. Құдайға шүкір, ішкі өсіміміз де бар, сырттан келген ағайын да оған үлесін қосып жатыр. Мен адамдардың көбірек кел­генін қалаймын. Қазір жағдай қиындау болғанымен, дегенмен де көмектесіп жа­тыр­мыз. Сондықтан бұл бағыттағы саясат өзгермейді» деді Президент.
        Н.Назарбаев қандастарымызға қолты­ғынан демеп жіберіп, қолдау көрсету ке­рек­тігін де атап өтті. Біз осы орайда Дү­ние­жүзі қазақтарының қауымдастығы төрағасының орынбасары, Қазақстанға еңбек сіңірген қайраткер Сұлтанәлі Бал­ғабаевты әңгімеге тартып, жаңа заңның жағымды жақтарын түсіндіруді сұраған едік. 
        – Елімізде «Халықтың көші-қоны ту­ралы» екі заңды да әзірлеу барысында ко­миссия мүшесі болдым. Сондықтан түйт­кілді мәселелерді бес саусақтай бі­лемін. Заңның айналасынан шығатын дау­дың 70-80 пайызы оны халыққа дұрыс түсіндірмеуден туындайды. Екінші бір кемшілік – заңды іске асыруда жүйелілік жоқ. Демек, мәселенің бәрі ұйымдастыру шараларына келіп тіреледі.
         Рас, теріс әңгімелер болды. Мәселен, «оралмандар комитетін оралман басқару керек» деген әңгіме айтылды. Ол қайдан шыққан заң? Мемлекеттік қызмет туралы заңға сай ма? «Оралмандардан депутаттар сайлау керек» деген сөз де айтылды. Бұл сайлау туралы заңда бар ма? Тіпті орал­ман­­нан депутат та сайлап көрдік. Не шық­­ты, не өзгерді? Енді оралман деген сөз талқыға түсті. Бұл – өте күлкілі жағдай. Әу баста мұны репертариант деген сөздің аудармасы ретінде алдық. Егер біз репер­тариант сөзін қалдырар болсақ, бұрын түрлі себеппен елден көшіп кеткен өзге ұлттар осы заңды еркін пайдаланар еді. Сол себепті отандастарымыздың ғана елге келуіне жол ашу үшін оралман сөзін пайдаландық. Қазақ азаматтары үшін жа­салған, ұлттық мүдде үшін пайдаланылған сөз бұл. Осыны мәселе етіп көтерген аза­мат­тар неге түсінбеді? Екіншіден, оралман сөзі қандастарымыздың маңдайына мәңгі жабысып қалған белгі емес. Ол – аза­мат­тық, тиісті жәрдемақыны тезірек алуға жол аша­тын құжат. Азаматтығын алған кез кел­ген кісі бірден оралман атауынан айыры­лады. 
        Кім көрінген елге келісімен, оралман­дар атынан сөз сөйлейтіні, байыбына бар­май, пікір айта беретіні өкінішті. Бұған тыйым салуды мен осыдан 15 жыл бұрын құлаққағыс жасап, хат та жазғанмын. Тіп­ті олардан оралман екендігін дәлелдейтін куәлік талап етуді ұсындым. Осындай ол­қылықтар қайталана бермес үшін жаңа заңды шетелден келетін ағайынға дұрыс түсіндіру керек. Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы төралқа төрағасының бі­рін­ші орынбасары Талғат Мамашев мырзаның атынан 23 ақпанда Мәжіліс төрағасы Қ.Жақыпов мырзаға көші-қонға қатысты көптеген ойларымыз бен ұсы­ныс­тарымызды қағазға түсіріп, оны депу­таттардың қолына тигіздік. Сондықтан бұл заңның жобасын дайындауға және оны талқылауға белсенді түрде атсалыс­тық деуімізге негіз бар. Президент әкім­шілігі мен өзге құзырлы органдарға да бір­­неше мәрте өз ұсыныстарымызды жол­да­­ғанбыз. Ұсыныста шетелдердегі этника­лық қазақтардың проблемалары, этни­калық көші-қон, Қазақстан қоғамына оралмандардың бейімделуі, олардың ық­палдылық мәселелері, Қазақстан Рес­пуб­ликасының азаматтығын тез алу жолдары көрсетілген-ді. Ең керегі біздің шырылдап жүріп, қандастарымыздың қамын күйт­те­ген ой-пікірлеріміз заңда көрініс тапты, ұсыныстарымыз енді.
       Мәселен, үлкен шаруаны да өзіміз бастағалы отырмыз. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы үйінде «Көші-қонның бү­гінгі жағдайы» атты жиын өткізуді ұйғар­дық. Онда Қазақстан Республикасы Пре­зи­дентінің 24 қараша күні қол қойған «Қа­зақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықтың көші-қоны және жұмыспен қамтылуы мәселе­лері бойынша өзгерістер мен толықты­рулар енгізу туралы» №421-V Қазақстан Республикасының заңы талқыланады. 
       Соңғы жылдары көштің саябырсуына экономикалық және басқа да түрлі себеп болғаны мәлім. Жаңа заңнан кейін көштің жандануы, көш барысы қалай болатыны күні кеше дөңгелек үстелде кеңінен тал­қы­­ла­нды. Бұл басқосуға Ішкі істер ми­нистр­лігі, Сыртқы істер министрлігі, Ден­­саулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі сияқты құзырлы органдардың уәкілдері, қоғамдық ұйымдардың бас­шы­лары, орал­мандар және өзге де белсенді аза­маттар қа­тысты.
         Алматыда Ішкі істер министрлігі, Сырт­қы істер министрлігі Әлеуметтік қам­сыздандыру және денсаулық сақтау министрлігі, басқа да құзырлы орын­дар­дың өкілдерімен, 24 желтоқсанда «Нұр Отан» партиясының өкілдігінде де жаңа заң жан-жақты талқылаудан өтті. Осы­ның бәрі отандастарымыздың ойынан шаға­тын көші-қонды қалыптастыруға, олар­дың кідірмеуін қамтамасыз етуге, жер­гілікті құзырлы орындар қызметін жандан­дыруға септігін тигізбек. 
        Сұлтанәлі Балғабаевтың айтуынша, елімізде оралмандарға қатысты бірнеше заң бар. Жаңа заңды солардың жиынтығы деуге болады. «Қазақстан Республи­ка­сының кейбір заңнамалық актілеріне ха­лықтың көші-қон және жұмыспен қам­тылу мәселелері бойынша түзетулер мен толықтырулар енгізу туралы» деп ата­ла­тын заң тек көші-қонды емес, оралман­дарға қатысты мәселеге түгел өзгерістер енгізілуімен ерекшеленеді. Ең бірінші ке­зекте айтылар мәселе – Азаматтық туралы. Осымен байланысты Азаматтық туралы заңға өзгеріс енгізілді: «Жеңілде­тілген тәртіппен Қазақстан Республи­касының азаматтығына туу мерзіміне қарамастан, Қазақстан Республикасы аума­ғы­на заңды негіздерде тұратын орал­мандар». Бұрын азаматтық алу үшін елде 4 жыл тұру тиіс болса, енді бұл өте жеңіл­детілді. Алай­да шекара асқандар енді бірден аза­маттық аламын деп ойлап қал­мауы керек. Демек, оның визасы, құжат­тары дұрыс бо­луы, заңды түрде тіркелуі тиіс. Екінші­ден, елімізде жоғары білім алып жатқан этникалық қазақтардың азаматтық алуы­на мүмкіндік бар. Бұрын­дары «тұрақты тіркеуі жоқ» деп оларға азаматтық беріл­мейтін. Осы мәселе де толық шешілді. Егер олар елімізде көші-қон заңын бұзса, онда проблема туын­дайды екен. 
         – Бұрындары кейбір кісілер Қазақстан азаматтығын алып, сол жақта да өз аза­мат­тығымен жүре беретін. Ал Қазақстанда қос азаматтыққа тыйым салынған. Жаңа заңда Қазақстан азаматтығын алып, бұ­рын тұрған елдің де азаматтығымен жүрер болса, 30 күн ішінде сол елдегі Қазақстан елшілігіне қазақстандық төл­құжатты тап­сыруы керек. Егер тапсыр­ма­са, Қазақстан Республикасының заңда­ры­на сай жауап­кершілікке тартылады. Егер азаматтық алғысы келмейтіндер бол­са, ықтияр хат­пен тұра берсін. Олар «маған жеңілдік жаса» деп те айта алмай­ды. Осы секілді мә­селелерді жұртшы­лық­қа тәптіштеп тү­сін­діру керек. 
      Бізде «көшіп келуге жататын виза, кө­шіп келуге жатпайтын виза» деген бар. Қытайдан келетін азаматтар жеке сапар визасымен келеді. Туристік визамен кел­се, ол көші-қонға жатпайды. Ендігі жерде осы шектеулер алынып тасталды. Енді ағайындар қандай визамен келсе де елде қалуға дұрыс ниеті болса, оларға тұрақтап қалуына мүмкіндік бар. Тек миссионерлік визамен келетіндерге есік жабық. Қазір заңда «ІІМ Көші-қон полициясы виза­ларды қолдану мерзімін ұзартады» деген түсініктеме бар. Яғни бұрын азаматтар визасы біткен жағдайда еліне барып, құ­жатын реттеп, қайта келетін. «Мені қуып жатыр» деген әңгіме де осыдан туындай­тын. Жаңа заңда визаны көші-қон поли­ция­сы өзі ұзартатын болды. Бұл – өте ма­ңызды. 
       Көші-қонға қатысты құжаттар ендігі жерде көшіп келуге ниетті азаматтар тұра­тын елде жасалатындықтан, Қазақстан Республикасы елшіліктеріне көп міндет жүктеліп отыр. Олар азаматтарға көші-қон туралы ақпарат беруге, Үкімет айқын­дайтын аймақтарға бару мәселесін түсін­діруге міндетті. Бұрын бұл ең үлкен дау­дың басы еді. Енді мына жағдайдан кейін түйінді мәселе түбегейлі шешілуі тиіс. Елі­мізде оралмандар мәселесімен айна­лы­сатын әрбір құзырлы орын мамандары заңды жатқа білуі қажеттігі туындады. Өйткені оралмандармен тікелей жұмыс істейтін мекемелердің де құзыреті кеңей­тілді. 
     Бұрынғы «жалпы оралмандар» де­ген атау енді санатқа бөлінді. Бірінші са­нат – оралмандарды қабылдаудың өңір­-лік квотасына енгізілген оралмандар. Биылдан бастап қай облысқа қанша орал­ман баратыны нақтыланып, елге оралу­шы­ларды орналастыру мәселесі шешіледі. Екінші санат – Қазақстан аумағына өз бетінше келген және тұрып жатқан орал­мандар. Олар аймаққа өз таңдаулары бой­ынша орналасады және Үкімет тарапынан жәрдемақы берілмейді. 
      Қазақстан аумағына келген азаматтарға оралман мәртебесін беру де оңтайлы ше­шілді. Басты мәселе – ұлты қазақ болуы керек. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін шетелде тұрған болуы тиіс. Мысалы, 1993 жылға дейін Қазақстанда тұрып, басқа елге қоныс аударып, ұзақ уақыт өтпей елге оралуға бел буса, онда азаматтық берілмейді. 
Енді оралманның қазақ екендігін қа­лай дәлелдейміз? Бұл мәселе бірқатар құ­жаттарға сүйену арқылы жүзеге асыры­ла­ды. Мысалы, Қазақстанда төлқұжатта «ұлты қазақ» деген жазу бар. Алайда ұлтын жазбайтын елдер де кездеседі. Сол елде тұрған қазақты қалай анықтаймыз? Айталық, Сауд Арабиясынан көшіп кел­ген қандастарымыздың бір бөлігі бізден құ­­жат талап еткен жағдайлар болды. Ал бізде құжат беретін құзырет жоқ. Дегенмен куә­лік еткен бірнеше кісі арқылы құжат бер­дік. Одан басқа түрі қазақ, бірақ тіл біл­­мейтін, түрі басқа, бірақ қазақша сай­рап тұрған ұлттар да болуы мүмкін ғой. Осы мәселені шешудің жолын тездетіп қа­рас­тыру керек. Мүмкін, Үкіметтің қо­сымша қау­лы шығаруы керек шығар, әйтеуір бір амалын табу қажет. 
       Оралмандардың өңірлік квотасына кімдер кіреді? Бұрын «жоғары білімі бо­луы керек» деген талап қойылды. Бұл дұ­рыс емес еді. Енді тиісті білімі, біліктілігі, мамандығы барларға, көпбалалы отбасы­нан шыққан, жоғары білім алуға мүмкін­дігі бар жастарға айрықша басымдық бе­рілді. 
      Осы жерде мені ойландыратын мәселе, 20-баптың 10-тармағында этникалық қа­зақтар тұратын жеріне келгеннен кейін оралман мәртебесін алуға, тұрақты тұруға рұқсат алу үшін ішкі істер органдарының аумақтық бөлімдеріне өтініш беретіні айтыл­ған. Азаматтар Ішкі істер министр­лігінің көші-қон комитетіне өтініш беріп, тұрақты тұрған соң оралман куәлігін ала­ды. Ал 21-бапта оралман мәртебесін ал­ғаннан кейін тұрақты тұруға рұқсат алу үшін ішкі істер органдары аумақтық бө­лім­шелеріне өтініш береді делінген. Бұл қайшылық қалай болады? Бір-біріне сіл­теу осыдан басталады. Бәлкім, бұл кез­дейсоқ қателік пе екен? Біз осы мәселені шешу жолын қарастырып жатырмыз.
       Оралмандар тұрақты тұру үшін төлем қабілетін дәлелдейтін құжат талап етіл­мейді. Өңірлік квотамен келгендерге жол жүру, мүлік тасымалдау қаражаты төле­ніп, өтемақы беріледі. Олар ендігі жерде ке­ден салығынан да босатылады. Алайда мұны да нақтылайтын тұстар бар. Себебі осындай бап бұрын да болған еді. Соған сүйенген оралмандар үлкен жүк машина­ларымен контрабандалық жүк тасымал­даумен айналысты. Жүгінің үстіне ша­ңы­рақ, тағы бірдеңелерді қойып қояды да, астына саудалайтын заттарын толтырып тастай­ды. Осылай ұсталып, ақыры істі болғандар ұшырасты. Ендігі жерде дүние-мүлік пен техникаларды кеден салығын­сыз бір-ақ рет өткізуге болады. 
      Оралман айқындалған жерге көшіп барып, арада 5 жыл өтпей еліне немесе бас­қа жаққа көшер болса, алған жеңіл­дік­тің бәрін мемлекетке қайтарады. 10 жыл бұрын келген отбасы да, былтыр келген отбасы да оралман атанып жүре беруіне жол жабылды. Енді ол бір жылдан соң то­лыққанды Қазақстан азаматы атанады. 
Тағы бір мәселе азаматтардың соттал­ған­дығы туралы анықтамаға байланысты. Бұрынғы заңда ауыр немесе ауыр емес. Ен­ді олардан ешқандай қағаз талап ет­пеуге бо­лады. Өйткені сотталған кісіні ешкім де шекарадан өткізбейді. Мәселен, Қытайда сотталғандарға жол жабық. Яғни осы құ­жаттың қажеті жоқ деп ойлаймын. Осы­ның бәрі ескеріліп, көші-қон мәсе­лесі же­ңілдетілді. 
       Жалпы, біз өзіміздің жақсылығымыз­-ды бағалай алмаймыз. Өйткені Қазақ­станнан басқа бірде-бір мемлекет көші-қонға жан-жақты әрі терең мән берген емес. Мәселен, тәжіктер, өзбектер, түрік­мен­дер әлемнің әр шалғайында босып жүр. Мемлекет басшылары бірде-бірін еліне шақырған да, кіргізген де жоқ. Ал Қазақстанда қазақтың басын қосуға, Көк тудың астына жиналуға Елбасының өзі бас болып, Дүниежүзі қазақтары қауым­дастығы қолдап, орасан зор жұмыс­тар жүргізілді. Біз тек қоныс аударған аза­мат­тарды заңға сүйене отырып, заңнан ауытқымайтын қоныстандыру жүйесін жасай алмай отырмыз. Ендігі жерде ке­ректі құжаттарды таныстыру, түсіндіру­мен Сыртқы істер министрлігі айна­лы­сады. Демек, ондағы сала мамандарына мем­ле­кет тарапынан көп жауапкершілік жүк­те­ліп отыр, – дейді Дүниежүзі қазақ­тары қауымдастығы төрағасының орын­басары Сұлтанәлі Балғабаев. 
         Тағы бір мәселе – көшіп келген аға­й­ынды кім күтіп алады? Шекарадан асқан әрбір отандасымыздың еліміз туралы то­лыққанды хабары болмасы анық. Ол қай­да барарын білмей, сасқалақтайтыны да сөзсіз. Сондай кездері біз елге оралған ағайынды табалдырық аттамай жатып, бүкіл мәселесін шешіп беруіміз керек. Ен­дігі жерде бұл да қиын шаруа емес көрі­неді. Тек әрбір құзырлы орын мамандары тер төгіп, тиянақты жұмыс істесе болғаны. 
       Былтыр Қазақстанға 3 мың қазақ кө­шіп келген. Оның 80 пайызы – Өзбек­стан­нан, Түрікменстаннан – 6, Қытай­дан – 3, Моңғолиядан 6 пайыз ғана от­басы оралған. Мұны мамандар алға­шын­да мықты патриотизм болғандығы­мен түсіндіреді. Енді барлық мәселе тұр­мыстық жағдайға келіп тірелді. Мысалы, Қытайда тұратын жұрттың жағдайы өте жақсы. Ресейде де осындай құбылыс бай­қалады. Әйтпесе, орыс арасына сіңіп кет­кен 1 миллионнан аса қандасымыз неге елге оралмайды? Сондықтан оралман ағайынды тек әлеуметтік жағдай жасау ар­­қылы ғана қызықтыруға, Отанына орал­­туға мүмкіндік бар. Бұрындары жұрт­ты даурықтырған «құжат жинау» деген мә­се­ле де оңтайландырылды. 
      Енді заңды қалай жүзеге асырамыз? Бұл орайда Сұлтанәлі Балғабаев мырза: «Әр заң негізінде әр министрлік бұйрық шығарып, жұмыс стандартын жетілдіру керек. Мұндай стандартты Сыртқы істер министрлігі, Еңбек, әлеуметтік қорғау және денсаулық сақтау министрлігі де жасауы тиіс. Заңды іске асыру амалдары жүйеленгенде ғана жұмыс жүреді» дейді.
       Ендеше, жұмыстың жемісті болғаны қазақ үшін қажет әрі пайдалы болмақ.

      http://aikyn.kz/ru/articles/show/18539-elge_oraludy_zha_sy_zh_ies_

толығырақ

ҚАНДАСТАРЫМЫЗДЫҢ ОТАНҒА ОРАЛУЫНА МОЛ МҮМКІНДІК АШЫЛЫП ОТЫР

 
 
      Гүлнар СЕЙІТМАҒАНБЕТОВА, Мәжіліс депутаты, «Нұр Отан» ХДП фракциясының мүшесі, Мәжілістегі «Нұр Отан» ХДП фракциясы жанындағы Өңірлік саясат және мәслихаттармен жұмыс жөніндегі кеңестің төрайымы, аталған заң жобасы бойынша құрылған жұмыс тобының жетекшісі:

      – Гүлнәр Сүлейменқызы, осы жуырда Мәжіліс маңызды бір заң жобасын ма­құл­дады. Бұл тек еліміздегі тұрғындар ғана емес, шетелдегі қандастарымыз да елеңдеп күтіп отырған заң жобасы деуге толық негіз бар. Осы заңды қабылдаудағы оның мақсаты қандай, сондай-ақ қандай жұмыстар атқа­рылды?
      – Бұл құжаттың толық атауы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық ак­тілеріне халықтың көші-қоны және жұ­мыспен қамтылуы мәселелері бойынша өз­герістер мен толықтырулар енгізу тура­лы» Қазақстан Республикасы заңының жобасы деп аталады. Үкімет ұсынған осы заң жобасы этникалық қазақтардың көші- қоны, ішкі көші-қон мәселелерін жетіл­ді­руге бағытталған. Бұл заң жобасы Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 2014 жылғы 4 мамырдағы тапсырмасына сәйкес әзір­лен­ген.
      Осы заң жобасы бойынша қолданыстағы екі кодекске және 12 заңға өзгерістер мен то­лықтырулар енгізілді.
      Қолымызда бар мәліметтерге сүйенсек, тәуелсіздік жылдары елімізге шетелден 1 миллионға жуық қазақ көшіп келді. Бұл – ел тұрғындарының 5,5 пайызы. Дегенмен шетелде әлі де көптеген қандастарымыз тұрып жатыр. 2013 жылы заңға енгізілген өзгерістерге орай көші-қонның үдерісі баяу­лап қалды. Себебі онда бірталай кедер­гі болған еді. Ал мына заң жобасының ең басты жаңалығы – этникалық қазақ­тар­дың көші-қоны төңірегінде туындап отыр­ған мәселелерді шешуде, соларды жеңіл­детуде бірқатар нақты-нақты жаңа нор­ма­лар қа­былдануымен ерекше екенін айта кетуім ке­рек. Үкіметтен де бірнеше жаңа норма ке­ліп түскен еді, бірақ депутаттар тарапы­нан олар жетілдірілді. 
       Айталық, бұрынғы заң бойынша бізге шетелден келген қазақтар азаматтық алуы үшін әуелі Қазақстанда төрт жыл тұруы міндетті болған еді және өзінің төлем қабі­летін растауы қажет болатын. Белгілі бір мөлшерде 2 млн теңгеден астам қаражатты банкілік есепшотқа құюы керек болды. Сол сияқты, Үкімет айқындаған өңірге баруы мін­деттелді. Сонда ғана оралман мәртебесін алды, аздаған жеңілдіктер берілді. Ал басқа өңірге көшіп келсе, оларға оралман мәр­те­бесі берілмей, бірқатар қиындықтарға ұшы­рады. Енді біз жаңа заңмен осы кедер­гі­лер­дің бәрін алып тастадық деуімізге бо­лады. 
      Біріншіден, заң күшіне енгеннен кейін келетін этникалық қазақтар қоныстанған өңіріне қарамастан, Қазақстанның қай об­лысына келсе де, оралман мәртебесін ала алады. Екіншіден, төрт жыл тұруға міндетті емес, Қазақстан азаматтығын бір жылдың ішінде ала алады. Жалпы, өтініш берген күн­нен бастап, үш айдың ішінде де алу мүм­­­кіндігі бар. Бірақ бір жылдың ішінде азаматтықты алып болуы керек. Төлем қа­білетін растау талап етілмейді. Кедергі кел­тірген осы үш мәселе бойынша біз бір­та­лай жеңілдіктер жасадық. Сондықтан қан­дас­тарымыздың көші-қоны алдағы уақытта қайтадан жандана түседі деп ойлаймыз. 
    Депутаттар бірқатар ұсыныстарын бер­ді, жұмыс тобының құрамына қандастары­мызды біріктіретін қоғамдық ұйымдардың өкілдері енді. Оның бірі «Жебеу» қоғамдық ұйымынан Ауыт Мұқибек деген азамат, ол Қытай қазақтарының проблемаларын жақ­сы біледі, өзі де сол жақтан көшіп келген. Екіншісі Қайрат Бодаухан есімді азамат, ол кезінде Моңғолиядан қоныс аударған. Осы­лайша, өзіміз білмейтін қандай ішкі проблемалар бар екенін білу мақсатында және оларды шешу үшін біз шетелде тұ­ратын екі үлкен диаспораның өкілдерін жұмыс тобына қосып, заң жобасын талқы­ла­ған барлық жиналыстарымызға қатыс­тырдық. 
       Алғашқы қабылданған заңдарымызда квота қоныстанған өңіріне қарамастан, беріле берді ғой. Бауырларымыз қай жерге келем десе де, квота берілді. Одан кейін кейбір аймақтарда жұмыс табуда, тұрғын үй алуда мәселелер туындағандықтан және солтүстік аймақтарда халықтың сирек ор­на­ласқанына орай Үкімет көші-қон про­цесін заңмен реттеуді қолға алған болатын. Ол кезде солтүстіктегі облыстарға бару үшін осындай қадамдар жасалған еді. Бірақ ол көптеген қайшылықтар туғызды. Себебі кейбір адамдар Үкіметтен көмек алмай-ақ өздері де келгісі келеді. Бірақ азаматтық алу процесін тездетіп, жеңілдетілген тәртіп­пен алғысы келетінін жасырмайды. «Елге салмақ салмаймын, өз жағдайымды өзім ретке келтіріп, тұрмысымды жақсарта ала­мын» дегендерге неге кел демейміз? Сон­дықтан ондай қандастарымызға да мүм­кіндік беруіміз керек қой. Оларға «Тек біз белгілеген өңірлерге барасың, сонда ғана азаматтық аласың» деп неге кедергі жа­сауы­мыз керек? Ал жаңа заң жобасында кедергі жоқ, бәрі алынып тасталды. Қай жерге көшіп келсе де, әуелі оралман мәр­тебесіне ие болады, сосын Қазақстан аза­маттығын алады. Бірақ Үкімет айқындаған өңірлерге барса, арнайы қарастырылған әлеуметтік көмекті ала алады. Айталық, қан­дасымыз солтүстік облысқа не өзге мем­лекетпен шекаралас ауданға барса, Үкі­мет оның жүгін тасыған, келген жол шыған­дарын өтейді, сонымен бірге әрбір отбасы иесіне 50 айлық есептік көрсеткіш (АЕК), әрбір отбасы мүшесіне 35 АЕК көлемінде жәрдем беріледі. Жұмыспен қамтылады. Жалға берілетін үймен қамтамасыз етіледі. Сондай-ақ оның осы жалға берілген үйді 5 жылдан соң жекешелендіріп алуға құ­қы­ғы бар. 
    Ал енді Үкімет айқындамаған, яғни бас­қа өңірге барса, ондай көмектер берілмейді. Қазақстанның бүкіл азаматы сияқты әлеу­меттік жеңілдіктерді ала алады. Мысалы, құжаттарын тапсырып, зейнетақы алады. Мүгедектікке байланысты жәрдемақы алу құқығы бар.
       – Заңға енгізіліп отырған тағы қандай жа­ңалықтар бар?
     – Депутаттардың ұсынысы бойынша тағы бір жаңа заңдық норма енгізілді. Бү­гін­гі таңда Қазақстан шетелдегі қазақ­тарға білім гранттарын беріп отыр. Білім грант­тарына ие болып не өз бетінше жоғары оқу орындарына келіп түскен қазақ жастары­-на жеңілдетілген тәртіппен Қазақстан аза­мат­тығын алуына құқық беретін норма ен­гі­зі­ліп отыр. Бұл да болса, оң бастама. Себебі бұ­рынғы заң нормалары бойынша олар біздің елімізде білім алады, бітір­ген­нен кейін Қазақстаннан шығып кетуі ке­рек болатын. Оралман мәртебесін, одан кейін азаматтықты алу үшін көші-қонның бүкіл процесінен өтіп, қайта келуі қажет еді. Енді оқуға келген этникалық қазақтар оқуға түс­кеннен кейін техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мекеме­ле­рінің жатақханаларында уақытша тіркелуге және жеңілдетілген тәртіппен Қазақстан Рес­публикасының азаматтығына қабылдау туралы өтінішхат беруге құқығы бар.
     Сонымен қатар азаматтық алу кезінде қандасымыздың тіркеген жері болуы талап етілді. Студенттердің азаматтықты рәсімдеу кезінде қиындықтар туындамасын деп жаңа заңдық нормалар енгіздік. Қызметтік немесе жеке тұрғын үйі болмаған кезде оралмандарды бейімдеу және интегра­циялау орталықтарында, уақытша орна­ластыру орталықтарында не білім беру ұйымдарының жатақханаларында бір жыл­дан аспайтын мерзімге уақытша тіркелуге құқық беретін норма қарастырылды. Бұл да болса, қандастарымыздың өз Отанына кел­генде, аз уақыттың ішінде азаматтығын алу­ға және жаңа ортаға тез бейімделіп ке­туіне септігін тигізеді деп ойлаймыз.
      Сондай-ақ олар үшін визаны ұзарту жөнінде проблема болып келді. Себебі виза үш айға беріледі. Осы мерзімде аза­мат­­тығын, тағы басқа мәселелерді реттей ал­маса, үш айдан кейін өзі келген мемле­кет­-ке ба­рып, визасын ұзартуы тиіс болған. Осындай қиындықтар болған соң, біз оны жеңілдетіп, визаны ұзарту мәселесін шешу­ді Ішкі істер органдарының құзыретіне бердік. Яғни Ақтөбеге келген адам қайтадан Қытайға не Иранға бармай-ақ, сол жердегі ішкі істер департаментіне барып, визасын ұзарта алады. 
      – Қандастарымызды әуре-сарсаңға са­-лып жүрген осы бір мәселе оң шешімін тап­қалы тұр екен.
      – Иә. Сол секілді алғашқы заңдарда болған, кейін алынып тасталған бір норма бар. Ол отбасын біріктіруге байланысты шетелдерде тұратын ағайын-туыстарын ша­­қыру мәселесі еді. Мысалы, кейбір ел­дер­­дің мемлекеттік органы отбасын бірік­тіру үшін куәландырылған шақырту қа­ғазын сұ­рай­тыны анықталды. Соған орай жергiлiктi атқарушы органдардың құзы­ретіне шақырту қағазын беру және куә­ландыру жөніндегі қосымша міндеттер жүк­­­телді. 
       Бүгінгі бар заңда қандастарымыздың бір әкімшілік құқық бұзушылығы болса, оларға азаматтық берілмейді. Мысалы, көшеде белгіленбеген жерден өтіп кеткен кезде не автокөлігімен жол ережесін бұзып, айыппұл салынған болса, шетелде несие төлеуді ке­шіктірсе де, ол әкімшілік құқық бұзушы­лық болып есептеледі, ондай адамдарға азамат­тық беруден бас тартылып келді. Осы норманы тым қатаңдау деген тоқтамға келіп, біз оны жеңілдеттік. «Бір рет бұзған» дегеннің орнына «бірнеше рет бұзған жағ­дайда» деп өзгерттік.
        – Ал қандай қандастарымызға азамат­тық мүлдем берілмейді?
      – Қазақстан Республикасының шетел­діктердің құқықтық жағдайы туралы заң­намасын бірнеше рет бұзған, сондай-ақ ауыр немесе аса ауыр қылмысы үшін алын­баған немесе жойылмаған сотталғандығы бар қандастарымызға азаматтық беріл­мейді. Адамға қарсы ауыр қылмыс жаса­-ған, не болмаса террористік, экстремистік оқиғаларға қатысқан не сондай көзқарасты ұстанған адамдарға азаматтық беруден мүлдем бас тартылады. Өйткені бұл мем­лекетіміздің ұлттық қауіпсіздігін сақтауға бай­ланысты. Ол – барлық елдердің заңда­рын­да бар норма. Бұрынғы заңда жалпы аса ауыр қылмыс жасап сотталғандарға елге келуге жол жабық болатын. Біз қандас­та­рымыз үшін соның өзін жұмсарттық. Яғни аса ауыр қылмысы үшін алынбаған немесе жойылмаған сотталғандығы болса ғана азаматтық беруден бас тартылады. Бұрын сот­талған, мерзімі өтелген болса, ондай адамды қабылдауға болады деп ойлаймыз. Өйткені ол жазасын алды, өтеді. 
       Депутаттар өңірлерде де жиі болып тұ­рады. Маңғыстау да шетелден келген қан­дастарымыз тығыз қоныстанған аймақ. Мысалы, өз қалауы бойынша көшіп келген қандастарымыздың 21 пайызы Оңтүстік Қа­зақстанға тұрақтаса, 15 пайызы Алматы облысына, 12,6 пайызы Маңғыстау об­лы­сына барған.
      Заң жобасын талқылау кезеңінде аймақ­тарға барғанда, қандастарымызбен тіл­дес­тік. Өзім Маңғыстауға барғанда, «Нұр Отан» партиясының өңірдегі филиалына келіп, шағымданып жүрген бір топ бауыр­ларымызды жинап, облыстық көші-қон де­партаментінде кездесу өткіздім. Қолда­ныстағы заң бойынша олар төрт жылға дейін оралман куәлігімен тұруы керек, аза­маттығын әлі алған жоқ. Бірақ олардың баласын мектепке беруде, емхана мен ауруханаға баруда, зейнетақысын алуда бір мәселе туындаған екен. Ол – жеке сәйкес­тендiру нөмiрлерiнің (ЖСН) болмауы. Со­ның салдарынан ақша төлемдері мен ақша аударымдарды жүзеге асыруда, оның ішінде міндетті зейнетақы жарналарын және әлеу­меттік төлемдерді аудару кезінде, салықтық міндеттемелерін орындауда, рұқсат беру си­патындағы құжаттарды беруде қиын­дықтар туындайды. Жұмысқа келген соң, өзім ұсыныс бердім. Соған байланысты «Сәйкестендiру нөмiрлерiнiң ұлттық тiзi­лiмдерi туралы» заңға толықтырулар енгі­зілді, соған сәйкес оралманның куәлігі жеке сәйкестендiру нөмiрi бар құжаттардың тізбесіне енгізілді. Енді жаңа заң күшіне енгеннен кейін оралман куәлігіне ЖСН қоса енгізіліп беріледі, олар азаматтық ал­ғанға дейін жоғарыдағыдай қиындықтарға ұшырамайды. Бұл мәселе сөйтіп, оң ше­ші­мін тапты.
       Шетел қазақтарының тағы бір өтініші болды. Азаматтықты алар кезде олардан бұрын тұрған мемлекетінің азаматтығынан шықты деген анықтама талап етілді. Ал кей­бір елдер «бара бер» дейді де, ондай анықтама бермейді екен. Яғни сондай анықтама алуда қиындықтар туындайды. Соған орай Сыртқы істер министрлігінің 2015 жылғы 7 сәуірдегі №315 қаулысымен өзгеріс енгізіліп, ондай елден анықтама әке­лу жөніндегі талап алынып тасталды. 
      Ішкі көші-қон мәселесін реттеуде де тиімді әрі халыққа пайдалы жаңа нормалар енгізілді. Тұрғындар аз қоныстанған өңір­лерге жастарды тарту арқылы олардың санын арттыру, баратын адамдарды ынта­ландыру, әлеуемттік қолдау мәселелері көзделіп отыр. Осы орайда, қазір «Серпін» бағдарламасы жүзеге асып жатыр ғой, со­ның аясындағы кейбір нормаларды заң­дастырдық. Мысалы, оңтүстіктен тұрғын­дары аз солтүстікке оқуға барған жастарға колледждерде оқу үшін білім гранттары бе­ріледі, сол оқу орнының жатақхана­-сында тұрады, тағы басқа мәселелер заңда айқындалды. 
       – Бір байқағанымыз, осы заң жобасын талқылауға депутаттар өте белсенді қатыс­ты. Мұның себебі не?
       – Иә, әріптестеріміз жұмыс тобында белсенді болды және өте көп өзгерістер бер­ді. Пікірталастар да аз болған жоқ. Жұмыс тобының отырысында болған тал­қы­лауларға белсенді қатысқан әріптестерім Алдан Смайылға, Бақытбек Смағұлға, Гүл­мира Исимбаеваға, Майра Айсинаға, Құт­ты­қожа Ыдырысовқа, Нұртай Сәбилья­нов­қа, Ольга Киколенкоға, Алмас Тұртаевқа, Меруерт Қазбековаға осы заң жобасын жетілдіруге атсалысқандары үшін ризашы­лығымызды білдіреміз. Басқа да депутат­-тар өз ұсыныстарын бергенін де атап өт­ке­нім жөн.
        Жұмыс тобының құрамында Сыртқы істер, Ішкі істер, Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму, Білім және ғылым ми­нистрліктерінің, Ұлттық қауіпсіздік коми­те­тінің өкілдері болды. Келелі мәселелерді кеңесе отырып шештік деп ойлаймын.
       Мүдделі министрлік өкілдері, Мәжіліс аппаратының заңнама және аударма бө­лімінің қызметкерлері, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің консультанттары өте жақ­сы жұмыс жасады. Жұмыс тобының отырыстарын тек қана қазақ тілінде өткі­зіл­генін айтуымыз керек. Сөйлеп отырған адамның сөзін сол сәтінде орысшадан қа­зақшаға,қазақшадан орысшаға аударып отыратын ілеспе аудармашылар да өз жұ­мыстарын жетік атқара білді. Сондай-ақ қандастарымызды біріктіретін екі қоғамдық ұйымның өкілдеріне де рақметімізді айта­мыз. Олар этникалық қазақтарға қатысты қай елде қандай проблемалар бар екенін айтып, мәселелердің ішіне терең үңілуімізге жағдай жасады, сол арқылы осы заң жоба­сын жақсы жағына қарай жетілдіруімізге ықпал етті.
       – Қорытынды ой-пікіріңізді білдірсеңіз.
       – Кейбіреулер заң жобасы ұзақ қаралды дейді. Шынына келгенде, біз заң жобасын қаңтарда алып, ақпан айында жұмыс тобын бастадық. Жұмыс тобы барысында кейбір қаржыға не басқа да әлеуметтік-құқықтық нормаға қатысты баптар болды, оларды Үкіметке оң қорытынды алу үшін жіберіп отырдық. Жаңа сессияның басында жан-жақты жетілдіріле келген заң жобасы жал­пы отырыстың қарауына ұсынылды, бі­рін­ші, одан кейін екінші оқылымда ма­құлданды. Қараша айында Сенат депутаттары да қарап, заңды қабылдады. Ал 24 қараша күні Мемлекет басшысы осы бір маңызды заңға қол қойды.
      Бүгінгі қандастарымыздың алға тартып келген проблемаларының көбін осы заң жобасының аясында шеше алдық. Бірақ заң күшіне еніп, жұмыс жасау процесінде жергілікті атқарушы органдардың, осы заң нормаларын терең зерделей отырып, заң аясында жұмыс жасап, қандастарымызды қабылдауда сауаттылық танытуына да көп мәселе байланысты болмақ. Қандаста­ры­мыздың арасында түсіндіру жұмыстары жүр­гізілуі керек. Себебі көбіне заңның нормаларын білмегендіктен, қайшылықтар, теріс әрекеттер туындап жатады. Мысалы, қандасымыз бір жылдың ішінде азаматтық алуы керек екені жазылған. Тіпті үш айдың ішінде де алып үлгереді. Егер бір жылда алып үлгермесе, олар жеңілдетілген тәртіп­пен алу мүмкіндігінен айырылып қалады да, жалпы тәртіппен алу процесіне тап болады. Ал жалпы тәртіппен азаматтық алу үшін Қазақстанда бес жыл тұруы керек. Міне, осыны біз келген және қоныс ауда­руға қамданған қандастарымызға жіті тү­сіндіруіміз қажет. Жеңілдетілген тәртіп бар екен деп бірнеше жыл жүріп алмауы қажет. «Ой, білмей қалдым, бір мәселелер шығып қалды» деген сылтаумен уақыт өткізіп алуға болмайды. Тұрақты тұруға көшіп келді ме, азаматтық алуға қажетті құжаттарды жинап, тапсыруға бірден кірісуі керек. 
        Жалпы, адам баласы шыр етіп дүниеге келгенде туған жерін, ата-анасын таңда­майды деген ұғым бар. Шынымен де, заман мен қоғам өзгеріп жатқан тұста, кімнің қайда, қашан дүниеге келетінін Жаратқан иеміз ғана біледі. Қай заманда да, әр адамға өз Отанының шекарасы сыртында қалу­дан асқан қасірет жоқ шығар! Алмағайып за­манда көшіп кеткен не сол шетелде ға­сырлар бойы тұрып жатқан немесе шекара сызығын белгілегенде, сыртта қалып қойған этникалық қазақтар қаншама?! Олар балаларының болашағы үшін тарихи Отаны – Қазақстанға көшіп келгісі келеді. Қазақ елінің келешегі үшін білім алып, өзінің тәуелсіз мемлекетіне еңбек сіңіруді мақсат етеді. Олардың осы арман-тілегін жүзеге асыруға қолдау көрсету, орнығып, бейімделіп кетуіне жағдай жасау біздің міндетіміз және барша Қазақстан азамат­тарының парызы деп ойлаймын.
       Әңгімелескен Нарын ОРДАБАЙ, Астана

      http://aikyn.kz/ru/articles/show/18365-_andastarymyzdy_otan_a_oraluyna_mol_m_mk_nd_k_ashylyp_otyr    

толығырақ

Қазақстан Республикасының Заңы № 421-V ҚРЗ

1-бап. Қазақстан Республикасының мына заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін:
1. 2008 жылғы 10 желтоқсандағы «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Кодексіне (Салық кодексі) (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2008 ж., № 22-I, 22-II, 112-құжат; 2009 ж., № 2-3, 16, 18-құжаттар; № 13-14, 63-құжат; № 15-16, 74-құжат; № 17, 82-құжат; № 18, 84-құжат; № 23, 100-құжат; № 24, 134-құжат; 2010 ж., № 1-2, 5-құжат; № 5, 23-құжат; № 7, 28, 29-құжаттар; № 11, 58-құжат; № 15, 71-құжат; № 17-18, 112-құжат; № 22, 130, 132-құжаттар; № 24, 145, 146, 149-құжаттар; 2011 ж., № 1, 2, 3-құжаттар; № 2, 21, 25-құжаттар; № 4, 37-құжат; № 6, 50-құжат; № 11, 102-құжат; № 12, 111-құжат; № 13, 116-құжат; № 14, 117-құжат; № 15, 120-құжат; № 16, 128-құжат; № 20, 151-құжат; № 21, 161-құжат; № 24, 196-құжат; 2012 ж., № 1, 5-құжат; № 2, 11, 15-құжаттар; № 3, 21, 22, 25, 27-құжаттар; № 4, 32-құжат; № 5, 35-құжат; № 6, 43, 44-құжаттар; № 8, 64-құжат; № 10, 77-құжат; № 11, 80-құжат; № 13, 91-құжат; № 14, 92-құжат; № 15, 97-құжат; № 20, 121-құжат; № 21-22, 124-құжат; № 23-24, 125-құжат; 2013 ж., № 1, 3-құжат; № 2, 7, 10-құжаттар; № 3, 15-құжат; № 4, 21-құжат; № 8, 50-құжат; № 9, 51-құжат; № 10-11, 56-құжат; № 12, 57-құжат; № 14, 72-құжат; № 15, 76, 81, 82-құжаттар; № 16, 83-құжат; № 21-22, 114, 115-құжаттар; № 23-24, 116-құжат; 2014 ж., № 1, 9-құжат; № 4-5, 24-құжат; № 7, 37-құжат; № 8, 44, 49-құжаттар; № 10, 52-құжат; № 11, 63, 64, 65, 69-құжаттар; № 12, 82-құжат; № 14, 84-құжат; № 16, 90-құжат; № 19-I, 19-II, 96-құжат; № 21, 122-құжат; № 22, 128, 131-құжаттар; № 23, 143-құжат; № 24, 145-құжат; 2015 ж., № 7, 34-құжат; № 8, 44, 45-құжаттар; № 11, 52-құжат; № 14, 72-құжат; № 15, 78-құжат; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне арнайы экономикалық аймақтарды жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне жол-көлік инфрақұрылымын, көліктік логистиканы және авиатасымалды дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сауда қызметін реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 31 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ауыл шаруашылығы кооперативтері мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сот төрелігі жүйесін жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 31 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1) мазмұны мынадай мазмұндағы 68-2-тараудың, 476-5, 476-6, 476-7 және 476-8-баптардың тақырыптарымен толықтырылсын:
«68-2-тарау. Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты бергені және (немесе) ұзартқаны үшін алым
476-5-бап. Жалпы ережелер
476-6-бап. Алым төлеушілер
476-7-бап. Алым мөлшерлемелері
476-8-бап. Алым сомасын есептеу және төлеу тәртібі»;
2) 55-баптың 1-тармағының 2) тармақшасы мынадай мазмұндағы төртінші абзацпен толықтырылсын:
«Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты бергені және (немесе) ұзартқаны үшін алымдар;»;
3) мынадай мазмұндағы 68-2-тараумен толықтырылсын:
«68-2-тарау. Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты бергені және (немесе) ұзартқаны үшін алым
476-5-бап. Жалпы ережелер
1. Жұмыс берушілерге Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты бергені және (немесе) ұзартқаны үшін алым (бұдан әрі – алым) облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органының халықты жұмыспен қамту туралы және халықтың көші-қоны саласындағы Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалатын тәртіппен жұмыс берушілерге Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты беру не ұзарту (бұдан әрі – рұқсат) туралы шешім қабылдағаны туралы хабарламасы алынған күннен бастап он жұмыс күні ішінде алынады.
2. Облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органы тоқсан сайын, есепті тоқсаннан кейінгі айдың 15 күнінен кешіктірмей, рұқсатты алған және ұзартқан жеке және заңды тұлғалардың орналасқан жеріндегі салық органдарына уәкілетті орган белгілеген нысан бойынша алымдарды төлеушілер және салық салу объектілері туралы ақпарат береді.
476-6-бап. Алым төлеушілер
Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты алатын немесе ұзартатын жеке және заңды тұлғалар алым төлеушілер болып табылады.
2. «Халықты жұмыспен қамту туралы» және «Халықтың көші-қоны туралы» Қазақстан Республикасының заңдарында айқындалатын жағдайларда жергілікті атқарушы органның рұқсатынсыз шетелдік жұмыс күшін тартатын жеке және заңды тұлғалар алым төлеушілер болып табылмайды.
476-7-бап. Алым мөлшерлемелері
Алым мөлшерлемелерін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.
476-8-бап. Алым сомасын есептеу және төлеу тәртібі
1. Алым сомасы Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген мөлшерлемелер бойынша есептеледі және облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органында рұқсат алынғанға немесе ұзартылғанға дейін жергілікті атқарушы органның орналасқан жері бойынша бюджетке төленеді.
2. Алым төлеген тұлғалар рұқсатты алудан немесе ұзартудан бас тартқан жағдайларды қоспағанда, алымның төленген сомаларын қайтару немесе есепке жатқызу жүргізілмейді.
Бюджетке төленген алым сомаларын қайтаруды немесе есепке жатқызуды оларды төлеген жердегі салық органы рұқсаттарды беруден және (немесе) ұзартудан бас тарту туралы облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органы берген құжатты алымды төлеуші ұсынғаннан кейін оның салықтық өтініші бойынша осы Кодекстің 599 және 602-баптарында белгіленген тәртіппен жүргізеді.».
2. 2014 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне (Қазақстан Республикасы Парламентiнiң Жаршысы, 2014 ж., № 18-I, 18-II, 92-құжат; № 21, 122-құжат; № 23, 143-құжат; № 24, 145, 146-құжаттар; 2015 ж., № 1, 2-құжат; № 2, 6-құжат; № 7, 33-құжат; № 8, 44, 45-құжаттар; № 9, 46-құжат; № 10, 50-құжат; № 11, 52-құжат; № 14, 71-құжат; № 15, 78-құжат; № 16, 79-құжат; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сауда қызметін реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруге байланысты өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 30 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі мәселелері бойынша өзгерістер мен толық­тырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 28 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 30 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мәдениет және тарихи-мәдени мұра мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 28 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казах­станская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасы­ның кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сот төрелігі жүйесін жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 31 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1) 517-баптың бесінші бөлігінің бірінші абзацы мынадай редакцияда жазылсын:
«5. Шетелдiктiң немесе азаматтығы жоқ адамның жүзеге асыратын қызметі визада және (немесе) тіркеу кезінде көші-қон карточкасында көрсетілген мақсаттарға сәйкес болмауынан көрінген, Қазақстан Республикасының халықтың көші-қоны саласындағы заңнамасын бұзуы немесе халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган берген өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтаманы немесе жұмысқа орналасуға рұқсатты алу еңбек қызметін жүзеге асыруға қажетті шарт болып табылатын жағ­­дайда, мұндай анықтаманы не рұқсаттарды алмастан, Қазақ­стан Республикасында еңбек қызметін жүзеге асыруы – »;
2) 519-баптың бірінші бөлігінің бірінші абзацы мынадай редакцияда жазылсын:
«1. Жұмыс берушінің шетелдік жұмыс күшін жергілікті атқарушы органның рұқсатынсыз тартуы немесе халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган берген өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтамалары немесе еңбекші көшіп келушіге ішкі істер органдары беретін рұқсаттары жоқ шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың еңбегін пайдалануы –».
3. «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» 1991 жылғы 20 желтоқсандағы Қазақстан Респуб­ликасының Заңына (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы, 1991 ж., № 52, 636-құжат; 1995 ж., № 19, 117-құжат; Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2002 ж., № 10, 101-құжат; 2004 ж., № 19, 115-құжат; № 23, 142-құжат; 2007 ж., № 10, 69-құжат; 2009 ж., № 8, 44-құжат; 2011 ж., № 16, 128-құжат; 2012 ж., № 8, 64-құжат; 2013 ж., № 9, 51-құжат; № 23-24, 116-құжат; 2014 ж., № 16, 90-құжат):
1) 12-бап мынадай мазмұндағы бесінші бөлікпен толықтырылсын:
«Егер ата-ана баланың азаматтығы туралы келісімге келе алмаса, азаматтық сот тәртібімен айқындалады.»;
2) 16-1-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«16-1-бап. Жеңілдетілген тәртіппен (тіркеу тәртібімен) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау шарттары
Жеңiлдетiлген тәртiппен (тiркеу тәртiбiмен) Қазақстан Республикасының азаматтығына:
1) тұру мерзіміне қарамастан, Қазақстан Республикасының аумағында заңды негіздерде тұрақты тұратын оралмандар;
2) тұру мерзiмiне қарамастан, Қазақстан Республикасының аумағында заңды негіздерде тұрақты тұратын, өздерінің ерік қалауынан тыс азаматтығынан айырылған немесе оны жоғалтқан жаппай саяси қуғын-сүргiннiң ақталған құрбандары, сондай-ақ олардың ұрпақтары;
3) Қазақстан Республикасының жоғары оқу орындарында білім алатын этникалық қазақтар қабылдануы мүмкiн.
Жеңілдетілген тәртіппен (тіркеу тәртібімен) азаматтық алу туралы материалдарды қарау мерзімі өтініш берілген күннен бастап үш айдан аспауға тиіс.»;
3) 17-бапта:
бірінші бөлікте:
10) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«10) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау немесе Қазақстан Республикасының азаматтығын қалпына келтіру туралы өтініш бергенге дейінгі бес жыл ішінде экономика саласында құқық бұзушылық жасаса;»;
мынадай мазмұндағы 10-1) тармақшамен толықтырылсын:
«10-1) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау немесе Қазақстан Республикасының азаматтығын қалпына келтіру туралы өтініш бергенге дейінгі бес жыл ішінде бірнеше рет Қазақстан Республикасының халықтың көші-қоны саласындағы заңнамасын бұзса;»;
11) тармақша «қабылдау» деген сөзден кейін «немесе Қазақстан Республикасының азаматтығын қалпына келтіру» деген сөздермен толықтырылсын;
екінші бөліктегі екінші сөйлем алып тасталсын;
4) 18-баптың екінші бөлігі алып тасталсын;
5) 18-1-бап алып тасталсын;
6) 21-бапта:
екінші бөлік мынадай редакцияда жазылсын:
«Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын және шет мемлекеттің азаматтығын қабылдаған адам өзге азаматтықты алған күнінен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде шетел азаматтығын алу фактісі туралы Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарына немесе Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелеріне хабарлауға және Қазақстан Республикасы азаматының паспортын және (немесе) жеке куәлігін тапсыруға міндетті.»;
мынадай мазмұндағы үшінші бөлікпен толықтырылсын:
«Шетелдік азаматтықты алу фактісі туралы осы баптың екінші бөлігінде белгіленген мерзімде хабарламау Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.»;
7) 22-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«22-бап. Ата-анасының азаматтығы өзгерген жағдайда баланың азаматтығының өзгеруі
Ата-анасы Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылданған, оны қалпына келтірген не Қазақстан Республикасының азаматтығынан шыққан кезде тиісінше олардың 14 жасқа толмаған баласының азаматтығы өзгереді.
Егер баланың ата-анасының біреуі белгілі болса, онда осы ата-ана Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылданған, оны қалпына келтірген не Қазақстан Республикасының азаматтығынан шыққан кезде тиісінше 14 жасқа толмаған баланың азаматтығы да өзгереді.»;
8) 28-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«28-бап. Баланың азаматтығын өзгерткен кезде оның келісуінің қажеттілігі
14 жастан 18 жасқа дейінгі баланың ата-анасы Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылданған, оны қалпына келтірген не Қазақстан Республикасының азаматтығынан шыққан жағдайда, сондай-ақ асырап алған немесе қамқоршылық белгіленген жағдайда, оның азаматтығын осы Заңның 33-бабында көзделген тәртіппен баланың келісуімен ғана өзгертуге болады.»;
9) 30-баптың екінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Ішкі істер органдарының Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау және Қазақстан Республикасының азаматтығын қалпына келтіру, оның ішінде жеңілдетілген тәртіппен (тіркеу тәртібімен), азаматтықтан шығу, азаматтықтан айырылу және Қазақстан Республикасының азаматтығына жататындығын айқындау мәселелері жөніндегі өтінішхаттарды (өтініштерді) қабылдау, ресімдеу және қарау тәртібін Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі әзірлейді және бекітеді.»;
10) 33-баптың бесінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау, оны қалпына келтіру немесе Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы өтінішке өтініш берушінің жеке басын куәландыратын құжаттар қоса тіркелуге тиіс.»;
11) 35-баптың алтыншы бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Комиссия шешімі төраға қол қоятын хаттамамен ресімделеді.»;
12) 38-баптың үшінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Қазақстан Республикасының аумағында тұру мерзіміне Қазақстан Республикасының соты және (немесе) басқа да мемлекеттердің сот органдары тағайындаған қылмыстық жазалау шараларын өтеу уақыты, сондай-ақ республика аумағында іссапарда, емделуде болған мерзімі және уақытша тұрудың басқа да жағдайлары есепке алынбайды.».
4. «Шетелдiктердiң құқықтық жағдайы туралы» 1995 жылғы 19 маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы, 1995 ж., № 9-10, 68-құжат; Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997 ж., № 12, 184-құжат; 2001 ж., № 8, 50, 54-құжаттар; № 21-22, 285-құжат; 2006 ж., № 5-6, 31-құжат; 2007 ж., № 3, 23-құжат; № 20, 152-құжат; 2009 ж., № 17, 82-құжат; № 24, 122-құжат; 2011 ж., № 16, 128-құжат; 2013 ж., № 2, 10-құжат; № 9, 51-құжат; № 23-24, 116-құжат; 2014 ж., № 14, 84-құжат; № 21, 118-құжат):
1) 4-бапта:
екінші және үшінші бөліктер мынадай редакцияда жазылсын:
«Этникалық қазақтарды, Қазақстан Республикасында немесе Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында туылған немесе бұрын оның азаматтығында болған адамдарды және олардың отбасы мүшелерін қоспағанда, Қазақстан Респуб­ликасында тұрақты тұруға рұқсат берудің міндетті шарты мұндай рұқсатты алуға үміткер адамның Қазақстан Респуб­ликасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен және мөлшерлерде өзінің төлем қабілеттілігін растауы болып табылады.
Қазақстан Республикасында өзгедей заңды негізде жүрген, сондай-ақ қылмыстық істер бойынша жәбірленуші, куә, күдікті немесе айыпталушы деп танылған шетелдіктер соттың үкімі күшіне енгенге дейін немесе уәкілетті органдар өзге процестік шешім қабылдағанға дейін Қазақстан Республикасында уақытша болатындар деп есептеледі.»;
мынадай мазмұндағы төртінші бөлікпен толықтырылсын:
«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын кесіп өткен күнінен бастап күнтізбелік бес күннен астам Қазақстан Республикасында уақытша болатын шетелдіктердің, егер Қазақстан Республикасының тиісті тараппен жасаған келісімінде немесе Қазақстан Республикасының Үкіметімен өзгеше тәртіп белгіленбесе, уақытша тұруға (тіркелуге) рұқсаты болуға және олар тіркеу мерзімі өткеннен кейін Қазақстан Республикасынан кетуге міндетті.»;
2) 9-бапта:
бірінші бөлік мынадай редакцияда жазылсын:
«Егер Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдіктердің тұрғын үй қатынастарында Қазақстан Республикасының азаматтары сияқты құқықтары болады және мiндеттерге жауапты болады.»;
екінші бөліктегі «Қазақстан Республикасының заң актілерінде» деген сөздер «Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда» деген сөздермен ауыстырылсын;
3) 22-баптың төртінші және бесінші бөліктері мынадай редакцияда жазылсын:
«Қабылдаушы тұлғалардың шетелдіктерді Қазақстан Республикасына шақыру туралы өтініштері, егер мұндай өтініш берілгенге дейін бір жыл ішінде қабылдаушы тұлғалар көшіп келушілерді уақтылы тіркеу, олардың Қазақстан Рес­публикасында болу құқығына құжаттарды ресімдеу және болудың белгілі бір мерзімі өткеннен кейін Қазақстан Респуб­ликасынан кетуін қамтамасыз ету жөнінде шаралар қол­данбағаны үшін жауаптылыққа тартылған болса, қаралмайды.
Қазақстан Республикасына келген кезде шетелдiктерге көшi-қон карточкалары берiледi. Көші-қон карточкаларының нысанын және оларды беру қағидаларын Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік органдарымен келісу бойынша Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі бекітеді.».
5. «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997 ж., № 8, 84-құжат; 1999 ж., № 13, 431-құжат; № 23, 921-құжат; 2001 ж., № 15-16, 228-құжат; 2002 ж., № 6, 71-құжат; 2003 ж., № 11, 67-құжат; 2004 ж., № 14, 82-құжат; № 17, 101-құжат; № 23, 142-құжат; 2006 ж., № 16, 103-құжат; 2007 ж., № 9, 67-құ­жат; № 10, 69-құжат; № 15, 106, 108-құжаттар; № 18, 143-құжат; 2009 ж., № 11-12, 54-құжат; № 18, 84-құжат; № 24, 122-құжат; 2010 ж., № 5, 23-құжат; № 10, 52-құжат; 2011 ж., № 1, 2, 3-құжаттар; № 5, 43-құжат; № 6, 50-құжат; № 10, 86-құжат; № 11, 102-құжат; № 16, 128, 129-құжаттар; 2012 ж., № 1, 5-құжат; № 3, 21-құжат; № 4, 32-құжат; № 5, 41-құжат; № 15, 97-құжат; № 21-22, 124-құжат; 2013 ж., № 9, 51-құжат; № 14, 72, 75-құжаттар; № 15, 77-құжат; 2014 ж., № 1, 4-құжат, № 14, 84, 86-құжаттар; № 16, 90-құжат; № 19-I, 19-II, 96-құжат; № 23, 143-құжат; № 24, 144-құжат; 2015 ж., № 1, 2-құжат; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казах­станская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Респуб­ликасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәсе­лелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1) 67-баптың 3-тармағының екінші және үшінші бөліктері мынадай редакцияда жазылсын:
«Жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларын іске асыру мақсатында құрылған мемлекеттік мекемелердің тұрғын үй қорынан тұрғынжайлар осы елді мекенде тұру-тұрмауына қарамастан, Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысатын Қазақстан Республикасының азаматтарына және оралмандарға да беріледі.
Жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларын іске асыру мақсатында құрылған мемлекеттік мекемелердің тұрғын үй қорынан Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысатын Қазақстан Республикасының азаматтарына және оралмандарға тұрғынжай берудің міндетті шарты жаңа тұрғылықты жері бойынша, олардың отбасы мүшелерін қоса алғанда, меншік құқығында тұрғынжайының болмауы болып табылады.»;
2) 109-бапта:
1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«1. Қызметтік тұрғынжайлар өздерінің еңбек қатынас­тарының сипатына байланысты жұмыс орны бойынша тұруға тиісті Қазақстан Республикасының азаматтарын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысатын Қазақстан Республикасының азаматтарын және оралмандарды жалдау шарты бойынша қоныстандыруға арналады.»;
2-тармақтың үшінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушы ретінде қызметтік тұрғынжай берілген Қазақстан Республикасының азаматтары және оралмандар, егер олар қызметтік тұрғынжайда кемінде бес жыл тұрса, өздері тұратын қызметтік тұрғынжайларды қалдық құны бойынша жекешелендіре алады.»;
3) 110-баптың 2-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысатын Қазақстан Республикасының азаматтарын және оралмандарды қоныстандыруға арналған қызметтік тұрғынжайды беру және пайдалану тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.
Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысатын Қазақстан Республикасының азаматтарын және оралмандарды қоныстандыруға берілетін қызметтік тұрғын үйге осы Заңның 71, 72, 73, 74, 90, 93 және 95-баптарының күші қолданылмайды.».
6. «Қазақстан Республикасындағы жергiлiктi мемлекеттiк басқару және өзiн-өзi басқару туралы» 2001 жылғы 23 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентiнiң Жаршысы, 2001 ж., № 3, 17-құжат; № 9, 86-құжат; № 24, 338-құжат; 2002 ж., № 10, 103-құжат; 2004 ж., № 10, 56-құжат; № 17, 97-құжат; № 23, 142-құжат; № 24, 144-құжат; 2005 ж., № 7-8, 23-құжат; 2006 ж., № 1, 5-құжат; № 13, 86, 87-құжаттар; № 15, 92, 95-құжаттар; № 16, 99-құжат; № 18, 113-құжат; № 23, 141-құжат; 2007 ж., № 1, 4-құжат; № 2, 14-құжат; № 10, 69-құжат; № 12, 88-құжат; № 17, 139-құжат; № 20, 152-құжат; 2008 ж., № 21, 97-құжат; № 23, 114, 124-құжаттар; 2009 ж., № 2-3, 9-құжат; № 24, 133-құжат; 2010 ж., № 1-2, 2-құжат; № 5, 23-құжат; № 7, 29, 32-құжаттар; № 24, 146-құжат; 2011 ж., № 1, 3, 7-құжаттар; № 2, 28-құжат; № 6, 49-құжат; № 11, 102-құжат; № 13, 115-құжат; № 15, 118-құжат; № 16, 129-құжат; 2012 ж., № 2, 11-құжат; № 3, 21-құжат; № 5, 35-құжат; № 8, 64-құжат; № 14, 92-құжат; № 23-24, 125-құжат; 2013 ж., № 1, 2, 3-құжаттар; № 8, 50-құжат; № 9, 51-құжат; № 14, 72, 75-құжаттар; № 15, 81-құжат; № 20, 113-құжат; № 21-22, 115-құжат; 2014 ж., № 2, 10-құжат; № 3, 21-құжат; № 7, 37-құжат; № 8, 49-құжат; № 10, 52-құжат; № 11, 67-құжат; № 12, 82-құжат; № 14, 84, 86-құжаттар; № 19-I, 19-II, 94, 96-құжаттар; № 21, 118, 122-құжаттар; № 22, 131-құжат; 2015 ж., № 9, 46-құжат; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақ­стан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сауда қызметін реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақ­стан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 30 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жария­ланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі мәсе­лелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 28 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
35-баптың 1-тармағы мынадай мазмұндағы 10-2) тармақшамен толықтырылсын:
«10-2) жұмыспен қамту органдары жоқ жерлердегі кенттің, ауылдың, ауылдық округтің әкімі Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен жұмыссыздарды белгілеп отырады;».
7. «Халықты жұмыспен қамту туралы» 2001 жылғы 23 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2001 ж., № 3, 18-құжат; 2004 ж., № 2, 10-құжат; 2005 ж., № 7-8, 19-құжат; № 17-18, 76-құжат; 2006 ж., № 3, 22-құжат; № 10, 52-құжат; 2007 ж., № 2, 14, 18-құжаттар; № 3, 20-құжат; № 8, 52-құжат; № 9, 67-құжат; № 15, 106-құжат; № 20, 152-құжат; 2009 ж., № 1, 4-құжат; № 9-10, 50-құжат; № 18, 84-құжат; 2010 ж., № 5, 23-құжат; № 8, 41-құжат; № 24, 149-құжат; 2011 ж., № 1, 2-құжат; № 2, 21-құжат; № 10, 86-құжат; № 11, 102-құжат; № 12, 111-құжат; № 16, 128-құжат; 2012 ж., № 2, 11, 14-құжаттар; № 5, 35-құжат; № 8, 64-құжат; № 13, 91-құжат; № 15, 97-құжат; № 20, 121-құжат; 2013 ж., № 1, 3-құжат; № 9, 51-құжат; № 10-11, 56-құжат; № 14, 72, 75-құжаттар; № 21-22, 114-құжат; 2014 ж., № 1, 4-құжат; № 11, 63, 64-құжаттар; № 19-I, 19-II, 96-құжат; № 21, 118, 122-құжаттар; № 23, 143-құжат; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруге байланысты өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 30 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықты әлеуметтік қорғау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 28 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1) 1-бапта:
2) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«2) әлеуметтік келісімшарт – бір жағынан, жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің мемлекеттік шараларына қатысатын Қазақстан Республикасының жұмыссыз, өз бетінше жұмыспен айналысушы және табысы аз азаматтары және оралмандар қатарындағы жеке тұлға және екінші жағынан, халықты жұмыспен қамту орталығының арасындағы тараптардың құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісім;»;
мынадай мазмұндағы 2-1), 15-2), 17-1) және 19-1) тармақшалармен толықтырылсын:
«2-1) әлеуметтік төлемдер тағайындау жөніндегі уәкілетті орган – халықты әлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруды жүзеге асыратын мемлекеттік органның аумақтық бөлімшесі;»;
«15-2) кәсіптік бағдарлау – Қазақстан Республикасының азаматтарына, оралмандарға олардың қажеттіліктерін, мүмкіндіктерін және еңбек нарығындағы әлеуметтік-экономикалық ахуалды ескере отырып, өзін-өзі кәсіптік тұрғыдан айқындауға, жұмыспен қамтудың оңтайлы түрін таңдауға жәрдемдесудің арнайы шаралар кешені;»;
«17-1) мүгедектерді жұмысқа орналастыруға арналған арнайы жұмыс орындары – мүгедектің жеке мүмкіндіктері ескеріле отырып жабдықталған жұмыс орындары;»;
«19-1) өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтама – экономиканың басым салаларында (экономикалық қызмет түрлерінде) сұранысқа ие кәсіптер бойынша Қазақстан Республикасында өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік талаптарына және білім деңгейіне сай келетін шетелдік жұмыскерге орталық атқарушы орган айқын­дайтын тәртіппен берілетін белгіленген нысандағы құжат;»;
20) тармақша алып тасталсын;
мынадай мазмұндағы 22-1) және 23-1) тармақшалармен толықтырылсын:
«22-1) «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы (бұдан әрі – Мемлекеттік корпорация) – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мемлекеттік қызметтер көрсету, «бір терезе» қағидаты бойынша мемлекеттік қыз­меттер көрсетуге өтініштер қабылдау және көрсетілетін қызметті алушыға олардың нәтижелерін беру жөніндегі жұмысты ұйымдастыру үшін, сондай-ақ электрондық нысанда мемлекеттік қызметтер көрсетуді қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша құрылған заңды тұлға;»;
«23-1) «Шетелдік жұмыс күші» ақпараттық жүйесі – Қазақстан Республикасының аумағында еңбек қызметін жүзеге асыру үшін жұмыс берушілер тартатын немесе өз бетінше келетін шетелдік жұмыскерлерді тіркеуге, оларға рұқсаттар, анықтамалар беруге, мониторинг жүргізуге арналған автоматтандырылған ақпараттық жүйе;»;
24) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«24) шетелдік жұмыс күшін тартуға арналған квота – Қазақстан Республикасының аумағында еңбек қызметін жүзеге асыру үшін жұмыс берушіге тартуға рұқсат етілген шетелдік жұмыс күшінің рұқсат етілетін шекті саны;»;
2) 2-бапта:
2) тармақша алып тасталсын;
3) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«3) өз бетінше жұмыспен айналысушылар, оның ішінде өзінің тұтынуына арналған өндірісті қоса алғанда, кіріс алу үшін тауарлар өндірумен, жұмыстар орындаумен және қызметтер көрсетумен (өткізумен) жеке-дара айналысатын жеке тұлғалар, өндірістік кооперативтер мүшелері, отбасылық кәсіпорындардың (шаруашылықтардың) еңбекақы төленбейтін жұмыскерлері мен жалдамалы жұмыскерлердің еңбегін пайдаланатын жұмыс берушілер жатады.
Өз бетінше жұмыспен айналысушыларды айқындау әдіс­темесін орталық атқарушы органмен келісу бойынша мем­лекеттік статистика саласындағы уәкілетті орган бекітеді;»;
4) және 5) тармақшалар алып тасталсын;
3) 4-баптың 2-тармағында:
15) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«15) қосымша жұмыс орындарын және мүгедектерді жұмысқа орналастыру үшін арнайы жұмыс орындарын ашу бойынша жұмыс берушілерді ынталандыруды қолдайтын жұмыспен қамту саясатымен үйлестірілген қаржылық, салық және инвестициялық саясатты жүргізуге;»;
мынадай мазмұндағы 16) тармақшамен толықтырылсын:
«16) орталық атқарушы орган айқындайтын шарттарда және тәртіппен мүгедектерді жұмысқа орналастыру үшін арнайы жұмыс орындарын ашатын жұмыс берушілердің шығындарын субсидиялауға бағытталады.»;
4) 5-баптың 2-тармағының екінші бөлігінде:
үшінші абзацтағы «жиырма бip» деген сөздер «жиырма тоғыз» деген сөздермен ауыстырылсын;
төртінші абзацтағы «жиырма үш» деген сөздер «жиырма тоғыз» деген сөздермен ауыстырылсын;
5) 5-1-бап мынадай мазмұндағы 1-1) тармақшамен толықтырылсын:
«1-1) Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға квота белгілеу және оны Қазақстан Республикасының өңірлері арасында бөлу тәртібін бекітеді;»;
6) 6-баптың 2-тармағы мынадай мазмұндағы 9-12), 9-13), 9-14), 9-15) және 9-16) тармақшалармен толықтырылсын:
«9-12) мүгедектерге арналған жұмыс орындарын квоталау тәртібін әзірлеуге және бекітуге;
9-13) жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттарды беру және (немесе) ұзарту, тоқтату, сондай-ақ корпоративішілік ауыстыруды жүзеге асыру тәртібі мен шарттарын әзірлеуге және бекітуге;
9-14) шетелдік жұмыскерге өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтамалар беру тәртібін, экономиканың басым салалары (экономикалық қызмет түрлері) және шетелдік жұмыскерлер өз бетінше жұмысқа орналасу үшін олардағы сұранысқа ие кәсіптер тізбесін әзірлеуге және бекітуге;
9-15) мүгедектің жұмыс орны стандарттарын әзірлеуге және бекітуге;
9-16) Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға квота белгілеу және оны Қазақстан Республикасының өңірлері арасында бөлу тәртібін әзірлеуге;»;
7) 7-баптың 5-1) және 5-2) тармақшалары мынадай редакцияда жазылсын:
«5-1) орталық атқарушы орган бөлген квота шегінде, тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің аумағында не квотадан тыс корпоративішілік ауыстыру шеңберінде еңбек қызметін жүзеге асыру үшін жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттарды беру және (немесе) ұзарту, сондай-ақ көрсетілген рұқсаттарды тоқтата тұру және кері қайтарып алу;
5-2) орталық атқарушы орган айқындайтын тәртіппен ауыр жұмыстардағы, зиянды, қауіпті еңбек жағдайлары бар жұмыстардағы жұмыс орындарын есепке алмай, жұмыс орындары санының екіден төрт пайызына дейінгі мөлшерінде мүгедектер үшін жұмыс орындарының квотасын белгілеу;»;
8) 8-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«8-бап. Уәкiлеттi орган
1. Уәкiлеттi орган:
1) еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсынысты талдауға, болжауға және бұл туралы халыққа, орталық және жергілікті атқарушы органдарға ақпарат беруге;
2) құзыреті шегінде халықты жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттiк саясатты және жұмыспен қамтуға жәрдемдесуді қамтамасыз ететін iс-шараларды iске асыруға міндетті.
2. Уәкiлеттi органның:
1) бiлiм беру саласындағы жергілікті атқарушы органдардан, білiм беру ұйымдарынан, мамандар даярлауды, қайта даярлауды және олардың бiлiктiлiгiн арттыруды жүзеге асыратын әртүрлi ұйымдардың оқу орталықтарынан түлектердің жұмысқа орналасуы туралы мәлiметтерді, оқыту жүргiзiлетiн кәсiптер (мамандықтар) туралы, нақты кәсiптер (мамандықтар) бойынша даярланған және даярлануы мен бітіруі жоспарланып отырған мамандар саны туралы ақпарат сұратуға;
2) жұмыс берушілерден кадрларға деген болжамды қажеттілік туралы ақпарат сұратуға;
3) жұмыстан босату және жұмыс орындарын қысқарту тәуекелдері бар кәсіпорындардың мониторингін жүзеге асыруға құқығы бар.»;
9) 9-бапта:
1-тармақтың 7) тармақшасындағы «сақтандыру арқылы қатысады.» деген сөздер «сақтандыру;» деген сөзбен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы 6-1) және 8) тармақшалармен толықтырылсын:
«6-1) мүгедектерді жұмысқа орналастыру үшін арнайы жұмыс орындарын ашу;»;
«8) жаңа жұмыс орындарын ашу, сондай-ақ оқу орын­дарының түлектеріне жұмыс орнын ұсыну арқылы қатысады.»;
2-тармақта:
тармақтың мәтіні бойынша «уәкiлеттi органға», «уәкiлеттi орган» деген сөздер тиісінше «халықты жұмыспен қамту орталығына», «халықты жұмыспен қамту орталығы» деген сөздермен ауыстырылсын;
6) тармақшадағы «жол бермеуге міндетті.» деген сөздер «жол бермеуге;» деген сөздермен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы 7) тармақшамен толықтырылсын:
«7) шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттың қолданылуы тоқтатылуға байланысты жұмысқа тартылған шетелдік жұмыскердің Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге кетуін қамтамасыз етуге міндетті.»;
10) 10-бапта:
2-тармақтың 4) тармақшасындағы «жасасуға мiндеттi.» деген сөздер «жасасуға;» деген сөзбен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы 5) тармақшамен толықтырылсын:
«5) өтініш берген және жұмысқа орналасқан адамдардың саны туралы ақпаратты халықты жұмыспен қамту орталығына тоқсан сайын беруге мiндеттi.»;
4-тармақтың екінші және үшінші бөліктері мынадай редакцияда жазылсын:
«Қазақстан Республикасынан шет елге жұмыс күшiн әкету жұмысқа орналастыратын елдiң банктерiне жұмыскердің атына кепілді жарна енгiзу арқылы шарт мерзiмi өткеннен кейiн жұмыскердiң өз елiне оралуына жұмыспен қамту жеке агенттігі кепiлдiк берген кезде ғана жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасынан шет елге жұмыс күшін әкету кезінде шетелдік жұмыс берушінің банктерге кепілді жарнаны енгізу тәртібі мен шарттары жұмысқа орналастыратын елдің заңнамасында реттеледі.»;
11) 11-бапта:
1-тармақтың екінші бөлігінде:
бірінші абзац мынадай редакцияда жазылсын:
«Осы Заңның шетелдік жұмыс күшін квоталау және жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттар беру туралы нормалары:»;
бесінші, алтыншы және жетінші абзацтар алып тасталсын;
оныншы абзацтағы «табылатын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қолданылмайды.» деген сөздер «табылатын;» деген сөзбен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы он екінші, он үшінші және он төртінші абзацтармен толықтырылсын:
«арнайы экономикалық аймақтардың қатысушылары болып табылатын заңды тұлғаларда құны бір миллион айлық есептік көрсеткіштен жоғары жобалармен жұмыс істейтін, сондай-ақ арнайы экономикалық аймақтардың аумағында құрылыс-монтаж жұмыстарын орындау кезеңінде және орталық атқарушы органның, жергілікті атқарушы органдардың және мүдделі орталық мемлекеттік органдардың өкілдерінен тұратын ведомствоаралық комиссия орталық атқарушы органның және арнайы экономикалық аймақтарды құру, олардың жұмыс істеуі және таратылуы саласындағы мемлекеттік реттеуді жүзеге асыратын орталық атқарушы органның бірлескен шешімімен бекітілген тәртіппен айқындайтын санаттар мен адам саны тізбесіне сәйкес объект (объектілер) пайдалануға берілгеннен кейін бір жыл өткенге дейін арнайы экономикалық аймақтардың аталған қатысушылары (не олардың мердігерлері) бас мердігер, мердігер, қосалқы мердігер немесе көрсетілетін қызметтерді орындаушы ретінде тартатын ұйымдарда жұмыс істейтін;
экономиканың басым салаларында (экономикалық қызмет түрлерінде) сұранысқа ие кәсіптер бойынша өз бетінше жұмысқа орналасу үшін келген;
Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қолданылмайды.»;
мынадай мазмұндағы 1-2 және 1-3-тармақтармен толықтырылсын:
«1-2. Шетелдік жұмыс күшін тартуға квота экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың санына шаққандағы пайыздық қатынаспен белгіленеді, бұл:
1) экономикалық қызмет түрлері бойынша шетелдік жұмыскерлерді тартуға квотаны;
2) еңбек көші-қоны және еңбекші көшіп қонушыларды әлеуметтік қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттардың болуын негізге ала отырып, елдер бойынша шетелдік жұмыскерлерді тартуға квотаны;
3) еңбекші көшіп келушілерді тартуға квотаны қамтиды.
1-3. Шетелдік жұмыс күшін тартуға квотаны орталық атқарушы орган алдағы жылға (жылдарға) еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс жай-күйінің болжамын және мемлкеттік басқарудың тиісті саласында басшылықты жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органдардың, жергілікті атқарушы органдардың, сондай-ақ жұмыс берушілердің ұсыныстарын ескере отырып қалыптастырады және Қазақстан Республикасы Үкіметінің қарауына енгізеді.»;
2 және 2-1-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Орталық атқарушы орган:
1) Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға квотаны Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген шекте және тәртіппен облыстардың, Астана және Алматы қалаларының арасында бөледі;
2) «Шетелдік жұмыс күші» ақпараттық жүйесін жүргізуді қамтамасыз етеді.
2-1. Жергілікті атқарушы органдар тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің аумағында, еңбек қызметін орталық атқа­рушы орган бөлген квота шегінде жүзеге асыру үшін Қазақ­стан Республикасының Үкіметі айқындайтын адамдарды қоспағанда, жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттарды береді және (немесе) ұзартады не рұқ­саттарды беруден, ұзартудан бас тартады, сондай-ақ көрсетіл­ген рұқсаттарды тоқтата тұрады және кері қайтарып алады.»;
3-тармақ алып тасталсын;
4-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«4. Қазақстан Республикасының аумағында еңбек қызметiн жүзеге асыру үшiн жұмыс берушілер тартатын шетелдiк жұмыс күшiнiң бiлiм деңгейi (кәсiби даярлығы) және практикалық жұмыс тәжiрибесi (өтілі) кәсіби стандарттарға, Жұмысшылардың жұмыстары мен кәсiптерiнің бірыңғай тарифтік-бiлiктiлiк анықтамалығына және Басшылардың, мамандар мен басқа да қызметшiлер лауазымдарының бiлiктiлiк анықтамалығына, ұйымдардың басшылары, мамандары мен басқа да қызметшілері лауазымдарының үлгілік біліктілік сипаттамаларына сәйкес жұмысшылардың кәсiптерiне және басшылардың, мамандар мен қызметшілердің лауазымдарына қойылатын біліктілік талаптарына сай келуге тиiс.»;
мынадай мазмұндағы 10, 11, 12 және 13-тармақтармен толықтырылсын:
«10. Орталық атқарушы орган айқындайтын тәртіппен және мерзімдерге құжаттар ұсынылған және Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленген алым төленген кезде жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беріледі және (немесе) ұзартылады.
Осы тармақтың жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты бергені және (немесе) ұзартқаны үшін алым төлеу бөлігіндегі ережесі корпоративішілік ауыстыру шеңберінде жұмыс істейтін шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қолданылмайды.
11. Қажетті құжаттарды қабылдауды, сондай-ақ жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттарды беруді және (немесе) ұзартуды орталық атқарушы орган айқындайтын тәртіппен жергілікті атқарушы орган, оның ішінде рұқсаттар мен хабарламалардың ақпараттық жүйесі арқылы электрондық нысанда жүзеге асырады.
12. Жұмыс беруші рұқсаттар бойынша тартатын шетелдік жұмыс күшінің саны орталық атқарушы орган айқындайтын қазақстандық кадрлардың санына шаққандағы пайыздық арақатынасына сәйкес келуге тиіс.
13. Шетелдік жұмыскерлер экономиканың басым салаларында (экономикалық қызмет түрлерінде) сұранысқа ие кәсіптер бойынша өз бетінше жұмысқа орналасу үшін үш айдан аспайтын мерзімге, еңбек шартының қолданылу мерзіміне, бірақ үш жылдан аспайтын мерзімге ұзарту құқығымен Қазақстан Республикасында бола алады.
Экономиканың басым салаларында (экономикалық қызмет түрлерінде) сұранысқа ие кәсіптер тізбесін орталық атқарушы орган алдағы жылға (жылдарға) еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс жай-күйінің болжамын және мемлекеттік басқарудың тиісті саласында басшылықты жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органдардың, жергілікті атқарушы органдардың, сондай-ақ жұмыс берушілердің ұсыныстарын ескере отырып айқындайды.
Өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтама алу үшін шетелдік жұмыскер Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелеріне Қазақстан Республикасында өз бетінше жұмысқа орналасу туралы өтініш береді, бұл орталық атқарушы органға жіберіледі.
Шетелдік жұмыскер өз бетінше жұмысқа орналасуға біліктілік сәйкестігі туралы анықтама алу үшін Қазақстан Республикасында болған жағдайда шетелдік жұмыскер Қазақстан Республикасында өз бетінше жұмысқа орналасу туралы орталық атқарушы органға өтініш білдіреді.
Анықтамалар беру тәртібін және шетелдік жұмыскерлердің біліктілігіне және білім деңгейіне қойылатын талаптарды, сондай-ақ экономиканың басым салалары (экономикалық қызмет түрлері) және өз бетінше жұмысқа орналасу үшін олардағы сұранысқа ие кәсіптер тізбесін мемлекеттік басқарудың тиісті саласында басшылықты жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органдармен келiсу бойынша орталық атқарушы орган бекітеді.»;
12) 12-1-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«12-1-бап. Халықты жұмыспен қамту орталығы
Халықты жұмыспен қамту орталығы:
1) жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысу үшін Қазақстан Республикасының азаматтарын және оралмандарды санаттар бойынша іріктеу мен бөлуді, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес олардың әлеуметтік қолдауға мұқтаждығын айқындауды;
2) Қазақстан Республикасының азаматтарына және оралмандарға кәсіптік бағдарлау және психологиялық қолдау бойынша қызметтер көрсетуді;
3) жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушылар болып табылатын Қазақстан Респуб­ликасының азаматтарымен және оралмандармен әлеуметтік келісімшарттар жасасуды;
4) осы Заңның 20-1-бабында көзделген жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларының іске асырылуын ұйымдастыруды;
5) жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушыларға мемлекеттік қолдаудың өзге де шараларын ұсынуды;
6) өтініш берілген күннен бастап бес жұмыс күнінен кешіктірмей адамдарды тіркеуді және оларды есепке қоюды;
7) Қазақстан Республикасының азаматтарына және жұмыссыздарға жұмысқа орналасу үшін жолдама беруді;
8) жұмыссыздарды өздерінің келісімімен қоғамдық жұмыстарға жіберуді;
9) жұмыссыздарды кейіннен олардың жұмысқа орналасуына жәрдемдесе отырып, еңбек нарығының қажеттіліктеріне сәйкес кәсіптік даярлауға, қайта даярлауға және біліктілігін арттыруға жіберуді;
10) табысы аз адамдар қатарындағы жұмыспен қамтылғандарды және жеті жасқа дейінгі балаларды бағып-күтумен айналысатын адамдар өтініш берген жағдайда, оларды еңбек нарығының қажеттіліктеріне сәйкес кәсіптік даярлауға, қайта даярлауға және біліктілігін арттыруға жіберуді;
11) жұмыссызға оның жұмыссыз ретінде тіркелгендігі жөнінде қолданылу мерзімі тіркелген күннен бастап күнтізбелік отыз күнді құрайтын анықтама беруді;
12) Қазақстан Республикасы азаматының жұмыссыз ретінде тіркелгені туралы ақпаратты тіркелген орны бойынша әлеуметтік төлемдерді тағайындау жөніндегі уәкілетті органға электронды форматта тіркелген күннен кейін бір жұмыс күні ішінде беруді;
13) еңбек нарығы бойынша деректер банкін қалыптастыруды және жаңартып отыруды;
14) еңбек делдалдығын жүзеге асырады.»;
13) 14-бап мынадай мазмұндағы 6) тармақшамен толықтырылсын:
«6) міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыларға жұмысынан айырылған жағдайда әлеуметтік төлемді жүзеге асыру.»;
14) 15-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«15-бап. Жұмыссыздарды тiркеу
1. Жұмыс іздеп жүрген адамдар тұрғылықты жерi бойынша халықты жұмыспен қамту орталығына, Мемлекеттік корпорацияға не «электрондық үкіметтің» веб-порталы арқылы жұмысқа орналасуға жәрдемдесу үшін өтiнiш береді.
2. Халықты жұмыспен қамту орталығы жұмыс іздеп жүрген адамды – жеке басын куәландыратын құжаттың негізінде, ал «электрондық үкіметтің» веб-порталы арқылы өтініш берген кезде электрондық құжат нысанындағы өтініш негізінде жұмыссыз ретінде тіркеуді жүзеге асырады.
3. Халықты жұмыспен қамту орталығы өтініш берілген күннен бастап бес жұмыс күнінен кешіктірмей, өтiнiш берген адамдарды мемлекеттік органдардың және (немесе) ұйымдардың ақпараттық жүйелері арқылы өтініш беруші туралы деректерді тексергеннен кейін нысанын орталық атқарушы орган бекiтетiн дербес есепке алу карточкасына мәлiметтердi енгiзу арқылы жұмыссыздар ретiнде тіркейді.
4. Халықты жұмыспен қамту орталығында тiркелген жұмыссыздар – күнтiзбелiк он күн iшiнде бiр реттен сиретпей халықты жұмыспен қамту орталығында, ал ауылдық елдi мекендерде тұратын жұмыссыздар айына бiр реттен сиретпей кент, ауыл, ауылдық округ әкiмiнде белгiленiп тұруға тиiс.»;
15) 16-баптағы «Уәкiлеттi орган», «уәкiлеттi орган», «уәкiлеттi органға», «уәкілетті органның», «уәкiлеттi органда» деген сөздер тиісінше «Халықты жұмыспен қамту орталығы», «халықты жұмыспен қамту орталығы», «халықты жұмыспен қамту орталығына», «халықты жұмыспен қамту орталығының», «халықты жұмыспен қамту орталығында» деген сөздермен ауыстырылсын;
16) 17-бапта:
1-тармақтағы «уәкiлеттi органдарға», «уәкiлеттi орган», «уәкiлеттi органға» деген сөздер тиісінше «халықты жұмыспен қамту орталықтарына», «халықты жұмыспен қамту орталығы», «халықты жұмыспен қамту орталығына» деген сөздермен ауыстырылсын;
2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Осы баптың 1-тармағының 4) тармақшасында белгіленген мәліметтерді жасырған, көрінеу жалған мәліметтер немесе қолдан жасалған құжаттар ұсынған жағдайларда, жұмыссыздар тіркеуден шығарылады және Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылыққа тартылады.»;
17) мынадай мазмұндағы 17-1-баппен толықтырылсын:
«17-1-бап. Жұмысынан айырылу жағдайына әлеуметтік төлем
1. Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыға жұмысынан айырылу жағдайына әлеуметтік төлем халықты жұмыспен қамту орталығына жұмыссыз ретінде тіркелуге өтініш берген күнінен бастап тағайындалады.
2. Жұмысынан айырылу жағдайына әлеуметтік төлем тағайындау тәртібі және оны жүзеге асыру тетігі Қазақстан Республикасының міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы заңнамасына сәйкес айқындалады.»;
18) 18-бап мынадай мазмұндағы 4-тармақпен толықты­рылсын:
«4. Мүгедек үшін осы баптың 1-тармағында көрсетілген жағдайларға сәйкес келетін, жүзеге асыру үшін оның шектеулі тыныс-тіршілігі ескеріле отырып, дене бітіміне орай қолжетімділігі қамтамасыз етілген жұмыс ыңғайлы деп есептеледі.»;
19) 18-1-бап мынадай мазмұндағы 5-тармақпен толықты­рылсын:
«5. Әлеуметтік жұмыс орындарын ұйымдастыру және қаржыландыру орталық атқарушы орган айқындайтын тәртіппен жүзеге асырылады.»;
20) 18-2-бап мынадай мазмұндағы 4-тармақпен толық­тырылсын:
«4. Жастар практикасын ұйымдастыру және қаржыландыру орталық атқарушы орган айқындайтын тәртіппен жүзеге асырылады.»;
21) 19-баптағы «Уәкiлеттi орган», «орталық атқарушы органның», «уәкiлеттi органда» деген сөздер тиісінше «Халық­ты жұмыспен қамту орталығы», «халықты жұмыспен қамту орталығының», «халықты жұмыспен қамту орталығында» деген сөздермен ауыстырылсын;
22) 20-бапта:
2-тармақтағы «жұмыссыздардың» деген сөз «адамдардың» деген сөзбен ауыстырылсын;
3-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«3. Қоғамдық жұмыстарға қатысуды дәлелді себептерсіз өз бетiнше тоқтатқан адамдар халықты жұмыспен қамту орталығында қайтадан тiркелген (өтініш берген) күннен бастап үш ай өткеннен кейiн ғана қоғамдық жұмыстарға қайтадан жiберiлуi мүмкін.»;
23) 20-1-баптың 4-тармағының 4) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«4) жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысатын, оның ішінде Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге келген жастарға қызметтік тұрғынжайлар және жатақханалардан бөлмелер беру арқылы іске асырылады.»;
24) 21-баптың 2-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Еңбек делдалдығымен айналысатын жеке және заңды тұлғалар, сондай-ақ шетелдік жұмыскерлерді, оның ішінде осы Заңның 11-бабына сәйкес тартатын жұмыс берушілер уәкілетті органға Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен және мерзімдерде бастапқы статистикалық деректерді ұсынуға міндетті.».
8. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 жылғы 17 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2001 ж., № 17-18, 247-құжат; 2004 ж., № 23, 142-құжат; 2007 ж., № 3, 20-құжат; № 10, 69-құжат; № 20, 152-құжат; 2009 ж., № 1, 4-құжат; № 23, 117-құжат; 2011 ж., № 10, 86-құжат; № 16, 128-құжат; 2012 ж., № 2, 14-құжат; № 8, 64-құжат; 2013 ж., № 14, 72-құжат; 2014 ж., № 19-I, 19-II, 96-құжат; 2015 ж., № 6, 27-құжат; № 10, 50-құжат; 2015 жылғы 30 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықты әлеуметтік қорғау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 28 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1-баптың 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«1) әлеуметтік келісімшарт – бір жағынан, жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің мемлекеттік шараларына қатысатын Қазақстан Республикасының жұмыссыз, өз бетінше жұмыспен айналысушы және табысы аз азаматтары және оралмандар қатарындағы жеке тұлға және екінші жағынан, халықты жұмыспен қамту орталығының арасындағы, тараптардың құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісім;».
9. «Қазақстан Республикасында мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» 2005 жылғы 13 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2005 ж., № 7-8, 18-құжат; 2006 ж., № 15, 92-құжат; 2007 ж., № 2, 18-құжат; № 20, 152-құжат; № 24, 178-құжат; 2009 ж., № 18, 84-құжат; № 24, 122-құжат; 2010 ж., № 5, 23-құжат; 2011 ж., № 1, 2-құжат; № 11, 102-құжат; 2012 ж., № 15, 97-құжат; 2013 ж., № 9, 51-құжат; № 14, 75-құжат; № 21-22, 115-құжат; 2014 ж., № 1, 4-құжат; № 19-I, 19-II, 96-құжат; № 23, 143-құжат; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1) 30-бап мынадай мазмұндағы 2-1-тармақпен толықтырылсын:
«2-1. Мүгедектерді жұмысқа орналастыру үшін арнайы жұмыс орындарын ашатын жұмыс берушілер мүгедектерді кәсіптік бағдарлауға қатысады.»;
2) 31-баптың бірінші бөлігінің 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«1) Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес ауыр жұмыстардағы, зиянды, қауіпті еңбек жағдайлары бар жұмыстардағы жұмыс орындарын есепке алмай, жұмыс орындары санының екіден төрт пайызына дейінгі мөлшерінде мүгедектер үшін жұмыс орындарының квотасын белгілеу;».
10. «Сәйкестендiру нөмiрлерiнiң ұлттық тiзiлiмдерi туралы» 2007 жылғы 12 қаңтардағы Қазақстан Респуб­ликасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2007 ж., № 3, 19-құжат; 2008 ж., № 23, 114-құжат; 2010 ж., № 5, 23-құжат; № 17-18, 101-құжат; 2011 ж., № 11, 102-құжат; 2012 ж., № 2, 14-құжат; № 21-22, 124-құжат; № 23-24, 125-құжат; 2013 ж., № 2, 13-құжат; № 10-11, 56-құжат; № 21-22, 115-құжат; 2014 ж., № 14, 84-құжат; № 19-I, 19-II, 96-құжат; № 21, 122-құжат; 2015 ж., № 15, 78-құжат):
9-бапта:
3-тармақ мынадай мазмұндағы 4-1) тармақшамен толықтырылсын:
«4-1) оралманның куәлігі;»;
6-тармақ мынадай мазмұндағы 2-1) тармақшамен толықтырылсын:
«2-1) этникалық қазақтар үшін оралман мәртебесін беру кезінде;».
11. «Білім туралы» 2007 жылғы 27 шілдедегі Қазақстан Респуб­ликасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парла­ментінің Жаршысы, 2007 ж., № 20, 151-құжат; 2008 ж., № 23, 124-құжат; 2009 ж., № 18, 84-құжат; 2010 ж., № 5, 23-құжат; № 24, 149-құжат; 2011 ж., № 1, 2-құжат; № 2, 21-құжат; № 5, 43-құжат; № 11, 102-құжат; № 12, 111-құжат; № 16, 128-құжат; № 18, 142-құжат; 2012 ж., № 2, 11-құжат; № 4, 32-құжат; № 15, 97-құжат; 2013 ж., № 2, 7-құжат; № 7, 34-құжат; № 9, 51-құжат; № 14, 72, 75-құжаттар; № 15, 81-құжат; 2014 ж., № 1, 4, 6-құжаттар; № 3, 21-құжат; № 10, 52-құжат; № 14, 84-құжат; № 19-I, 19-II, 96-құжат; № 23, 143-құжат; 2015 ж., № 2, 3-құжат; № 10, 50-құжат; № 14, 72-құжат; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1) 26-баптың 8-тармағының 5) тармақшасындағы «балаларды қабылдау үшін квота көзделеді» деген сөздер «балаларды;» деген сөзбен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы 6) тармақшамен толықтырылсын:
«6) Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге қоныс аударған ауыл жастары арасынан шыққан Қазақстан Республикасының азаматтарын қабылдау үшін квота көзделеді.»;
2) 47-баптың 17-тармағы мынадай мазмұндағы бесінші бөлікпен толықтырылсын:
«Осы Заңның 26-бабы 8-тармағының 6) тармақшасында белгіленген квота шегінде педагогикалық, техникалық және ауыл шаруашылығы мамандықтары бойынша оқуға түскен ауыл жастары арасынан шыққан Қазақстан Республикасының азаматтары жоғары оқу орнын аяқтағаннан кейін оқытқан жері бойынша өңірде кемінде үш жыл жұмыспен өтеуге міндетті.».
12. «Қазақстан Республикасындағы арнайы экономи­калық аймақтар туралы» 2011 жылғы 21 шілдедегі Қазақ­стан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2011 ж., № 15, 119-құжат; 2012 ж., № 2, 14-құжат; № 21-22, 124-құжат; 2013 ж., № 3, 19-құжат; № 15, 81-құжат; № 21-22, 114-құжат; 2014 ж., № 11, 63-құжат; № 19-I, 19-II, 96-құжат; № 21, 122-құжат; № 23, 143-құжат; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне арнайы экономикалық аймақтарды жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
28-бап алып тасталсын.
13. «Халықтың көші-қоны туралы» 2011 жылғы 22 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2011 ж., № 16, 127-құжат; 2012 ж., № 5, 41-құжат; № 8, 64-құжат; № 15, 97-құжат; 2013 ж., № 9, 51-құжат; № 21-22, 114-құжат; № 23-24, 116-құжат; 2014 ж., № 11, 64-құжат; № 16, 90-құжат; № 21, 118-құжат; № 23, 143-құжат; 2015 жылғы 29 қазанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруге байланысты өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 27 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
1) 1-бапта:
10-1) және 12) тармақшалар мынадай редакцияда жазылсын:
«10-1) қабылдаушы тұлға – көшіп келушілерді Қазақстан Республикасына уақытша тұру үшін шақыру туралы өтініш­хат беретін және (немесе) олардың тұруына орын беретін Қа­зақстан Республикасының азаматы, Қазақстан Респуб­лика­сында тұрақты тұратын шетелдік пен азаматтығы жоқ адам немесе Қазақстан Республикасында тіркелген заңды тұлға;»;
«12) қоныс аударушы – Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге қоныс аударатын ішкі көшіп-қонушы;»;
мынадай мазмұндағы 12-1) тармақшамен толықтырылсын:
«12-1) қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасы – Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге тұрақты тұру үшін келетін, Қазақстан Республикасының халық­ты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыс­пен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысу­шыларға көзделген мемлекеттік қолдау шараларымен қамтамасыз етілетін қоныс аударушылар отбасыларының шекті саны;»;
13) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«13) оралман – тарихи отанында тұрақты тұру мақсатында Қазақстан Республикасына келген және осы Заңда белгіленген тәртіппен тиісті мәртебе алған, Қазақстан Республикасы егемендік алған кезде оның шегінен тыс жерде тұрақты тұрған этникалық қазақ және оның Қазақстан Республикасы егемендік алғаннан кейін оның шегінен тыс жерде туылған және тұрақты тұрған ұлты қазақ балалары;»;
мынадай мазмұндағы 13-1), 13-2), 13-3) және 13-4) тармақшалармен толықтырылсын:
«13-1) оралмандарды бейімдеу және интеграциялау орталығы – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астана­ның жергілікті атқарушы органы құратын және оралмандарға, олардың отбасы мүшелеріне бейімдеу және интеграциялау қыз­меттерін көрсетуге және уақытша тұруға арналған заңды тұлға;
13-2) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасы – Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге тұрақты тұру үшін келетін, Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушыларға көзделген мемлекеттік қолдау шараларымен қамтамасыз етілетін оралмандар отбасыларының шекті саны;
13-3) оралмандар, этникалық қазақтар туралы ақпа­раттық дерекқор – этникалық қазақтар, оралмандар және олардың отбасы мүшелері, олардың Қазақстан Республикасының аумағы бойынша орналасуы, сондай-ақ оларға көрсетілген мемлекеттік қолдау шаралары туралы деректер жиынтығы;
13-4) өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтама – экономиканың басым салаларында (экономикалық қызмет түрлерінде) сұранысқа ие кәсіптер бойынша Қазақстан Республикасында өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік талаптарына және білім деңгейіне сай келетін шетелдік жұмыскерге халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен берілетін белгіленген нысандағы құжат;»;
14) және 15) тармақшалар алып тасталсын;
мынадай мазмұндағы 19-1) тармақшамен толықтырылсын:
«19-1) «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы (бұдан әрі – Мемлекеттік корпорация) – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мемлекеттік қызметтер көрсету, «бір терезе» қағидаты бойынша мемлекеттік қызмет­тер көрсетуге өтініштер қабылдау және көрсетілетін қызметті алушыға олардың нәтижелерін беру жөніндегі жұмысты ұйымдастыру үшін, сондай-ақ электрондық нысанда мемлекеттік қызметтер көрсетуді қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша құрылған заңды тұлға;»;
22) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«22) шетелдік жұмыс күшін тартуға арналған квота – Қазақстан Республикасының аумағында еңбек қызметін жүзеге асыру үшін жұмыс берушіге тартуға рұқсат етілген шетелдік жұмыс күшінің рұқсат етілетін шекті саны;»;
24) тармақша алып тасталсын;
26) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«26) ішкі көшіп-қонушы – тұрақты немесе уақытша тұру мақсатында Қазақстан Республикасының ішінде өз бетінше қоныс аударушы адам;»;
27) тармақша алып тасталсын;
2) 6-бапта:
3-тармақтың бірінші бөлігіндегі «келісім бойынша» деген сөздер «келісу бойынша Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі,» деген сөздермен ауыстырылсын;
4-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«4. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын кесіп өткен күнінен бастап күнтізбелік бес күннен астам Қазақстан Республикасында уақытша болатын көшіп келушілердің, егер Қазақстан Республикасының тиісті тараппен жасаған келісімінде немесе Қазақстан Республикасының Үкіметімен өзгеше тәртіп белгіленбесе, уақытша тұруға (тіркелуге) рұқсаты болуға міндетті.
Көшіп келушілерді тіркеуді ішкі істер органдары қабылдаушы тұлғалардың, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункттерінен келіп түсетін ақпараты негізінде жүзеге асырады. Қабылдаушы тұлғалар өздеріне келетін көшіп келушілер туралы ішкі істер органдарына олар келген күннен бастап үш жұмыс күні ішінде хабарлауға міндетті.»;
3) 7-бапта:
тақырып мынадай редакцияда жазылсын:
«7-бап. Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алу»;
мынадай мазмұндағы бірінші бөлікпен толықтырылсын:
«Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде тұрып жатқан шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелеріне Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру туралы өтініш береді.»;
бірінші бөлікте:
бірінші абзац мынадай редакцияда жазылсын:
«Қазақстан Республикасында тұрақты тұру визасымен уақытша болатын не Қазақстан Республикасымен кірудің және болудың визасыз тәртібі туралы келісім жасасқан мемлекеттерден келген шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар, сондай-ақ өздеріне берілген визаның санатына қарамастан, этникалық қазақтар тұрақты тұруға рұқсат алу үшін ішкі істер органдарына өтініш береді. Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алу үшін:»;
1) тармақша алып тасталсын;
мынадай мазмұндағы 2-1) тармақшамен толықтырылсын:
«2-1) Қазақстан Республикасына туризм, емделу, жастардың, студенттік және мектептік алмасу бағдарламаларына қатысу, гуманитарлық көмекті алып жүру, келіссөздер жүргізу, шарттар жасасу, аудиторлық және консультациялық қызметтер көрсету мақсаттарымен, сондай-ақ іссапарға келген;»;
7) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«7) Қазақстан Республикасының аумағына діни және (немесе) миссионерлік қызметті жүзеге асыру мақсатында келетін шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар өтініш бере алмайды.»;
екінші бөліктегі «бірінші» деген сөз «екінші» деген сөзбен ауыстырылсын;
4) 8-бапта:
3) тармақша алып тасталсын;
5) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«5) оралмандар мен қоныс аударушыларды қоныстандыру үшін өңірлерді айқындайды;»;
мынадай мазмұндағы 5-1) тармақшамен толықтырылсын:
«5-1) орта мерзімді кезеңге немесе алдағы жылға оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасын белгілейді;»;
8) тармақша алып тасталсын;
5) 9-бапта:
2) тармақша мынадай реакцияда жазылсын:
«2) Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік ко­митетімен келісу бойынша көшіп келушілердің паспорттарын тіркеу, қабылдаушы тұлғалардың өздеріне келген көшіп келу­шілер туралы ақпаратты беру, көші-қон карточка­ларын жасау және беру, көшіп келушілердің орын ауыс­тыру, шетелдіктердің болуы үшін жабық жекелеген жерлерге (аумақтарға) көшіп келушілердің келу, сондай-ақ Қазақ­стан Республикасының аумағы арқылы шетелдіктер мен азамат­тығы жоқ адамдардың транзиттік жол жүру тәртібін айқындайды;»;
мынадай мазмұндағы 2-1) тармақшамен толықтырылсын:
«2-1) Қазақстан Республикасының аумағындағы көшіп ке­лушілерге көші-қон карточкаларын беруді жүзеге асырады;»;
4) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«4) Қазақстан Республикасының аумағындағы шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға Қазақстан Республикасының визаларын береді, күшін жояды, қалпына келтіреді, сондай-ақ олардың қолданылу мерзімдерін ұзартады және қысқартады не Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес Қазақстан Республикасының визаларын беруден бас тарту туралы шешім қабылдайды;»;
мынадай мазмұндағы 4-1) тармақшамен толықтырылсын:
«4-1) шетелдіктердің Қазақстан Республикасына жеке істері бойынша келуіне шақыруларды ресімдейді, Қазақстан Республикасының визаларын беру бойынша қабылдаушы тұлғалардың шақыруларын қабылдайды және келіседі;»;
6) 10-бапта:
мынадай мазмұндағы 1-1), 4-1) және 4-2) тармақшалармен толықтырылсын:
«1-1) Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетімен келісу бойынша Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігімен бірлесіп, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасына келуіне шақыруларын ресімдеу, шақыруларын келісу, Қазақстан Республикасының визаларын беру, күшін жою, қалпына келтіру, сондай-ақ олардың қолданылу мерзімдерін ұзарту және қысқарту тәртібін айқындайды;»;
«4-1) шет мемлекеттердің сыртқы саяси ведомстволарының, дипломатиялық және оларға теңестірілген өкілдіктерінің, кон­сулдық мекемелерінің, халықаралық ұйымдардың және олар­дың өкілдіктерінің шақыруларын қабылдайды және келіседі;
4-2) шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға Қазақстан Республикасының визаларын береді, күшін жояды, қалпына келтіреді, сондай-ақ олардың қолданылу мерзімдерін ұзартады және қысқартады не Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес Қазақстан Республикасының визаларын беруден бас тарту туралы шешім қабылдайды;»;
5) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«5) Қазақстан Республикасына өз еркімен қоныс аударуға ниет білдірген этникалық қазақтарға келу, оның ішінде оралмандарды қабылдаудың өңірлік квоталары шеңберінде Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге келу шарттары, қабылдау шарттары мен әлеуметтік қолдау шаралары туралы ақпарат береді;»
мынадай мазмұндағы 5-1) тармақшамен толықтырылсын:
«5-1) Қазақстан Республикасына келу туралы өтініштер берген көшіп келушілердің, оның ішінде этникалық қазақтардың құжаттарын қабылдайды, тіркейді, оларды халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті органға жібереді, Қазақстан Республикасына тұрақты тұру үшін келуге визаларды ресімдейді;»;
7) 11-бапта:
4) және 4-1) тармақшалар мынадай редакцияда жазылсын:
«4) шетелдік жұмыс күшін тартуға квота қалыптастыру жөніндегі ұсыныстарды тұжырымдайды және Қазақстан Республикасының Үкіметіне енгізеді;
4-1) оралмандар мен қоныс аударушыларды қоныстандыру үшін өңірлерді айқындау жөніндегі ұсыныстарды тұжырымдайды және Қазақстан Республикасының Үкіметіне енгізеді;»;
мынадай мазмұндағы 4-2), 4-3), 4-4) және 4-5) тармақшалармен толықтырылсын:
«4-2) оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың орта мерзімді кезеңге немесе алдағы жылға өңірлік квоталарын қалыптастыру жөніндегі ұсыныстарды тұжырымдайды және Қазақстан Республикасының Үкіметіне енгізеді;
4-3) оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасын іске асыру мониторингін жүргізеді;
4-4) оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасын облыстар, республикалық маңызы бар қалалар, астана арасында бөледі;
4-5) оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу тәртібін айқындайды;»;
5) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«5) шетелдік жұмыс күшін тартуға квотаны облыстар, республикалық маңызы бар қалалар, астана арасында бөледі;»;
мынадай мазмұндағы 5-1), 5-2) және 9-1) тармақшалармен толықтырылсын:
«5-1) шетелдік жұмыскерлердің орталықтандырылған дерекқорын қалыптастырады, «Шетелдік жұмыс күші» ақпараттық жүйесін құрады және олардың тиісті уәкілетті мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерімен өзара байланысын қамтамасыз етеді;
5-2) шетелдік жұмыскерлерге өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтама береді;»;
«9-1) Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу жөніндегі комиссияның үлгілік ережесін бекітеді;»;
8) 14-баптың 3-1) тармақшасындағы «уақытша және» деген сөздер алып тасталсын;
9) 15-бапта:
1-тармақта:
3) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«3) халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті органға тиісті аумақтарды оралмандар мен қоныс аударушыларды қоныстандыруға арналған өңірлерге жатқызу туралы ұсыныстар енгізеді;»;
6) тармақша алып тасталсын;
мынадай мазмұндағы 6-1), 6-2), 6-3), 6-4), 6-5) және 6-6) тармақшалармен толықтырылсын:
«6-1) этникалық қазақтардан оралман мәртебесін беруге өтінішін қажетті құжаттарымен қоса қабылдайды;
6-2) этникалық қазақтардан оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін қажетті құжаттарымен қоса қабылдайды;
6-3) оралман мәртебесін беру туралы шешім қабылдайды;
6-4) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу туралы шешім қабылдайды;
6-5) Қазақстан Республикасының азаматтарынан қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін қажетті құжаттарымен қоса қабылдайды;
6-6) қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу туралы шешім қабылдайды;»;
7) тармақша алып тасталсын;
8) және 9) тармақшалар мынадай редакцияда жазылсын:
«8) оралман куәлігін береді;
9) оралмандарды бейімдеу және интеграциялау орталықтарын, уақытша орналастыру орталықтарын құрады және олардың қызметін ұйымдастырады;»;
12) тармақша алып тасталсын;
мынадай мазмұндағы 13-1) тармақшамен толықтырылсын:
«13-1) Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелдерде тұратын этникалық қазақтардың арасынан туыстарын Қазақстан Республикасына отбасын біріктіру мақсатында қоныстандыру үшін шақыруларын халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен қарайды және куәландырады;»;
3-тармақ алып тасталсын;
10) мынадай мазмұндағы 17-1-баппен толықтырылсын:
«17-1-бап. Оралмандардың санаттары
Оралмандар мынадай санаттарға бөлінеді:
1) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізілген оралмандар;
2) Қазақстан Республикасының аумағына өз бетінше келген және тұрып жатқан оралмандар.»;
11) 18-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«18-бап. Оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтініш беру тәртібі
1. Қазақстан Республикасының аумағына өз бетінше келген этникалық қазақтар оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін жергілікті атқарушы органдарға немесе Мемлекеттік корпорация арқылы бере алады.
2. Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде тұратын этникалық қазақтар оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелеріне береді.»;
12) мынадай мазмұндағы 19-1 және 19-2-баптармен толықтырылсын:
«19-1-бап. Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасы
1. Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасын халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган жергілікті атқарушы органдардың ұсыныстары және Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге қоныстанғысы келетін этникалық қазақтар мен оралмандардан Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелері арқылы келіп түскен өтініштер негізінде қалыптастырады және Қазақстан Республикасының Үкіметінің қарауына енгізеді.
2. Қазақстан Республикасының Үкіметі оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасын орта мерзімді кезеңге немесе алдағы жылға белгілейді.
19-2-бап. Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу жөніндегі комиссия
Этникалық қазақтардың оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтініштерін қарау үшін облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдары Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу жөніндегі комиссияны (бұдан әрі – Комис­сия) құрады, оның құрамына мәслихаттардың депутаттары, мемлекеттік органдардың және қоғамдық ұйымдардың өкілдері кіреді.»;
13) 20 және 21-баптар мынадай редакцияда жазылсын:
«20-бап. Қазақстан Республикасының аумағына келгенге дейін бұл туралы өтінішхат берген этникалық қазақтарға оралман мәртебесін беру және (немесе) оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу
1. Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелері үміткерлердің оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алуға өтініштері мен құжаттарын қабылдайды және оларды тіркелген күнінен бастап он жұмыс күні ішінде халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті органға жібереді.
2. Қазақстан Республикасының аумағына келгенге дейін оралман мәртебесін беру және (немесе) оралмандарды қабыл­даудың өңірлік квотасына енгізу, сондай-ақ Қазақстан Респуб­ликасында тұрақты тұруға рұқсат алу туралы өтінішхат берген үміткерлердің ұлты – жеке басын куәландыратын құжат­тардағы жазба негізінде, мұндай жазба болмаған кезде үміткерлердің ұлтын растайтын басқа да құжаттар негізінде белгіленеді.
3. Халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган этникалық қазақтардың өтініштері мен құжаттары келіп түскен күннен бастап бес жұмыс күні ішінде оларды жергілікті атқарушы органдарға оралман мәртебесін беру және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу туралы, сондай-ақ Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алуға келісім беру не бас тарту себептерін уәжді түрде негіздей отырып одан бас тарту туралы шешім қабылдау үшін жібереді.
Жергілікті атқарушы органдар шешім қабылдау үшін этникалық қазақтардың өтініштері мен құжаттары келіп түскен күннен бастап бес жұмыс күні ішінде оларды оралман мәртебесін беру және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу, сондай-ақ Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алу туралы өтінішхат берген үміткерлердің Қазақстан Республикасының аумағында құқық бұзушылықтар жасағаны туралы әшкерелейтін мәліметтердің және олардың террористік немесе экстремистік ұйымдарға жататындығы туралы өзге де ақпараттың бар не жоқ екенін тексеру үшін ішкі істер органдарының, ұлттық қауіпсіздік органдарының аумақтық бөлімшелеріне, тиісті өңірлердің прокуратураларына жібереді.
Ішкі істер органдарының, ұлттық қауіпсіздік органдарының аумақтық бөлімшелері, прокуратуралар этникалық қазақтардың өтініштері мен құжаттары тіркелген күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде осы тармақтың екінші бөлігінде көрсетілген, оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге кедергі келтіретін негіздердің бар немесе жоқ екені туралы ақпаратты этникалық қазақтарға, жергілікті атқарушы органдарға жібереді.
Жергілікті атқарушы органдар:
1) тиісті органдардың ақпараты келіп түскен күннен бастап күнтізбелік он күн ішінде оларды Комиссияның қарауына енгізеді. Комиссия этникалық қазақтардың өтініштері мен құжаттарын алған күннен бастап он жұмыс күні ішінде оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге алдын ала келісім беру туралы не бас тартудың себептерін уәжді түрде негіздей отырып бас тарту туралы шешім қабылдайды;
2) Комиссия шешім қабылдағаннан кейін үш жұмыс күнінен кешіктірмей халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті органға этникалық қазақтарға оралман мәртебесін беруге және (немесе) оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге келісім беру туралы немесе себептерді уәжді түрде негіздей отырып одан бас тарту туралы ақпаратты жібереді.
4. Этникалық қазақтарға оралман мәртебесін беруге және (немесе) оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге келісім үміткерлер осы Заңның 1-бабының 13) тармақшасында белгіленген шарттарға сай келген кезде беріледі.
Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу басымдығын этникалық қазақтар мынадай реттілікпен:
1) тиісті білімі, біліктілігі және белгілі бір мамандығы бойынша жұмыс тәжірибесі бар адамдар;
2) көп балалы отбасылар;
3) жоғары оқу орындарында білім алуға мүмкіндігі бар кәмелетке толған жастар пайдаланады.
5. Халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган жергілікті атқарушы органның этникалық қазақтарға оралман мәртебесін беруге және (немесе) оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге келісімін не себептерін уәжді түрде негіздей отырып, бас тартуды өтініш берушіге жеткізу үшін бес жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелеріне жібереді.
6. Этникалық қазақтардың оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге келісім, сондай-ақ Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алуға өтініштерін қараудың жалпы мерзімі халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті органға келіп түскен күнінен бастап үш айдан аспауға тиіс.
7. Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелері жергілікті атқарушы органның этникалық қазақтарға оралман мәртебесін беруге және (немесе) оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге келісімін алғаннан кейін оны бір ай ішінде өтініш берушіге жібереді және тұрақты тұру үшін Қазақстан Республикасына келуге виза береді не бас тарту туралы хабарлайды.
8. Жергілікті атқарушы орган Комиссияның этникалық қазақтарға оралман мәртебесін беруге және (немесе) оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге келісімі туралы бұрын қабылдаған шешімін ескере отырып, өтініш берген күннен бастап бес жұмыс күні ішінде өтініш берушілерге және олардың отбасы мүшелеріне оралман мәртебесін, оралман куәлігін береді және шешім қабылдау үшін Комиссияға оралмандардың тізімін жібереді.
Этникалық қазақтар оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін жергілікті атқарушы органға Мемлекеттік корпорация арқылы бере алады.
9. Комиссия оралмандардың тізімін алғаннан кейін он жұмыс күні ішінде оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу туралы шешім қабылдайды.
10. Этникалық қазақтар тұратын жеріне келгеннен кейін оралман мәртебесін алу үшін тұрақты тұруға рұқсат алуға ішкі істер органдарының аумақтық бөлімшелеріне өтініш береді.
11. Ішкі істер органдары этникалық қазақтар және олардың отбасы мүшелері өтініш берген кезден бастап он жұмыс күні ішінде олардың тұрақты тұруға рұқсат алу және тұрғылықты жері бойынша тіркеу туралы өтініштерін қарауға міндетті.
21-бап. Қазақстан Республикасының аумағына өз бетінше келген этникалық қазақтарға оралман мәртебесін беру және (немесе) оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу
1. Қазақстан Республикасының аумағына өз бетінше келген этникалық қазақтар тұратын жеріне келгеннен кейін, олар Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірді таңдаған жағдайда оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге жергілікті атқарушы органға өтініштер береді және оралман мәртебесін алғаннан кейін тұрақты тұруға рұқсат алу үшін ішкі істер органдарының аумақтық бөлімшелеріне өтініш береді.
Этникалық қазақтар оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін тиісті құжаттарымен қоса жергілікті атқарушы органға Мемлекеттік корпорация арқылы бере алады.
2. Жергілікті атқарушы орган өтініш берілген күннен бастап бес жұмыс күні ішінде этникалық қазақтарға және олардың отбасы мүшелеріне оралман мәртебесін, оралман куәлігін береді не оралман мәртебесін беруден уәжді түрде бас тартады.
Оралман мәртебесін беру үміткерлер осы Заңның 1-бабының 13) тармақшасында белгіленген шарттарға сай келген кезде жүзеге асырылады.
3. Оралман мәртебесін алуға үміткерлердің ұлты – жеке басын куәландыратын құжаттардағы жазбаға сәйкес, мұндай жазба болмаған кезде олардың ұлтын растайтын басқа да құжаттардың негізінде расталады.
4. Оралман мәртебесін алған этникалық қазақтар өздерін оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге және Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалатын шарттарда және тәртіппен жеңілдіктер, өтемақылар және әлеу­меттік көмектің басқа да түрлерін алуға үміткер бола алады.
Оралман мәртебесін алған этникалық қазақтардың тізімі, олар Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірді таңдаған жағдайда, шешім қабылдау үшін Комиссияға жіберіледі.
5. Комиссия оралмандардың тізімін алғаннан кейін он жұмыс күні ішінде оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу туралы не себептерді уәжді түрде негіздей отырып одан бас тарту туралы шешім қабылдайды.»;
14) мынадай мазмұндағы 21-1-баппен толықтырылсын:
«21-1-бап. Этникалық қазақтардың жекелеген отбасы мүшелерін оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізудің ерекшеліктері
1. Күнтізбелік бір жыл ішінде оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына отбасы оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізілгеннен кейін келген оралманның отбасы мүшелері, сондай-ақ ата-анасы Қазақстан Республикасының азаматтығын алғанға дейін Қазақстан Республикасында туылған балалары енгізіледі.
2. Қазақстан Республикасының аумағында тұратын оралмандар жергілікті атқарушы органдарға өздерінің отбасы мүшелерін оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу туралы өтініш бере алады және олардың осы Заңның 21-ба­бында белгіленген тәртіппен оған енгізілуге құқығы болады.
3. Егер оралмандар өз отбасы құрамында өзінің отбасы бар балаларын көрсетпесе, онда балаларының отбасы мүшелері оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына оралмандардың өзінің отбасы бар балалары қайтыс болған, оларды ата-ана құқықтарынан айырған не олар Қазақстан Республикасының азаматтығын алған жағдайда ғана оралмандар отбасының құрамында енгізіледі.
Бұл ретте оралманның өзінің отбасы бар балалары қайтыс болған не оларды ата-ана құқықтарынан айырған жағдайларда, олардың кәмелетке толмаған отбасы мүшелерін оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу үшін оралмандар (оралманның жұбайы (зайыбы) олардың қорғаншысы (қамқоршысы) болуға міндетті.»;
15) 23-бапта:
тақырып мынадай редакцияда жазылсын:
«23-бап. Оралмандарға, этникалық қазақтарға және олардың отбасы мүшелеріне ұсынылатын мемлекеттік қолдау шаралары»;
1 және 4-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын:
«1. Этникалық қазақтар және олардың отбасы мүшелері Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алу кезінде өзінің төлем қабілеттілігін растаудан босатылады.»;
«4. Жергілікті атқарушы органдар Қазақстан Республикасына оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасынан тыс қоныс аударған оралмандарға және олардың отбасы мүшелеріне тұрақты тұрғылықты жеріне жол жүру және мүлкін тасымалдау шығындарын өтеуді қамтитын біржолғы жәрдемақылар белгілеуі мүмкін. Жәрдемақыларды төлеудің тәртібі мен шарттарын облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың әкімдіктері халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган бекітетін үлгілік қағидалар негізінде бекітеді.»;
мынадай мазмұндағы 4-1 және 4-2-тармақтармен толықтырылсын:
«4-1. Оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге келісім алған этникалық қазақтар және олардың отбасы мүшелері, сондай-ақ оралмандар және олардың отбасы мүшелері Қазақстан Республикасының аумағына келген кезде Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына және (немесе) кеден заңнамасына сәйкес, көлік құралдарын қоса алғанда, жеке пайдалануға арналған мүлкіне кедендік төлемдерді төлеуден босатылады.
4-2. Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізілген оралмандарға және олардың отбасы мүшелеріне Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушыларға көзделетін мемлекеттік қолдау шаралары ұсынылады.»;
5-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«5. Оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізілген оралмандарға және олардың отбасы мүшелеріне осы бапта көзделген мемлекеттік қолдау шараларынан басқа тұтыну кредитін және тұрғын үй құрылысына ипотекалық қарыз алу құқығы беріледі.»;
мынадай мазмұндағы 5-1-тармақпен толықтырылсын:
«5-1. Оралмандар немесе оның отбасы мүшелері оларды оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізгеннен кейін қайтыс болған жағдайда, мемлекеттік қолдау шаралары оралмандарға немесе отбасы мүшелеріне олардың Қазақстан Рес­публикасының азаматтығын алғанына қарамастан ұсынылады.»;
6-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«6. Осы баптың 4-2-тармағында аталған оралмандар Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірдің шегінен тыс жерге өзінің ерік қалауымен бес жыл ішінде өз бетінше көшіп-қонған не Қазақстан Республикасының азаматтығын алудан бас тартқан жағдайларда, Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушыларға көзделген, өздері алған мемлекеттік қолдау шараларын мерзімінен бұрын толық көлемде өтеуге міндетті.»;
16) 24-баптың 1-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«1. Этникалық қазақтарды және олардың отбасы мүше­лерiн оралман мәртебесiн алғанға дейiн алғашқы қоныс­тандыру олардың қалауы бойынша уақытша орналастыру орталықтарында халықтың көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi орган айқындайтын тәртiппен және мерзiмдерге жүзеге асырылады.»;
17) 25-бапта:
3) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«3) оралман мәртебесін алған күннен бастап бір жыл өткеннен кейін тоқтатылады.»;
4) тармақша алып тасталсын;
18) 26-бапта:
1-тармақтың 3) тармақшасындағы «жазуға құқығы бар.» деген сөздер «жазуға;» деген сөзбен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы 5) тармақшамен толықтырылсын:
«5) қызметтік немесе өзінің тұрғын үйі болмаған кезде оралмандарды бейімдеу және интеграциялау орталықтарында, уақытша орналастыру орталықтарында бір жылдан аспайтын мерзімге уақытша тіркелуге құқығы бар.»;
2-тармақтың 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«1) оралман мәртебесін беру және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу туралы өтініштерін қарау үшін қажетті анық мәліметтерді Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелеріне, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдарға ұсынуға;»;
19) 29-баптың 2-тармағының 2) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«2) осы Заңның 27-бабы 1-тармағының 2) және 3) тармақшаларында тізбеленген адамдар шақырушы адамдары болып табылатын отбасы мүшелері еңбек қызметін халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган шетелдік жұмыскерге беретін өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтаманың, сондай-ақ облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органы жұмыс берушіге Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген квота шегінде және халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен шетелдік жұмыс күшін тартуға беретін рұқсаттың негізінде еңбек қызметін жүзеге асыруға құқығы бар.»;
20) 32-баптың 1-тармағының бірінші бөлігіндегі «рұқ­сатты ата-аналарының немесе қамқоршыларының, қорған­шы­ларының», «қолдаухаты», «шетелдегі» деген сөздер тиісінше «визаларды кәмелетке толмағандар үшін ата-анасының немесе қамқоршыларының, қорғаншыларының», «өтінішхаты», «шет елдердегі» деген сөздермен ауыстырылсын;
21) 33-баптың 1-тармағының екінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Қазақстан Республикасына білім алу мақсатымен келген этникалық қазақтар оқуға түскеннен кейін:
1) техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мекемелерінің жатақханаларында уақытша тіркелуге;
2) тұрақты тұруға және жеңілдетілген тәртіппен (тіркеу тәртібімен) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау туралы өтінішхат беруге құқығы бар.»;
22) 34-баптың 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«1) мыналар:
экономиканың басым салаларында (экономикалық қызмет түрлерінде) сұранысқа ие кәсіптер бойынша өз бетінше жұмысқа орналасу үшін келген;
Қазақстан Республикасының аумағында еңбек қызметін жүзеге асыру үшін жұмыс берушілер тартатын, оның ішінде корпоративішілік ауыстыру шеңберінде келген шетелдік жұмыскерлер – көшіп келушілер;»;
23) 35-баптың 2) тармақшасы алып тасталсын;
24) 36-баптың 1 және 4-тармақтары мынадай редакцияда жазылсын:
«1. Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі және Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелері:
1) өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтаманың негізінде үш айдан аспайтын мерзімге өз бетінше жұмысқа орналасу үшін келген;
2) шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттың негізінде және қолданылу мерзіміне жұмыс берушілер тартатын;
3) еңбек шартының негізінде және қолданылу мерзіміне, бірақ үш жылдан аспайтын мерзімге корпоративішілік ауыс­тыру шеңберінде келген шетелдік жұмыскерлерге келу визаларын береді.»;
«4. Осы баптың 1-тармағында аталған шетелдік жұмыс­керлерге келу визаларын және уақытша тұруға рұқсатты жұмыс берушінің алдағы жылға шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаты, өз бетінше жұмысқа орналасу үшін не корпоративішілік ауыстыру шеңберінде келген шетелдік жұмыскердің еңбек шарты болған кезде ішкі істер органдары бір жылдан аспайтын мерзімге ұзартады.»;
25) 37 және 38-баптар мынадай редакцияда жазылсын:
«37-бап. Жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттарды, шетелдік жұмыскерлерге өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтамаларды беру және оларды корпоративішілік ауыстыру шеңберінде тарту тәртібі
1. Жұмыс берушінің шетелдік жұмыс күшін тартуы Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген квота шегінде жергілікті атқарушы органдар беретін рұқсаттың негізінде жүзеге асырылады.
Жұмыс берушілерден шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат алғаны үшін Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленген тәртіппен алым алынады.
Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға квота белгілеу және оны Қазақстан Республикасының өңірлері арасында бөлу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.
2. Корпоративішілік ауыстыру шеңберінде ауыстырылған, сондай-ақ өз бетінше жұмысқа орналасу үшін келген шетелдік жұмыскерлер уақытша еңбек қызметін келу мақсаттарына сәйкес жүзеге асырады және еңбек шартында көрсетілген үш жылдан аспайтын мерзім аяқталғаннан кейін елден кетуге міндетті.
Жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсаттарды берудің және (немесе) ұзартудың, сондай-ақ корпоративішілік ауыстыруды жүзеге асырудың тәртібі мен шарттарын халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган бекітеді.
3. Шетелдік жұмыскерлер экономиканың басым салаларында (экономикалық қызмет түрлерінде) сұранысқа ие кәсіптер бойынша өз бетінше жұмысқа орналасу үшін және халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган берген біліктілік сәйкестігі туралы анықтаманы үш айдан аспайтын мерзімге алған кезде еңбек шартының қолданылу мерзімі негізінде, бірақ үш жылдан аспайтын мерзімге ұзарту құқығымен келе алады.
Шетелдік жұмыскерге өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтамалар беру тәртібін, экономиканың басым салалары (экономикалық қызмет түрлері) және шетелдік жұмыскерлер өз бетінше жұмысқа орналасу үшін олардағы сұранысқа ие кәсіптердің тізбесін мемлекеттік басқарудың тиiстi саласында басшылықты жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органдармен келісу бойынша халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайды.
38-бап. Этникалық қазақтар мен бұрынғы отандастар қатарындағы шетелдік жұмыскерлердің еңбек қызметін реттеудің ерекшеліктері
Жергілікті атқарушы орган жұмыс берушілерге этникалық қазақтар мен бұрынғы отандастар қатарынан шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсатты халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайтын жеңілдетілген тәртіппен береді.»;
26) 41-баптың 3-тармағының 2) тармақшасы алып тасталсын;
27) 43-баптың 2-тармағының 1) тармақшасы алып тасталсын;
28) 43-1-баптың 1-тармағының 3) тармақшасы алып тасталсын;
29) 46-баптың 1-тармағындағы «қолдаухаты негізінде» деген сөздер «өтінішхаты негізінде Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі,» деген сөздермен ауыстырылсын;
30) 48-баптың үшінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Қабылдаушы тұлғалардың көшіп келушілерді Қазақстан Республикасына шақыру туралы өтініштері, егер мұндай өтініш берілгенге дейін бір жыл ішінде қабылдаушы тұлғалар көшіп келушілерді уақтылы тіркеу, олардың Қазақстан Рес­публикасында болу құқығына құжаттарды ресімдеу және болудың белгілі бір мерзімі өткеннен кейін Қазақстан Рес­пуб­ликасынан кетуін қамтамасыз ету жөнінде шаралар қол­данбағаны үшін жауаптылыққа тартылған болса, қаралмайды.»;
31) 49-баптың бірінші бөлігінде:
4) және 5) тармақшалар мынадай редакцияда жазылсын:
«4) этникалық қазақтарды, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында немесе Қазақстан Республикасында туылған немесе бұрын оның азаматы болған бұрынғы отандастарды, сондай-ақ Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының негізінде Қазақстан Республикасының азаматтығын жеңілдетілген тәртіппен алуға құқығы бар адамдарды және олардың отбасы мүшелерін қоспағанда, Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен және мөлшерлерде өзінің төлем қабілеттілігін растауды бермеген;
5) Қазақстан Республикасының шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы заңнамасын бірнеше рет бұзған;»;
9) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«9) ауыр немесе аса ауыр қылмысы үшін алынбаған немесе жойылмаған сотталғандығы бар;»;
13-1) тармақша алып тасталсын;
32) 50-бапта:
тақырып мынадай редакцияда жазылсын:
«50-бап. Өз еркімен қоныс аударатын және өз бетінше қоныстанатын ішкі көшіп қонушылар»;
1) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«1) Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге өз еркімен қоныс аударатындар;»;
33) 51-бапта:
1-тармақ мынадай мазмұндағы 2-1) тармақшамен толықтырылсын:
«2-1) Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтудың белсенді шараларына қатысуға;»;
2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Ішкі көшіп-қонушылар:
1) Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен Қазақстан Республикасының аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелуге;
2) Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлердің шегінен тыс жерге ерік қалауымен бес жыл ішінде өз бетінше ішкі көшіп-қонған жағдайларда, Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушыларға көзделген, өздері алған мемлекеттік қолдау шараларын мерзімінен бұрын толық көлемде қайтаруға міндетті.»;
34) 52 және 53-баптар мынадай редакцияда жазылсын:
«52-бап. Қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасын белгілеу
1. Қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасын халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті органның ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.
2. Қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасы Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге тұрақты тұру үшін келетін қоныс аударушылар отбасыларының шекті санын айқындайды.
3. Қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізу отбасының кәмелетке толған мүшелерінің бірі жергілікті атқарушы органдарға берген өтініштің негізінде халықтың көші-қоны мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен жүзеге асырылады.
53-бап. Қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізілген Қазақстан Республикасының азаматтарына әлеуметтік көмек көрсету
Қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізілген Қазақстан Республикасының азаматтарына Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушыларға көзделген мемлекеттік қолдау шаралары көрсетіледі.»;
35) 60-баптың 2-тармағының бірінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Шығарып жіберу бойынша шығыстарды шығарып жіберілетін заңсыз көшіп келушілер, заңсыз көшіп келушіні Қазақстан Республикасына шақырған не көшіп келушінің Қазақстан Республикасында заңсыз болу фактісі анықталған кезде оның еңбегін пайдаланған жеке немесе заңды тұлғалар көтереді. Аталған тұлғалардың шығарып жіберу бойынша шығыстарды жабуға қаражаты болмаған не жеткіліксіз болған жағдайларда, тиісті іс-шараларды қаржыландыру бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі, бұл ретте шығарып жіберуге жұмсалған қаражаттар мүдделі мемлекеттік органдардың жоғарыда аталған тұлғаларға талап арыздары бойынша сот тәртібімен өтелуге жатады.».
14. «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» 2014 жылғы 16 мамырдағы Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2014 ж., № 9, 51-құжат; № 19-І, 19-ІІ, 96-құжат; № 23, 143-құжат; 2015 ж., № 2, 3-құжат; № 8, 45-құжат; № 9, 46-құжат; № 11, 57-құжат; № 16, 79-құжат; 2015 жылғы 3 қарашада «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Заңы):
2-қосымшада:
331-жол мынадай редакцияда жазылсын:
«
3331. Шетелдік жұмыскерге өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтама беру Шетелдік жұмыскерге өз бетінше жұмысқа орналасу үшін біліктілік сәйкестігі туралы анықтама

»;
332-жол алып тасталсын.
2-бап.
1. Осы Заң:
1) 2016 жылғы 1 наурыздан бастап қолданысқа енгізілетін, 1-баптың 7-тармағы 1) тармақшасының он бірінші абзацын, 14) тармақшасының үшінші абзацын, 13-тармағы 1) тармақшасының он бесінші және он алтыншы абзацтарын, 11) тармақшасының үшінші абзацын, 13) тармақшасының жиырмасыншы және жиырма алтыншы абзацтарын;
2) 2017 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін, 1-баптың 1, 2-тармақтарын, 7-тармағы 1) тармақшасының сегізінші және он екінші абзацтарын, 6) тармақшасының үшінші және төртінші абзацтарын, 7) тармақшасының екінші абзацын, 10) тармақшасының төртінші, бесінші және алтыншы абзацтарын, 11) тармақшасының үшінші, төртінші, бесінші, сегізінші, оныншы, он бірінші, он екінші, он үшінші, он төртінші, он бесінші, он алтыншы, он жетінші, он сегізінші, он тоғызыншы, жиырмасыншы, жиырма бірінші, жиырма екінші, жиырма үшінші, жиырма төртінші, жиырма бесінші, жиырма алтыншы, жиырма жетінші, жиырма сегізінші, жиырма тоғызыншы, отызыншы, отыз бірінші, отыз екінші және отыз үшінші абзацтарын, 13-тармағы 1) тармақшасының он үшінші және он тоғызыншы абзацтарын, 7) тармақшасының он үшінші және он төртінші абзацтарын, 9) тармақшасының он жетінші абзацын, 19), 22), 23), 24), 25), 26) және 27) тармақшаларын және 14-тармағын;
3) 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін 1-баптың 7-тармағы 3) тармақшасының төртінші және бесінші абзацтарын қоспағанда, алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.
2. Осы Заң қолданысқа енгізілген күннен бастап 2016 жылғы 1 наурызға дейін:
1) осы Заңның 1-бабы 7-тармағы 14) тармақшасының үшінші абзацы мынадай редакцияда қолданылады деп белгіленсін:
«1. Жұмыс іздеп жүрген адамдар тұрғылықты жерi бойынша халықты жұмыспен қамту орталығына, халыққа қызмет көрсету орталығына не «электрондық үкіметтің» веб-порталы арқылы жұмысқа орналасуына жәрдемдесу үшін өтiнiш береді.»;
2) осы Заңның 1-бабы 13-тармағы 11) тармақшасының үшінші абзацы мынадай редакцияда қолданылады деп белгіленсін:
«1. Қазақстан Республикасының аумағына өз бетінше келген этникалық қазақтар оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін жергілікті атқарушы органдарға немесе халыққа қызмет көрсету орталығы арқылы бере алады.»;
3) осы Заңның 1-бабы 13-тармағы 13) тармақшасының жиырмасыншы абзацы мынадай редакцияда қолданылады деп белгіленсін:
«Этникалық қазақтар оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін жергілікті атқарушы органға халыққа қызмет көрсету орталығы арқылы бере алады.»;
4) осы Заңның 1-бабы 13-тармағы 13) тармақшасының жиырма алтыншы абзацы мынадай редакцияда қолданылады деп белгіленсін:
«Этникалық қазақтар оралман мәртебесін беруге және (немесе) оралмандарды қабылдаудың өңірлік квотасына енгізуге өтінішін тиісті құжаттарымен қоса жергілікті атқарушы ор­ганға халыққа қызмет көрсету орталығы арқылы бере алады».

          Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ

          Астана, Ақорда, 2015 жылғы 24 қараша № 421-V ҚРЗ 

толығырақ

    «Ел егемендігін алған 24 жыл ішінде шетелден бір миллионнан астам қазақ атажұртына оралды». Бұл туралы 18-қарашада Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлiгі Еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитетінің басқарма басшысы Марат Тоқсамбаев BAQ.kz ақпараттық агенттігінің тілшісіне берген арнайы сұхбатында айтты.  

         Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев шетелге барған сапарларында қазақ диаспораларымен жиі кездесіп жүр. Елбасы егемендік алған алғашқы күннен бастап өз қандастарымызды Қазақстанға қоныс аударып, ел үшін еңбек етіп, ұрпағын өсіріп, қасиетті туған мекенде қанат жаюға шақырып келеді. 1997 жылы 13 желтоқсан күні Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев «Халықтың көші-қоны туралы» заңға қол қойды. Бұл тарихи құжат болатын. Ол Алматыдан Ақмолаға көшіп келген соң, Сарыарқа төрінде Елбасының алғаш қол қойған заңы және тұңғыш рет мемлекеттік тілде жазылған заң болатын.

       1991 жылы Қазақстан Республикасы егемендігін алған соң шекарадан шеттеп қалған ағайындарымыз ата қонысына қоныс аудара бастады. Бүгін Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлiгі Еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитетінің басқарма басшысы Марат Тоқсамбаев BAQ.kz ақпараттық агенттігінің тілшісіне берген сұхбатында 24 жыл ішінде 1 миллионнан аса қазақтың тарихи отанына оралғандығын айтты. 
      «Еліміз егемендігін алғаннан бүгінгі күнге дейін 260 325 отбасы, яғни 955 894 этникалық қазақ атажұртқа көшіп келді. Демографилық өсумен қазірге дейін олардың саны 1 миллионнан асты десем қателеспеймін. Осы оралған ағайындардың көпшілігі, яғни, 61,6 пайызы Өзбекстаннан келгендер болды. Ал, олардың 14,2 пайызы Қытай Халық Республикасынан, 9,2 пайызы Моңғолиядан, 6,8 пайызы Түркіменстаннан, 4,6 пайызы Ресей Федерациясынан, 3,6 пайызы басқа елдерден келді. Бұл ағайындар еліміздің барлық аумағына қоныстанды. Соның ішінде Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облысы және Маңғыстау облысына шоғырланды. Көшіп келіп жатқан қандастарымыздың ішінде ғалымдарымыз да жетерлік. Білікті дәрігерлер мен білім беру саласының мамандары да бар. Ел экономикасының алға ілгерлеуіне үлес қосып жүрген кәсіпкерлердің өзі қаншама»,-дейді комитет өкілі. 
        Оның айтуынша биылғы жылы 1200-дей отбасы тарихи отанына оралыпты. «2015 жылдың 1 қазанына дейін республикаға 1165 отбасы, яғни, 3012 этникалық қазақ қоныс аударып, оралман мәртебесін алған. Олардың 78,6 пайызы Өзбекстаннан, 6,7 пайызы Түкіменстаннан, 6 пайызы Қытай Халық Республикасынан, 3,1 пайызы Моңғолиядн, 1,3 пайызы Ресейден және 4,2 пайызы өзге елдерден көшіп келді»,-дейді Марат Есенқұлұлы.
       Сондай-ақ, басқарма басшысы қазір қаралып жатқан «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықтың көші-қоны және жұмыспен қамтылуы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы бойынша шетелден көшіп келген қандастарымыз үшін көптеген жеңілдіктердің қарастырылғанын, бір жыл ішінде азаматтыққа қол жеткізуге болатынын айтты. 
    «Соңғы рет Сенатта қаралған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықтың көші-қоны және жұмыспен қамтылуы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы бойынша этникалық көші-қонға байланысты көптеген жеңілдіктер қарастырылған. Бұдан бұрын қандастарымыз бірден ықтияр хат немесе азаматтық алудан қиналса, келесі заң қабылданған соң олар келген бойда оралман мәртебесін ала алады. Азаматтықтың өзі жеңілдетілген тәртіппен 3 айдан бір жылға дейінгі аралықта беріледі. Бұдан бұрын қандастарымыз тек қана Солтүстік аймақтардағы 7 облысқа ғана қоныстана алатын болса, жаңа заң бойынша еліміздің кез-келген өңіріне және Астана мен Алматы қалаларына қоныстануға мүмкіндіктері бар. Сондай-ақ, оралмандардың өңірлік квотасы белгіленетін болады. Оны келесі жылы Үкімет айқындайды», - деді Марат Тоқсамбаев.
      Айта кетейік, Елбасының 2014 жылғы 4 мамырдағы тапсырмасын жүзеге асыру мақсатында әзірленген «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне халықтың көші-қоны және жұмыспен қамтылуы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы соңғы рет осы айдың басында Сенатта қаралған болатын.

          Майгүл СҰЛТАН  

толығырақ

Азаматтық алуға қандай құжаттар керек?

      Қазақстан Республикасының азаматтығын алу үшін қажетті құжаттар туралы жазсаңыздар екен.

                                                               Серғазы ОМАРОВ, Алматы қаласы.

        Қазақстан Республикасының азаматтығын алу тәртібі Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» заңмен реттеледі. Қазақстан Республикасының аумағында заңды негіздер бойынша бес жыл бойы тұрақты тұрып жатқан немесе Қазақстан Республикасының азаматтарымен кемінде үш жыл бойы некеде тұратын тұлғалар Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдануы мүмкін. Қазақстан Республикасының азаматтығын алу үшін мүдделі тұлға келесі құжаттарды тапсыруы керек: жеке тұлғаның өтініші; көші-қон ролициясының бөлімшесінде берілетін бланкпен рәсімделетін өтініш; көші-қон полициясының бөлімшесінде берілетін бланкпен рәсімделетін, Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы заңмен көзделген шарттарды орындау туралы міндеттеме; Әділет министрлігінің немесе Халыққа қызмет көрсету орталықтарының аумақтық бөлімшелері берген осы әкімшілік-аумақтық бірлікте тіркелгендігі туралы белгі қойылған азаматтарды есепке алу кітабы; 35х45 мм мөлшеріндегі төрт фотосурет; мемлекеттік бажды төлегендігі туралы түбіртек; Қазақстан Республикасының аумағында бес жыл бойы тұрып жатқан шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ тұлғалар үшін Қазақстан Республикасының аумағында бес жыл бойы тұрып жатқандығын растайтын құжаттар; бұрынғы азаматтығы бойынша мемлекеттің уәкілетті органы берген, бұрынғы азаматтығының жойылғандығы туралы анықтама.

       http://almaty-akshamy.kz/2015/11/04/

толығырақ

Миграция

       Қазақстан тәуелсіздік алған сәттен бастап шетелдерде тұратын миллиондаған қандасымызды туған елге қайтару бағытында ұтымды көші-қон саясатын жүргізіп келеді. Соның нәтижесінде осы жылдары Қазақстан Республикасы 944 мыңнан астам ағайынды қабылдады, қазіргі уақытта олардың саны елдегі халықтың жалпы санының 5,5%-ға жуығын құрайды.

        Алдын ала деректер бойынша, бүгінгі уақытта ТМД елдерінде 1,8 млн адам және алыс шетелдерде 1,4 млн адам тұрады. Кейбір деректерде: «Шетелдердегі қазақтардың саны 5 млн-ға жуық­тайды»,– делінеді. Қалай бол­ғанда да, тарихи Отанына келу­ді аңсап, армандап жүрген қан­дастарымыздың санының әлі де көптігі бізді ойлантады. Олар­ды елге қабылдап, қоғамға кірік­тіруіміз керек.

             Көші-қон үдерістерін рет­тейтін «Халықтың көші-қо­ны туралы заң» 1997 жылы қабыл­данып, сол кезде ТМД елдеріне үлгі тарихи құжат болды. Бірақ кейінгі жылдары осы заңды жетілдіруде, орындалу тетіктерін жақсартуда мемлекеттік органдар тарапынан жүйелі шаралар атқарылмады. Со­ның салдарынан этникалық көші-қонды ұйымдастыруда көптеген олқылықтар орын алды. Көшіп-қону­шыларды орналастыруда ұйымдастыру деңгейі төмендеді, этникалық қазақтарды өңірлерге орналастыру ісінде тепе-теңдік сақталмады.

       Көші-қон саясатын жүзеге асыру жылдарында заңнамада әкімшілік-аумақтық бөлініс бойын­ша қоныстандыру үшін ке­ліп жатқан бауырларды Үкі­мет айқындаған өңірлерге қоныс­тандыруды бекіту талаптары қа­рас­тырылмады. Республиканың аумағында тұрғылықты орынды алыстан келген ағайындардың өздері таңдады.

       Осыған орай, қандастарды қоныс­тандыру өңірлердің әлеу­меттік-экономикалық қажет­тіліктерін ескермей, жүр­гізілді. Әдеттегідей, отандастардың қоныс­тануы  олардың қай аймақтан келгендігіне байланысты анықталды. Со­ның нәтижесінде, бүгінгі таңда ағайындардың басым көпшілігі 4 аймақта қоныстанып келді. Оңтүстік Қазақстан облысында – 21,2% (193,8 мың адам), Алматы облысында – 15,8% (144 мың адам), Маңғыстау облысында – 12,6% (114,4 мың адам), Жамбыл облысында 9,5% (86,3 мың адам) орналасқан. Осы жерде баса  назар аударатын бір мәселе бар: сырттан квотамен келген қандастарымыздың қай өңірге келіп орналасқанына қарамастан, бәріне де әлеуметтік көмек көрсетілді. 

       Осындай жағдайлар 2013 жы­лы «Халықтың көші-қоны туралы заңға» өзгерістер енгізуге мәжбүр етті. Осы Заңға сәйкес, қандас мәртебесі этникалық қазақтарға тек Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған өңірлерге қоныстанған ағайындарға ғана берілетін болды. Этностық қазақтар барған еліміздің қалған өңірлерлерінде оларға қандас мәртебесі берілмеді. Тұруға ықтиярхат алу үшін олар өз төлем қабілеттілігін растауға тиіс болды (бұл ретте, отбасының әр мүшесіне екінші деңгейдегі банктерге шамамен 2,5 млн теңге салу міндеттелді). Қандастарымыздың азаматтық алу құ­қығы 4 жылдан кейін жүзеге асатын болды. Сондай-ақ, қандастардың көшіп келу квотасы және тиісті әлеуметтік төлем­дер алынып тасталды.

    Алайда, терең сараптама, жан-­­жақ­ты талдау жасалмай қабыл­­­данған заңнама шетелдерден келетін қандастарымыздың көші-қонын күрт баяулатты. Бұл жағдайға байланысты Елбасымыз тікелей тапсырма беріп, Үкіметтен этникалық қазақтардың тарихи Отанына оралуын ынталандыруға бағытталған этностық көші-қон саясатын жетілдіруді талап етті. Нәтижесінде, қайтадан «Көші-қон туралы» Заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізілетін заң жобасы дайындалып, ол биылғы жылдың басында Парламент Мәжілісіне келіп түсті.

      Заң жобасын жан-жақты қарау және осы саладағы қордаланған проблемалық мәселелерді осы заң аясында шешу үшін 43 адам­нан тұратын жұмыс тобы құрылып, оның құрамына депутаттар, мемлекеттік органдардың – Сыртқы істер, Ішкі істер, Әділет, Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрліктерінің, Ұлт­тық қауіпсіздік комитетінің, ағайындарды біріктіретін үкімет­тік емес ұйымдардың, Халық­аралық көші-қон ұйымының өкілдері және тағы басқа жауапты қызметкерлер кіргізілді.

      Заң жобасын қарау барысында Әлеу­меттік-мәдени даму ко­­ми­тетінің 2 кеңейтілген оты­рысы, жұмыс тобының 17 оты­­рысы өткізіліп, депутаттар та­­рапынан 200-ден астам ұсы­ныс­тар мен толықтырулар келіп түс­ті. Олар бойынша жұмыс тобы­ның отырыстарында тиісті ше­шім­дер қабылданды. Ал заң жо­басы Пар­ламент Мәжілісінде екі оқы­лымда қабылданып, Парламент Сенатына қарауға ұсынылды. Заң жобасымен бүгінгі күні ­ше­т­елдердегі қандастарымыздың Қазақ­стан Республикасының азамат­тығын алуда, визаны ұзар­туда туындап отырған бірқатар мәселелер шешімін тапты.

       Атап айтқанда, ендігі жерде этникалық қазақтар, қоныстанған өңіріне қарамастан, қандас мәртебесін ала алады, сондай-ақ, олар Қазақстан Республикасының азаматтығын тұрғылықты тұруға рұқсат алғаннан кейін 1 жыл мерзімде, өтініш берген күннен бастап 3 ай ішінде жеңілдетілген тәртіппен ала алатын болды. Бұрын олар азаматтыққа қол жеткізу үшін Қазақстанда 4 жыл тұрақ­ты тұруға міндетті еді. Сол сияқ­ты, Қазақстан Республи­касында тұрақты тұруға ықтияр­хат алу үшін этникалық қазақтардан өзінің төлем қабілетін растау да талап етілмейтін болды. Ал ағайындар Үкімет белгілеген өңірлерге қоныстанған жағдайда жұмыспен қамту бойынша шаралар шеңберінде оларға көлік шығындарын өтейтін (отағасына 50 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде, әрбір отбасы мүшесіне 35 АЕК мөлшерінде), қызметтік тұрғын үй немесе жатақханадан бөлме беру көзделуде. Сондай-ақ, еліміздің бір өңірінен Үкімет белгілеген екінші өңірге қоныстанған бауырлардың да әлеуметтік қолдау алуға мүмкіндігі болады. Сонымен қоса, алғашқы қоныстанған өңірден 5 жылға жетпей жатып қоныс аударып кеткендердің бұрын алған көмек қаржыларын қайтарып беру міндеттері қарастырылған.

     Сонымен қатар, заң жобасына депутаттар тарапынан кейбір проблемалық мәселелерді шешуге бағытталған түзетулер енгізіліп, олар Мәжілістің жалпы отырыс­ында бірауыздан қабылданды:

 — шетелдердегі дарынды этникалық қазақ жастарының келуін және Қазақстан азамат­тығын алуын ынталандыру мақ­сатында Қазақстандағы жоғары оқу орындарында оқитын этникалық қазақ студенттеріне жеңіл­детілген тәртіппен Қазақстан Республикасының азаматтығын алу құқығын беру көзделді;

 — Қазақстан Республикасында тұратын алыстан келген ағайындар мен шетел­діктерге визаны ұзарту мәселесін жеңілдететін, яғни визаны ішкі істер органдары арқылы ұзартуға мүмкіншілік беретін нормалар қабылданды, бұрын 3 ай сайын визаны ұзарту үшін қандастарымыз шыққан мемлекеттеріне барып қана ұзарта алатын еді;

 — отбасын біріктіру мақсатында шетелдерде тұратын этникалық қазақтардың арасындағы туыстарын Қазақстан Республикасына қоныстандыру үшін азамат­тардың шақыртуларын қарай­тын және куәландыратын құзы­ретті жергілікті атқарушы орган­дарға беру туралы нормалар қабылданды;

 — ағайындардың Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға арналған рұқсатты алу кезіндегі қиындықтар туғызып келген кей­бір кедергілер жеңілдетілді, атап айтқанда, бұрын тек бір құқық бұзушылық болған жағдайда рұқсат берілмесе, заң жобасымен бірнеше рет құқық бұзушылық болған жағдайда ғана рұқсат берілмейтін норма алынды;

 — қандастардың Қазақстан азаматтығын алғанға дейін жеке сәйкестендіру нөмірлерінің (ИИН) болмауынан балаларын мектепке, балабақшаға орна­ластыруда, емхана, аурухана­лар­да тіркеліп емделуде, ­зей­нет­­­ақы жарналарын және әлеу­мет­тік төлемдерді аударуда қиын­­дықтардың болуына бай­ла­нысты, осы заң жобасымен мұндай жеке сәйкестендіру нө­мірі қандас мәртебесін алған­нан бас­тап берілетін болып белгі­ленді, яғни куәлігі жеке сәй­кестендіру нөмірі бар құжат­тардың тізбесіне енгізілді;

 — қызметтік немесе жеке тұрғын үйі бол­ма­ған кезде қандастарды бейім­деу және ықпалдастыру орта­лық­­тарында, білім беру меке­меле­рі­нің жатақханаларында уақытша тіркелу құқығын беру туралы тү­зету қабылданды.

      Сонымен бірге, Қытай Халық Республикасынан қоныс аударған қандастарымыздың қойып жүрген екі мәселесі бойынша да тиісті шешімдер қабылданды.

       Бірінші – шыққан мемлекеттің келісімі туралы анықтама бойынша: заң жобасымен жұмыс жасау барысында депутаттар тарапынан бұл мәселе әлденеше рет көтеріліп, нәтижесінде мұндай анықтама Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің 2015 жылғы 7 сәуірдегі №315 қаулысымен Мемлекеттік қызметтер стан­дарт­тарындағы тізбеден Қытайдан келетін қандастарымыз үшін алынып тасталды.

        Екінші – соттылығы жөніндегі анықтама бойынша: жұмыс тобының тапсырмасымен Ішкі істер министрлігі Қытайдан қоныс аударған этникалық қазақ­тардың соттылығы туралы анық­таманы алудағы қиындылықтарды Қы­тайдағы Қазақстан елшілігі ар­қылы зертеп білді. Анық­таманы Қытайдың әр провинция­сы өздерінің үлгілерімен бере­тін­дігі, бірақ өтелмеген сотты­лығы бар адамдардың елден шығуына байланысты мәселе терең зерттеуді қажет ететіндігі анықталды. Министрлік алдағы уақытта Қазақстандағы Қытай елшісімен кездесіп, осы бағыттағы жұмысты жалғастыратыны жө­нін­де ақпарат берді. Жалпы, біздің ойымызша, бұл мәселе заңмен емес, халықаралық келі­сім­-шарт­тармен немесе Үкіметтің қау­лысымен реттелуге тиіс.

        Соны­мен қатар осы заң жобасы бойынша ішкі көші-қон сала­сындағы проблемаларды шешуге бағытталған нормалар да қабылданды.

       Бүгінгі таңда ішкі көші-қон­ды реттеу ісіне байланысты демографиялық, экономикалық, қиындықтар, еңбек үйлесімсіздіктері орын алып отыр. Мәселен, осы жағдай сақталған кезде, 2050 жылға қарай солтүстік өңірлердің халқы 0,9 млн. адамға азайып, оңтүстік өңірлердің халқы 5,2 млн. адамға көбейеді. Болжамдар бойынша, оңтүстік өңірлердің қоныстану тығыздығы солтүстік өңірлердің қоныстану тығыздығынан 4 есеге артады.

       Оңтүстік өңірлерде (Алма­ты қаласын қоспағанда) Қазақ­стандағы халықтың 38%-ы тұрады, олардың жалпы өңір­лік өнімдегі (ЖӨӨ) үлесі тек 17%-ды құрайды. Солтүстік өңір­лерде тұратын халықтың 29%-ына ЖӨӨ-нің 25%-ы келеді. Ал дүние­жүзілік тәжірибеге сүйенсек, эконо­микалық өсу негізінен халықтың ең көп шоғырланған аудандарында жүзеге асуға тиіс. Негізгі инвестициялар халқы көп шоғырланған аймақтарға бағыт­талады, дарынды жастар да сонда ұмтылып, ғылым мен инновациялар да сонда қалыптастырылады.

       Қазақстан Республикасында жағдай керісінше қалыптасып отыр. Халық ең көп шоғырланған оңтүстік өңірлерде өнімділік ең төмен, батыс облыстарда ең жоғары, солтүстік өңірлерде орташа деңгейге жақын. Сол сияқты, таяу арадағы 5 жыл­да 90-шы жылдардағы демографиялық өсудің азаюына байланысты жаңа жұмысшы күшінің азаюы байқалатын болады. Осыған орай, жұмыс күшіне сұранысты ішкі резервтерді – жұмыссыздар мен өзін өзі жұмыс­пен қамтығандардың есебінен қамту жоспарлануда.

       Міне, осы заң жобасында ішкі көші-қон саласындағы Қазақстан Республикасының аумағы бойынша халықтың орналасу тепе-теңдігі мәселесін шешу мүмкіндіктері қарастырылды. Осыған орай, заң жобасында жұмыс күші көп өңірлерден Үкі­мет айқындаған еңбек ресурстары тапшы өңірлерге көшкен­дерге көлік шығындарын өтей­тін, қызметтік тұрғын үй неме­се жатақханадан бөлме беру, ша­ғын несиелер беруді құрайтын әлеуметтік пакет ұсынылатын болады.

       Сонымен қатар, Үкімет айқын­даған өңірлерде жоғары оқу орындары мен колледждерді көбейтіп, олардың жанында орналасқан жа­тақ­ханаларда орын санын ұлғай­тып, тығыз қоныстанған аймақтар­дағы ауыл жастары үшін солтүс­тік өңірлерде арнайы оқу грантт­а­рын ұйымдастыру ұсынылады.

      Алдағы жылы Мемлекет басшысы 1991 жылғы 31 желтоқсанда жариялаған «Атамекенге келемін деуші ағайындарға жол ашық» мақаласына (1992 жылдың 1 қаңтарында «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған) 25 жыл толады. Ал жаңа заң жобасы Елбасының сол мақалада айтылған тапсырмаларын жүзеге асыруға, шетелдегі қандастарымызды өз тарихи Отанына оралуға ынталандыруға, сөйтіп, Қазақ көшін жандандыруға қызмет етеді деп сенеміз.

        Гүлнар СЕЙІТМАҒАНБЕТОВА, Парламент Мәжілісінің депутаты. 

толығырақ

Кіріспе

       Бүгінгі таңда біз жаңа ғасырға, жаңа мың жылдыққа қадам бастық. Бұл жаңа ғасырда адамзат баласы мүлдем жаңа өзгерістерге түседі. Жаңа мемлекеттер құрылып, тіпті, жаңа халықтар пайда болуы да ғажап емес. Мұндай өзгерістер біздің елімізге де жетеді. Яғни, алдағы уақытта Қазақстанға дүниенің түкпір-түкпірінен алуан ұлттың, түрлі нәсілдің өкілдері қаптап келе бастайды. Мысалы, қазір мұнай, газ және басқа байлықтарды игереміз деп әлемнің алпауыт компаниялары көптеп келуде. Олармен бірге түрлі мамандық иелері де ағылуда. Оған қоса, өзінше келетін еңбек мигранттарына да барынша жеңілдік жасадық. Батыс, Қытай-Батыс Еуропа жолын салдық. Міне, осының бәрі Қазақстанға бүкіл әлемнің есігін айқара ашып қойды. Соған орай, болашақта Қазақстанға келетін шетелдіктердің саны үздіксіз арта түседі. Қазір бұл жағдайды Еуропа елдері бастан кешуде. Бұрын ағылшындар, немістер, француздар таза бір ұлттан тұратын мемлекеттер еді. Бірақ осыдан 50-60 жыл бұрын, бұл елдерге жұмыс іздеген мигранттар жан-жақтан ағылды. Соның салдарынан қазір олардың бәрі алуан түрлі нәсілден құралған мемлекетке айналған. Енді біраз жылдардан кейін Еуропа мигранттарға лық толып, сосын ағылған көштің беті ТМД мемлекеттеріне бұрылады. Бұл ретте мигранттар жері кең, халқы аз Ресей мен Қазақстанға көбірек бет алады. Сөйтіп, болашақта Қазақстан да Еуропаның қазіргі жағдайын бастан кешуі әбден мүмкін. Міне, осындай жағдайда жергілікті халық – қазақтар қандай күй кешеді?

    Бұл ретте, дәл осыған ұқсас жағдайды қазақтар сонау қырқыншы, елуінші жылдары бастан кешіргенін ешқашан ұмытпаған жөн. Яғни, Қазақстанға құрылыс салып, тың жерлерді игеру үшін көрші республикалардан түрлі ұлт өкілдері қаптап ағылды. Соның салдарынан Қазақстандағы қазақтар ана тілінен айырылып, ұлт ретінде жойылып кетуге сәл-ақ қалды. Енді сол жағдайды қайта бастан кешірмес үшін заманның қайда бара жатқанын осы бастан бағдарлағанымыз дұрыс. Яғни, алдан келетін жаңа сынақтан аман-есен өту үшін болашақта Қазақстан тұрғындарының кемінде 85-90 пайызы қазақтар болуы керек.

    Мұндай ұлттық қауіпсіздікке жетудің тиімді жолдарының бірі – Қазақстанға шетелдердегі қазақтарды мүмкін болғанша көбірек әкелу.

    Бірақ, өкінішке қарай, соңғы уақытта оралмандар көші көбеюдің орынына азайып барады. Енді әңгімені осыған қарай бұрайық.

Этникалық көш сиреді. Неге?..

     Өткен тоқсаныншы жылдары Қазақстан халқының сырт жерлерге жыл сайын жүз мыңдап көшкені, сөйтіп республика тұрғындарының саны бірнеше миллионға азайғаны баршаға мәлім. Бірақ екі мыңыншы жылдардан бастап бұл жағдай біртіндеп бәсеңдеп, қалыпқа түскен. Соған орай, көші-қон сальдосы, яғни келушілер мен кетушілердің айырмашылығы жақсарып, біздің пайдамызға бет бұрды деп қуанып жүрген едік. Бұл ретте, келушілерді барынша көбейткен өзіміздің қандастарымыз, яғни оралмандар болатын. Бірақ, қазір жағдай мүлдем өзгерген. Статистика жөніндегі комитеттің мәліметіне қарағанда, 2014 жылдың алғашқы тоғыз айында Қазақстаннан сырт жерлерге 21 мыңнан астам адам кеткен. Ал көшіп келгендер 12 мыңнан сәл ғана асады. Бұлардың арасында қазақтар қырық пайызды яғни 4684 адамды құрайды. Бұл мәліметтер Қазақстанға келушілердің саны кетушілерден 9 мыңдай аз екендігін және қазақтар олардың жартысына да жетпейтінін анық көрсетеді. Бұған қоса, келушілердің тоқсан пайызы - ТМД елдерінен. Демек, Қытай, Моңғолия сияқты қазақтар көп тұратын алыс шетелдерден оралмандардың атажұртқа ат басын бұруы барынша азайған.

    Ал сонда оралмандар көші неге азайды?.. Біздің байқауымызша, жұрттың басым көпшілігі көштің азаюын тұрақты тіркелу мен азаматтық алудың қиындығымен байланыстырады. Соған орай, «Жақында көші-қон туралы жаңа заң қабылданады; сөйтіп кедергілердің бәрі жойылып, оралмандар қайта көбейеді» деген пікірлер де айтылуда. Бірақ бұған күмәнмен қараймыз, өйткені, жаңа заң біз үшін үлкен жаңалық емес. Осыған дейін де Қазақстанда көші-қон туралы мұндай екі заң дүниеге келген. Кезінде ол екеуі де үлкен үміт, зор құлшыныспен дайындалып, жан-жақты талқылаудан өткен; оған өзіміз де қатысқанбыз. Бірақ ол заңдардың дайындалуы мен қабылдануының дақпырты күшті болғанымен, кейінгі жағдайы, яғни орындалуы көңіл көншітпеді. Соған орай, кезінде «Қабылданған заң қайда қалды?» деген проблемалық мақала да жариялағанбыз. Жақында қабылданатын жаңа заңға да күмәнмен қаруымыздың басты себебі, міне, осында. Өйткені, оралмандардың қазіргі қиындығы тек заңға ғана тіреліп тұрған жоқ; оның себептері әлдеқайда тереңде әрі біраз күрделі.            Жалпы, оралмандар көшінің азаятыны осыдан төрт-бес жыл бұрын айқын аңғарылған. Соған орай, баспасөз бетінде әлденеше рет нақты мәселе де көтердік. Мысалы, 2010 жылдың тамыз айында республикалық бір басылымда «Елімізге келуші оралмандар қатары сиреп барады» деген тақырыппен арнайы сұхбат бердік. 2011 жылғы ақпан айында республикалық газетте «Көш қайтсе көбейеді?» деген көлемді проблемалық мақала жарияладық. Қазір сол айтқандырымыз шындыққа айналды. Бірақ бұл біздің «керемет көрегендігіміз еді» деп мақтана алмаймыз. Көші-қонға жүйелі түрде талдау жасап, жан-жақты ой жүгірткен адамға оралмандар мәселесінің тұйыққа тірелетіні сол кезде-ақ анық аңғарылған болатын. Өкінішке қарай, көші-қон мәселесін жүйелі зерттейтін орталық бізде бұрын болған емес, қазірде де жоқ. Еліміздегі қаптаған ғылыми-зерттеу институттары мен сансыз аналитикалық-сараптау орталықтарының бұл салаға неге назар аудармайтыны бізге түсініксіз. Ал көші-қон және оралмандар туралы айтылып жүрген әңгімелердің көпшілігі ешқандай нақты зерттеуге негізделмеген, екпіндеткен қызыл сөзден, заңнамалық, қаржылық жағынан орындалуы мүмкін емес, бос ұсыныстардан тұрады.

    Ал сонда оралман көші неліктен барынша азайып отыр? Мұның ең бірінші себебі – көші-қон жұмысын ұйымдастырудың бір жүйеге түскен айқын бағыт-бағдарының, нақты іс-шаралар жоспарының болмауынан. Қазіргі қолданыстағы «Халықтың көші-қоны туралы» заңның этникалық көшке байланысты баптарын қалай жүзеге асырамыз деген мәселе ешқашан толық қарастырылған емес. Мысалы, өз қандастарын атамекенге көшіретін өркениетті мемлекеттер бұл жұмысты ең алдымен шетелдерде бастайды. Яғни, репатрианттардың тізімін жасауды, олардың азаматтық алуға қажетті құжаттарын жинауды сол жақта жүзеге асырады. Репатрианттар шекарадан қашан өтеді, келген бетте қай жерге орналасады, баспананы қалай алып, не жұмыс істейді – осының бәрі алдын-ала анықталады. Ал Қазақстанда мұндай жұмыстардың бірде бірі жүргізілмейді. «Халықтың көші-қон туралы» заңда этникалық көші-қонды шетелдерде ұйымдастыру Қазақстан елшіліктеріне жүктелген. Бірақ оған не қаржы, не штат бөлінген емес.

   Осы жағдайдың салдарынан біздің репатрианторалмандарымыз Қазақстанға өз аяғымен келеді; орналасатын жерді өздері тауып, тұрақты тіркелуді де өздері шешеді. Көшіқон мекемелері оралмандармен жұмысқа тек осы мәселелер реттелген соң ғана кіріседі. Этникалық көштегі келеңсіз мәселелердің басым көпшілігі осындай жағдайдан туындайды.

    Оралман көшіне кедергі жасайтын екінші мәселе – көшіқонмен айналысатын мекемелердің жиі өзгеріске ұшырауы. Яғни, соңғы жиырма жылда көші-қон мекемелерінің атауы да, дәрежесі де сан «құбылды»: ол жеке комитет те болды, өз алдына агенттік те атанды, әртүрлі министрліктерге қосылып, сосын одан қайтадан бөлініп те шықты; ал қазір Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму комитетінің Еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитетінде ешкімге үкімі жүрмейтін (өйткені, облыстарда ешқандай бөлімшелері жоқ) шағын басқарма ғана болып отыр. Мұндай жағдайда болашақта оралмандардың келуіне жаңа жол ашылып, керемет алға басып кетеді дегенге сенудің өзі қиын.

     Үшіншіден, көші-қон жұмыстарын республикалық деңгейде үйлестіріп, бағыт-бағдар беріп, басшылық жасап отыру да ұмытылып қалған. Бұл – өте маңызды мәселе. Өйткені, көші-қон жұмыстары Сыртқы істер, Ішкі істер, Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму, Білім және ғылым және басқа да министрліктерге қатысты. Бұған қоса, қазір көші-қон жұмыстарының ең ауыр салмағы жергілікті әкімшіліктерге жүктелген. Бірақ олар көшіқон жұмыстарын әрқайсысы өзінше жүргізуде. Бірінде не болып жатқандырын екіншілері білмейді. Осыған орай, Үкімет кеңсесінің бір бөлімі, ең құрығанда бір секторы көші-қон жұмыстарын үйлестіріп, Премьер-Министрдің бір орынбасары осы жұмыстарға басшылық жасап отырса деген ұсыныстарды әлденеше рет айтып та, жазып та келеміз. Әзірше, ол мәселе ескерілмей тұр.

      Көші-қонның аяғына тұсау болып отырған төртінші кемшілік – бұл саладағы ереже-тәртіптердің жиі өзгеруі және оларды жүзеге асырудың құқықтық-нормативтік негіздерін жасау мен қаржылық қамтамасыз етудің ойдағыдай ескерілмеуі. Мысалы, осыдан біраз уақыт бұрын оралмандарды Қазақстанның теріскей және батыстағы жеті облыстарына орналастыру керек деген шешім шығарылды. Бірақ шетелдегі ағайындардың басым көпшілігі бұл облыстарға өздері бармақ түгілі, олардың қайда екендерін де білмейді. Ал сонда оралмандарды бұл жеті облысқа кім ұйымдастырып апарады; бұған қандай мекеме жауапты болады, оны жүзеге асыруға қажетті қаржы қайдан бөлінеді – бұл жөнінде ешқандай мәлімет жарияланған емес.

    Көші-қондағы бесінші кемшілік - бұл саланы жетік білетін мамандар мен басшы кадрлардың жеткіліксіздігі. Бұл ретте, көші-қонның алғашқы бастауында Саят Бейсенов, Нұрлан Рахымжанов, Ғазиз Есмұханов, Памир Камалиев сияқты іскер, шынайы жанашыр азаматтар тұрғанын әрқашан да ұмытпағанымыз абзал. Көші-қон полициясын Өмірбай Мұсаев басқарған кезеңде оралмандар жөнінде айтарлықтай жақсы істер жүзеге асты. Көші-қон комитетін Қабылсаят Әбішев басқарған аз уақытта бұл саланың жұмысын бір жүйеге түсіруде әжептеуір шаруа тындырылды. Ал қазір мол тәжірибесі бар Марат Тоқсамбаев, облыстық, қалалық деңгейлерде жақсы ұсыныстарымен көзге түсіп жүрген Құрметбек Сансызбайұлы, Бейімбет Үсіпбек, Мұхит Жақсылық сынды бірен-саран азаматтар болмаса, бұл салада өз ісін жетік меңгерген білгір мамандар өте аз. Мұның басты себебі, бізде әлі күнге көші-қон жөнінде арнайы мамандар дайындау қолға алынған емес.

    Міне, оралмандар көшінің азаюына әкеліп соғып отырған, негізінен, жоғарыда айтылған осы бес мәселе. Егер осы мәселелер нақты шешілмесе, ағайындардың атажұртқа қоныс аударуының көбеюі екіталай.

     Осыған орай, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы атынан бұл мәселелерді реттеу жөніндегі өз ұсыныстарымызды жоғары орындарға әлденеше рет дайындап бергенімізді де айта кеткіміз келеді.

     Біз бұл ұсыныстарымыздың дәл бүгін болмаса да, келешекте жүзеге асатынына кәміл сенеміз. Дегенмен, этникалық көштің бір жүйеге түсіп, реттелуі жоғарыда айтылған бес мәселемен ғана шектелмейтіні анық Керісінше, оралмандарға қатысты көпшілік болып қолға алатын басқа да мәселелер баршылық. Енді әңгіме сол жөнінде...

Өзіміз түсінбесек, оралманға қалай түсіндіреміз?..

     Бүгінгі таңда еліміздегі барша халықты ерекше қызықтыратын әңгімелердің бірі – оралман мәселесі. Әсіресе, ел туралы, ұлт болашағы туралы сөз болса оралмандарға соқпай кететіндер өте сирек. Ол азаматтардың басым көпшілігінің оралмандардың шынайы жанашырлары екендігі даусыз, дегенмен, осы тақырыпты көтеру арқылы жеке басының атын шығарып, ұлтжанды болып көрінгісі келетіндер де кездеседі; тіпті, көші-қонды бизнестің бір түріне айналдырып, пайда табуды ойлайтындар да бар. Бұлардың қайсысы дұрыс, қайсысы бұрыс, оны талдап, талқылау біздің міндетімізге жатпайды. Бірақ, қалай болғанда да оралман мәселесінің үнемі әңгіме болып, жұрттың назарында жүруі қуанарлық жағдай. Өйткені, ел ауызына іліккен әңгіме жерде қалмайды. Сондықтан алдағы уақытта да бұл әңгімелер тоқтамай жалғаса берсе деп тілейміз.              Осыған орай, үнемі есте болатын кейбір жағдайларды айта кеткіміз келеді. Бұл ретте, көші-қон әңгімелері әрқашан халықаралық мәселелерге барып тірелетінін айрықша есте ұстаған жөн. Нақтырақ айтқанда, қазақ диаспорасы тұратын мемлекеттермен Қазақстанның қарым-қатынасы неғұрлым жақсы болса, ол елдегі қандастарымыздың атажұртпен байланыс жасап, келіп-кетуі де соғұрлым жеңіл болады. Сондықтан екі ел арасындағы көші-қонда кездесетін әртүрлі жағдайлар артықауыс әңгімелермен емес, майдан қыл суырғандай ақырын, дипломатиялық жолдармен шешілуі тиіс. Яғни, оралмандар жөніндегі түрлі ұсыныстар екі ел арасындағы келісім-шарттарға, түрлі заң-ережелерге негізделгені жөн. Бұл ретте, елге жаңадан келген оралмандар қаны қазақ болғанымен қолында шетел паспорты бар шетел азаматы екендігін, сондықтан да олардың мүддесін, құқын ең алдымен сол шет мемлекеттер қорғайтынын да ұмытпау керек. Бізде осы мәселе ескерілмейді; керісінше көшіқон жөнінде ешқандай заңға, халықаралық келісім-шарттарға сәйкес келмейтін әңгімелер айтылып, оның соңы айналып келіп оралмандарға зиянын тигізеді.

    Болашақта осындай жағдайлар қайталанбаса екен дейміз. Яғни, көші-қон туралы мәселе көтергіміз келсе, ең алдымен бұл жөніндегі заңдар мен ереже-тәртіптерді өзіміз дұрыстап түсініп алып, оны оралмандарға да, басқаларға да дұрыстап түсіндіріп, ұсыныс-талаптарды соның негізінде айтсақ әлдеқайда жақсы да, пайдалы болар еді.

Он жыл бұрын келгендер де оралман бола ма?

     Көші-қон туралы әңгіме болғанда ерекше айта кететін және бір мәселе бар. Ол – «оралман» деген атауға қатысты. Бүгінгі таңда Қазақстанда не көп - оралман көп. «Теледидарды ашып қалсаң да, радионы басып қалсаң да» аржағынан «мен оралман едім» деп біреу сайрап шыға келеді. Бір төтенше оқиға болса, ең аяғы біреулер ұрыс-керіс жасаса да, ішінде кемінде бір-екі «оралман» жүреді. Сосын бұқаралық ақпарат құралдары «оралман сөйтті, оралман бүйтті» деп жарыса айтып, жарыса жазады. Ал сонда біздің бұл айтып жүргендеріміз шынында оралман ба? Мұны анықтау үшін ең алдымен ол адамның қолындағы «оралман» куәлігіне қарау керек. Мұндай куәлік, біріншіден, тек ұлты қазақ адамға ғана беріледі. Екіншіден, оралман өле-өлгенше иемденетін мәңгілік мәртебе емес; куәлікте оның берілген және аяқталатын мерзімі тайға таңба басқандай анық көрсетіледі Осы мерзім біткеннен кейін оның иесі ешқандай да оралман емес, және «оралман едім» деп айтуға мүлдем құқы да жоқ; яғни, ол азаматтық алып үлгірсе - Қазақстан азаматы, үлгермесе шетел азаматы, ал шетелдік паспортының мерзімі өтіп кетсе - азаматтығы жоқ тұлға. Бірақ кейбір ағайындарға бұл заң онша ұнамайтын сыңайлы. Яғни, олар оралман деген мәртебені өмір бойы пайдаланып жүргісі келеді. Соның салдарынан Қазақстанға келгендеріне бес, он, тіпті, жиырма жыл болса да өздерін оралманбыз деп есептейтіндер жиі кездеседі. Мұның аяғы неше түрлі у-шуға, дау-дамайға айналады. Мысалы, соңғы уақытта оралман мәселесі сөз болса оған Астана қаласының іргесіндегі Қоянды ауылын да қосып айту әдетке айналды. Яғни, бұл ауылдың «даңқы» жерді заңсыз басып алып, рұқсатсыз үй салған деген мәселемен ерекше көтеріліп тұр. Және бұл 31 рұқсатсыз үй салғандар кілең оралмандар сияқты көрсетіледі. Әрине, жерді заңсыз басып алып, үйді рұқсатсыз салу өз алдына бөлек әңгіме; оның дұрыс-бұрыстығын құқық қорғау орындары анықтау керек. Ал бірақ сол үйдің иелері оралмандар деген әңгіме қайдан шыққан, оны кім ойлап тапқан?!. Егер арнайы комиссия құрып, Қояндының тұрғындарын үй жағалап, жекежеке тексеретін болсақ, қолында заңды құжаты бар бірде бір оралман табылмауы бек мүмкін. Бәлкім олардың арасында шетелдерден бұдан бес жыл, он жыл бұрын келіп, Қазақстан азаматтығын алғандар, шынында, баршылық шығар, бірақ бұл олардың оралман екендігін дәлелдей алмайды. Егер Қазақстан азаматтығын алған болса, олардың құқы да, мәртебесі де, заң алдындағы жауапкершілігі де Астана қаласының төңірегіндегі Қоянды сияқты ауылдарға Қызылорда, Шымкент, Жамбыл және басқа өңірлерден көшіп келген қазақстандық азаматтардан ешқандай артық та, кем де емес, тепе-тең. Сондықтан Қояндыдағы жер басып, заңсыз үй салу әңгімесіне оралман мәселесінің ешқандай қатысы болмауға тиіс. Ал Қояндыдағы ағайындар «біз о баста шетелден келгендіктен өмір бойы оралман боламыз» десе, онда Қазақстандағы әр екі адамның біреуі оралман атануы ғажап емес. Мысалы, сонау алпысыншы жылдардың басында Қытайдан Қазақстанға 300 мыңдай қазақ өткен еді. Олдардың көпшілігі әлі күнге аман-есен жер басып жүр. Енді солар да өздерін оралманбыз деп есептеуі керек пе?

   Сондай-ақ, бізде Қазақстанға бұрын келгендерді ғана емес, жаңадан келіп жатқандардың да бәрін бірдей «оралман» санайтын ұғым қалыптасқан. Бұл да дұрыс емес. Шетелдік қазақ Қазақстанға келіп, оралман атану үшін оның құжаттары осы мәртебені алуға сәйкес болуы керек. Бұл - бірінші кезекте, алыс шетелдерден виза алып келетін ағайындарға қатысты. Жасыратыны жоқ, шетелдік ағайындар Қазақстанға кез-келген визамен келсек болды, оралман мәртебесін алып, тұрақты қаламыз деп ойлайды. Бұл қате әңгіме. Егер визасы дұрыс болмаса, Қазақстанда ешкім де оралман ретінде тұрақты қала алмайды. Осыған орай, визаның екі түрі болатынын атап көрсеткіміз келеді. Оның біріншісі - көшіп келу визасы; екіншісі – көші-қонға жатпайтын виза. Егер сіз көшіп келу визасымен келсеңіз, онда Қазақстанда қалып, оралман мәртебесін алуға толық құқылысыз. Ал көші-қонға жатпайтын визамен келсеңіз Қазақстанда қалуыңыз қиын, тіпті, мүмкін емес. Оралмандарға қатысты түсініспеушіліктің көпшілігі осыдан туындайды. Мысалы, Қытайдағы ағайындардың басым көпшілігі Қазақстанға жеке сапар визасымен келеді. «G» деген латын әрпімен таңбаланатын бұл жеке сапар визасы ұлты қазақ азаматтарға тегін беріледі, және оны алу да оңай, қосымша құжат талап етілмейді. Ағайындар тегіндігі мен оңайлығына қызыға ма, әйтеуір Қазақстанға көбіне осы жеке сапар визасымен келеді. Бірақ бұл жеке сапар визасы көші-қонға жатпайтын виза болып есептеледі. Бұл виза бойынша ағайындар Қазақстанда бір жылға дейін жүре алады, бірақ тұрақты қалуға рұқсат жоқ, сосын оралман мәртебесін ала алмай түрлі қиындықтарға ұшырайды. Мысалы, сотталмағаны, азаматтықтан шыққаны жөнінде анықтама әкелу керек деген мәселелер осыған байланысты.

     Жалпы, виза мәселесі – өз алдына жеке әңгіме. Біз бұл жөнінде Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының www.qazaq_alemi. kz сайтында «Қазақстанға қалай келесіз?» атты тақырыппен бірнеше рет арнайы әңгіме өткіздік. Бұл туралы кеңірек білгісі келетіндер осы сайтты қарап, жан-жақты танысуларына болады.

    Оралман заңға бағына ма, заң оралманға бағына ма?

    Дүниежүзінің барлық елінде этникалық көші-қон нақты заңережелерге сәйкес, белгіленген жүйемен, қатаң тәртіппен жүзеге асырылады. Бұл заң-ережелерді жергілікті үкімет те, келуші репатрианттар да бұлжытпай орындайды. Өкінішке қарай, бізде осы жағы жетіспейді. Мысалы, жақында Өзбекстаннан келген бір оралман әйелдің паспорт режимін бұзып, айыппұл төлеп, депортациялану қауіпіне ұшырағаны туралы мақала оқыдық. Әрине, әйел кісінің бұл жағдайы жүректі ауыртады. Бірақ сонымен бірге бұл әңгіменің аржағынан біраз заң бұзушылық айқын аңғарылады. Яғни, әйел бүкіл отбасымен Қазақстанға сонау 2001 жылы келген. Содан бері олардың бәріне оралман мәртебесі берілген, арнайы квотаға ие болған. Күйеуі, балашағасы Қазақстан азаматтығына өткен, тек әйелдің өзі ғана азаматтық алмаған. Неге?.. Айтуына қарағанда, паспортында суреті жоқ болған. Сондай да сылтау бола ма; суретсіз паспорты бар адам Қазақстанда он жылдан аса уақыт қалай тұрақты тұра алады? Сөйтіп жүргенде шетелдік паспортының мерзімі өтіп кетіп, қиыншылыққа душар болып отыр.

      Жалпы, мұндай жағдай біршама жиі кездеседі. Нақтырақ айтқанда, атажұртқа қоныс аударып, оралман мәртебесіне ие болып, соған орай түрлі жәрдемақыға қол жеткізген отбасылардың бір мүшесінің Қазақстан азаматтығын алмай, шетелдік паспортпен жүре беруі жиі кездеседі. Бәлкім, бұл бұрыңғы тұрған елдеріне барып-келуді оңайлататын шығар – ол жағы бізге белгісіз. Бірақ қалай болғанда да, атажұртқа оралған ағайындар шекарадан аттап өткеннен кейін Қазақстанның заң-ережелерін бұлжытпай орындаулары тиіс. Яғни, оралман мәртебесін алып, квота бойынша тиісті жеңілдіктер мен жәрдемақыға қол жеткізен бойда дереу азаматтыққа құжат өткізу керек. «Халықтың көшіқоны туралы» заңда бұл жауапкершілік айқын көрсетілген. Ал біз ондай заңды бір емес, он жыл бойы керек етпей жүре береміз. Бұған кім кінәлі? Әлде, «оралман заңға емес, керісінше, заң оралманға бағынсын» деп есептейміз бе?             Бұл жөнінде тағы бір мысал келтірейік. Кез-келген шетелдік қазақ Қазақстанға келіп, оралман мәртебесін алу үшін, ең алдымен тұрақты тіркелуі қажет. Бұл үшін ол бұрыңғы тұрған еліндегі тұрақты тіркеуден шығып келуі тиіс. Бұл заң Қазақстандағы барлық азаматтарға ортақ. Мысалы, Алматы қаласында тұратын бір қазақстандық азамат Астанаға барып тұрақты тұрғысы келсе, онда ең алдымен Алматы қаласындағы тұрақты тіркеуден шығады. Әйтпесе, оны Астана қаласында ешкім де тұрақты тіркеуге алмайды. Мұндай талап оралмандарға, оның ішінде бұрыңғы ТМД елдерінен келетін ағайындарға бірінші кезекте тікелей қатысты. Бірақ кейбір ағайындар тұрақты тіркеуден шықпай келіп, Қазақстанда қиыншылықтарға душар болады. Тұрақты тіркеуден шықпай келген оралмандардың арасынан Қазақстан азаматтығын қабылдап, Қазақ елінің көк паспорты мен жеке куәлігін иеленіп, сосын біраздан кейін бұрыңғы тұрған еліне қайта кетіп, құжаттарымды жоғалтып алдым деген сылтаумен ол елдің азаматтығы мен паспортын қайта алып, сөйтіп, екі мемлекеттің де қатар азаматы болып жүретіндер кездеседі. Ал бізде қос азаматтыққа заңмен тиым салынған.

    Қазіргі кезде Қазақстанда 50 мың оралман Қазақстан азаматтығын ала алмай жүр деген дерек бар. Бұл рас па, ол жағы бізге белгісіз. Бірақ сол 50 мың адамның азаматтық ала алмауы құжаттарының дұрыс еместігінен болуы әбден мүмкін. Міне, осындай жағдайда не істеу керек; қолданыстағы заң-ережелерді жинап қойып, «шетелдік қазақ едім» дегендердің бәрін де ешқандай құжат, анықтама сұрамай, Қазақстан азаматтығына қабылдай беруіміз керек пе? Ал сонда мұның аяғы неге апарып соғады?..

      Мысалы, қазір оралман мәртебісін алып, Қазақстан азаматтығына құжат өткізу үшін қазақ екенін дәлелдейтін анықтама керек. Кейбіреулер мұндай анықтама әкелу қиын, сондықтан оны сұрамау керек дейді. Жарайды, анықтама талап етпейік, сонда не болады? Онда дүниенің түкпір-түкпірінен кім көрінген бір-екі ауыз қазақша үйреніп алып, «мен қазақ 32 едім» деп келіп тұрса не істейміз?! «Сен қазақ емессің, оралман мәртебесін бермейміз» деп қалай айтамыз?.. Мұндай жағдайда ол «құқымды бұзды» деп сотқа берсе де жеңеді. Тіпті, бір ауыз қазақша білмесе де оған ештеңе жасай алмаймыз, өйткені, ана тілінен хабары жоқ қазақтар Қазақстанда да толып жүр...

    Осыған орай, болашақта Қазақстанға тұрақты қоныс аударған ағайындар құжаттарды көшпес бұрын, алдын ала реттеп келсе дейміз.

   Ақпарат құралдарына айтар тілек

    Оралмандар көшінің көбеюінің біраз салмағы бұқаралық ақпарат құралдарына да түседі. Өйткені, шетелдегі ағайындар Қазақстандағы көші-қон жаңалықтарына айрықша назар аударатыны анық. Олар Қазақстандағы оралмандардың жағдайы жақсы болса қуанады, өздерінің де атажұртқа жетсек деген арман-құлшыныстары артады. Ал оралмандардың жағдайы қиын дегенді естісе көңілдеріне көлеңке түседі; «Қазақстан дұрыс қарсы алмайды екен, ендіше осы үйренген жерімізде отыра бергеніміз дұрыс» деген қорытынды жасайды. Осы тұрғыдан келгенде, ақпарат құралдарындағы оралман туралы хабарлардың басым көпшілігінің қара бояудан тұратыны еріксіз ойландырады. Мұндай хабарларды көріп, оқып отырсаңыз оралмандардың бәрі шетінен неше түрлі қиындыққа ұшырап, күнін көре алмай, азаматтыққа қолдары жетпей, қаңғып, босып жүрген сияқты.

     Қазақстанның үкіметі, елдегі барлық басшы-қосшылар оралмандардың келуіне мүлдем қарсы секілді.

     Осыған орай мынадай сұрақ туады: егер мемлекеттің этникалық көшке деген саясаты теріс болса, бұл саладағы үлкенді-кішілі басшылардың оралмандарға жаны ашымаса, онда бір миллионға жуық шетелдік қазақтар Қазақстанға қалай көшіп келген; күндерін көре алмай босып жүрсе неге жаппай кері қайтпаған?

     Әрине, біз көші-қон жөнінде сын материалдар жарияланбасын демейміз. Керісінше, ол өте қажет. Және өзіміз де ұзақ жылдардан бері көші-қонның өзекті мәселелерін үнемі айтып та, жазып та келеміз. Әйтсе де оралмандар туралы материалдар барынша нақты, шынайы әрі әділ болуға тиіс. Яғни, бұқаралық ақпарат құралдарында оралмандардың басына түскен қиыншылықтармен қатар олардың жетістіктері де кең түрде көрсетілуге тиіс. Бұл ретте оралмандар өмірінің жақсы жақтары кемшіліктерден ондаған есе артық екендігі даусыз. Сенбесеңіз, кез-келген ауылға барып көріңіз: егінді де жақсы егіп, малды да көп өсіріп, жұмысты да дұрыс істеп жатқандардың басым көпшілігі – шетелден оралған ағайындар.

      Сонымен қатар мына мәселе де үнемі назарда болғаны жөн. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасы шетелдегі қандастарын атажұртқа көшіріп алу жөнінен бүкіл әлем бойынша ең алдағы екі-үш мемлекеттің қатарында тұр. Бұл жөнінде Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н. Назарбаевтың еңбегі ұшан-теңіз. Ал өзімізбен көрші республикалар сырт жерлердегі қандастарын көшіріп әкелуді ешқашан қолға алған емес. Тіпті, Ресейдің өзі бұл игі іске бізден әлдеқайда кейін кірісті. Бұл да біз үшін мақтанатын жағдай емес пе?

    Егер шындықты көрсеткіміз келсе, онда көші-қондағы кемшіліктерді ғана емес, жетістіктер туралы шындықты да неге айтпаймыз?!.

    Оралмандар туралы хабарлардың көпшілігінде жан-жақты зерттеу жетіспейді. Тіпті, басқаны былай қойғанда өзін «оралманмын» деп таныстырған адамның сөзі рас па, бұл жөнінде қандай құжаттары бар дегенді анықтау да ескерілмейді.

      Бұл ретте, журналист ағайындардың Дүние-жүзі қазақтары қауымдастығы туралы да дұрыс мәлімет таратқандары жөн. Қауымдастық - шетелдегі қазақ диаспорасымен мәдени-рухани салада байланыс жасайтын қоғамдық ұйым. Оның этникалық көшті ұйымдастыруға, оралмандар мәселесін шешуге ешқандай заңдық құқы да, қаржылық мүмкіндігі де жоқ; көші-қон мәселесі тікелей мемлекеттік органдардың айналысатын шаруасы. Бірақ соған қарамастан оралмандар туралы сөз болса, оған міндетті түрде Дүниежүзі қазақтары қауымдастығын қосып қою «сәнге» айналған.

     Сондай-ақ, ақпарат құралдарындағы орал-мандар тақырыбы арзан сенсацияға, ұсақ-түйек алыпқашты әңгімеге емес, барынша салмақты, ең өзекті проблемаларға арналса дейміз. Ал мұндай күрделі мәселелер өте көп әрі жан-жақты. Олардың біразын әңгімеміздің басында атап көрсеттік. Бұлардан да басқа ойласатын мәселелер толып жатыр.

     Мысалы, қазіргі ресми орындардың этника-лық көшті шетелден ұйымдастырып әкелуі қиын екендігі айқын аңғарылып отыр. Соған орай, бұл жұмысты көші-қон жөніндегі қоғамдық қор құру арқылы жүзеге асыру керек деген ұсыныстар жиі айтылады. Болашақта бұл мәселе нақты қолға алынуы керек.

   Бүгінгі таңда облыстардың бәрінде дерлік оралмандарға арналған бейімдеу орталықтары бар. Бірақ олардың басым көпшілігінің жұмысы ешқандай сын көтермейді. Мысалы, соңғы уақытта шетелден келген қазақтардың қолындағы құжаттары дұрыс па, жоқ па, оған қарамай оралман куәлігін бере беретін әдет шықты. Оралмандардың түрлі әуре-сарсаңға түсуінің бір себебі осыдан туындап отыр. Яғни, бейімдеу орталықтары олардың құжаттарын алдын ала мұқият тексеріп, жетіспейтінін толтыртып, реттеп келуді қадағаласа мұндай жағдайлар орын алмас еді.

     Оралман мәртебесін алу үшін Қазақстанға қандай виза аштырып, қандай құжат жинап келу керектігі шетелдегі елшіліктеріміз бен консулдықтардан бастап, өзіміздегі көші-қон мекемелерінің алдында айқын жазылып, көрсетіліп тұруға тиіс. Қазір мұндай ақпарат табу өте қиын.

    Сондай-ақ, бұрын оралмандар туралы деректер көші-қон мекемелері арқылы бір орталыққа жиналатын. Қазір жеке көшіқон мекемелері де жоқ, оралмандардың дерек қоры да жұмысын тоқтатқан. Соның салдарынан Қазақстанда оралмандар мәртебесін алып жатқан кімдер, олар қайда жүр, Қазақстанда қалды ма, әлде қайтып кетті ме – оны анықтау қиын. Болашақта оралмандардың дерек қорының жұмысын қайта жүргізіп, оған Қазақстанда тұрақты қалатын оралмандарды ғана енгізу мәселесі шешілуі тиіс.           Сондай-ақ, шетел қазақтарының Қазақстанға келіп оқып, білім алуының ереже-тәртіптерінің әлі күнге бір жүйге түспеуі да алаңдатады.

   Бұқаралық ақпарат құралдары болашақта, міне, осы айтылған мәселелерге де айрықаша назар аударса дейміз.

        Сұлтанәлі БАЛҒАБАЕВ, "Алтын бесік" журналы №4 2015

толығырақ

     Шетелде жұмыс істейтін немесе оқитын қазақстандықтардың өзінің туыстарына не басқаларға Қазақстанға ақша аудару жайлы тақырып бізде жабық күйінде қалып келеді. Бұл тақырыпты АҚШ-тың Аризона штаты университетінің түлегі, Астанадағы ұлттық кардиохиругиялық орталығының стратегиялық бөлімінің басшысы Бақберген Төребеков БАҚ өкілдері арқылы көпшілік назарына талқылауға ұсынғысы келетінін жеткізді.

    Біздің көрші елдердің (Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және т.б.) азаматтары шетелге, әсіресе Ресейге барып, жұмыс істеп, өз елінің экономикасына әжептеуір көмек болатын ақша аударады. Мұның барлығын Әлемдік банктің статистикасынан көруге болады. Әр жылға, қай елден қанша ақша аударылғанын көре аласың. Ең қызығы, біздің елде БАҚ өкілдері болсын, кәсіби экономистер болсын, бұл тақырыпты онша көтермейді, мүмкін жалпы экономиканың үлесінде мардымды орын алмағаны үшін маңызды емес дейтін шығар, кім біледі. Дегенмен, маған бұл қызық. Мүмкін, осыны оқыған сіздерге де қызық болып қалар. 2014 жылы Қазақстанға шетелде жүрген азаматтары жалпы бар-жоғы 209 миллион доллар аударыпты. Ол сома 13 елден аударылған, соның негізгі көп аударған бірінші үштігіне қарайтын болсақ: Ресей (133 млн.), Германия (43 млн.) және Украина (12 млн.) кіреді екен. Ал, аты атақты, сол доллардың отаны АҚШ-тан болмашы 2 млн. доллар аударылған, ал аты шулы қазақстандықтардың екінші “астанасы” болған Лондонның елі Ұлыбританиядан ештеңе аударылмаған, яки 0. Бұл негізі көрші елдердің осы көрсеткіштерімен салыстырсаң, өте аз болып табылады. Ол жағын төменде көрерміз:

            2014 жылы Қазақстанға аударылған ақшалар. Әлемдік банк статистикасы.

    Жалпы, мигранттардың ең көп баратын елдеріне АҚШ, Сауд Арабиясы, Германия, Ресей және Біріккен Араб Әмірлігі жатады. Ал, ақша аударымдары ең көп түсетін елдерге - Үндістан, Қытай, Филиппин, Мексико және Нигерия болып отыр. Бүкіл әлемде 2014 жылы экспатриаттармен 583,5 млрд-тай доллар ақша аударылған. Бұл ақшаның негізгі бөлігін қабылдаушы дамушы елдер болып табылады. Экономикасына осындай табыс түрлерімен ғана өмір сүріп жүрген елдер бар, мәселен, 2013 жылы көрші Тәжікстанның ЖІӨ-ні 49%-дайы осылай құралған, ал Қырғызстанда ЖІӨ-нің үштен біріне жақындаған. Осылармен біздің елді салыстырып қарасаң, Қазақстанда бұл ақша аударымдарының үлесі ЖІӨ-нің 0,1%-0,3%-нан аспайды, себебі біздің ЖІӨ салыстырмалы түрде үлкен. Бірақ, осы ақшаның жәй абсолютты көлемін салыстырсаңда, шетелдегі біздің азаматтар Қазақстанға өте аз ақша аударып жатыр деген сөз.

2014 жылы Қазақстаннан аударылған ақшалар. Әлемдік банк статистикасы.

        Ал енді, Қазақстаннан қанша ақша шығып жатқанын көрейік, сол алдыңғы Әлемдік банктің 2014 жылғы статистикасына сүйенсек, 2-нші (жоғарыдағы) скриншоттағы мәліметтер шығады. Былтыр елден 2,8 млрд доллар кеткен екен! Қазақстаннан ең көп аударылған үштікке - Ресей $1,5 млрд, Германия $364 млн және Украина $323 млн кірді. Қарап тұрсаңыз, Қазақстанға аударған ақшадан, шетелге аударылған ақша 14 еседей көп болады екен. Айырмашылығы үлкен. 2013 жылдың Қазақстанға қатысты ақша аударымдарының кірісі мен шығысын салыстырсам, сол 2014 жылдыңкіне сай келеді екен. Сондықтан, мен осы аударымдарды 2013 жылға ғана мәліметі бар мигранттардың санымен байланыстырып көргім келді. Сонда шетелден Қазақстанға ақша аударған азаматтардың орташа есеппен қанша аударғанын көріп, көрші елдердегімен салыстыруға болады. Бұдан, бір қорытынды шығып қалар, көрейік:

Кейбір шетелдердегі қазақстандық мигранттар/азаматтар саны. Әлемдік банк статистикасы.

       Енді төмендегі деректерге қарайық. 2013 жылдың Әлемдік банктің статистикасына қарасақ шетелде қазақстандық 3,826,984 азамат болған екен. Оның ішінде бізге ақша аударған Ресейде 2,479,430 қазақстандық, Германияда 740 мың қазақстандық, ал Украинада 234,238 қазақстандықтар тұрады немесе жұмыс істейді екен. Жоғарыда аталған 2014 жылғы Қазақстанға кейбір шетелдерден келген ақша аударымдарын сол елдегі қазақстандықтардың жан басына шақсақ, мынадай цифрлар шығады екен: Ресейден $53,6 шамасы, Германиядан $58,1, Украинадан $ 51,2, ал АҚШ-тан $75,3 шығады екен. Ал, жалпы қазақстандық мигрантардың жан басына ақша аударымдарын шақсаң, $54,6 болады екен. Қызықты жайт, Канада, Ұлыбритания елдерінде 5-7 мыңдай қазақстандықтар тұрса да, бір тиын Қазақстанға аудармапты!

Көрші елдердің мигранттары жайлы


      Ал енді, 2013 жылы Ресейде жұмыс/оқып жүрген қырғыздардың саны 572,678 болған екен, тәжікстандықтардың саны 451,778 болса, ал өзбекстандықтардың саны 1,110,593 болған екен. Ресейден жалпы 2014 жылы қырғыздар 1,735 млн доллар еліне жіберсе, тәжіктер 2,952 млн доллар жіберіпті, ал өзбектер 5,588 млн доллар аударыпты. Енді солардың елдеріне аударған ақша аударымдарын жан басына шағып көрейік. Әрбір қырғыз $3030, әрбір тәжік $6534, ал әрбір өзбек $5031 аударыпты. Бұл елдің азаматтары Ресейге тек жұмыс істеуге келгені көрініп тұр. 

    Былай қарап тұрсаңыз, елге кез-келген заңды жолдармен келген ақша жоғары бағаланады. Жоғарыда қарасаңыз, Қазақстаннан ақша әжептеуір кетіп жатыр. Атап өту керек, мұнда заңды тұлғалар есепте жоқ. 
     Елде жұмыссыз жүрген жастар неге шетелге шығып, осылай үйіне аудармайды?! Пысықтары, өзі жол тауып, жұмыс істеп жүргендерінде білемін, бірақ ондай азаматтар көп емес. Мүмкін, Қазақстан үкіметі осындай мүмкіндіктерді жұмыссыздардың арасында жариялап, үгіттеп, ұйымдастырса болатын шығар. Менің ойымша, бұл ойланатын тақырып. 

       Бақберген ТӨРЕБЕКОВ

      http://baq.kz/kk/news/kogam/sheteldegi-otandastarimiz-elge-kansha-karzhi-akeledi-70436 

толығырақ

      «Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру», «Азаматтығы жоқ адамдарға куәлiктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктердің тұруына ықтиярхат беру», «Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» және «Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беру және ұзарту» мемлекеттік көрсетілетін қызметтер стандарттарын бекіту туралы

        «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» 2013 жылғы 15 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңы 10-бабының 1) тармақшасына сәйкес бұйырамын:

1. Мыналар:

1) осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес «Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты;

2) осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес «Азаматтығы жоқ адамдарға куәлiктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктердің тұруына ықтиярхат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты;

3) осы бұйрыққа 3-қосымшаға сәйкес «Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты;

4) осы бұйрыққа 4-қосымшаға сәйкес «Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беру және ұзарту» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты бекітілсін.

2. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Көші-қон полициясы департаменті (С.С. Сайынов):

1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлiгiнде мемлекеттiк тiркеуді; 2) осы бұйрықты мемлекеттiк тiркегеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде оны мерзімді баспа басылымдарында және «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесіне ресми жариялауға жолдауды;

3) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің ресми интернет-ресурсына жариялауды қамтамасыз етсін.

3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрінің орынбасары Е.З. Тургумбаевқа және Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Көші-қон полициясы департаментіне (С.С. Сайынов) жүктелсін.

4. Осы бұйрық алғаш ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі Қ.ҚАСЫМОВ.

«КЕЛІСІЛДІ»

Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрі _______________________ Ә.ИСЕКЕШЕВ

2015 жылғы «___» _______________

«КЕЛІСІЛДІ»

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрі ________________________ Е.ДОСАЕВ


2015 жылғы 24 сәуір Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 7 сәуірдегі № 315 бұйрығына 1-қосымша

     «Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандарты

1. Жалпы ережелер

1. «Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет).

2. Мемлекеттік көрсетілетін қызметтің стандартын Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірлеген.

3. Мемлекеттік көрсетілетін қызметті Министрліктің аумақтық бөлiністері (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Мемлекеттік қызметті көрсетуге өтініш қабылдау және нәтижелерін беруді көрсетілетін қызметті беруші арқылы жүзеге асырылады.

2. Мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі

4. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімдері:

1) көрсетілетін қызметті берушіге қажеттi құжаттардың топтамасын тапсырған сәттен бастап – күнтiзбелiк 60 (алпыс) күн;

2) құжаттарды тапсыру үшін рұқсат етiлетін ең ұзақ күту уақыты – 30 (отыз) минут;

3) ең ұзақ қызмет көрсету уақыты – 30 (отыз) минут.

5. Мемлекеттік қызмет көрсету нысаны: қағаз түрінде.

6. Мемлекеттiк қызмет көрсету нәтижесi – Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат (бұдан әрі – рұқсат) беру не осы мемлекетік көрсетілетін қызмет стандартының 10-тармағында көзделген жағдайлар мен негіздер бойынша осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша рұқсат беруден бас тарту.

         Мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: қағаз түрінде.

7. Мемлекеттiк көрсетілетін қызмет жеке тұлғаларға: шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарға (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті алушы) ақылы негізде көрсетіледі. Мемлекеттiк қызметті көрсету кезінде «Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы» Қазақстан Республикасы Кодексiнiң (Салық кодексi) 540-бабына сәйкес мемлекеттiк баж салығы алынады, ол мемлекеттiк баж салығын төлену күніне белгiленген айлық есептiк көрсеткiш мөлшерінің 10 пайызын құрайды. Мемлекеттiк баж екінші деңгейдегі банктер мен төлемнің мөлшері мен күнiн растайтын құжат (түбіртек) беретiн жекелеген банк операциялары түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арқылы қолма-қол немесе қолма-қол емес тәсілмен жүзеге асырылады.

8. Көрсетілетін қызметті берушінің жұмыс кестесі – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда сағат 9.00-ден 18.30-ға дейiн, түскі асқа үзіліс сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiн. Өтініштерді қабылдау және мемлекеттік көрсетілетін қызметің нәтижелерін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiн түскі асқа үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейiн жүзеге асырылады. Қабылдау алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусiз кезек тәртiбiмен жүзеге асырылады.

9. Мемлекеттiк көрсетілетін қызметтi алу үшiн қызметті алушы қызмет берушіге жеке өтінішпен осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру туралы өтініш (бұдан әрі – өтініш) береді. Он алты жасқа толмаған немесе әрекетке қабілетсіз болып табылатын көрсетілетін қызметті алушының өтінішін ата-анасының бірі немесе заңды өкілі береді.

Өтінішке мынадай құжаттар қоса беріледі:

1) көрсетілетін қызметті алушының ұлттық паспортының көшірмесі және түпнұсқасы, азаматтығы жоқ адамның құжаты, өтініш беру күніне олардың жарамдылық мерзімі күнтізбелік 180 күннен артық болуы тиіс; бірлескен қолдаухат беру кезінде: баланың туу туралы куәлігінің немесе 16 жасқа толмаған баланың жеке басын куәландыратын басқа құжаттың көшірмесі және түпнұсқасы;

2) шетелдіктің Қазақстан Республикасында болудың заңдылығын растайтын құжаттың көшірмесі;

3) оның азаматтығына мемлекеттің жазбаша келісімі, ол кету парағы не шетелге тұрақты тұру үшiн шығуға рұқсатты растайтын басқа құжат болуы мүмкін (босқындар деп танылған немесе Қазақстан Республикасында баспана берілген шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды және Қытай Халық Республикасынан этникалық қазақтарды қоспағанда, егер халықаралық шарттармен өзге көзделмесе);

4) «Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсаттар алуға үмiткер шетелдіктердің және азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасында болу кезеңiнде өздерiнiң төлем жасау қабiлеттігін растау ережесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 26 қарашадағы № 1185 қаулысына сәйкес көрсетілетін қызметті аулышының төлем қабілеттілігін растау туралы құжат;

5) азаматтық тиістілігі және (немесе) тиісті мемлекеттің құзыретті органы берген тұрақты тұратын мемлекетіндегі соттылығы (соттылығының жоқтығы) туралы құжат;

6) 14-тен 16 жасқа дейінгі баланың Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға нотариалды куәландырылған келісімі;

7) баспана ұсыну туралы жеке немесе заңды тұлғамен шарт не көрсетілетін қызметті алушының тұруына және тұрақты тіркеу есебіне қоюға нотариалды расталған келісім; 8) Қазақстан Республикасының медициналық мекемесі берген шетелдіктің медициналық куәландыру туралы анықтамасы;

9) өлшемi 35×45 мм 4 фотосурет (фотосурет өтініш берушінің жасына сәйкес болуы және қатаң түрде жарық жерде алдынан түсiрiлуі және адамның бетi фотосуреттiң жалпы алаңының 75%-ға жуығын алуы тиiс);

Қағиданың 9-тармағындағы 3), 4), 5), 7), 8), 9) тармақшаларында көрсетілген құжаттарды беру күні күнтізбелік 90 күннен аспауы тиіс.

3), 5) тармақшаларда көрсетілген құжаттар Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеудің тізілімінде № 1350 болып тіркелген, «Консулдық заңдастыру ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2000 жылғы 21 қарашадағы № 264 бұйрығына сәйкес Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер жөніндегі құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы 1993 жылғы 31 наурыздағы конвенцияға қосылған елдерді қоспағанда, дипломатиялық өкілдіктерді, шет елдегі консулдық мекемлерде немесе Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Консулдық қызмет департаментінде заңдастырылады немесе апостиль қойылады.

1974 жылғы үлгідегі паспорты бар Қазақстан Республикасының аумағында тұратын не жеке басын куәландыратын құжаттарсыз тұратын шетелдіктер мынадай құжаттарды: Тұруды не Қазақстан Республикасында тіркелуді растайтын құжатты (еңбек кітапшасын, азаматтарды тіркеу кітабы, туу, неке қию туралы куәлікті, аттестатты немесе білімі туралы дипломды және т.б,) қосымша ұсынады;

Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары тұрғылықты жері бойынша сұрау салудың нақты хаттамасын жасайды, онда тексерілетін адамдар қашан және қайда туғандары, олар туған сәтте ата-аналарының азаматтығы, Қазақстан Республикасына қашан және қандай құжаттар бойынша келгені, туысқандарының қайсысы және қайда тұрғаны немесе қазіргі уақытта қайда тұратыны, олардың азаматтығы және жағдайларға байланысты басқа да мәселелер көрсетілуі қажет. Құжаттарды қабылдағаннан кейін көрсетілетін қызметті алушыға беру күнін көрсете отырып, осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 3-қосымшасына сәйкес нысан бойынша тұрақты тұруға арналған рұқсат беруге құжаттар қабылданғаны туралы талон беріледі. 10. Мыналар:

1) заңсыз келген, сондай-ақ қылмыс жасағаны үшiн өздерi шыққан елдердiң заңнамасы бойынша қудалаудағы;

2) сотталғанға дейiн тұрақты тұратын жерi Қазақстан Республикасының шегiнен тыс болған, бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған;

3) адамзатқа қарсы қылмыс жасаған;

4) оралмандарды, Қазақ Кеңестiк Социалистiк Республикасында немесе Қазақстан Республикасында туған немесе бұрын оның азаматтығында тұрған бұрынғы отандастарды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының негiзiнде Қазақстан Республикасының азаматтығын жеңілдетілген тәртіппен алу құқығы бар адамдар мен олардың отбасы мүшелерiн қоспағанда, Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен және мөлшерлерде өзiнiң төлем қабiлеттiлiгiн растауды ұсынбаған;

5) шетелдiктердiң Қазақстан Республикасындағы құқықтық жағдайы туралы заңнаманы бұзған;

6) ұлтаралық және дiни араздықты тұтандыратын;

7) әрекеттерi конституциялық құрылысты күштеп өзгертуге бағытталған;

8) Қазақстан Республикасының егемендiгi мен тәуелсiздiгiне қарсы шыққан, оның аумағының бiрлiгi мен тұтастығын бұзуға шақырған;

9) ауыр немесе аса ауыр қылмысы үшiн соттылығы бар;

10) ұлттық қауіпсіздік органдарында олардың экстремизмге немесе террористік қызметке қатыстылығы туралы мәліметтер болған жағдайда;

11) Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат ету туралы өтінішпен жүгiнген кезде жалған құжаттар ұсынған не өзi туралы жалған мәлiметтер хабарлаған немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген мерзiмдерде қажеттi құжаттарды дәлелсiз себептермен ұсынбаған;

12) Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру сәтiнде Қазақстан Республикасынан бес жылдың iшiнде шығарылған;

13) егер бұл Қазақстан Республикасы азаматтарының және басқа адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау үшiн қажет болса;

14) Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұруға рұқсат алған және тұрақты тұруға рұқсат берілген күннен бастап ретімен келетін кез келген он екі айлық кезең шегінде күнтізбелік бір жүз сексен үш күннен аз тұрып жатқан;

15) Қазақстан Республикасында тұрған алғашқы бес жылдың ішінде оралман мәртебесін алған кезде қоныстандыру үшін белгіленгене өңірден тыс жерлерге оралман өзінің еркін қалауымен өз бетінше ішкі көшіп-қонған жағдайды;

16) Қазақстан Республикасының азаматтарымен некелескен, осы некесі тұруға ықтирхат алу үшін негіз болған, егер бұл неке заңды күшіне енген сот шешімімен жарамсыз деп танылса;

17) Қазақстан Республикасына кiру үшiн қарсы көрсетiлiм болып табылатын аурулары бар қызметті алушыға мемлекеттік көрсетілетін қызметтен бас тарту үшін негіз болып табылады.

3. Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) оның лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі

11. Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) оның лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану: шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 15-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрлік басшысының атына беріледі: 010000, Астана қаласы, Тәуелсіздік, 1 даңғылы.

Шағымдар пошта арқылы жазбаша нысанда не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол беріледі.

Шағымды тіркеу (мөртаңба, кірісі нөмірі мен күні) шағымды қабылдаған адамның тегі мен аты-жөнін, берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орны көрсетіле отырып, көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде қабылданғанын растау болып табылады.

Шағымда көрсетілетін қызметті алушының тегі, аты, әкесінің аты, пошталық мекенжайы көрсетіледі. Шағымға көрсетілетін қызметті алушы қол қоюы тиіс.

Көрсетілетін қызметті берушінің, Министрліктің атына келіп түскен қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қарауға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға пошта бойынша не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол беріледі.

Мемлекеттік көрсетілетін қызметтің нәтижелерімен келіспеген жағдайда көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік көрсетілетін қызмет сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен өтініш білдіре алады. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралады.

12. Мемлекеттік көрсетілетін қызметтің нәтижелерімен келіспеген жағдайларда қызметті алушының Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен сотқа жүгінуге құқығы бар.

4. Мемлекеттік қызмет көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар

13. Мемлекеттiк көрсетілетін қызмет орындарының мекенжайлары Министрліктің mvd.gov.kz интернет-ресурсында «Iшкi iсте органдарының қызметi туралы» бөлiмде орналастырылған.

14. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты қашықтықтан қолжетімділік режимінде Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс-орталығы арқылы алу мүмкіндігі бар.

15. Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары mvd.gov.kz интернет-ресурсында көрсетілген.

«Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымша нысан ________________________________ ________________________________ ________________________________

Өтініш берушінің Т.А.Ә.(ол болған жағдайда) (ІІД, ІІБ бөлінісінің атауы) болатын жерінің мекенжайы

Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат/не рұқсат беруден бас тарту

Сізге _____________________________________________________________________ (шешім қабылдаған орган, шешім қабылданған күн _____________________________________________________________________

және нөмірі көрсетілсін) ___________________________________________________________________________ шешімімен

(заңның бабы, бөлігі, тармағы көрсетілсін) Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат етілгенін/рұқсат беруден бас тартылғанын/тұруға ықтиярхаттың жарамдылық мерзімі ұзартылғанын хабарлаймын (қажет емесі сызылсын) Тұруға ықтиярхатты ресімдеу/тұруға ықтиярхаттың жарамдылық мерзімін ұзарту үшін Сізге _____________________________________________________________________

(ІІД, ІІБ мекенжайы, қабылдау күндері _____________________________________________________________________

және қабылдау сағаттары, қызметкердің Т.А.Ә. (ол болған жағдайда)) _______________________________________________ өтініш білдіру қажет.

ІІД, ІІБ көші-қон полициясы бөлінісінің (бөлімінің, бөлімшесінің) бастығы _______________________________________ _____________________

(арнаулы атағы, тегі, аты-жөні) (қолы)

20__ жылғы «___» ______________________ М.О.

«Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 2-қосымша нысан

Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру туралы өтініш _____________________________________________________________________

(ішкі істер органының (ІІД, ІІБ, АІІБ) атауы) Тіркеу нөмірі _______________________________________________________

(уәкілетті лауазымды адам толтырады)

Фотосуреттің орны (35 x 45 мм)

Маған және/немесе менің ұлыма, менің қызыма, менің асырап алған балама/менің қамқорлығым (қорғаншылығым) белгіленген балаға/мемлекеттің қамқорлығындағы балаға (қажет емесі сызылсын) Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беруді сұраймын.

20__ жылғы «___» _______ бастап 20__ жылғы «___» ________ дейін _________________________ мекенжайы бойынша Қазақстан Республикасында уақытша тіркелгенмін.

Осы өтінішпен жүгінуге себеп болған уәждер _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________

Өтініш беруші туралы мәліметтер

1. Тегі, аты (аттары), әкесінің аты (ол болған жағдайда) ________________ _____________________________________________________________________

(тегін, атын, әкесінің атын (ол болған жағдайда) өзгерткен жағдайда бұрынғы тегін, атын, әкесінің атын (ол болған жағдайда), _____________________________________________________________________

өзгерту себебі мен күнін көрсетсін, жеке басын куәландыратын құжатқа сәйкес тегі мен аты орыс және) _____________________________________________________________________

(латын алфавиттерінің әріптерімен жазылады)

2. Туған күні, айы, жылы және жері __________________________________ _____________________________________________________________________

3. Қазіргі уақытта қандай шет мемлекеттің азаматтығы (тиесілігі) бар (бұрын болды ма) ____________________________________________________ _____________________ ________________________________________________

(қайда, қашан және қандай негізде алынды, айырылды)

4. Жынысы ___________________________________________________________

(ер, әйел)

5. Жеке басын куәландыратын құжат _________________________________________________

(құжаттың нөмірі және сериясы, кім _________________________________________________________________________________ және қашан берді)

6. Ұлты __________________________________________________________________________ (қалауы бойынша көрсетіледі)

7. Діни нанымы ___________________________________________________________________

(қалауы бойынша көрсетіледі)

8. Қазақстан Республикасының аумағында тудыңыз ба және КСРО азаматтығында тұрдыңыз ба немесе Қазақстан Республикасының аумағында тудыңыз (қажет емесі сызылсын) ____________________________________________________

(көрсетілген мәліметтерді растайтын құжат)

9. Қазақстан Республикасының азаматтығында тұрған еңбекке жарамсыз ата-анаңыз бар ма _________________________________________________________________

(тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда), туған күні, _________________________________________________________________________________ еңбекке жарамсыздығын растайтын құжат)

10. Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат және тұруға ықтиярхат беру туралы бұрын өтінішпен жүгіндіңіз бе _________________________________________________________________________________

(егер иә болса, қашан және қандай органға, қандай шешім қабылданды)

11. Отбасы жағдайы _______________________________________________________________ (үйленген (тұрмыста), бойдақ (тұрмысқа шықпаған), _________________________________________________________________________________ ажырасқан, неке қию (бұзу) туралы куәлік, берілген күні және орны)

12. Кәмелеттік жасқа толмаған (оның ішінде асырап алынған, қамқорындағы, қарамағындағы) балаларын қоса алғанда, Қазақстан Республикасының аумағында уақытша тіркеуі бар отбасы мүшелері:

Өтініш берушіге қатысы Тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда) Туған жылы және жері Азаматтығы (тиесілігі) Тұратын, оқитын жерінің мекенжайы Жұмыс орны

13. Оқуын қоса алғанда, еңбек қызметі туралы мәліметтер: Күні (айы және жылы) Мекемені көрсете отырып лауазымы, жұмысқа қабылдануы, жұмыстан шығуы Жұмыс орнының мекенжайы
14. Өтініш берген күннің алдындағы жылғы 1 қаңтар – 31 желтоқсан аралығындағы табысының түрі және көлемі

1 Табыс түрі

2 Табысының көлемі (теңгемен, шетелдік валютамен)

3 Негізгі жұмыс орны бойынша табысы

4 Өзге де қызметтен табысы

5 Банктегі салымынан табысы

6 Бағалы қағаздадан және коммерциялық ұйымдарда қатысу үлесінен табысы

7 Зейнетақысы, стипендиясы және өзге әлеуметтік төлемдері немесе табысы (қандай екені көрсетілсін)

15. Жеке сәйкестендіру нөмірі (егер бар болса) _____________________________________________________________________ (куәлігінің нөмірі, берген күні мен орны, оны берген органның атауы)

16. Сіз Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге әкімшілік елден шығаруға не болмаса өтініш берудің алдында бес жыл ішінде елден қууға ұшырадыңыз ба _______________________________________________________

(егер ұшырасаңыз, неше рет және қашан)

17. Сіз ауыр немесе аса ауыр қылмыс не болмаса қауіпті деп танылған қылмысты қайта жасағаныңыз үшін заңды күшіне енген сот үкімімен сотталдыңыз ба ___________________________________________________

(егер сотталсаңыз, _____________________________________________________________________

неше рет және қашан)

18. Қазақстан Республикасының аумағында не болмаса одан тыс жерлерде ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаныңыз үшін жабылмаған немесе алынбаған соттылығыңыз бар ма _____________________________________________________________________________ (егер болса, неше рет және қашан) _____________________________________________________________________

19. Шетелдіктердің Қазақстан Республикасында болу (тұру) режимін қамтамасыз ету бөлігінде Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзғаныңыз үшін әкімшілік жауапкершілікке тартылдыңыз ба _____________________________________________________________________

(егер тартылсаңыз, неше рет және қашан)

20. Адамның иммунитеті тапшылығы вирусымен туындайтын аурумен, нашақорлықпен, айналадағылар үшін қауіпті болып табылатын жұқпалы аурумен ауырмайсыз ба _________________________________ ________________________________________________________________________________________

(егер ауырсаңыз, нақты қайсысымен)

21. Ата-анасы Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға қалдыру туралы рұқсат алған кезде жазылатын/дербес рұқсат алатын бала туралы мәлімет (тегі, аты, әкесінің аты, туған күні мен жері, азаматтығы) _____________________________________________________________________ Көрсетілген балалардың басқа ата-анасы туралы мәлімет (тегі, аты, әкесінің аты, туған күні, азаматтығы, тұрғылықты жері) ________________________________________________________

22. Уақытша тұратын жерінің мекенжайы, телефоны _____________________ _____________________________________________________________________ _________________________________________________________

Өтінішпен бірге мынадай құжаттар ұсынамын: _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________

Маған Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға «Халықтың көші-қоны туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 49-бабымен көзделген жағдайларда рұқсат беруден бас тартылуы не болмаса берілген тұруға ықтиярхаттың күші жойылуы мүмкін екені туралы ескертілді. Ұсынылған құжаттардың тұпнұсқалығын және жазылған мәліметтердің шынайылығын растаймын.

20__ жылғы «___» _________________________. _______________________ ___________________________________________________________________

(өтініш берліген күні) (өтініш берушінің қолы, лауазымды адам болған кезде қойылады) 20__ жылғы «___» _________________________ өтініш қарауға қабылданды.

Өтініштің толтырылғанының дұрыстығын және қажетті құжаттардың бар-жоғын тексердім, өтінішке мен болған кезде қол қойылды, өтініш берушінің қолының түпнұсқалығын растаймын __________________________________

(арнайы атағы (егер бар болса), _____________________________________________________________________________________________

құжатты қабылдаған уәкілетті лауазымды адамның лауазымы, тегі, аты-жөні) ___________________________

(лауазымды адамның қолы)

Өтініш қысқартуларсыз, аббревиатураларсыз, түзетулерсіз және шимайсыз қолмен немесе техникалық құралдарды (жазу машинкалары, компьютерлер) пайдалана отырып толтырылады. Сұрақтарға жауап жан-жақты болуы тиіс. Қолмен орындалған мәтін түсінікті болуы тиіс. Өтінішті қабылдаған көші-қон полициясы бөлінісінің мөртабаны қойылады. Осы тармақты толтырған кезде мекемелердің атауы өтініш беруші сонда жұмыс істеген кезеңде қалай аталса солай аталуы тиіс. Егер өтініш беруші заңды тұлғаның білімінсіз кәсіпкер болып табылса, онда тіркеу туралы туралы куәліктің нөмірі, тіркеген органның атауы және берілген орны көрсетіледі. Егер өтініш берушіге зейнетақы тағайындалса, зейнетақы түрі, зейнетақы куәлігінің нөмірі, оны кім және қашан бергені көрсетіледі.

Ақпараттық жүйелерде қамтылған заңмен күзетілетін құпияларды құрайтын мәліметтерді пайдалануға келісемін

20 __ жылғы «__» ____ __________ (қолы)

«Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 3-қосымша нысан Тұрақты тұруға арналған рұқсат беруге құжаттарды қабылдау туралы

№ ________ ТАЛОН ____________________________________________________________________

Өтініш берушінің Т.А.Ә.(ол болған жағдайда)

Қабылданған құжаттар тізбесі:

1. __________________________________________________________________

2. __________________________________________________________________

3. __________________________________________________________________

4. __________________________________________________________________

5. __________________________________________________________________

6. __________________________________________________________________

7. __________________________________________________________________

8. __________________________________________________________________

9. __________________________________________________________________ Қабылдаған:_________________________________________________________

(ІІД КҚПБ қызметкерінің лауазымы) ______________/______________________________________________________

(қолы) Т.А.Ә. (ол болған кезде) 20_______ ж. «___» _______________________ Берілген күні және уақыты: ______ жылғы «___» _______ __ сағ. __ мин.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 7 сәуірдегі № 315 бұйрығына 2-қосымша

«Азаматтығы жоқ адамдарға куәлiктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктердің тұруына ықтиярхат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандарты

1. Жалпы ережелер

1. «Азаматтығы жоқ адамдарға куәлiктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктердің тұруына ықтиярхат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет).

2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірлеген.

3. Мемлекеттік көрсетілетін қызметті Министрліктің аумақтық бөліністері (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді.

Өтініштерді қабылдау: көрсетілетін қызметті беруші;

көрсетілетін қызметті беруші Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі Байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитетінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны (бұдан әрі – ХҚКО) арқылы жүзеге асырылады.

Дайын құжаттарды беру: көрсетілетін қызметті беруші;

ХҚКО арқылы жүзеге асырылады.

2. Мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі

4. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімдері:

1) қажетті құжаттар пакетін тапсырған сәттен бастап – күнтізбелік 30 (отыз) күн;

2) құжаттар пакетін тапсыру үшін рұқсат етілетін ең ұзақ күту уақыты: көрсетілетін қызметті берушіде – 30 (отыз) минут;

ХҚКО – 15 (он бес) минут;

3) көрсетілетін қызметті алушыға рұқсат етілетін ең ұзақ қызмет көрсету уақыты: көрсетілетін қызметті берушіде – 30 (отыз) минут;

ХҚКО – 15 (он бес) минут;

5. Мемлекеттік қызмет көрсету нысаны: қағаз түрінде.

6. Мемлекеттiк қызмет көрсету нәтижесі – азаматтығы жоқ адамның куәлiгі және шетелдіктің Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты көрсетілетін қызметті алушы жеке өзі немесе оның заңды өкілі не нотариалды куәландырылған сенімхат бойынша сеніп тапсырылған адамы жүгінген кезде көрсетілетін қызметті беруші арқылы қағаз түрінде.

Мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: қағаз түрінде.

7. Мемлекеттiк көрсетілетін қызмет жеке тұлғаларға: шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарға (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті алушы) ақылы негізде көрсетіледі. Мемлекеттiк қызмет көрсету кезінде «Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы» Қазақстан Республикасы Кодексiнiң (Салық кодексi) 540-бабына сәйкес мемлекеттiк баж салығы алынады, ол : — азаматтығы жоқ адамның куәлiгiн ресiмдеу кезiнде — мемлекеттiк бажды төлеу күніне белгiленген айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнің 400 пайызын; — шетелдiктiң Қазақстан Республикасында тұруына ықтиярхат ресiмдеу кезiнде — мемлекеттiк бажды төлеу күніне белгiленген айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнің 20 пайызын құрайды. ХҚКО-да төлем «электрондық үкімет» төлем шлюзі (бұдан әрі – ЭҮТШ) арқылы немесе екінші деңгейдегі банктер немесе банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арқылы қолма-қол немесе қолма-қол емес нысанда жүзеге асырылады, олар төлем мөлшері мен күнiн растайтын құжат (түбіртек) береді.

8. Жұмыс кестесі:

1) қөрсетілетін қызметті берушінің Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiнгі түскі асқа үзіліспен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейiн. Өтініштерді қабылдау және мемлекеттік қызмет көрсету нәтижелерін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiнгі түскі асқа үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейiн жүзеге асырылады. Қабылдау алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусiз кезек тәртiбiмен жүзеге асырылады.

2) ХҚКО-да – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа дүйсенбіден бастап сенбіні қоса алғанда, сағат 9.00-ден 20.00-ге дейiн, түскі асқа үзіліссіз белгіленген жұмыс кестесіне сәйкес. Қабылдау көрсетілетін қызметті алушының тіркелген орны бойынша жылдам қызмет көрсетусіз «электрондық» кезек тәртібінде жүзеге асырылады, электрондық кезекті портал арқылы брондауға болады.

9. Көрсетілетін қызметті алушы жеке өзі көрсетілетін қызметті берушіге, сондай-ақ ХҚКО-ға жүгінген кезде мемлекеттiк қызмет көрсету үшiн қажетті құжаттардың тізбесі: Қазақстан Республикасында тұруға ыхтиярхатты ресімдеу үшін:

1) жарамды ұлттық паспорт;

2) көші-қон полициясы бөлінісі берген Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат;

3) мемлекеттiк бажды төлегенi туралы түбіртек (ЭҮТШ арқылы төлемді қоспағанда);

4) өлшемi 3,5 х 4,5 см. екі фотосурет (қағаз түрінде); азаматтығы жоқ адамның куәлiгiн ресімдеу үшін:

1) мемлекеттiк бажды төленгенi туралы түбіртек (ЭҮТШ арқылы төлемді қоспағанда);

2) өлшемi 3,5 х 4,5 см. үш фотосурет;

3) мына құжаттардың бірі: жарамдылық мерзiмi аяқталған шетелдік паспорт (азаматығы тиесілі елдің елшілігі болмаған кезде);

азаматтығы жоқ адамның куәлiгi (азаматтығы жоқ адамның келу елінің куәлігі және бұрын берілген құжаттың беру мерзімі өткен кезде құжатты қайта рәсімдеу кезінде);

1974 жылғы үлгідегі паспорт (басқа мемлекеттің құзыретті органы берген келу елінің азаматтығының жоқтығы туралы анықтамасы болған кезде);

әскери билет;

бас бостандығынан айыру орындарынан босатылғаны туралы анықтама;

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы бойынша Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу және азаматтығын өзгерту, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға сәйкес азаматтықты өзгерту туралы анықтама;

туу туралы куәлік (он алты жасқа дейінгі адамдарға ресімдеу кезінде);

Қазақстан Республикасының шетелдердегі мекемелері беретін оралу куәлігі (шетелде уақытша жүрген азаматтығы жоқ адамның куәлігі жоғалған кезде). «Азаматтығы жоқ адамдарды және шетелдіктерді тіркеу және құжаттандыру» тіркеу пункті» ақпараттық жүйесі арқылы мемлекеттік қызмет көрсету кезінде көрсетілетін қызметті алушыны фотосуретке түсіруді көрсетілетін қызметті беруші халықаралық стандарттардың талаптарына сәйкес және ақы төлеусіз жүргізеді. Көрсетілетін қызметті алушының фото бейнесі суретке түсіру арқылы электрондық формулярға, көрсетілетін қызметті алушының қолы – қол қою сканері арқылы енгізіледі. Құжаттарды қабылдағаннан кейін көрсетілетін қызметті алушыға осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша өтінімдерді тіркеу талоны беріледі.

Мемлекеттік қызмет көрсету кезінде көрсетілетін қызметті алушы егер өзгесі Қазақстан Республикасының заңдарында көзделмесе, ақпараттық жүйелерде қамтылған заңмен күзетілетін құпияларды құрайтын мәліметтерді пайдалануға жазбаша келісім береді. ХҚКО-да дайын құжаттарды беруді ХҚКО қызметкерлері жеке куәлігін ұсынған кезде (не нотариалды куәландырылған сенімхат бойынша оның өкілі) тиісті құжаттарды қабылдау туралы қолхат негізінде жүзеге асырылады. Егер көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін алуға келмесе, ХҚКО дайындалған күнінен бастап бір ай бойы сақтауды қамтамасыз етеді, одан кейін оларды көрсетілетін қызметті берушіге жою үшін береді.

3. Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) оның лауазымды тұлғаларының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі

10. Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) оның лауазымды тұлғаларының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану: шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 14-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрлік басшысының атына мына мекенжай бойынша: 010000, Астана қаласы, Тәуелсіздік, 1 даңғылы беріледі.

11. Шағымдар пошта арқылы жазбаша нысанда не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол беріледі. Шағымды қабылдауды растау оның көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде шағымды қабылдаушының тегі мен атын, берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орны көрсетіле отырып, оны тіркеу (мөртаңба, кірісі нөмірі мен күні) болып табылады. Шағымда көрсетілетін қызметті алушының тегі, аты, әкесінің аты, пошталық мекенжайы көрсетіледі. Шағымға көрсетілетін қызметті алушы қол қоюы тиіс.

Көрсетілетін қызметті берушінің, Министрліктің атына келіп түскен қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қарауға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға пошта бойынша не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол беріледі. Мемлекеттік көрсетілетін қызметтің нәтижелерімен келіспеген жағдайда көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік көрсетілетін қызмет сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен өтініш білдіре алады. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралады.

ХҚКО қызметкерінің әрекетіне келіп түскен шағым орталықтың басшысына осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 13-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша жіберіледі. Орталықтың қолма-қол, сондай-ақ почтамен келіп түскен шағымды қабылдағанын растау оны тіркеу (мөртаңба, кірісі нөмірі мен тіркеу күні шағымның екінші данасына немесе шағымға ілеспе хатқа қойылады) болып табылады

12. Мемлекеттік көрсетілетін қызметтің нәтижелерімен келіспеген жағдайларда көрсетілетін қызметті алушының Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен сотқа жүгінуге құқығы бар.

4. Мемлекеттік қызмет көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар

13. Өз-өзіне қызмет көрсетуді жүзеге асыру, өз бетінше жүріп-тұру, құжаттарды қабылдауға назар аудару қабілеті немесе мүмкіндігі толық немесе жартылай жоғалтқан көрсетілетін қызметті алушыларға мемлекеттік қызмет көрсету үшін көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушының тұрғылықты жері бойынша шығу және мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері бойынша бойынша «1414» бірыңғай байланыс-орталығы арқылы қағаз тасымалдағышты толтыра отырып, жүгіну арқылы жүргізеді. 14. Мемлекеттік қызмет көрсету орнының мекенжайы Министрліктің www.mvd.gov.kz интернет-ресурсының «Ішкі істер органдарының қызметі туралы» бөлімінде орналастырылады. «Азаматтығы жоқ адамдарға куәлiктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктердің тұруына ықтиярхат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымша нысан

Өтінімдерді тіркеу талоны

1. __________________________________________________________________

(ХҚТ ТП пунктінің коды мен орналасқан орны)

2. __________________________________________________________________ (анықтама үшін телефон нөмірі)

3. __________________________________________________________________

(өтінімді тіркеу талонының нөмірі)

4. __________________________________________________________________ (көрсетілетін мемлекеттік қызмет түрі және тіркеу күні)

5. __________________________________________________________________ (мемлекеттік көрсетілетін қызметті алушының тегі, аты, әкесінің аты (бар болса) және туған күні)

6. __________________________________________________________________

(беру үшін құжат-негіз: түрі, нөмірі, берген күні, беру органы)

7. __________________________________________________________________ (мемлекеттік көрсетілетін қызмет алушы тапсыратын мемлекеттік қызмет)

8. __________________________________________________________________ (тапсыруға жататын мемлекеттік көрсетілетін қызметті алушының құжаттары)

9. __________________________________________________________________ (мемлекеттік қызметті алған күні)

«Азаматтығы жоқ адамдарға куәлiктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктердің тұруына ықтиярхат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 2-қосымша

нысан __________________________ бастығына

(ішкі істер органының атауы) ________________________

тұратын (тұрақты тіркелген мекенжайы)

азамат_________________________________

тегі, аты, әкесінің аты (бар болса)

Өтініш

Мен, _____________________________________________________________________

тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), туған күні

ақпараттық жүйелерде қамтылған заңмен қорғалатын құпияны құрайтын мәліметтерді пайдалануға келісемін.

20___жылғы «____»________________. _______________________________________________________________________________

(азаматтың қолы) азаматтың тегі, аты, әкесінің аты (бар болса) (мемлекеттік көрсетілетін қызметті алған күні)


 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 7 сәуірдегі        № 315 бұйрығына 3-қосымша

«Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк қызмет стандарты

1. Жалпы ережелер

1. «Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет).

2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын (бұдан әрі – Стандарт) Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірлеген.

3. Мемлекеттік көрсетілетін қызметті Министрліктің аумақтық бөлiністері (бұдан әрі – қызметті беруші) көрсетеді. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызметті көрсетудің нәтижесін беру көрсетілетін қызметті беруші арқылы жүзеге асырылады.

2. Мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі

4. Мемлекеттік қызметті көрсету мерзімдері:

1) қажетті құжаттар пакетін тапсырған сәттен бастап – 6 (алты) ай, жеңілдетілген тәртіппен – 3 (үш) ай;

2) құжаттарды тапсыру үшін күтудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 30 (отыз) минут; 3) қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 30 (отыз) минут.

5. Мемлекеттік қызметті көрсету нысаны: қағаз түрінде.

6. Мемлекеттiк қызмет көрсету нәтижесi:

1) осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Қазақстан Республикасының азаматтығын алу туралы анықтама беру;

2) осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы анықтама беру;

3) осы мемлекеттік қызмет стандартына 3-қосымшаға сәйкес нысан бойынша және осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 10-тармағында көзделген жағдайларда және негіздер бойынша мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту болып табылады.

7. Мемлекеттiк қызмет жеке адамдарға (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті алушы) ақылы негізде көрсетіледі.

Мемлекеттiк қызметті көрсету кезінде «Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы» Қазақстан Республикасы кодексiнің (Салық кодексi) 538-бабына сәйкес мемлекеттiк баж алынады, ол мемлекеттiк баж төлеу күніне белгiленген айлық есептiк көрсеткiш мөлшерінiң 100 пайызын құрайды.

Мемлекеттiк бажды төлеу қолма-қол немесе қолма-қол емес нысанда екінші деңгейдегі банктер не банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арқылы жүзеге асырылады, олар төлем мөлшерi мен күнiн растайтын құжат (түбіртек) бередi.

8. Көрсетілетін қызметті берушінің жұмыс кестесі – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа, дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiнгі түскі асқа үзіліспен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейiн.

Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiнгі түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейiн жүзеге асырылады. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет алдын ала жазылусыз және жедел қызмет көрсетусiз кезек тәртiбiмен жүзеге асырылады.

9. Көрсетілетін қызметті алушы жүгінген кезде мемлекеттiк қызмет көрсету үшiн қажетті құжаттардың тізбесі:

1) Қазақстан Республикасының азаматтығын алу үшiн: еркін нысанда жазылған азаматтыққа қабылдау туралы арыз;

осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 4-қосымшаға сәйкес нысан бойынша сауалнама-арыз;

өмірбаян;

өлшемi 3,5 х 4,5 см төрт фотосурет;

осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 5-қосымшаға сәйкес нысан бойынша мiндеттеме;

соттылығының болуы немесе жоқтығы туралы анықтама;

мемлекеттiк бажды төлегенi немесе оны төлеуден босатылғаны туралы құжат;

басқа мемлекеттің құзырлы органы берген азаматтығының жоқтығы немесе бұрынғы азаматтығының тоқтатылғаны туралы анықтама.

Аталған құжаттармен қатар: туу туралы куәлік және өтініш берушінің бұрын Қазақстан азаматтығында болғанын куәландыратын құжаттар – азаматтықты қалпына келтіру туралы өтініш;

бейіндік мемлекеттік органның өтінішін – осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 6-қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдаудың жеңілдетілген тәртібі белгіленетін адамдар үшін кәсіптер мен талаптар тізбесінің талаптарына жауап беретін адамдар;

Қазақстан Республикасына тарихи отаны ретінде тұрақты тұру үшін оралған адамдар – оралман куәлігі және бұрынғы азаматтығынан бас тарту туралы арыз;

Қазақстан Республикасына тұрақты тұру мақсатында келген, Қазақстан Республикасында тұрған мерзіміне қарамастан, Қазақстан Республикасының азаматтары – жақын туысқандарының бірі: баласы (оның ішінде асырап алған), жұбайы (зайыбы), ата-анасының (асырап алушының) бірі, әпкесі, қарындасы, сіңлісі, ағасы, інісі, атасы немесе әжесі бар бұрынғы одақтас республикалардың азаматтары Қазақстан Республикасының азаматтарымен туыстық дәрежесін куәландыратын құжаттарды – туу туралы куәлік, неке туралы куәлік ұсынады. Құжаттарды тапсырғаннан кейін көрсетілетін қызметті алушыға осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 7-қосымшаға сәйкес нысан бойынша анықтама беріледі.

2) Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу үшiн: еркін нысанда жазылған қазақстандық азаматтықтан шығу туралы арыз;

осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 8-қосымшаға сәйкес нысан бойынша сауалнама-арыз;

өмірбаян;

өлшемi 3,5 х 4,5 см үш фотосурет;

балалардың туу туралы және неке куәліктерінің көшірмелері;

әскерге шақырылатын жастағы адамды мерзiмдi әскери қызмет өткеруден босату туралы қорғаныс істері жөніндегі аумақтық департаменттен анықтама;

жұмыс, оқу орнынан, сондай-ақ – аумақтық атқарушылық іс жүргізу органынан мемлекет алдында орындалмаған міндеттемелерінің не азаматтардың, мемлекеттік органдардың және меншiк нысанына қарамастан ұйымдардың мүдделерiне байланысты мүлiктiк мiндеттерiнiң болуы немесе жоқ екенi туралы анықтама;

осы адамдардың материалдық және басқа да шағымдарының жоқтығы туралы нотариалды куәландырылған өтініші (Қазақстан Республикасында жұбайы (зайыбы) немесе оның асырауындағы адамдар бар болса); мемлекеттiк бажды төлегенi немесе оны төлеуден босатылғаны туралы құжат.

10. Мемлекеттік көрсетілетін қызметті көрсетуден бас тарту үшін негіздер: Қазақстан Республикасының азаматтығын алу және азаматтығын қалпына келтіру кезінде, егер көрсетілетін қызметті алушы:

1) халықаралық құқықта көзделген адамзатқа қарсы қылмыс жасаған, Қазақстан Республикасының егемендiгi мен тәуелсiздiгiне саналы түрде қарсы шыққан;

2) Қазақстан Республикасы аумағының бiрлiгi мен тұтастығын бұзуға шақырған;

3) Қазақстан Республикасының ұлттық қауiпсiздiгiне, халқының денсаулығына нұқсан келтiретiн құқыққа қарсы қызметті жүзеге асырған;

4) ұлтаралық және дiни араздықты қоздырған, Қазақстан Республикасы мемлекеттiк тiлiнiң қолданылуына қарсы әрекет жасаған;

5) террористiк және экстремистік ұйымдардың құрамында тұрған немесе террористiк қызмет үшiн сотталған;

6) халықаралық іздестіруде жүрген, соттың күшіне енген үкімі бойынша жаза өтеп жатқан не оның әрекеттерін сот ерекше қауiптi рецидив деп таныған;

7) басқа мемлекеттердiң азаматтығында тұрған;

8) Қазақстан Республикасының азаматтығын алу туралы өтініш берген кезде өзі туралы жалған мәліметтерді хабарлаған немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мерзімдерде қажетті құжаттарды дәлелсіз себептермен ұсынбаған;

9) Қазақстан Республикасының аумағында немесе одан тыс жерлерде Қазақстан Республикасының заңнамасында қасақана деп танылатын қылмыс жасағаны үшін алынбаған немесе өтелмеген соттылығы болған;

10) Қазақстан Республикасының азаматтығын алу туралы арызбен өтініш бергенге дейін бес жыл ішінде экономика және (немесе) Қазақстан Республикасының халықтың көші-қоны туралы заңнамасы саласында құқық бұзушылық жасаған;

11) Қазақстан Республикасының азаматтығын алу туралы арызбен өтініш бергенге дейін бес жыл ішінде Қазақстан Республикасының азаматтығын жоғалтқан болса; Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу кезінде, егер көрсетілетін қызметті алушы:

1) Қазақстан Республикасының алдында орындалмаған мiндеттемелерi немесе азаматтардың немесе Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан кәсiпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың, қоғамдық бiрлестiктердiң елеулi мүдделерiмен байланысты мүлiктiк мiндеттерi болған;

2) айыпталушы ретінде қылмыстық жауапкершілікке тартылған не соттың күшіне енген үкімі бойынша жасасын өтеп жатқан болса немесе егер Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу Қазақстан Республикасының мемлекеттік қауіпсіздігінің мүдделеріне қайшы келсе, бас тартылады.

3. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) оның лауазымды тұлғаларының шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі

11. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) оның лауазымды тұлғаларының шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану: шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 13-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрлік басшылығының атына беріледі.

Шағымдар жазбаша түрде почта арқылы не қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы жұмыс күндері қолма-қол қабылданады.

Шағымда көрсетілетін қызметті алушы оның тегін, атын, әкесінің атын, почталық мекенжайын, шығыс нөмірін және күнін көрсетеді.

Шағымға көрсетілетін қызметті алушы қол қоюы тиіс. Қабылданған шағым ішкі істер органдарының жеке және заңды тұлғалардың шағымдары мен өтініштерін есепке алу журналдарында тіркеледі.Шағымның/өтініштің қабылданған күні мен уақыты, оны қабылдаған адамның тегі және аты-жөні, сондай-ақ берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орны және шағымды қарау барысы туралы білуге болатын лауазымды адамдардың байланыс деректері көрсетілген талон шағымның қабылданғанын растайтын құжат болып табылады.

Көрсетілетін қызметті берушінің атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы оның тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қарауға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап қызметті алушыға почта арқылы не қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде қолма-қол беріледі. Көрсетілген мемлекеттік қызметтің нәтижелерімен келіспеген жағдайда көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызмет көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен өтініш білдіре алады.

Мемлекеттік қызмет көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралады.

12. Көрсетілген мемлекеттік қызметтің нәтижелерімен келіспеген жағдайларда көрсетілетін қызметті алушы Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен сотқа жүгінуге құқылы.

4. Мемлекеттік қызмет көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар

13. Мемлекеттiк қызмет көрсету орындарының мекенжайлары Министрліктің www.mvd.gov.kz интернет-ресурсындағы «Iшкi iстер органдарының қызметi туралы» бөлiмде орналастырылған.

14. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты қашықтан қолжетімділік режимінде Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері жөніндегі 1414 бірыңғай байланыс орталығы арқылы алуға мүмкіндігі бар. 15. Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары www.mvd.gov.kz интернет-ресурсында көрсетілген.

«Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымша

нысан

Фотосуреттің орны

Место для

фотографии Қазақстан

Республикасының азаматтығын алу туралы

№ _____анықтама Справка о приеме в гражданство Республики Казахстан

№ _____ Қазақстан Республикасы азаматының жеке куәлігін (паспортын) алу үшін берілді.

Выдана для получения удостоверения личности (паспорта) гражданина Республики Казахстан.

Тегі_____________________________________________________________

Фамилия Аты_____________________________________________________________

Имя Әкесінің аты (бар болса)____________________________________________ Отчество (при наличии) Туған күні_____________________________________________________

Дата рождения 20____ жылғы «____» ___________ № ______

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына, халықаралық келісімге, «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» ҚР Заңының 16-1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылданды.

В соответствии с Указом Президента Республики Казахстан, международным Соглашением, со статьей 16-1 Закона РК «О гражданстве Республики Казахстан» № ______ «____» _________ 20___ года принят в гражданство Республики Казахстан. Онымен бірге Қазақстан Республикасының азаматтығына: _______________________________________________________ _______________________________________________________ балалар қабылданды Вместе с ним (ней) приняты в гражданство Республики Казахстан дети: ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________

ІІД КҚПБ бастығы ___________________

Начальник УМП ДВД (қолы-подпись) М.О. М.П.

№ _____ анықтаманың түбіртегі

Корешок справки

№ _____

Тегі_______________________________________________________________

Фамилия А

ты_______________________________________________________________

Имя Әкесінің аты (бар болса)______________________________________________ Отчество (при наличии)

Туылған күні________________________________________________________

Дата рождения Б

ұрынғы азаматтығы_________________________________________________

Прежнее гражданство

20___ жылғы «___» _________ № _____ Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына, халықаралық келісімге, «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» ҚР Заңының 16-1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылданды.

В соответствии с Указом Президента Республики Казахстан, международным Соглашением, со статьей 16-1 Закона РК «О гражданстве Республики Казахстан»

№ ___ «___» _________20___ года принят в гражданство Республики Казахстан. ____________________________________________________________________________________________ (арнайы атағы, лауазымы, тегі, аты, әкесінің аты (бар болса); специальное звание, должность, фамилия, имя, отчество (при наличии)) _____________________________

(қолы-подпись)

Хабарламаны алдым, шетелдік паспортты тапсырдым _____________________ Извещение получил, иностранный паспорт сдал (қолы-подпись)

20___жылғы «____» ___________ «____» ____________

20___год М.О. М.П.

«Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 2-қосымша

нысан

20___жылғы «___» _________

№ ________

Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы анықтама

Справка о выходе из гражданства Республики Казахстан Выдана _____________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ берілді.

(туған жылы — год рождения)

Қазақстан Республикасы Президентінің 20___ жылғы «___» __________ Жарлығына сәйкес оған және оның кәмелетке толмаған балаларына:

В том, что ему (ей) и его (ее) несовершеннолетним детям: ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________

Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығуларына рұқсат берілді. В соответствии с Указом Президента Республики Казахстан № _____ «___» __________ 20___ года разрешен выход из гражданства Республики Казахстан.

______________________ облысы ІІД КҚПБ бастығы Начальник УМП ДВД ___________________ области М.О.М.П.

«Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 3-қосымша

нысан ______________________________________________

Өтініш берушінің тегі, аты, әкесінің аты (бар болса)

Қазақстан Республикасының азаматтығын алудан, қалпына келтіруден және шығарудан бас тарту туралы анықтама

«Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» 1991 жылғы 20 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңын басшылыққа ала отырып, Көші-қон полициясы басқармасы (бөлімі) _________________________ ______________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________бас тартады.

Бас тарту негіздері көрсетіледі

Осы тілхат 2 данада жасалды, әр тарапқа біреуден.

___________________ облысы ІІД КҚПБ бастығы

Начальник УМП ДВД ___________________ области М.О. ____________________________________________________________________

(арнайы атағы, лауызымы, лауазымды адамның тегі, аты-жөні) _________________________ (лауазымды адамның қолы)

Алдым: Т.А.Ә./өтініш берушінің қолы_____________________________

20__ жылғы «___» _________

«Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 4-қосымша

Нысан __________________________________________________

(аумақтық көші-қон полициясы бөлінісінің атауы) __________________________________________________

Тіркеу нөмірі ____________________________________

(лауазымды адам толтырады) М.О.

1 Фотосуреттің орны

2 Сауалнама-өтініш

3 Мені Қазақстан Республикасының азаматтығына жалпы, жеңілдетілген тәртіппен қабылдауды немесе Қазақстан Республикасының азаматтығын қалпына келтіруді сұраймын (керексізін сызып тастаңыз). Осы өтінішпен жүгінуге ықпал еткен себептер. _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________

Менімен бірге біруақытта менің кәмелетке толмаған балаларымды (ұлымды, қызымды, тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), туған күні мен жері, азаматтығы) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдауды сұраймын

4 Көрсетілген балалардың басқа ата-анасы туралы мәлімет (тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), азаматтығы, тұрғылықты жері) _____________________________

1Өтінішке өлшемі 3,5 х 4,5 сантиметр төрт сурет қоса беріледі.

2Аумақтық көші-қон полициясы бөлінісінің елтаңбалы мөрі қойылады.

3Өтініш қолмен немесе қысқартуларсыз, аббревиатураларсыз, түзетулерсіз және шимайсыз толтырылады. Сұрақтарға жауап жан-жақты болуы тиіс. Қолмен орындалған мәтін түсінікті болуы тиіс.

4Егер жұбайлар Қазақстан Республикасының азаматтығын алу мәселесі бойынша бір уақытта жүгінсе, балалары ата-анасының бірінің өтінішіне жазылады. Өтініш беруші туралы мәлімет

1. Тегі, аты, әкесінің аты (бар болса) ____________________________________________________________

(тегі, аты, әкесінің аты (бар болса) өзгерген жағдайда бұрынғы тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), өзгертудің себебі мен күні көрсетілсін)

2. Туған күні, айы, жылы мен жері ___________________________________

3. Жынысы _______________________________________________________

(еркек, әйел)

4. Қазіргі уақытта қай шет мемлекеттің азаматтығы бар (бұрын болды) _____________________________________________________________________________ (қайда, қашан және қандай негізде алынды және айырылды)

5. Бұрын КСРО азаматтығында тұрдыңыз ба? _______________________________________ _______________________________________________________________________________

(егер иә болса, онда оны тоқтату негізі және күні, көрсетілген мәліметтерді растайтын құжат)

6. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау туралы бұрын өтінішпен жүгіндіңіз бе? ___________________________________________________________________________ (егер иә болса, онда қашан және қай органға, қандай шешім қабылданды)

7. Бар азаматтықтан бас тарту туралы мәлімет не болмаса міндеттеме

5 _______________________________________________________________________________ (көрсетілген мәліметтерді растайтын құжат)

8. Ұлты _____________________________________________________________

9. Діни нанымы ______________________________________________________ (қалауы бойынша көрсетіледі)

10. Білімі және білімі бойынша мамандығы, кәсібі ___________________________________ _______________________________________________________________________________ (қай оқу орнын, қайда және қашан бітірді, диплом нөмірі, берілген күні мен орны) 11. Ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы _______________________________________________

(диплом нөмірі, берілген күні, берілген жері)

12. Отбасы жағдайы ____________________________________________________________

(үйленген (тұрмыста), үйленбеген (тұрмыста емес), ажырасқан) ______________________________________________________________________________ (неке (ажырасу) туралы куәлік нөмірі, берілген күні мен орны)

13. Жақын туыстары (күйеуі (әйелі), ата-анасы, балалары, ағасы-інісі, сіңілісі-қарындасы) Туыстық дәрежесі Тегі, аты, әкесінің аты (бар болса) Туған жылы мен жері Азаматтығы Тұратын елі мен мекенжайы Жұмыс, оқу орны

14. Қазақстан Республикасының азаматтығы бар еңбекке жарамсыз ата-анасының бар-жоғы ______________________________________________________________________________ (еңбекке жарамсыз ата-анасының тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), оның еңбекке жарамсыздығын растайтын құжат) _____________________________________________________________________

15. Өтінішпен жүгінген күннің алдындағы соңғы бес жылдағы еңбек қызметі (жоғары, орта, орта арнайы және кәсіптік-техникалық білім беру оқу орындарын, әскери қызметті қоса алғанда)

6 Күні (айы және жылы) қабылдау-босату Кәсіпорынды, мекемені, ұйымды, министрлікті (ведомствоны) көрсете отырып лауазымы Жұмыс орнының мекенжайы (елі, қала, облыс, елді мекен)

16. Өтінішпен жүгінген күннің алдындағы жылдың 1 қаңтары – 31 желтоқсаны аралығындағы өмір сүрудің қаражат көзі (Қазақстан Республикасының аумағында тұрған кезеңдегі барлық қолда бар табыс түрлерін көрсетіңіз).

6 Кіріс түрі Кірістің мөлшері (теңгеде, шетелдік валютада)

1 Негізгі жұмыс орыны бойынша кіріс

2 Басқа әрекеттен кіріс

3 Банктерге және басқа несие ұымдардағы салымдардан

4 Бағалы қағаздардан және коммерциялық ұйымдарға қатысудың бөлігінен

5 Зейнетақылар, стипендиялар және басқа арнайы төлемдер не кірістер (қайндайлары көрсетілсін)

17. Жеке сәйкестендіру нөмірі (ол болған жағдайда) ________________________________

18. Қазақ (орыс) тілін білесіз бе? _________________________________________________ ______________________________________________________________________________ (мәліметтерді растайтын құжат, оның нөмірі, берілген күні және орыны)

19. Әскери міндетке қатысы _________________________________________________________________

(әскери міндетті немесе әскери міндетті емес, өтініш берген сәтте шет мемлекетте әскери қызметке немесе баламалы азаматтық қызметке шақырылмаған ба?)

20. Тұруға ықтиярхатпен расталған Қазақстан Республикасының аумағында тұру7 _____________________________________________________________________________ (қай уақыттан бастап, оның ішінде үздіксіз)

Тұрақты тұрған кезеңде Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге шығу Кету Келу Келген елі Сапардың мақсаты Күні Шекараны кесіп өткен жері мен көлік түрі Кеткен елі Күні Шекараны кесіп өткен жері мен көлік түрі

21. Қазақстан Республикасы аумағында тұруға ерекше мәртебенің (оралман мәртебесі, босқын деп тану) бар-жоғы__________________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________

(куәлік түрі, оның нөмірі, алған күні, оны берген органның атауы)

22. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау туралы өтінішпен жүгінген күннің алдындағы бес жыл ішінде Қазақстан Республикасы аумағынан тыс жерлерге шығарылдыңыз ба? _____________ _______________________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________________

(егер иә болса, елден тыс шығарудың себебі көрсетілсін, елден тыс шығару туралы қаулының нөмірі мен күні)

23. Шет мемлекетте әскери қызметте, қауіпсіздік органдарында немесе құқық қорғау органдарында қызметте тұрасыз ба?

(тұрдыңыз ба?)__________________________________________________________ ______________________________________________________________________________

(егер иә болса, онда қашан, қандай кезеңде, соңғы лауазымы, атағы, шені)

24. Қылмыстық жауапкершілікке тартылдыңыз ба ___________________________________ _______________________________________________________________________________

(егер иә болса, тиісті мемлекеттің қылмыстық заңнамасының қандай баптары бойынша, сотталған жағдайда үкімнің көшірмесін қоса бере отырып, бұлтартпау шарасын көрсету) 25. Қылмыс жасағаныңыз үшін шет мемлекеттің құзыретті органдары қылмыстық тәртіпте қудалап жүрген жоқ па?

___________________________ (иә, жоқ)

26. Тұрғылықты мекенжайы, телефоны

__________________________________

27. Жеке басын куәландыратын құжат __________________________________

(құжат нөмірі, қашан және кім берді)

Өтінішпен бірге мынадай құжаттар ұсынамын: _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ Ұсынылған құжаттардың түпнұсқалығын және жазылған деректердің дұрыстығын растаймын ____________________________ ____________________________

(өтініш берілген күн) (өтініш берушінің қолы)

Өтініш «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заңның_____________________ негізінде __________________ қарауға қабылданды.

(бабы, бөлігі, тармағы)

Өтінішті толтырудың дұрыстығын және қажетті құжаттардың бар-жоғын тексердім; өтінішке менің қатысуыммен қол қойылды, өтініш берушінің қолының түпнұсқалығын растаймын. _______________________________________________________________________________ (құжатты қабылдаған аумақтық көші-қон полициясы бөлінісінің лауазымды адамының арнайы атағы, лауазымы, тегі, аты-жөні) _____________________________ (лауазымды адамның қолы)

Бастық _____________________________________________________________________ (аумақтық көші-қон полициясы бөлінісінің атауы) ________________________________ ____________ ___________________

(арнайы атағы) (қолы) (тегі, аты-жөні) _____________________________

5Егер өзге азаматтық Қазақстан Республикасының азаматтығын алғаны салдарынан тоқтатылса, Қазақстан Республикасының азаматтығын алған күннен бастап үш ай ішінде тиісті құжат ұсыну міндеттемесі беріледі.

6Осы тармақты толтырған кезде кәсіпорынның, мекеменің, ұйымның атауын өтініш беруші онда жұмыс істеген кезеңде қалай аталса, солай көрсету қажет. Егер өтініш беруші заңды тұлғаның білімінсіз кәсіпкер болып табылса, тіркеу туралы куәлік нөмірі, тіркеген органның атауы мен берілген орны көрсетіледі. Әскери қызмет өткерген жағдайда лауазымын, әскери бөлімнің (мекеменің) нөмірін, оның орналасқан жерін көрсету қажет.

7Егер өтініш берушіге зейнетақы тағайындалса, зейнетақының түрін, куәліктің нөмірін, оны кім және қашан бергенін көрсету қажет. «Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 5-қосымша

нысан

Міндеттеме

Мен ________________________________________________________________________________________

Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдауды өтіне отырып, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен Заңдарын сақтауға, оның мүдделері мен аумақтық тұтастығын қорғауға, мемлекеттік тілге және аумағында тұратын барлық ұлт өкілдерінің тіліне, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлеріне құрметпен қарауға, Қазақстан Республикасының күш-қуатын, егемендігі мен тәуелсіздігін нығайтуға міндеттенемін.

20 ___ жылғы «____» __________ _________________________ (қолы)

Обязательство Я, __________________________________________________________________________________________,

ходатайствуя о приеме в гражданство Республики Казахстан, обязуюсь соблюдать Конституцию и Законы Республики Казахстан, защищать ее интересы и территориальную целостность, уважительно относиться к обычаям, традициям, государственному языку и языку представителей всех национальностей, проживающих на ее территории, способствовать укреплению могущества, суверенитета и независимости Республики Казахстан.

«___»__________20___год _____________________

(подпись)

«Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 6-қосымша

Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдаудың жеңілдетілген тәртiбi белгiленетiн адамдар үшін кәсiптердiң және оларға қойылатын талаптардың

ТІЗБЕСІ

Р/с № Кәсiп Талаптар

1 2 3 1. Әртiс Халықаралық наградалармен және атақтармен атап өтілген аса көрнекті музыкалық, сахналық немесе хореографиялық қабілетiнiң, кәсiптiк шеберлiгiнiң және жарқын шығармашылық жеке даралығының болуы

2. Археолог Ғылыми дәрежесiнiң және атағының, халықаралық сертификаттарының, ғылыми зерттеулері мен iзденiстерiнiң, ғылыми басылымдарда жарияланымдарының болуы, халықаралық конференцияларға және әлемдiк маңызы бар iрi археологиялық ескерткiштердiң ашылуына қатысуы

3. Сәулетші Сәулет және құрылыс саласындағы ғылыми дәрежесi мен атағының, халықаралық сертификаттарының, қала құрылысының бас жоспарларын әзiрлеуде және айрықша iрi әрi күрделi объектілердi жобалауда тәжiрибесiнiң болуы

4. Балетмейстер Аса көрнектi балет әртiстерiн даярлауда тәжiрибесiнiң, халықаралық сертификаттарының және iрi театрлардағы жұмыс өтiлiнiң болуы, әлемдiк сыныптағы спектакльдердi дайындауға қатысуы

5. Биолог, микробиолог (бактериолог, вирусолог) Биология, бактериология, вирусология, гендiк инженерия және басқа да аралас ғылымдар саласындағы ғылыми дәрежесi мен атағының, халықаралық сертификаттарының, ғылыми-зерттеу жұмыстарының және халықаралық маңызы бар iзденiстерiнiң болуы

6. Дәрiгер Медицина саласындағы ғылыми дәрежесi мен атағының, ғылыми-зерттеу жұмыстарының және халықаралық маңызы бар iзденiстерiнiң, халықаралық сертификаттарының болуы, сондай-ақ мамандануына сәйкес: акушерлiк және гинекология; ангиохирургия; анестезиология-реаниматология; кардиохирургия; нейрохирургия; онкология; онкогематология; оториноларингология; радиология; трансплантология; фармакология және клиникалық фармакология; жақ-бет хирургиясы саласындағы диагностика мен емдеудiң озық әдiстерiн меңгеруi

7. Геолог, геофизик Геологиялық және геофизикалық ғылымдар саласындағы ғылыми дәрежесi мен атағының, ғылыми зерттеулерi мен iзденiстерiнiң, ядролық жарылыстар және жер сілкiнiстерi мониторингi саласындағы жұмыс тәжiрибесiнiң болуы

8. Дирижер Аса көрнектi музыкалық деректерiнiң және халықаралық конкурстарға қатысқанын растайтын дипломдарының, әлемнiң жетекшi театрлары мен концерт залдарында дирижерлық еткен жұмыс тәжiрибесiнiң болуы

9. Инженер Ғылыми дәрежесi мен атағының, ғылыми-зерттеу жұмыстары мен iзденiстерiнiң, халықаралық сертификаттарының болуы, сондай-ақ экономикалық қызмет түрiне сәйкес: сейсмологиялық құбылыстарды орта мерзiмдi, қысқа мерзiмдi болжау әдiстерiн меңгеруi; қуатты энергетикалық және жоғары температурадағы плазма қондырғыларын пайдалану; ғылым және техника, рационализация, өнертапқыштық жетiстiктерiн енгiзу; қоршаған ортаны тазарту және оның ластануын болдырмау жөнiндегi ғылыми-зерттеу және тәжiрибелiк жұмыстарды әзiрлеу; ядролық реакторларды пайдалану, реакторды (жылдамдатқышты, ядролық-физикалық қондырғыны) басқару; ақпараттық технологиялар мен телекоммуникациялар; озық бағдарламалық қамтамасыз етудi және қазiргi заманғы компьютерлiк жабдықтарды әзiрлеу; информатика және жүйелiк бағдарламалау; ғарыш қызметi саласындағы ғылыми-зерттеу және тәжiрибе-конструкторлық жұмыстарды әзiрлеу; зымырандар мен ғарыш аппараттарының, ғарыштық ұшу аппараттары мен екпiндеткiш блоктарының бастапқы және техникалық кешендерiн әзiрлеу және пайдалану; телеметриялық жүйелер мен кешендер, компьютерлiк өлшеу блоктары; өндiрiстiк және тұрғын үй-азаматтық мақсаттағы объектілердiң құрылысына арналған технологиялық жобалау; ауыл шаруашылығы машиналарын жасау саласына прогрессивтi технологиялық процестердi енгiзу; субстанциялар мен дәрілiк нысандар өндiрiсi жөнiндегi арнайы, осы заманғы фармацевтiк жабдықтардағы фармацевтикалық бейiн; дәрілiк нысандар мен препараттарды биофармацевтикалық зерделеу; дәрілiк субстанциялар мен фитопрепараттар өндiрудiң технологиялық негiздерi мен әдiстерiн әзiрлеу; жүйелi бағдарламалау; жоғары деңгейдегi бағдарламалық қамтамасыз етудi әзiрлеу

10. Нұсқаушы-спортшы Олимпиада ойындарында бiрiншi–алтыншы орынды немесе әлем чемпионаттарында бiрiншiден үшiншi орынды немесе Азия ойындарында бiрiншi орынды немесе Еуропа чемпионаттарында бiрiншi, екiншi орынды немесе спорттың олимпиадалық түрлерi бойынша әлем кубогі финалдарында бiрiншi орынды немесе Азия, Еуропа чемпионаттарында, бүкілдүниежүзілiк универсиадаларда, Бүкiлдүниежүзілiк жасөспiрiмдер мен юниорлар ойындарында бiрiншi-үшiншi орынды иемденген халықаралық бiлiктілiгi бар спорт шеберiнен төмен емес спорттық атағының болуы

11. Ұшқыш (пилот) Азаматтық әуе кемелерiне рұқсаты бар ұшқыш (пилот) куәлiгiнiң болуы. Жоғары кәсiптiк шеберлiгi мен даярлығы, әуе кеңiстiгiнiң қауiпсiз пайдаланылуын реттейтiн нормативтiк құқықтық актілерді бiлуi, кеменiң ұшу және пайдалану ережелерiн сақтауы. Денсаулығының белгiленген талаптарға сәйкестiгi

12. Ұшқыш-нұсқаушы Жоғары кәсiптiк шеберлiгi мен даярлығы, әуе кеңiстігiнiң қауiпсiз пайдалануды реттейтiн нормативтiк құқықтық актілердi бiлуi, кеменiң ұшу және пайдалану ережелерiн сақтауы. Денсаулығының белгіленген талаптарға сәйкестiгi

13. Ұшқыш-сынаушы Жоғары кәсiптiк шеберлiгi мен даярлығы, әуе кеңiстiгiнiң қауiпсiз пайдалануды реттейтiн нормативтiк құқықтық актілерді бiлуi, кеменiң ұшу және пайдалану ережелерiн сақтауы. Денсаулығының белгiленген талаптарға сәйкестiгi

14. Ұшқыш-қадағалаушы Арнайы даярлығы, орман қорғау саласындағы жұмыс тәжiрибесiнiң, я және өрт қауiпсiздiгi жөнiндегi бiлiмiнiң болуы

15. Математик Мамандығы бойынша ғылыми дәрежесi мен атағының, халықаралық сертификаттарының, жұмыс тәжiрибесiнiң, математика, қолданбалы математика және аралас ғылымдар саласындағы халықаралық маңызды ғылыми зерттеулерi мен iзденiстерiнiң болуы

16. Ғылыми қызметкер (физика және астрономия саласында) Мамандығы бойынша ғылыми дәрежесi мен атағының, жұмыс тәжiрибесiнiң, физика мен астрономия және басқа да аралас қызмет түрлерi саласындағы өнертапқыштық немесе ғылыми еңбектерiне авторлық куәлiктерiнiң болуы

17. Провизор Фармакологиялық заттар мен дәрілік шикiзаттың физикалық және химиялық қасиеттерiн, оларды aлу, тазалау, стандарттау және сапасын бақылау әдiстерi саласындағы аса көрнектi ғылыми зерттеулерiнiң болуы. Фармаэкономика жөнiндегi зерттеулердiң, медицина мен фармацевтика саласындағы мамандарды халықаралық стандарттар бойынша инспекциялаудың және оқытудың озық әдiстерiн меңгеруi (GPP, GCP, GMP, GLP, GDP)

18. Режиссер Аса көрнектi қойылым қою деректерiнiң, халықаралық фестивальдарға қатысқанын растайтын атақтары мен дипломдарының, әлемнiң iрi театрлары мен концерт залдарындағы жұмыс тәжiрибесiнiң болуы

19. Құтқарушы Құтқару және шұғыл жұмыстарды жүргiзуге арнайы даярлығының, «Халықаралық сыныптағы құтқарушы» үлгiсiндегi білiктілiк берiлген халықаралық сертификаттарының, iрi авариялық және төтенше жағдайлардың салдарын жоюдағы жұмыс тәжiрибесiнiң, авариялық құтқару құралдарын қолдану жөнiндегi дағдысы мен шеберлiгiнiң болуы

20. Жаттықтырушы Халықаралық бiлiктілiктегi спорт шеберiнен кем емес спорттық атағының, мамандығы бойынша жұмыс өтілiнiң Олимпиадалық ойындарда бiрiншi–алтыншы орынды иемденген жоғары білiктi кемiнде бiр спортшыны немесе Азия ойындарында бiрiнші – үшiншi орынды иемденген бiр спортшыны немесе әлем, Азия, Еуропа чемпионаттарында, бүкілдүниежүзілiк универсиадаларда, Бүкiлдүниежүзілiк жасөспiрiмдер ойындарында, спорттың жеке немесе ойын түрлерiнде бiрiншi–үшiншi орынды иемденген спортшыны даярлау жөнiндегi жұмыс тәжiрибесiнiң болуы

21. Мұғалiм Мамандығы бойынша жоғары санаты мен жұмыс тәжiрибесiнiң, халықаралық сертификаттарының және мынадай мамандықтар бойынша тиiстi жоғары кәсiптiк білiмiнiң болуы: математика, физика, химия, биология, ағылшын тiлi, информатика, жалпы тарих; мемлекеттiк немесе орыс тiлдерiн меңгеруi, шет тілдерді еркiн меңгеруi

22. Химик Ғылыми дәрежесi мен атағының, халықаралық сертификаттарының мамандығы бойынша жұмыс тәжiрибесiнiң, химия, токсикология және аралас ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерi мен iзденiстерiнiң болуы

23. Суретшi Кәсіптiк білімiнің, жоғары көркем өнер шығармаларының, халықаралық наградалары мен атақтарының, өнертанушылардан шығармашылық мiнездемесiнiң болуы; халықаралық көрмелерге, симпозиумдар мен конкурстарға қатысуы

24. Штурман (авиацияда) Жоғары кәсiптiк даярлығы мен навигация және ұшу аппаратын жауынгерлiк қолдану жөнiндегi шеберлiгi;

әуе кеңiстiгiн қауiпсiз пайдалануды реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердi білуi. Денсаулығының белгiленген талаптарға сәйкестiгi

«Қазақстан Республикасының азаматтығын алуды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 7-қосымша

нысан

Құжаттарды тапсырғаны туралы № _________ анықтама

Справка о сдаче документов № _________ _______________

азаматының № ____________________ паспортына берілді

Выдана к паспорту № ________________ гражданина ____________________

Тегі ______________________________________________________________

Фамилия

Аты ______________________________________________________________

Имя

Әкесінің аты (бар болса) _____________________________________________

Отчество (при наличии)

Туған жылы _______________________________________________________

Дата рождения

20___жылғы «___» __________ ол шын мәнінде Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдау не одан шығу туралы өтініш білдірді.

В том, что он (а) действительно «___» __________20___года подал (а) ходатайство о приобретении либо о выходе из гражданства Республики Казахстан.

Онымен бірге: _________________________________________________

Вместе с ним (ней) ходатайствуют: _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ _________________ өтініш берді.

_______________________________________ облысы ІІД КҚПБ бастығы

Начальник УМП ДВД ___________________________________________ М.О. М.П.

№ _______ анықтама түбіртегі

Корешок справки № _______

Тегі __________________________________________________________

Фамилия

Аты __________________________________________________________

Имя Әкесінің аты (бар болса) _________________________________________

Отчество (при наличии)

Туған жылы ___________________________________________________

Дата рождения

Бұрынғы азаматтығы ___________________________________________ Прежнее гражданство

Паспортының № _______________________________________________

№ ___________________________________________________ паспорта 20__ жылғы «___» __________ ол шын мәнінде Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдау не одан шығу туралы өтініш білдірді.

В том, что он (а) действительно «___» __________ 20____ года подал (а) ходатайство о приобретении либо о выходе из гражданства Республики Казахстан.

Онымен бірге: _________________________________________________

Вместе с ним (ней) ходатайствуют: ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ _________________________________________________өтініш берді. ____________________________________________________________________

(арнайы атағы, лауазымы, тегі, аты, әкесінің аты (бар болса);

специальное звание, должность, фамилия, имя, отчество (при наличии)) _____________________________ (қолы — подпись)

Анықтаманы алдым ______________________________________________

Справку получил (а) (қолы — подпись) 20__ жылғы «___» ___________ М.О. М.П. «Қазақстан Республикасының азаматтығын ауды және одан шығуды тiркеу» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет стандартына 8-қосымша

нысан _______________________________________________

(аумақтық көші-қон полициясы бөлінісінің атауы) _______________________________________________ Тіркеу нөмірі _________________________________ (лауазымды адам толтырады) М.О.

1 Фотосуреттің орны

2 Сауалнама-өтініш

3 Маған Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығуға рұқсат етуіңізді сұраймын. Осы өтінішпен жүгінуге ықпал еткен себептер _____________________________________________________________________________ Біруақытта өзіммен бірге кәмелетке толмаған балаларымды (балам, қызым, тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), туған күні, жылы, азаматтығы) Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығуға рұқсат етуіңізді сұраймын Көрсетілген балалардың басқа ата-аналары туралы мәлімет (тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), тұрғылықты жері, азаматтығы, Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болса, сақтайды ма, жоқ па соны көрсетсін) Өтініш беруші туралы мәліметтер

1. Тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), ___________________________________________ ___________________________________________________________________________ (тектері, аттары, әкесінің аттары (бар болса) өзгерген жағдайда бұрынғы тегі, аты, әкесінің аты (бар болса) себебі және өзгерген күні көрсетілсін)

2. Туған күні, айы, жылы және жері ___________________________________________ __________________________________________________________________________

3. Жынысы (еркек, әйел) ___________________________

4. Отбасылық жағдайы ______________________________________________________ (үйленген (тұрмыста), бойдақ (тұрмыста емес), ажырасқан, неке (ажырасқаны) туралы куәлік, берілген күні және орны) __________________________________________________________________________

5. Ұлты ___________________________________________________________________ (тілегі бойынша көрсетіледі)

6. Діні ___________________________________________________________________ (тілегі бойынша көрсетіледі)

7. Білімі, білімі бойынша мамандығы, кәсібі ________________________________________ ____________________________________________________________________________ (қандай оқу орнын қашан және қайда бітірді, диплом нөмірі, берілген күні және орны) 8. Ғылыми атағы, ғылыми дәрежесі _______________________________________________ (диплом нөмірі, берілген күні және орны)

9. Соңғы бес жылдағы еңбек қызметі Күні (айы және жылы) Жұмыс орны және лауазымы Жұмыс орнының мекенжайы қабылданды босатылды

10. Қазақстан Республикасының заңымен бекітілген салықтарды төлеу бойынша орындалмаған міндеттемелер бар ма _____________________________________________ (иә, жоқ)

11. Әскери міндеттілікке қатысы ________________________________________________ ____________________________________________________________________________ (әскери міндетті, әскери міндетті емес, әскери қызметтен өтсе, қашан, қайда, әскер түрі, әскери атағы көрсетілсін)

12. Қазақастан Республикасының құзыретті органдарына қылмыстық іс бойынша айыпталушы ретінде тартылдыңыз ба? __________________________________________ (иә, жоқ)

13. Сізге қатысты заңды күшіне енген және орындауға жататын айыптау сот үкімі бар ма? __________________________________________ (иә, жоқ)

14. Көрсетілген өтініште Сіздің және Сіздің балаларыңыздың өзге азаматтығы бар ма? ____________________________________________________________________________ (иә болса, қандай, қашан және қандай негізде құжат алынды, оның нөмірі, күні және берілген орны; өзге азаматтығы болмаған кезде – оны алу мүмкіндігін растау)

15. Бұрын Қазақстан Республикасында тұрақты тұрды ма? __________________________ _____________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________ (егер иә болса, қандай мекенжай бойынша тіркелгені көрсетілсін, қашан және қандай құжат бойынша Қазақстаннан кетті)

16. Қазақстан Республикасында тұрғылықты жері бойынша тіркеу есебінен шығарылдыңыз ба? (ұсынылған құжатқа сәйкес) _________________________________________________________________

17. Тұрғылықты жердің мекенжайы, телефоны ____________________________________ ____________________________________________________________________________ 18. Жеке басын куәландыратын құжат және Қазақстан Республикасының азаматтығы _____________________________________________________________________ (түрі, сериясы, нөмірі, кім және қашан берілген) Өтінішпен бірге мынадай құжаттар ұсынылады: _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ Маған «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заңның 22-бабына сәйкес жалған құжаттардың және көрнеу жалған мәліметтердің негізінде қабылданған Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы шешім жойылуға жататыны ескертілді. Өтініште көрсетілген дербес деректерді өңдеуге келісім беремін. Ұсынылған құжаттардың түпнұсқалығын және баяндалған деректердің шынайылығын растаймын. _______________________ ___________________ (өтініш берген күн) (өтініш берушінің қолы) Өтініш қарауға «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заңның негізінде _______________________________________________________________________________________________________ қабылданды (бап, бөлім, тармақ) (күні) Өтінішті толтырудың дұрыстығы және қажетті құжаттардың бар болуын тексерді; өтінішке менің қатысуыммен қол қойылды, өтініш берушінің қолының түпнұсқалығын растаймын.

4______________________________________ ____________________________________________________________________________________________ (лауазымды адамның тегі, аты, әкесінің аты (бар болса), лауазымы) ________________________ (лауазымды адамның қолы) _____________________________ 1Өтінішке өлшемі 3,5 х 4,5 см төрт сурет беріледі. 2Мөр қойылады. 3Өтініш өз қолымен қысқартуларсыз, аббревиатураларсыз, түзетулерсіз және шимайсыз жазылады. Сұрақтарға жауаптар толық болуы тиіс. Қолмен орындалған мәтін түсінікті болуы тиіс.

4»Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заң бабының үшінші бөлігінде көзделген жағдайда өтініш берушінің қолының түпнұсқалығы нотариалды куәландырылады.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 7 сәуірдегі № 315 бұйрығына 4-қосымша

«Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беру және ұзарту» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты

1. Жалпы ережелер

1. «Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беру және ұзарту» мемлекеттік көрсетілетін қызмет (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет).

2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірледі.

3. Мемлекеттік көрсетілетін қызметті Министрліктің аумақтық бөліністері (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Құжаттарды қабылдау және мемлекеттік қызметті көрсету нәтижелерін беруді көрсетілетін қызметті беруші жүзеге асырады. 2. Мемлекеттік қызметті көрсету тәртібі

4. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімдері:

1) қажетті құжаттардың топтамасын тапсырған сәттен бастап күнтізбелік 90 (тоқсан) күн;

2) құжаттарды тапсыру үшін рұқсат етілетін ең ұзақ күту уақыты – 30 (отыз) минут;

3) көрсетілетін қызметті алушыға рұқсат етілетін ең ұзақ қызмет көрсету уақыты – 30 (отыз) минут.

5. Мемлекеттік қызмет көрсету нысаны: қағаз түрінде.

6. Мемлекеттiк қызмет көрсету нәтижелерi:

1) босқын мәртебесін беру және босқынның куәлігін беру;

2) босқынның мәртебесін ұзарту;

3) осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 10-тармағында көзделген жағдайлар және негіздер бойынша мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту туралы дәлелді жауап. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: қағаз түрінде.

7. Мемлекеттік қызмет жеке тұлғаларға (бұдар әрі – көрсетілетін қызметті алушы) тегін көрсетіледі.

8. Көрсетілетін қызметті берушінің жұмыс кестесі – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа, дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда сағат 9.00-ден 18.30-ға дейiн, түскі асқа үзіліс сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiн. Өтініштерді қабылдау және мемлекеттік көрсетілетін қызметті көрсетудің нәтижелерін беру сағат 9.00-ден 18.30-ға дейiн, түскі асқа үзіліс сағат 13.00-ден 14.30-ға дейiн. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусiз кезек тәртiбiмен жүзеге асырылады.

9. Пана іздеген шетелдіктердің және Қазақстан Республикасындағы олардың отбасы мүшелерінің болатын жері бойынша көрсетілетін қызметті алушы жүгінген кезде мемлекеттік қызмет көрсету үшін қажетті құжаттардың тізбесі:

1) осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартқа 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша босқын мәртебесін беру (ұзарту) туралы қолдаухат;

2) пана іздеген адамның жеке басын куәландыратын немесе растайтын құжаттар;

3) қолдаухаттың негізділігін растайтын құжаттар мен материалдар (болған жағдайда). Барлық қажетті құжаттар қабылданғаннан кейін көрсетілетін қызметті беруші мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартқа 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша құжаттардың қабылданғаны туралы көрсетілетін қызметті алушыға берілген күнін көрсете отырып, талон береді.

10. Мыналар:

1) адамның нәсілдік, ұлттық, діни сенім, азаматтық белгісі, белгілі бір әлеуметтік топқа жататындығы немесе саяси нанымы бойынша қудалау құрбаны болуы мүмкін деген негізделген қауіп болмаса; 2) егер адам өзі туралы және Қазақстан Республикасының аумағына келу мән-жайлары туралы хабарлаудан бас тартса не көрінеу жалған мәліметтерді хабарласа, сондай-ақ жалған құжаттарды ұсынса; 3) адамда өзі оның қорғауын пайдалана алатын үшінші мемлекеттің азаматтығы болса; 4) егер адам қауіпсіз үшінші елдің аумағынан тікелей келсе; 5) егер аталған адамға қатысты өзі азаматы болып табылатын елде не келген елінде әрекет ететін террористік, экстремистік, сондай-ақ тыйым салынған діни ұйымдардың қызметіне қатысады не қатысты деп топшылауға салмақты негіздер болса; 6) егер аталған адам жөнінде бейбітшілікке қарсы қылмысқа, әскери қылмысқа немесе адамзатқа қарсы қылмысқа қатысты шаралар қолдану мақсатында жасалған халықаралық актілерде осы әрекеттерге берілген анықтамадағы осындай қылмыстарды жасады деп топшылауға салмақты негіздер болса;

7) егер аталған адамға қатысты ол Қазақстан Республикасының аумағына келгенге дейін оның шегінен тысқары жерлерде саяси емес сипаттағы ауыр қылмыс жасады деп топшылауға салмақты негіздер болса;


8) егер аталған адамға қатысты ол Қазақстан Республикасы мүшесі болып табылатын Біріккен Ұлттар Ұйымының және халықаралық ұйымдардың мақсаты мен қағидаттарына қайшы келетін әрекеттердің жасалуына кінәлі деген салмақты негіздер болса;

9) егер аталған адам Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар істері жөніндегі Жоғарғы комиссарының басқармасынан басқа, Біріккен Ұлттар Ұйымы органдарының немесе мекемелерінің қорғауын не көмегін пайдаланып отырса, мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту үшін негіз болып табылады.

3. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушілердің және (немесе) оның лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі

11. Мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) оның лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану: шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 13-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрлік басшысының атына беріледі. Шағым почта арқылы жазбаша нысанда не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі қолма-қол беріледі. Шағымда көрсетілетін қызметті алушы оның тегін, атын, әкесінің атын (ол болған жағдайда), почталық мекенжайын, шығыс нөмірін және күнін көрсетеді. Шағымға көрсетілетін қызметті алушы қол қоюы тиіс. Қабылданған шағым ішкі істер органдарының жеке және заңды тұлғалардың шағымдары мен өтініштерін есепке алу журналдарында тіркеледі. Шағымның қабылданғанын растайтын құжат күні мен уақыты, шағымды/өтінішті қабылдаған адамның тегі және аты-жөні, сондай-ақ берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орны және шағымды қарау барысы туралы білуге болатын лауазымды адамдардың байланыс деректері көрсетілген талон болып табылады. Көрсетілетін қызметті берушінің атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қарауға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға пошта байланысы арқылы не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол беріледі. Көрсетілген мемлекеттік қызметтің нәтижелерімен келіспеген жағдайда көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен өтініш білдіре алады. Мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралады.

12. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нәтижелерімен келіспеген жағдайда көрсетілетін қызметті алушының Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен сотқа жүгінуге құқығы бар.

4. Мемлекеттік қызметті көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар

13. Мемлекеттiк көрсетілетін қызмет орындарының мекенжайлары Министрліктің www.mvd.gov.kz интернет-ресурсында «Iшкi iстер органдарының қызметi туралы» бөлiмде орналастырылған.

14. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметті көрсету тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты қашықтықтан қолжетімділік режимінде Мемлекеттік қызметтер көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс-орталығы арқылы алу мүмкіндігі бар. 15. Дене мүмкіндіктері шектеулі қызмет алушыларға қызмет көрсету үшін жағдайдар көзделген, ғимаратқа кіреберіс пандустармен жабдықталған, күту үшін креслолар бар. 16. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары www.mvd.gov.kz интернет-ресурсында көрсетілген. Мемлекеттік қызметтер көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс-орталығы: 1414. «Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беру және ұзарту» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымша нысан кімге __________________________________ (лауазымы, тегі, аты-жөні _________________________ азаматы(-шасы) (қай мемлекеттен) ________________________________________ тұрақты тұрғылықты орны ________________________________________ (мекенжайы) уақытша тұратын отбасы құрамы __________ адамнан тұратын кімнен _________________________________ (тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда)) Босқын мәртебесін беру (ұзарту) туралы қолдаухат Маған және менің отбасымның мүшелеріне Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беруіңізді (ұзартуыңызды) сұраймын. Өзімнің тұрғылықты жерімнен мынадай себептер бойынша кетуге мәжбүрмін: ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ босқын мәртебесін беруге арналған мән-жайларды сақтау туралы ақпаратты ұзарту үшін Туған күні, айы, жылы және жері _____________________________________ Азаматтығы (бұрын тұрақты тұрған елі) _______________________________ ___________________________________________________________________ Ұлты (этникалық тиесілігі) __________________________________________ Білетін тілдерім ____________________________________________________ Қазақстан Республикасына келген күні ________________________________ Заңды (заңсыз) келдім _______________________________________________ Жеке басты куәландыратын құжаттары немесе пана іздеген адамның жеке басын растайтын құжаттар ____________________________________________ ____________________________________________________________________ (атауы, сериясы, нөмірі, қашан берілген және кім берген) Менімен бірге отбасымның мүшелері келді: № Тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда) Туған күні Туыстық дәрежесі Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беру туралы қолдаухатпен бұрын өтініш білдірді ме? (пана іздеген адамдар үшін) Өтініш білдірсе, орган көрсетілсін __________________________________ ____________________________________________________________________ Босқын мәртебесі қашан және қанша мерзімге берілді? (босқын мәртебесін ұзартуға қолдаухат берген босқындар үшін) ________________ ____________________________________________________________________ ______________________ ________________________________________ (өтініш берілген күні) (пана іздеген адамның не босқынның қолы) Қолдаухатты қабылдаған аумақтық бөлімшенің қызметкері _______________ ___________________________________ _____________ (қолы) (Т.А.Ә (ол болған жағдайда)) (күні) Қолдаухатты тіркеу туралы ақпарат: ____________________________________________________________________

(Т.А.Ә., лауазымы, тіркелген күні, нөмірі, жұмыскердің қолы) «Қазақстан Республикасында босқын мәртебесін беру және ұзарту» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 2-қосымша нысан Мемлекеттік қызмет көрсетуге құжаттарды қабылдау туралы № ________талон ____________________________________________________________________ (Өтініш берушінің Т.А.Ә. (ол болған жағдайда) немесе заңды тұлғаның атауы) Қабылданған құжаттар тізбесі:

1. __________________________________________________________________

2. __________________________________________________________________

3. __________________________________________________________________

4. __________________________________________________________________

5. __________________________________________________________________

6. __________________________________________________________________

7. __________________________________________________________________

8. __________________________________________________________________

9. __________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ Қабылдаған:_________________________________________________________

/ (аумақтық бөлімше қызметкерінің лауазымы) ______________/______________________________________________________

(қолы) (Т.А.Ә. ол болған жағдайда, лауазымы) ________ жылы «___» _______________________

Берілген күні және уақыты: ______ жылғы «___» _______ __ сағ. __ мин.

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 27 мамырдағы Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №11203 болып енгізілді.

Ақпарат көзі: http://egemen.kz/2015/07/02/68662

 

толығырақ

kosh

      Кеше Ішкі істер министрлігі Көші-қон полициясы департаментінен қуанышты хабар келді. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің  2015 жыл 7-сәуірдегі 315 Қаулысымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 19 ақпандағы №111 Қаулысына сай шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тiркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беруде 2012 жылдан бері (бұрынғы №362 Қаулы) талап етіліп келген «оның азаматтығы мемлекетінің жазбаша келісімі ретiнде болуы мүмкiн кету парағы не шетелге тұрақты тұру үшiн шығуға рұқсатты растайтын басқа құжат» күшінен қалдырылыпты.

      Өкінерлігі, бұл құжаттың ешқендай заңдық негізі болмастан Қаулыға еніп кеткендігі! Сөйтіп, Қазақ көшінің қадамын тоқтатуға ұрындырды.

     Осы «Шығу парағы» мен «Азаматтығы тиесілі және (немесе) тұрақты тұратын мемлекетіндегі соттылығы (соттылығының жоқтығы) туралы құжат» туралы мәселе БАҚ-та көп жазылды. Кедергіні алып тастау жөнінде Қазақстан Республикасы Парланменті Сенатының Мұрат Бақтиярұлы, Қуаныш Айтаханов, Нұрлан Оразалин, Жабал Ерғалиев бастаған депутаттары Үкімет басы К.Мәсімовтың атына хат жазған болатын.

     Әдетте Үкімет қаулылары баспасөзде жарық көрген соң 10 күннен кейін қолданысқа еніп атқарыла бастайды. Ал, аталмыш құжатты күшінен қалдыру туралы бұйырықты Көші-қон полициясы департаменті 3-маусымда «Егемен Қазақстан» газетіне, 5-маусымда «Казахстанская правда» газетіне жіберіпті (Тіркеткен номерлері: №963 және № 08 – 36 – 825).

      Ауыт Мұқибек, http://qamshy.kz/?p=25360 

толығырақ

      1991 жылы еліміз тәуелсіздік алғаннан бері 259 539 отбасы немесе 953 908 этникалық қазақ тарихи Отанына оралып, оралман мәртебесін алды. Бұл елдегі тұрғындардың жалпы санының 5,5% құрайды. Бұл туралы ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің баспасөз қызметінен хабарлап отыр.  

      Оралмандардың көпшілігі - 61,5% Өзбекстаннан, 14,3% - Қытайдан, 9,3% - Моңғолиядан, 6,8% - Түркіменстаннан, 4,6% - Ресейден, 3,5% - өзге елдерден келгендер.

      Олардың басым бөлігі - 21,2% Оңтүстік Қазақстан облысына, 16,3% - Алматы облысына, 13% - Маңғыстау облысына, 9,4% - Жамбыл облысына, 40,1% - өзге өңірлерге орналасты.

       Елге келгендердің жалпы санының 55,6% - еңбекке қабілетті жастағы тұлғалар, 39,9 % - 18 жасқа дейінгі балалар, 4,5 % - зейнеткерлер құрайды.

     Еңбекке қабілетті жастағы оралмандардың көпшілігі (60,8%) жалпы орта білім, 20,5% - арнаулы орта білім, 8,7% - жоғары білім алса, білімі жоқ оралмандар саны - 9,9%.

      2015 жылғы 1 тоқсанда елімізге 380 отбасы немесе 1026 этникалық қазақ келіп, оралман мәртебесіне ие болды.

      Жаңадан келгендердің көпшілігі Қостанай облысына (233 адам), Жамбыл облысына (199 адам), Оңтүстік Қазақстан облысына (124 адам), Маңғыстау облысына (159 адам), Ақмола облысына (68 адам), Қарағанды облысына (54 адам) және өзге де өңірлерге орналасты.

      Еске сала кетейік, ҚР Үкіметінің 2014 жылғы 8 шілдедегі № 783 Қаулысына сәйкес оралмандарды орналастыратын өңірлер анықталды, ол тізімге Астана және Алматы қалалары кірмейді.

       Оралман мәртебесін алғандар «Халықтың көші-қоны туралы» ҚР Заңында қарастырылған барлық әлеуметтік жеңілдіктерді пайдалана алады.

         Бейімдеу және ықпалдастыру қызметтерін көрсету үшін Ақтау, Қарағанды және Шымкент қалаларында, сондай-ақ, Оңтүстік Қазақстан облысының Ақсукент ауылында оралмандарды бейімдеу және ықпалдастыру орталықтары қызмет етеді. Орталықтарда іске асырылатын бейімдеу бағдарламалары құқықтық мәселелер бойынша кеңес беру, мемлекеттік тілді және қалауларына қарай орыс тілін оқыту, кәсіби даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру сияқты қызметтер көрсетеді.  

    http://baq.kz/kk/diaspora/1338

толығырақ

     Бүгінде жұртшылық арасында шетелдердегі қандастардың атажұртқа оралған көшіне қатысты әртүрлі аңыз-әңгімелер айтылып жүр. Кейбіреулері өздерін ақпарат құралдарына берген сұхбаттарында, жазған мақалары мен түрлі кітаптарда көш бастаушы деп таныстырып жүр. Біздің бүгінгі кейіпкеріміз болып отырған журналист Әлімжан Әшімұлы олардың ешқайсысының қатарында жоқ.

         Қайырбек Ырысбекұлы: Әлімжан аға, соңғы 2 жылда Қытайдағы «Сен қазақ» сайтына жарияланған «Қазақстанға қалай келесіз?» деген желілес сұхбатыңыз көпшілікті елең еткізіп, бұралаң жол басып жүрген кейбір ағайындарымызға бағдар шамға айналды. Олардың сізге деген алғысы шексіз. Кейбір ағайындар бізге: «Әлімжан Әшімұлы кім? Ол кісі туралы таныстырулар болса жақсы болар еді?!» деген секілді сұрақтарды жиі қойып жатады. Сол себептен де, сіздің биылғы туған жеріңізге келген сапарыңыздан пайдаланып сізбен арқа-жарқа әңгімелесіп, ағайындардың талабын орындасам деп отырмын.  Сіз бұған қарсы емес шығарсыз?

      Әлімжан Әшімұлы: сен мені асыра мақтап, ұялтып жібердің ғой?! Сенің мына әңгімеңе қарағанда Қытайда мені оқитын оқырман бар екен. Бұл мен үшін үлкен мәртебе. Сол үшін оқырмандарыма басымды иіп, алғысымды айтамын! Сенің қойған сұрақтарыңа шамам келгенше жауап беруге тырысып көрейін.

     Қайырбек: бұл жақтағы ағайындардың біразы сіздің Қытай елінде туылып, кейіннен Қазақстанға қоныс аударғаныңызды біледі. Қазір бізді қазақ еліне қоныс аударғанға дейінгі өміріңіз бізді қатты қызықтырады?

      Әлімжан: Мен 1964 жылы 25-маусымда Іле қазақ автономиялы облысының, Тоғызтарау ауданы, Тікарық ауылы, Мойынгүзер қыстағында диқан отбасында дүниеге келдім. Толықсызға дейін қыстағымыздағы «Шынар» мектепте, толық ортаны Тікарықта жалғастырып, 1982 жылы 10-сыныпты бітіріп, жоғары мектепке оқушы қабылдау мемлекеттік емтиханына қатыстым. Бірақ менің нөмірім жоғары мектепке қабылдау шегіне жетпей қалғандықтан сол жылы оқуға түсе алмай қалдым. Ол заманда ауылда да оқытушы жетіспейтін кез болатын. Жақсы оқыған оқушыларды мектепке уақытша мұғалімдікке жұмысқа қабылдайтын. Сол жылы қыркүйек айының 1-інен бастап «Шынар» мектепке уақытша мұғалім болып жұмысқа тұрып, 6-сынып оқушыларына алгебра, ботаника және тарих пәнінен сабақ бердім. Сонымен бірге сынып жетекшілік міндетін қоса атқардым.

      Арманым қалай болғанда да жоғары мектепке түсіп, белгілі мамандық иесі болып шығу болатын. Сол себепті оқытушы болып жүріп, бос уақытымда жоғары мектепке емтихан беруге дайындалып жүрдім. Бағым жанып, 1983 жылы мемлекеттік емтиханан өтіп Құлжа қаласындағы Іле педагогикалық институтының Қытай тіл-әдебиеті факультетіне оқуға түстім. Мұнда 5 жыл оқып (бір жыл дайындық курс оқыдық), 1988 жылы шілдеде толық курс дипломын алып шықтым. 1989 жылы сәуірде Іле қазақ автономиялы облысы Партия комитеті Әйелдер бірлестігінің Қытайдағы қазақ әйелдеріне арнап шығарған «Іле әйелдері» (қазіргі «Шыңжаң әйелдері») журналына көркемдеуші редакторы болып жумысқа тұрдым.

       Қайырбек: мамандығыңыз «тіл-әдебиет мұғалімі» бола тұра қалайша «Іле әйелдері» журналына көркемдеуші редактор болып жумысқа тұрдыңыз? Оның үстіне көркемдеуші редактор болу үшін суретші, хаткер болу керек емес пе? Ол заманда жоғары мектеп бітірген оқушыларға мемлекет біртұтас бөліс жасаушы еді ғой. Сіз қалайша жыл аттап жұмысқа тұрдыңыз?

      Әлімжан: сұрағыңды өте орынды қойып отырсың. Менің сурет өнеріне деген қызығушылығым бала кезімнен қалыптасты. Мектепте оқып жүрген кезімде «Қабырға газет» шығару, сыныпты безендіру жұмысына белсенді қатыстым. Өкінішке қарай, ол кезде ауылда суретке тәрбиелейтін сабақ болмайтын. Тіпті ауыл ғана емес, ауданда да жоқ болатын. Сол себептен суретті өздігімнен құмға, тасқа сызып немесе суретке қарап көшіріп сызып үйрендім. Біздің Мойынгүзерден кезінде Қытайға белгілі суретші Әбдімәжіт Ертуғанұлы шыққан. Ол да бала кезінде өздігінен сурет сызып, көзге түскен талатты суретші болатын. Кейін Үрімжідегі Шыңжаң көркемөнер институтының әсемөнер факультетінің сурет бөліміне түсіп, 1977 жылы арнаулы мамандық алып шығады. Қазір Құлжа қаласында тұрады. Менің сурет өнеріне қызығуыма осы кісі көп ықпал етті білем.

      Менің бала кезімдегі арманым Әбдімәжіт аға секілді суретші болу еді. Бірақ ол кезде өзің қызыққан кәсіппен шұғылдануға орай болмайтын. Әсіресе, ауыл балаларына. Алайда жоғары мектепке түскен соң «Оқушылар ұймының» қабырға газетін көркемдеу, керме туларына жазылатын сөздерді жазуға көмектесіп жүрдім. Менің қазақ хаткерлік өнеріне келу сапарым негізінен осы кезден басталды. Ол кезде қазіргідей жазуды компьютермен жазбайтын. Тіпті, өзіміз компьютер дегенді көрмек тұрмақ, атын естімеген едік. Тек, тәңірдің берген өнеріне сүйеніп керме тудағы жазуларды өзіміз қағазға жазып, оны ойып жапсыратынбыз немесе жалпақ қылқаламмен жазатынбыз.

      Мен институт қойнында үлкен құрметке бөленіп Одақ комитеті жағынан қабырға газетке таныстырылдым. Осы орайда дүниеге әйгілі қилы-қилы дәуірлерде жасаған әдебиет алыптарын, философтар мен данышпан ойшылдарды, көсемдерді, батыр-бағландарды және сол кезде әр ұлт оқырмандарына аты таныс талантты ақын-жазушыларды қамтыған 70-тен астам адамның портретін сызып тарихын баяндап, олардың адамзатқа қосқан ұлы үлестерін жұртшылыққа таныстырып кіші-кірім шежіре құрастырдым.      

       Сонымен қатар көркем жазу туындыларын жазумен де айналыстым. Мен жазған хұснихаттарым Құлжада шығатын газет-журналдарда жиі жарық көріп тұрды. Кейбір журналдардың мұқабасын жобаладым. Мысалы, «Іле айдыны», «Іле жастары», «Мектеп дене-тәрбиесі» және «Іле педагогикалық институты ғылыми журналы» қатарлы журналдар. Міне, осы суретшілік пен хаткерлік өнері мені «Іле әйелдері» журналына көркемдеуші редактор болып жұмысқа тұруыма үлкен көмегін тигізді.

      Ал енді, араға 9 ай салып жұмысқа тұрған себебім, Іле облыстық Іле аймақтық оқу-ағарту мекемелері менің ауылға кетуімді аса құп көрді. Ауылға барсам бір мектепке тіл-әдебиет мұғалімі болып жұмыс істер едім. Бірақ, менің ол кездегі мақсатым – Құлжада қалып баспасөзде жұмыс жасау болатын. Сол арқылы суретшілік пен хаткерлік өнерімді дамытып, қазақ баспасөзіне үлес қосу еді. Оның үстіне мені газет-журнал мекемелері «бізге сен секілді адам керек» деп жұмысқа шақырған болатын. Оны түсініп отырған Оқу-ағарту мекемесі мен Кадрлар мекемесі болмады. Осы біртұтас бөліп орналастыру мен қызмет сұранысының тартыс-таласында бекер босқа 9 ай Құлжада сенделіп жүрдім.

       Қайырбек: сіз Қазақстанға қоныс аударғанға дейін «Іле әйелдері» журналында жұмыста болдыңыз ғой?

       Әлімжан: иә, сонда 4 жылдан аса жұмыс жасадым. Осы жыл ішінде Шыңжаң (ШҰАР) кадрлар меңгермесі жағынан берілетін «көмекші редактор» деген ғылыми атағын да алып үлгірдім. Сонымен не керек, көп өтпей 1992 жылы 9-желтоқсанда Қазақ еліне әке-шешем, туыс-туғандарыммен бірге біржолата қоныс аударып кетім.

      Қайырбек: оңай-оспақ қол жете бермейтін үлкен журналда қызметте бола тұра жылы орныңызды суытып, қалайша Қазақстанға қоныс аудардыңыз?

       Әлімжан: мұның себеп-салдары өте арыда жатыр. Атам – Әбдірасұл мен әжем – Ақау (әжемнің азан шақырып қойған атты – Аққу екен. Ата-анасы еркелетіп Ақау атап кетіпті) 1932 жылы «ашаршылық» салдарынан Алматы облысы Кеген ауданы (қазіргі Райымбек ауданы) Тоғызбұлақ ауылынан атамекенін амалсыз тастап, бергі бетке босып өткен. Алғашында Қас өзенінің Іле өзеніне құяр аңғарына барып табан тірейді. Атам он саусағынан өнер тамған шебер болған екен. Қызай елінің байларына қазақ үй мүліктерін жасап беріп, ақысына тайынша-торпақ, құлын-тай алып есін жиып алған соң өзінен кейін өткен ағалары Ібінбай, Ілгідай және інісі Көшербайдың басын қосып (бұл кісілер де шетінен қолөнерші болған екен) Тоғызтараудың Тікарық ауылының Мойынгүзеріне көшіп барады.

       Менің суретші болуым осы атамнан дарыған секілді. Әкем де ағаш шебері болған. Атам Мойынгүзерге барған соң Нүсіп Торғай деген ұйғырдың өрік бақшасымен қоса, 100 гектардан (бір гектар – 15 му) аса егістік жерін сатып алады. Ағасы Ілгідай да Аталдырақын деген ұйғырдың 100 гектардан астам  жерін сатып алады. Ал үлкен ағасы Ібінбай ерте қайтыс болған.  Қазіргі Мойынгізер қыстағының 1-2 атретінің жері осы екі атамның жері екен. Атамның тұлабойы тұңғыш қызы – Анаркүлден басқа балалары – Әшім, Уайқан, Есім, Сейтақын, Кенжеқан, Құрманжан, Бүбін осы Мойынгүзерде дүниеге келген. 

       1956 жылы Әбдірасұл атам дүние салғасын, 2 жылдан кейін ағасы – Ілгідай, інісі – Көшербей мен қызы Уайқаның отбасы Қазақстанға  қоныс аударып кетеді. Сол кезде қайнағасы мен қайнысы әжеме: «Бірге кетейік, балаларды туыстарынан бөлме?!» деп өтінген екен. Бірақ әжем: «көк көз орыс жақсы болса біз атамекенімізді тастап, осылай босып өтер ме едік. Оның үстіне, өмірлік жан жарым – Әбдірасұлға осы жердің топырақ бұйырды. Енді, мен оны жалғыз тастап қалай кете аламын?!» деп қалып қояды.

       Қайнағасы мен қайнысының және туған қызы Уайқанның отбасы көшіп кеткен соң әжем балаларымен бірге жұртта қалып қалғандай құлазиды. «Мен Әбдірасұлға бола балаларды туысынан бөліп қалған жоқпын ба?!» деп өкініп, артынан өзі де көшіп кетуге бекиді де, құжат жасатуға кіріскенде шекара тарс бекітіліп қалды.

       Әжем ер мінезді, аузы дуалы адам еді. Балаларын қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай өсірді. Үлкен ұлы, менің әкем Әшімнен басқа балаларын түгел жоғары мектепте оқытады. Мен ес білгенге дейін әжем болды. Баяғы ұйғырдан сатып алған өрік бағын да көрдік. «Ақау кемпірдің бағынан өрік аламыз» деп ары-бері өткен жолаушылар келіп жататын.        

       Қайырбек: әжеңіз қай жылдары қайтыс болды?

       Әлімжан: 1976 жылы әжем өмірден озып атамның жанына жерленеді. Әкем әжем айқан әңгімені бізге ұдайы айтып отыратын. Әкем: «Шешемнің арманы баларын тусытарымен қауыштыру болатын, тірі болсам шешемнің арманын орындаймын» дейтін. Біз бұл кісі не айтып отыр деп оның сөзіне күлетінбіз. Азаматтық куәлік берген кезде әкем: «Мен бүгін бе, ертен бе бәрі-бір атамекеніме көшіп кетем. Маған бұл жердің азаматтық куәлігінің қажетті жоқ» деп алмай қойған болатын. Ол Қазақыстанға қоныс аударуға құжат дайындайтын кезде барып, амалсыз «жеке азаматық куәлік» жасатқан еді.

      Осыған қоса және бір мысал айта кетейін. 1981 жылы әкем  қарындасы Кенжеқан бас құрамақшы болған руы қызай Санатбек деген жігітке: «Біз Қазақстанға көшіп кетеміз. Егер сол күн туа қалса, сенде бізбен бірге көшесің. Бұған мақұлдық берсең ғана саған қарындасымды беремін. Болмаса әуре болма» депті. Сонда Санатбек әкемнің бұл шартына мақұл болады. Содан барып әкпем Кенжақанмен үйленеді.  

      Араға 10 жыл салып екі елдің арасындағы тоң жібіп, шекара ашылғанан кейін 1988 жылы әкемнің бірге туған қарындасы – Уайқан бір баласымен тусысшылап қайтты. 1989 жылы шешем Әйімқанның әке-шешесі – Жамалбек пен Мереке, інісі – Жапар, Сіңлісі – Асуқан күйеуімен бес адам туысшылап келді. Бұлардың арт-артынан келіп-қайтуы әкемнің Қазақстанға көшіп кету арманын тіпті де жалындатып жіберді. Сонымен Сейтақын ағам екеуіміз 1990 жылы Кеңес Одағының Бейжіңдегі Бас Елшіханасына барып отбасын біріктіру туралы өтініш тапсырдық. Бір жылдан соң Кеңес Одағының мақұлдауын алып, 1992 жылы 9-желтоқсанда бес отбасы, 36 адам Қазақстанға қоныс аударып кеттік. Бұл бес отбасының ішінде жездем Санатбектің де отбасы бар болатын.

      Қайырбек: бұлай болғанда, сіздер Қазақстан егемендік алмай жатып ат басын бұрып, тәуелсіздікпен бірге атамекенге барған екенсіздер ғой?

     Әлімжан: солай десе де болғандай. Біз Қазақстан тәуелсіздік алмай тұрып көштің басын атамекенге бұрудың қамын жасадық. Осы аралықта әкемнің тілеуі қабыл болып, Қазақ елі тәуелсіздігін алып үлгірді. Көші-қонымыз Кеңес Одағының шақыртуы болғанымен, тәуелсіз Қазақ елінің топырағын басуды Тәңір бізге жазған екен. Ол үшін мен марқұм әкем Әшімге шексіз алғыс айтамын.

      Қайырбек: Қазақстанға барған соң қалай болды?

      Әлімжан: Қытайдан көшіп өткен бес отбасы екіге бөліндік. Оның төртеуі Алматы облысы Райымбек ауданының Тоғызбұлақ ауылына кетті. Біздің отбасымыз қазіргі Еңбекшіқазақ ауданының Сөгеті (Нұра ауылы деп те атайды) деген ауылға барып қоныс тептік.

      Қайырбек: неге бір жерге қоныс теппедіңіздер?

       Әлімжан: мұның басты себебі, бізге ие болып шақырғандар екі ауданда болатын. Тоғызбұлаққа кеткен төрт отбасын әкемнің қарындасы  Уайқан шақырса, ал бізге Сөгетідегі нағашым жауапты болған. Сол үшін біз екіге бөлініп кеттік. Олай болмасқа да амал жоқ еді. Өйткені, бізге ие болғандар жергілікті әкімшілікпен «Қытайдан көшіп келетін тустарымыздың барлық ауыртпалығын өзіміз көтеріп аламыз» деп келісімшартқа отырған екен.

       Қайырбек: сіз қоныс аударып барғасын бірден өз мамандығыңыз бойынша  журналист болып жұмыс істедіңіз бе?

      Әлімжан: мамандығым бойынша жұмыс істейін деп Алматыдағы Қазақстан Республикасының Еңбек минстрлігіның жанындағы Көші-қон департаментіне бардым. Мені қабылдаған Көшы-қон департаментінің орынбасары (қазір атты-жөні есімде жоқ): «Сен қызмет істеп қайтесің. Одан да ауылға барып қой бақсаңшы. Сен Кеңес Одағы кезінде атақты қой совхозы атанған ауылға келіпсің. Біле білсең, кезінде Қытайдан келгендер қой бағып шетінен байып кетті. Балаларын оқытты. Кейбіреуінің Алматыда екі-үштен үйі бар. Жергілікті халықтан жақсы тұрады» деді. Мен не дерімді білмей аңырып қалдым. Алғашында Алматыға көңілді барған мен осылайша ауылға көңілсіз қайтым.

      Қайырбек: сіз сол ақылбай кісінің нұсқауымен қойшының таяғын ұстап кеттіңіз бе?

      Әлімжан: жоқ. «Үмітсіз сайтанның ісі» демекші Қазақстанға белгілі ақын-жазушыларға жолығып ақыл-кеңес алмақ болып Алматыға екінші рет тағы аттандым. Алғашында қазақтың біртуар ақын қызы – Фариза Оңғарсынованы арнайы іздеп бардым. Ол кезде Фариза апай жастарға арналған республикалық «Ақ желкен» журналының бас редакторы болып жұмыс жасайды екен. Бұл кісі жылы қабылдап, менің жұмысқа орналасуыма қол ұшын берді.

      Қайырбек: сонда сіз Фариза апайдың көмегімен жұмысқа тұрған болдыңыз ғой?

      Әлімжан: ол кісі көз алдымда біреуге телефон жалғап: «Қытайдан Әлімжан деген журналис бауырымыз келіпті. Жұмыс іздеп жүр екен, мен журналға ала қояйын десем орын болмай тұр. Сендер осы баланы жұмысқа алыңдар!» деп телефон тұтқасын қойды да: «Осы үйдің артына айналсаң республикаға тарайтын қоғамдық-саяси газет «Алматы ақшамының» редакциясы бар. Мен газеттің бас редекторы Ерғали Сағат деген азаматқа сені тапсырдым, барып ол жігітке кездес. Сені жұмысқа алады. Бірақ маған хабарласуды ұмыт па?» деп шығарып салды.

     Содан Фариза апайым айтқан бағытпен ұрып отырып «Алматы ақшамы» газетінің редакциясына бардым. Олар мені бірден жумысқа алды. Бұл 1993 жылдың наурыз айы еді.

      Қайырбек:  «Алматы ақшамы» газетінде қанша жыл жұмыс жасадыңыз?

      Әлімжан: сен жылды айтасың, үш күннен кейін жұмыстан кеттім.

     Қайырбек: бұл қалай болғаны?

     Әлімжан: «Алматы ақшамының» саяси, қоғамдық, әулеуметтік бөліміне тілші болдым. Сол кездегі бөлім редекторы Бекзақ деген жігіт мені Әділет минстрінің орынбасарынан сұхбат алып келуге жіберді. Ол әйел адам екен. Онымен сұхбаттасып отырғанымда қазақшасынан орысшасы көбейіп кетті де мен оның сөзін түсінуден мүлде қалып:    

     – Кешіріңіз, сіздің сөздеріңізді түсінбей отырмын, – деп едім. Маған таңғала қараған ол:

–       Қалайша түсінбейдің?! Әлде сен ғарыштан түстің бе?! – деді.  Мен оған

имене қарап:

    – Мен Қытайдан келіп едім, – дедім. Ол алдында бір құбыжық отырғандай маған шошына қарап:

–       Сен есіктегі күзеттен қайтіп кіріп кеттің? – деп телефон тұтқасын

көтерді де бөлім редакторы Бекзаққа телефон жалғап:

–       Неге бұл баланы маған жіберегенсің, бұл кеше ғана Қытайдан келіпті

ғой?! – деп ұрса сөйлеп телефон тұтқасын қоя салды да маған бажырая қарап:

    – Мен саған сұхбат бере алмайды екенмін. Қайдан келсең сонда бар! – деп шығарып салды.

      Мен Еңбек минстрлігінің жанындағы Көші-қон демартаменті басшысының орынбасарының «ауылға барып қой бақ» деген сөзінің мағанасын сонда барып түсініп қызметті тастадым да, ауылға тарттым.

      Қайырбек:  ауылға барып қандай жұмыспен айналыстыңыз?

       Әлімжан:  ауылға келіп үйдегілердің диқаншылығына көмектестім. Ара-тұра Қытайға келіп ұсақ-түйек тауар апарып ауыл арасында саудамен де шұғылдандым. Арасында «Алматы ақшамы» газетіне көкейге түйген ойларымды жазып тұрдым. Жазған мақалаларым газетте жарық көріп жатты.

       Қайырбек:  ол қандай мақалалар еді?  Есіңізде бар ма?

       Әлімжан: «Алыстан келген ағайыннның айтары бар...», «Қытай реформасы, оның негізгі түйіні туралы», «Егемендігімізді сақтаймыз десек...», «Қытайда тудым, пәлесін көрмедім», «Өнер сату қайыршылық па?», «Қытайлық қазақтар: дәстүр мен салт», «Сақалды қу жарытпас...», «Болашаққа барар жол бұралаң ба?»,  «Он жылда Қытай жақсартқан тұрмысты Қазақстан үкіметі неге жасай алмайды?», «Депутат болсаң – абзал бол...», «Филипп Моррис шаруаларды қалай «жарылқап» отыр?», «Өндіріс бар жерде сапа болуы керек», «Импорт тауарларды ығыстыру саясаты жүйелі жүргізілсе. Ол үшін отандық өнімдер ішкі рыноктағы сұранысқа сай болуы керек», «Ақпараттың кәсіптік этикасы», «Өсер елді өсірер өскінге», «Ұлттық рух – экономикалық дағдарыстан шығудың жолы», «Ағайын елге келгенде...», «Теңге құнсызданбасын десек «таразы басын» тең ұстау керек» деген секілді мақалалар болатын.

       Сонымен, араға екі жыл салып 1995 жылы наурызда  Алматыға қыдыра барған кезімде «Алматы ақшамына» жолыға кетейін деп кірсем мен алғаш жұмысқа тұрған бөлімге Бейбіт Жұмажан деген апай бөлім бастығы болып келіпті. Менің ауылда жатып жазған мақалаларым осы кісінің қолынан шығыпты. Ол кісі мені көрген жерден жабысып жұмысқа алды. Мен бұл жолы Қазақстан журналистикасын жақсы меңгеріп алдым. Мұнда жыл соңына дейын жұмыс жасап, бас радектор Ерғали Сағат, бас редактордың орынбасары Бақытжан Жиенғали, жауапты хатшы Жексен Алпардың «ауылдың елі қалаға қашып жатса, сен ауылда не істейсің. Онан да жылы орныңда істей бер» дегеніне қарамай ауылға қайта кетіп қалдым.

      Қайырбек: осы жолғы ауылға кетуіңіздің себебін түсіне алмай отырғаным?

      Әлімжан: оған басқа бір себеп болды.

     Қайырбек: ол қандай себеп еді?

      Әлімжан: ол кезде Алматыдағы жиналыстардың бәрі орыс тілінде өтетін. Бұл жиынға негізінен баспасөз, электронды ақпарат құралдарының журналистері баратын. Соның қатарында мен де жүрдім. Жиналыста сөйлеген басшылардың аты-жөнінен басқа дым білмей қайтатынмын. Мен сол кезде бір қулық ойлап таптым. Күнде кешкісін қазақ тіліндегі жаңалықтарды телеарнадан көріп өзім қатысып қайтқан жиналыстың мазмұнын жазып алып, оған басқа тон кигізіп ертеңгі күні шығатын газетке беретінмін. Кейбір әріптестерім: «Әлімжан, сен орыс тілін білмеймін дейсің, жаңалықтарды әжептәуір жазып жүрсің ғой» деп күлетін.

     Қайырбек: қалай десе де, орыс тіліндегі қиыншылықты шешіп үлгіріпсіз. Солай бола тұрып, қалайша ауылға қайттыңыз?

      Әлімжан: өйткені, Қазақстанда нарықтық экономика жолға қойылғаннан кейін мал-жер, мүлік жекеменшікке берілді. Бұрынғы ұжымдық жұмысқа үйреніп қалған халық жекеменшіке көндіге алмай, оған тосырқай қарады. Қалаға барып жумыс істеуді жөн санап, үдіре қалаға қарай көшіп жатты. Сыртай қараған адамға ауылда ешқандай тіршілік белгісі қалмағандай сезілді. Осындай аласапыран заманда Қытайдан көшіп барған бізге де оңай түспеді. Соны ойлап ауылға барып әке-шешемнің қасына болып, ауылда қалай өмір сүрудің қам-қарекетін жасауды ойлап аттанып кетім.

       Қайырбек: жергілікті халықтың өзі ауылда не істерін білмей қалаға көшіп жатқанда, сіздің ауылға барып тірлік жасаймын дегеніңіз көзсіз батырлық болған жоқ па?

       Әлімжан: менің алғаш ауылдан байқағаным ол кезде әр отбасында бидай көп болады екен. Оны тек малға жем ретінде пайдаланатын. Оны тиірменге тартып ұн қып жеуді білмейді екен. Себебі, Кеңес Одағы кезінде олар дайын ұн мен дайын нанға көндіккен. Тіпті, ол кезде ауылда шағын тиірмен де болмаған. Дәл осы кезде ұн қымбаттап дүкендерде нан тапшылығы байқала бастады. Мен осыларды зерттей келе «неге Қытайдан шағын дирмен алып келіп халықтың қамбасындағы бидайын ұн қып тартпасқа» деген оймен Қытайдан шағын тиірмен алып бардым.

       Ол кезде жоғары кернеулі токтың рұқсатын алудың өзі өте қиын болатын. Әлі де қиындау. Мен соны ескеріп кішкене трактордың маторын бірге ала барып дирменді іске қостым. Дайын ұнға үйренген халықтың кейбіреуі: «біз зауытың ұнын жеуші едік, бидайдың ұнын жеп көрелік» деп адам күлетін сөз айтып қап-қап бидайларын тартқызып жүрді. Тіпті, көрші ауыл, аудандардан келіп ұн тарттырып кететіндер де болды. Ауыл халқы осылайша ұн тапшылығы қиыншылығын шешті. Осылайша өзіміздің де хал-жағдайымызды жақсартып алдық. Тоғызбұлақ пен Жалағаш ауылында тұратын ағаларыма 2 дирмен орнатып бердім. Олар да өз тіршілігін жасап, нарықтың қиыншылығынан аман өтті.

        Қытайдағы егістік жерімізге әкем күздік бидай еккен еді. Ол жерді  қабырға ағайын Мәсімғали деген кісіге тегін тастап кеткен болатын. Ол жерді кейін атрет әр отбасына маулап бөліп беріпті, қазір үй салатындарға бөлініп кеткен.

      Біз Қазақстандағы ауылдан10 гектарсуғармалы жер,200 гектаржайылымды 49 жылға жалға алып «Алаш» шаруа қожалығын құрып, егін егіп, мал өсірдік. 1998-жылы мен Аматыдан 2 мың долларға жай сатып алдым. 2001-жылы шілде айында бас құрап Алматыға қайта кеттім.       

       Қайырбек:  Алматыға журналистікпен шұғылдану үшін бардыңыз ба, әлде басқа себеп болды ма?

        Әлімжан: менімен бас құраған қыз орыс тілі пәнінің мұғалімі болатын. Ол Алматыдағы №19-мектепте жұмыс істейтін. Соның жағдайын ойлап мен қалаға барып халықаралық «Қазақстан-заман» газетіне бөлім редакторы болып жұмысқа тұрдым. Мұнда 2004 жылға дейін жумыс жасаған соң Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының еларалық «Қазақ елі» газетіне ауысып кеттім. Себебі, бұл газеттің бас редакторы Бақыт Сарбалаев: «Әлімжан, сен бізге келсеңші? Сенің табиғатыңа біздің газет жақын ғой» деп өтінген соң келген болатынмын. Шынымен де, бұл газетте көші-қон, оралман, шетел қазақтары туралы жазылатын мақалалар көп жарияланып тұратын.

        Қайырбек: шетел қазақтары туралы көп сұхбаттар өткіздіңіз. Бұл тақырыпқа көп оралуыңыздың себебі осында жатыр екен ғой?

        Әлімжан: дұрыс айтасың. Мұның түп тамыры осында жатыр деп ойлаймын. Сол себептен де осы тақырыпта қалам тербеуіме тура келді. Мен бұл газеттен сырт төте жазуда шығатын еларалық «Шалқар» газетінде де жұмыс жасадым. Өйткені, бұл газет те маған жат еместұғын. Содан бастап мен шетел қазақтарын Қазақ еліне таныстыруды әдетіме айналдырдым.

        Қайырбек: сұхбатыңызды оқыған адам оның еркін, табиғи жазылғанын бірден байқайді. Мұның сыры неде?

       Әлімжан: кіммен сұхбат өткізсем де сол адамның жалпы ерекшелігін, ішкі сырын, ойын ашуға тырысамын. Өйткені ол менің шығармамның кейіпкері. Ол қанша еркін, қанша ашыла, көсіле сөйлеген сайын оның жалпы образы ашыла түседі. Сонда барып бұл сұхбат әрі жанды, әрі әсерлі, әрі мазмұнды, әрі мәнді болып шығады. Мұндай сұхбатты оқып отырған адам, өзін бір тарихи әңгіме оқып отырғандай сезінеді. Мұның құпиясы осында деп ойлаймын.

       Қайырбек: кейбір журналистер біреумен сұхбаттасудың алдында сұрақтар дайындап алады. Ал сіз де осылай әдіс қолданасыз ба?

       Әлімжан: мен ешқашан алдын ала сұрақ дайындаған емеспін. Кейіпкермен сұхбаттасудың алдында онымен сөйлескенімде: «Сұрағыңыз дайын ба? Мен сұрағыңызбен танысып алайын» деп жатады. Ал мен: «Ешқашан алдын ала сұрақ дайындап көрмеппін. Алдын ала сұрақ дайындайтын журналистердің қатарында мен жоқпын» деп айтамын. Оған келіссе барамын, келіспесе бармаймын. Бірақ көбі келісетін. Өйткені, алдын ала сұрақ дайындап алған сұхбаттан тартымды сұхбат шықпайтынын олар да жақсы біледі.

      Мен негізінен кейіпкермен әңгімілесе отырып, сұрақ қоюға әдеттенгем. Кейбіреулер бір сұрақтан шыға алмай ұзақ әңгімеге түсіп кетеді. Сонда оған сұрақ қойып оның әңгімесін басқа арнаға бұрып әкетемін. Кейде кейіпкердің өзі сұрақты аузыма салып жатады. Міне, осындай табиғи әңгімелесудің арқасында кейіпкер еркін ашылып, айта алмай отырған ойын жылт еткізіп кетеді. Оны сен күшейтіп, жандырып жібересің. Бұл сұхбат жарық көрісімен кейіпкердің өзі алдымен алғыс жаудырып жатады.  

      Қайырбек: тақырыпты тамаша қоясыз, осының сыры неде?

     Әлімжан: оқырманның қолына газет-журнал тиісімен алдымен ақтарып тақырыптарына көз жүгіртіп шығады да, оның ішіндегі тартымды тақырыпқа көз тоқтатып мақаланы оқи бастайды. Өйткені тақырып мақаланың жаны, көзі, өзекті ойы. Егер мақаланың тақырыбын жақсы, тартымды қоя алмасаңыз сіздің мақалаңыз қанша жақсы болса да оқылмай қалуы әбден мүмкін. Бұл табиғи құбылыс. Сондықтан тақырып қоюға арнаулы ізденіс жасаймын. Басқа әріптестеріммен ақылдасамын. Бұл Қазақстан баспасөзінде қалыптасқан жақсы дәстүр.

       Қайырбек:  журналис болып жүріп көптеген әдеби сын мақала, әңгіме жазып жүрсіз. Осы жанрларға келуіңізге не себеп болды?

       Әлімжан:  сын жазуды Қытайда жүргенде бастағам. Бірақ ол әдеби сын емес еді.  Өзің білесің, Қытайда қазақ хаткерлігі өте кеш қолға алынды ғой. Соның алғашқыларының бірі болып, мен де осы олқылықты толықтау үшін хаткерлікпен айналысқан болатынмын. Ол туралы жоғарыда айтып өттім. Сол кезде мен «Көркем жазу аты-затына сай болсын» деген сын мақала жазып қазақ хаткерлігіндегі кейбір олқылықтарды сынап, артықшылығын мақтаған едім. Бұл мақала «Іле газетінде» жарияланған.

      Ал, әдеби шығармаға сын жазу 2011 жылдан басталды. Онда да сын жазайын деп жазғам жоқ. Қазақстандағы мүйізі қарағайдай сыншылардың сынына көңілім толмай, сынға сын жазудан бастадым. Мәселен, алғашқы сын мақалам «Қазымыр ененің қаңқуы немесе Бек Алдамжарыптың дүресі» болды. Одан кейін «Сын ба, сандырақ па?» деген сын мақаламды жаздым. Бұл мақалалар оқырманның қолдауына ие болып әжептәуір сыншы атанып кеттім. Содан бастап ара-тұра әдеби шығармаларға сын жазып жүрмін.

       Қазірге дейін «Өз шығармасына өзі күйе жаққан жазушы», «Ер мінезді өр ақын Жұлдызай», «Атан түйенің жүгін көтерген «Көктүйме», «Алты өлеңнің алты қыры немесе Сейіт ақынның ішкі бұлқынысы», «Шынайы өмірдің нақыштары» деген секілді оншақты әдеби сын мақалам жарық көрді. Ал қоғамдық-әлеуметтік мәселелер туралы жазылған сын мақаламның өзі бір төбе.

      Енді шығарма жазуға оралатын болсам,  институттың 3-курсында оқып жүрген кезімде «Бұрылыс» (үш перделі) деген шағын саханалық шығарма жазған едім. Бұл негізінен Қытай реформасынан кейінгі баю жолына түскен ауыл өмірі болатын. Осы драмамды белгілі жазушы Оразхан Ахметовқа көрсетіп пікір алған едім. Ол кісі ақыл-кеңесін бір бет қағазға түсіріп, драманы қайта жазып шығуға жол сілтеген болатын. Бірақ мен содан кейін көркем шығарма жазудан біржолата қоштасып кеттім. Оның себебін суретке деген қызығушылығымнан көремін.

       Араға 30 жыл салып әңгіме жаздым. Онда да жазайын деп жазбадым. 2013 жылдың тамыз айы болатын. Кенжеғали Қошым-Ноғай деген жазушы-журналис маған телефон шалып «Шұғыл сақшы» деген жаңа газет шығатынын айтып, мені жұмысқа шақырды. Бұл адамның аты-жөнін баспасөзден оқып жүргенім болмаса көрген адамым емес еді. Ол кісі де менің мақалаларымды баспасөздн оқып, сырттай біледі екен. Телефонымды республикалық «Үш қоңыр» газетінен алыпты. Алғашында менің бұл газетке барғым келмеді. Өйткені, бұл газетте қылмысқа, құқыққа, заңға қатысты тақырып жазылады. Менің оған бейімім жоқтұғын. Содан да болар, шыны керек баруға жүрексіндім. Бірақ редакторы Кенжағали: «Әлімжан, бұл газетке сенің қалам-қарымың жетеді. Мақалаларыңды оқып жүрмін ғой» деп мені мақтаңқырып, қолқа салған соң жауапты хатшы болып бардым.

       Айтса айтқандай, бұл газетте мен білмейтіндей құпия жоқ екен. Оған ерте бауыр басып кеттім.  Әр санға қылмысқа қатысты әңгімелер беру керек болды. Кенжеғали өзі жазған екі әңгімесін жариялады. Содан кейін ары қарай әңгіме беру тоқтады. Қайсы жазушыға барып қылмысқа қатысты әңгіме жазып бер деп айтасың. Бұл тақырыпта шығарма жазатын жазушыны табудың өзі қиын еді. Бір күні аяқ астынан редактор Кенжеғали:

–       Әлімжан, әңгімені өзің жазсаңшы демесі бар ма?

–       Кенжеке, мені масқаралайын деп отырған жоқсыз ба?  – дедім, оған

алая қарап.

–       Оның несі бар. Сен өзің білетін әдіске салып, қылмысқа қатысты әңгіме

жазсаң болды ғой. Ертең бұл сенің жазу стилің болып тарихта қаласың, – деп күлді де, – Әлімжан, бұл менің қалжыңым емес, нартәуекелге келіп әңгіме жазып көрші. Мен сенің әңгімеге бергісіз мақалаларыңды оқып жүрмін. Саған сенемін, – демесі бар ма Кенжекең.

Содан «Шырға» деген әңгімемді екі апта зорланып жаздым, одан кейін  

«Қауырсын», «Қашқын», «Жазымыштан озымыш жоқ», «Барымта» қатарлы әңгімелерді жазып «Шұғыл сақшы» газетіне арт-артынан жариялап жібердім. Содан барып менің де қолымнан бірдеме келетінін байқадым. Бірақ керемет жаздым деп айта алмаймын. Осы дәстүр жалғасын тапса, көрім бірдеме жазатыныма сенемін.

 Біз «Шұғыл сақшыдан» басқа «Мектеп оқушысы» деген газетті қоса

шығардық. Кейін газеттің қаржысы болмаған соң Кенжағали екеуіміз жұмыстан кетіп қалдық.

      Қайырбек: сыныңызға қарсы пікірлер болған жоқ па? Тіпті, авторлардың өзінен де?

      Әлімжан: қарсы пікір болған жоқ. Себебі, авторлардың өз сөзін өзіне қайырып, артық ауыз сөз қоспай дәлелдеп бергенімнен болса керек.  

       Қайырбек: қазақтың кино саласындағы жарық жұлдызы, кинорежиссер Жанар Сағатқызынан көп сұхбат өткіздіңіз. Бұл өнерге деген құрметіңіз бе, әлде, басқаша себебі бар ма?

       Әлімжан:  еларалық «Қазақ елі» газетінде жумыс жасап жүрген кезім болатын. Бас редактордың орынбасары, жазушы-журналис  Зәкім Жайлыбаевпен бірге 2006 жылы маусым айында Құлжаға келіп қайттым. Бұл сапар менің араға 8 жыл салып келуім еді. Қытайда болып жатқан көп жаңалықты мен де білмеуші едім. Осы сапарымызда режиссер Жанар Сағатқызының Қытайдың кино өнеріндегі тасы өрге домалап тұрғанын білдік. Мұны естіген біз де қуанып, Жанар тұралы мақала жаза кетуді мақсат тұттық. Бірақ Жанармен кезігу орайына ие бола алмадық. Көп адам оның дәл сол кезде қайда жұмыс жасап жатқанынан бейхабар екен. Сонда Құлжадағы жігіттер Жанар туралы жазылған «Табиғат талантты» деген кітаптің шыққанын айты. Ол кітапты да таба амалдық. Біз Алматыға қайтып барғаннан кейін, Құлжадағы жігітер бұл кітапты артымнан жіберіп, қолыма тигізді.

       Мен кітапты оқып шығып «Қытайдың хорқызы» деген эссе жаздым. Бұл эссе кей басылымдарда «Жарты әлемді жалт қаратқан Жанар» деген атпен жарық көрді. 2008 жылы ақпан айында Үрімжіге барған сапарымда Жанармен сұхбат өткіздім. «Қазақ елі қазақтың актерін өз киносы арқылы шетелге танытуы керек» деген атпен жарияланған бұл сұхбатты Қазақстан оқырмандары жылы қабылдады. Сол жылдың 12-13 қарашасында Астана қалалық әкімдік пен тілдерді дамыту басқармасы елорданың 10 жылдығы мен Алаш қозғалысының 90 жылдығына орай ұйымдастырған «Әлем қазақтарының рухани сұхбаты: тіл-мәдениет және Алаш мұраты» деген халықаралық ғылыми конференцияға қатысып қайтты. Мен онымен телефон арқылы сұхбаттасу орайына ие болдым. Бұл сұхбат «Тыңдырған ісімді ешкімге міндет етпеймін...» деген атпен жарық көрді. 2009 жылы республкалық балалар газеті «Ұланның» арнайы тапсырысымен  «Ең үлкен байлығым – ана тілім» деген сұхбат «Бізде бала болғанбыз» деген айдармен басылды. 2012 жылы «Шынжаң-8» телеарнасының тілшісі Қуандық Көбенұлы екеуімізің Жанармен өткізген сұхбатымыз «Жанардың жарық жұлдызы» деген атпен еларалық «Атын бесік» журналында жарияланды.  

       Өзіңіз айтып отырғандай Жанар Сағатқызы қазақтан шыққан өнер жұлдызы, қазақ қайраткері. Әр жылы оның режиссерлік жасаған телехикаялары Қытайда күшті аңыс қозғап, үлкен сыйлықтарды қанжығасына байлап келеді. Бұл кез келген қазақтың қолынан келе бермейтін үлкен шаруа. Әсіресе, Қазақ елінің оқырмандарын оның осы жетістіктері қатты қызықтыратын. Мен жазған эссе мен сұхбаттар арқылы біздің оқырмандар Жанар Сағатқызының кім екенін, оның өнер жолындағы ізденісін, қайсарлығын, шыққан биігін, тұлға болып қалыптасқан барысын жақсы білді деп санаймын. Әлі де Жанар менің ғана емес, жалпы журналис қауымының назаранда. Оның өнер жолындағы әрбір қадамы мен іс-әрекетін олар бақылап, аңдып отыр. Жанар Сағатқызы туралы сұхбаттар ғана емес, ғұмырнамалық роман жазылса да артықтық етпейді. Оның да ауылы алыс емес деп сенемін.

      Өзің білесің, Жанардың әкесі Сағат Жайпақ белгілі баспагер-аудармашы, анасы Қытай қазақ әйелдерінен шыққан тұңғыш журналис, ағасы Амантай белгілі баспагер, әкпесі Майгүл де журналис. Бауыры Айдос Амантай талантты, болашағы зор жазушы. Оның «Жетесіз» деген повесі «Жалын» (№12, 2014 ж) журналында жарияланған болатын. Айдостың бұл шығармасы ұлы қаламгер Ғабит Мүсірепов атындағы сыйлықты жақында қанжығасына байлады. Қазақстанда жарық көрген Айдостың шығармалары алдымен менің қолымнан өтеді. Ақын Балапан Рабат аударған «Айдос пен Шолпан» романын оқып шығып, баспаға дайындап отырмын. Қазір екеуіміз шығармалық байланыстамыз. Демек, Сағатовтардың бәрінің кәсібі маған жақын. Әріптесім десем де болғандай. Сондықтан мен олармен жиі хабарласып, пікірлесіп тұрамын. Үрімжіге бара қалсам міндетті түрде Сағат аға мен Тұрсын апаға кіріп амандасып шығамын.  

     Қайырбек: Қазақстанда кітап шығардыңыз ба? 
Әлімжан: шетел қазақтары туралы жазылған мақалаларымды 
жинастырып «Араласпаса ағайын жат» деген атпен Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының «Атажұрт» баспасына ұсынғам. Мемлекеттік жоспарға кіріп жатса, алдағы жылдары шығып қалар. 
      Менің Қазақстанға келгеннен кейінгі жазған дүниелерім қазір бес кітапқа жүк болайын деп тұр. Құдай қаласа соны алда дайындап баспаға ұсынуым керек. Бұл еңбектерім кітап болып баспадан шығып жатса, халықтың рухани дүниесіне айналатынына сенімім кәміл!
      Қайырбек: арнайы уақыт бөліп сұхбат бергеніңізге көп рақмет! 

      Әлімжан: саған да рақмет! Ел аман, жұрт тыныш болсын!

толығырақ

     Қазақстанда этникалық қазақтарға оралман мәртебесін иемденуде, ҚР азаматтығын алуда бірқатар жұмсартқыш шарттарды қабылдау ұсынылды. Бұл туралы ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитетінің төрағасы Ақмәди Сарбасов мәлімдеді.

     «Қазіргі таңда этникалық қазақтардың тарихи отанына оралуын жетілдіру, олардың қабылдаушы қоғам жағдайындағы бейімделу және интеграциялау жайын жақсарту мақсатында «Қазақстан Республикасының көші-қон және жұмыспен қамту жөніндегі кейбір заңнамалық актілеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы жасап шығарылды», - деп хабарлады А.Сарбасов.
«Заңжоба этникалық қазақтарға оралман мәртебесін иемденуде (орналасу өңіріне қарамастан, оралман мәртебесін бастапқы иемдену), Қазақстан Республикасының азаматтығын жеңілдетілген тәртіпте алуда (оралман мәртебесін алғаннан кейін бір жыл ішінде) бірқатар жеңілдетілген шараларды, сондай-ақ ҚР үкіметтің анықтаған өңірлеріне орналасқан жағдайда, әлеуметтік қоржын ұсынуды (көлік шығындарын өтеу, қызметтік тұрғын-жай немесе жатақханадан бөлме ұсыну) қарастырады», - деп нақтылады ол.
         Министрлік өкілінің ақпарынша, қазіргі сәтте заң жобасы ҚР Парламент мәжілісінің қарауында жатыр. Оның айтуынша, «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» заңының 16-1 бабына сәйкес ҚР азаматтығына жеңілдетілген (тіркеу) тәртіпте Қазақстан аумағында заңды негізде 4 жылдан кем емес уақыт тұрақты тұратын немесе ҚР азаматымен 3 жылдан кем емес мерзім некеде тұрған оралмандар қабылдана алады. Мұнымен қатар азаматтықты жеңілдетілген (тіркеу) тәртіпте иемдену туралы материалдарды қарау мерзімі арыздың тапсырылған күнінен бастап 3 айдан аспауы тиіс. 

           ҚазТАГ

толығырақ

Депутат Самиғолла Оразов қазақтарды «сапалы, сапасыз» деп бөледі екен
        Өткен аптаның соңында Астанада Қазақстан Республикасы Денсаулық және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі Дәулет Арғындықов Мәжіліс депутаттары мен қоғамдық ұйым өкілдері алдында «Халықтың көші-қоны туралы» Заң жобасын таныстырды. 
КІМ САУАТСЫЗ: МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДЕ СӨЙЛЕМЕЙТІН ШЕНЕУНІК ПЕ, ОРАЛМАН БА? 
    Дәулет Арғындықов мырза шеттегі миллиондаған қанда­сымыздың көз тігіп отырған заң жобасын орысша таныстырды. Ол депутаттардың қазақша сауалдарын түсінбеді де, сауалын орысша қоюын талап етті. Яғни, заңды таныстыруға келген шенеуніктің мемлекеттік тілде сөйлеуі былай тұрсын, түсінбеуі депутаттардың да, заң жобасын тыңдауға келген оралмандардың да сынына ұшырады. Өйткені әлеуметтің мұңын тыңдап, олардың көңілінен шығатын заң жасау үшін олардың тілінде сөйлеп, мұңын да мұңдай білу қажет. Онсыз толыққанды заң қабылдау мүмкін емес. Өкінішке қарай, Денсаулық және халықты әлеуметтік қорғау министрі Тамара Дүйсенова ханым оралмандардың құқықтық мәселелерін шешуге бел шешіп кіріскенімен, оның қарамағындағы кейбір шенеуніктің бұл мәселені жете түсінбейтіні аңғарылып қалды. 
    Заң жобасын таныстыру барысында кейбір толғақты мәселелерді сөз еткен депутат Самиғолла Оразов: «сапасыз қазақтарды шақыра беріп қайтеміз, олардың жетпіс пайызы білімсіз, олар Қазақстанға келгеннен кейін, онсыз да 2,5 миллионнан асқан өзін-өзі қамтамасыз етуші топтың құрамын толықтырады. Одан да сапалы қазақты шақырайық», – деп  салды. Самиғолла Ора­зовтың нені меңзегенін, не үшін былай көсілгенін кім білсін?! Депутаттың дәл осы мәлімдемесі біраз адамның шамына тигені анық. Мәселен, «Халықтың көші-қоны туралы» заң жобасының жұмыс тобының мүшесі Ауыт Мұқибек өзінің әлеуметтік желідегі парақшасында Парламент палаталарының төрағалары Қ.Тоқаевқа, Х.Жақыповқа және ҚР Жоғарғы сотының төрағасы Қ.Мәмиге жолдаған үндеуінде ол Самиғолла Оразовты әлеуметтік, ұлттық және ру араздығын қоздыру бабы бойынша жауапқа тартуын талап еткен. Ал www.qamshy.kz сайты депутаттың бұл қитұрқы ойын талдай келе, «мемлекеттік тілді білмейтін шенеунік сауатсыз ба, жоқ елін сүйген оралман сауатсыз ба?» деген сауал тастайды көпшілікке. Сайт авторы шеттен келіп жатқан қазақтардың интеллектуалдық қуаты мен мемлекетке төлеп жатқан салығы жайында неге ойланбаймыз деп күйінеді. 
     Дегенмен жоғары эшелонда отыр­ғандардың арасында Президент саясатын тереңнен түсінетін де жандар бар екен. Денсаулық және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті төрағасының орынбасары Аслан Қаржаубаев: «Қазақстанға қандай қазақ болса да керек. Әрі таяу жылдарда бұл саясат өзгермейтін болуы тиіс», – деп жауап қатты. Қазақ өз елінде әлі де аз. Сол себепті де өз үйіне өзі қожайын бола алмай келеді. Егер сандық тұрғыдан артса, сапалық тұрғыдан нәтиже беретіні де анық. 
 ЗАҢ ЖОБАСЫНДА ЖАҚСЫ БАПТАР КӨП
     «Халықтың көші-қон туралы» Заң жобасын талқылау барысында құрылған жұмыс тобының құрамында қоғамдық ұйым өкілдері де бар. Біз солардың бір-екеуіне қатысып, заң жобасы жайындағы пікірлерін білген едік. 
    Қайрат Бодаухан, Оралмандардың республикалық «Асар» қоғамдық қорының төрағасы, жұмыс тобының мүшесі: 
    – Өткен аптаның соңында заң жобасының таныстырылымы болып өтті. Онымен таныса отырып, байқағаным, жақсы өзгерістер өте көп. Мәселен, ҚР азаматтығын 3 айдан 1 жылдың ішінде беру, Қазақстан Республикасы аумағында белгілеген 7 облысқа барып орналасатын болса, келген жол шығындарын өтеу, бір жолғы жәрдемақы беру, баспана және жұмыспен қамту секілді мәселелер қамтылған. Сондай-ақ, тағы бір үлкен жаңалық осының алдындағы заң бойынша, оқу визасымен келген студенттердің тұрақты тіркелуіне және азаматтық рәсімдеуіне рұқсат берілмеген еді. Олар оқуын бітірген соң, міндетті түрде шығу визасымен Қазақстаннан шығуға мәжбүр бо