Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Басты бет | Қытай қазақтары

Қытай қазақтары

Фото: Қоңыроба жайлауында тігілген киіз үйлер
      Қазақтың айтыс өнері Қытайдың республикалық деңгейде қорғалатын рухани мәдени мұралары тізіміне енген. Төл өнерімізді миллиардтар елінде төрге сүйреп жүргендер – сондағы тамыры қазақылықтан ажырай қоймаған қазақ ағайындарымыз болатын.
       Енді сол тізімге енген қазақ айтыс өнерін қорғау, насихаттау үшін Қытай Үкіметі жылына миллиардтаған юань бөліп отырады. Жыл сайын аудандарда, екі жыл сайын аймақ деңгейінде, үш жылда бір облыс бойынша, ал бес жылда бір рет провинция (автономия) деңгейінде тұрақты түрде ақындар айтысы өткізіліп келеді. Қазіргі кезде аудандық деңгейдегі айтыс 36-37-ші ретке дейін жеткен. Демек осыншама жылдан бері ақындар айтысы үзбей өтіп келеді. Бөлінген ақшаның бір бөлігі осыған жұмсалса, қалғаны төл өнерімізді зерттеу жұмыстарына кетеді. Яғни, Үрімжідегі Мәдениет басқармасы Рухани мұраларды зерттеу орталығында және Күйтің қаласындағы Күйтің педагогикалық институтында Айтыстану ғылыми орталығы жұмыс істеп келеді. Аталмыш орталықтар айтыс өнерін арыдан зертеумен қатар, айтыс мәтіндерін қытай тіліне және ағылшын тіліне аудару, айтыс өнерін зерттеуге, дамытуға арналған конференциялар өткізу сияқты толып жатқан шараларды өткізуді өз міндетіне алған. Әрине, бұл бөлек әңгіме... Енді біз биылғы жазда өткен ақындар айтысының бірнешеуіне тоқталайық.

Тарбағатай аймақтық XXI ақындар айтысы

      Биыл бұл аймақта 21-рет ұйымдастырылған ақындар айтысы Майлы-Жайыр тауының етегіндегі Қоңыроба жайлауында өтті. Бұған дейін төрт рет аламан айтыс өткен жайлау төсіне әр аудан, облыстан ағайындар ағылып келді.

«Ежелден Толы – күй мен ән мекені,

Сөз жетпесе жүрекке ән жетеді.

Майлы, Жайыр, Барлықтың сілемінде,

Сарыны абыздардың бар кешегі.

Ерке жел аймалаған соны дала,

Партия керуен басы, жолы дана.

Армысың, ырыс қонған меймандос ел,

Бесігі берекенің Қоңыроба», - деп қазақ өнген қасиетті мекен мен коммунистік партияны жырлаған ақындар үш күн бойы жайлау төсін ән мен жырға бөледі.

«Соңғы жылдары еліміз қазақтарының айтыс өнерінде үлкен түлеу, өсу, тың бетбұрыстар, жаңалықтар барлыққа келіп, мәдениетімізге өміршеңдік күш берді. Ақындар айтысының көлемі кеңейіп, мазмұны молайып, мәдениеттік жақтағы қамтымы артып, халықтық мереке деңгейіне жетті. Ақындар айтысын мәдениет мерекесі ретінде қарап, төл өнеріміз арқылы халқымыздың рухани бет-бейнесін, тұрмыс-тіршілігін, дәстүрлі мәдениетін әйгілеу жақсы үрдіске айналды. Ал, осы жолғы ақындар айтысы, мәдениет-саяхат мерекесінің көрнекті ерекшелігі, бұрын-соңды айтыс мерекелеріне ұқсамайтын өзгеше богенайы – сахнасының аса жасампаздықпен жобалануы. Айтыс сахнасы ұлы табиғат, асқар тау, байтақ дала, сайын сахара, көгілдір көл, жасыл жайлау, киіз үй болды. Осылардың бәрі өзара жарасым тауып, ақындарға тың шабыт сыйлады», - деп жазады kazakh.people.com.cn.

 Текес аудандық XXIV ақындар айтысы

Іле қазақ автономиялы облысына қарасты Текес ауданының кезекті ақындар айтысы Қаражон жайлауында өтті. Көрінісі көз тартатын Қаражон – A5 дәрежелі әлемдік курорттық аймаққа жатады. «Шаруалар шаттығы» атты концерттік нөмірлермен басталған дәстүрлі мерекеге 10 мыңнан аса ағайын жиналып, айтыстан өзге аламан бәйге, көкпар және қазақ күресін тамашалады.

Ақсайдың XIV аудандық ақындар айтысы

Ақсай қазақ автономиялы облысы Тибеттің теріскейіне орналасқан. 2000-ға жуық қазақ отбасы өмір сүретін мекенде де ақындар айтысы жыл сайын өтіп тұрады. 

      Биыл жыр додасын 14-рет ұйымдастырған ақсайлық ағайын төр жайлаудың төсінде емес, концерт залдың сахнасында бас қосты. 1000-ға жуық көрермен жиналған ақындар айтысында жергілікті ақындар өнер көрсетіп, жеңімпаздары Ақсай ауданында өтетін үш қазақ автономиялы ауданның V реткі аламан айтысына жолдама алды.

Суреттер: kazakh.people.com.cn және kazakcnr.com сайттарынан алынды.

толығырақ

      

     Астанадағы «Хан Шатыр» сауда, ойын-сауық орталығы аумағында ашылған «Бозоқ» көшпенділер қалашығына Қытайдан қазақ қолөнер шеберлері келіп, ұлттық бұйымдардан көрме өткізуде.

     Қытайдың қазақтар жиі қоныстанған Алтай, Тарбағатай және Іле аймағынан келген шеберлер біз кесте, өрмек тоқу, киіз және теріден кәдесыйлар жасау, ши тоқу, сырмақ тігу өнері бойынша шеберлік сабақтарын өткізіп, өз қолдарынан шыққан ұлттық бұйымдарды көрмеге қойды. «Хан Шатыр» сауда, ойын-сауық орталығы аумағында ашылған «Бозоқ» көшпенділер қалашығындағы ақбоз үйлердің екеуі осы қандастарымыздың өнімдеріне арналған. Қытайдағы және атажұртқа оралған қолөнершілердің басын қосып отырған шебер Алтынгүл Мәденқызының айтуынша, олардың арасында осы саланы дамытып, бизнес көзіне айналдырып отырған Қытайға танымал кәсіпкерлер де бар екен.

– Біз Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Астана қаласы филиалының жетекшісі Қарлығаш Бекпатша екеуіміз бір жыл бұрын ЭКПСО-ға дайындық ретінде екі рет шетелдегі қандастарымызды шақырып халықаралық көрмеге қатысқанбыз. Ондағы мақсатымыз – қандастарымыздың қолынан шыққан ұлттық бұйымдарды Қазақстан жұртшылығына таныстыру, шетелдегі қазақтарда сақталған салт-дәстүр мен мәдениетті Қазақ еліне жеткізу болды. Ал биыл ЭКСПО-ға орай «Бозоқ» көшпенділер қалашығында екі киіз үй тігіп, Қытайдан арнайы шеберлер шақырттық. Қолөнершілер өз өнімдерін көрмеге қойып қана қоймай, біз кесте, ши кілем, өрмек тоқу, тері өнімдер жасау және ши тоқудан шеберлік дәрістерін ұйымдастыруда. Осының барлығы төл өнерімізді заманға сай етіп базарға шығарсақ, жеңіл өнеркәсібімізді дамытып ұлттық өнімдерімізді өзіміз тұтынсақ деген ниеттен туып отыр, - дейді Алтынгүл Мәденқызы.

    Астана базарларында арнайы дүкендер ашқан Алтынгүл Мәденқызы онда тек ұлттық бұйымдарды сатумен айналысып қана қоймай, тігіншілік жұмысын қатар алып жүргенін айтады.

– Мен қолөнер шеберлігін арнайы оқыған емеспін. Кішкентайымнан анамнан көріп, үйренгендерім бүгінгі күні кәдеме жарап жатыр. Өзімнің мамандығым компьютерлік бағдарлама жасау болатын. Атажұртқа оралған соң қазақтың байырғы қолөнерін дамыту мақсатында ұлттық қолөнер кәсібін қайта қолға алдым, - дейді ол.

 https://baq.kz/kk/news/kitai_kazaktari/kitaidagi_kazak_koloner_sheberleri_astanadagi_kormege_katisuda20170711_164700

 

толығырақ

Қазақтың ою-өрнегінің математикалық ғылыми мәнін ашу керек -Болатбай Насылбекұлы

      Қытайда шығатын «Іле» газетінде қазақтың төл мәдениетін арқау еткен, журналист Ерсінәлі Сұлтанұлының қазақ ою-өрнегін зерттеуші Болатбай Насылбекұлымен болған сұхбаты жарық көрді, деп хабарлайды ҚазАқпарат. ҚазАқпарат Қытайлық БАҚ-та жарық көрген, ұлтымыздың мәйекті мәдениеті, халықтың тұрмыс-тіршілігіне сән берген ою-өрнек өнерін математика ғылымымен байланыстыра зерттеп жүрген Болатбай Насылбекұлының оқырманға ой салар сұхбатын ұсынады.   

Қазақтың ою-өрнегінің математикалық ғылыми мәнін ашу керек -Болатбай Насылбекұлы

     Болатбай Насылбекұлы - 1940 жылы Қытайдың Күнес ауданы Қарабура ауылында туған. Ол ауылды жерде мұғалім, мектеп директоры қызметтерін атқара жүріп көптеген ғылыми-танымдық мақалалар жазды. Болатбай Насылбекұлының «Қазақ ою-өрнегінің ғылми негіздері» атты кітабы 1995 жылы жарық көрген еді. Бүгінгі күні «Өркениет өрісіндегі қазақ ою-өрнектері» атты жаңа кітабын баспаға дайындап отыр екен.    

       - Болатбай Насылбекұлы қазақ ою-өрнегінің математика ғылымымен байланысы жөніндегі ізденісіңізге не себеп болды?  

     - Мен бала кезімнен күні бүгінге дейін қазақ халқының ою-өрнегін жинау, реттеу, зерделеумен бірге оның математикалық  мәнін зерттеу жұмысымен айналысып келемін. Сол еңбектенудің нәтижесінде «Өркениет өрісіндегі қазақ ою-өрнектері» деген кітабым дүниеге келді. Бұл еңбекте мен қазақ ою-өрнегінің геометриялық мәнін ашуға құлшындым. Соның арқасында қазір математикалық білімдерді пайдалана отырып ою-өрнекті бір гектар немесе одан да кең жазық жерге түсіре аламын. Сонымен бірге математикалық жолмен өрнектерді бір-біріне  ұқсатпай сыза алатын және оятын да болдым. Расында, бала кезімнен әже-апаларымыздың ойған ою-өрнектерін көріп таңғалып өскен едім. Кейін келе оюларды жинадым, реттедім содан кейін барып мұның да өзім оқыған математика ғылымымен тығыз байланысты ғылыми  еңбек екенін танып жеттім.  

Қазақтың ою-өрнегінің математикалық ғылыми мәнін ашу керек -Болатбай Насылбекұлы

      - Өрнек пен математика бір тұлғалы ғылым дегеніңізді тереңдей түсіндіре кетсеңіз?  

    - Әдетте ою-өрнектің өзі математика десе біреулерге ғажайып жұмбақ секілді көрінуі мүмкін. Бұл расында жұмбақ емес, қайта біз түсінуге, білуге тиісті ғылым. Әлемдегі жан-жануар, адамзат түгелдей бір-бірімен мүлде ұқсамайтын келбетпен жаратылған. Адам болсын, әлде жан-жануар болсын, олардың әлпетіне зер сала қарасаңыз, барлығы да бір өстің бойында өз тепе-теңдігін сақтап тұрғандығын көресіз. Қарапайым мысал айтайын, сізге қарап тұрған құлынды суретке тартып, өзіңе қарап тұрған сол суреттің төбесінің дәл ортасынан бір нүкте, иегінің дәл ортасынан бір нүкте белгілеп екі нүктені  тұтастырсыңыз, бір түзу келіп шығады. Сол түзуді бойлатып суретті бүктейтін болсаңыз - екі көзі, екі құлағы, мұрнының екі танауы және аузының екі езуі, әрқайсысы бірінің үстіне бірі дәл келіп  беттесе кетеді. Міне, бұл түзу  математикалық өлшемдегі өс деп аталады. Біз, бұдан математика мен суреттің ішкі байланысының өте  тереңде екенін байқаймыз. Ал, қазақ ою өрнектерінің де қабысу, жанасу, беттесу сынды математикалық элементтері осы негізде барлыққа келгенін түсіну қиын емес.

     Ою-өрнектердің бойында математикалық элементтердің болуы математика мен ою-өрнектің бір тұлғалы ғылым екенін дәлелдей түседі. Ою-өрнек көбінде не үшін қошқар мүйіз имек формасында болып келеді? Өйткені, онда математикалық өрнек элементтерінің, өрнек құлақша формасы мен  өрнек бүршікше формасының болатындығында. Математика - ақиқатты, нақтылықты, турашылдықты, шындықты жақтайтын ғылым. Егер бір парақ есебіңіздің бір санынан жаңылыс кетсе онда еңбегіңіздің еш кеткені дей беріңіз.  

     Міне, әже-апаларымыз математиканың  осындай ең күрделі де, дәлдік қасиетінің элементін өрнекке ежелде-ақ сіңіре білген. Олар ою-өрнекті ең алдымен образды ойлау тәсілімен ойлап алып сосын өте дәлдікпен сызып, сызған сайын түрлендіру, құбылту арқылы көркі көз тартатын адамға әдемілік сезім бағыштайтын өреге жеткізген.

    Қазір ою-өрнек көбейіп кетті, мұндай ою-өрнектердің көбі еліктеу мен өз білгенінше сызғандары екенін, өнерге жауапкерсіздікпен қарайтындардың қарабайыр дүниесі екенін көзіміз шалғанда ішіміз ашиды. Сондай  өрнектерді ғылыми да нақ сезіммен сызылған өрнекпен салыстыра отырып зерделесеңіз екеуінің арасында жер мен көктей парық бар екенін оңай аңғарасыз. Сондықтан, математикалық танымы жоқ нобаймен сызылған өрнектердің қашанда сапасыз шығатыны табиғи құбылыс. Міне, осыдан біз өрнек пен математиканың қатынасының өте тереңде, өрнек пен математика сабақтасып жатқанын көре аламыз.   

Қазақтың ою-өрнегінің математикалық ғылыми мәнін ашу керек -Болатбай Насылбекұлы

      - Ою-өрнек мәдениетінің болашағы жөнінде не айтар едіңіз?  

    - Қоғам дамуының тез немесе баяу жүруі ғылым-техника дамуымен  тығыз қатысты. Бүгінгідей зымыран заманда, үкімет қолдап-қуаттап тұрғанда ұлт өнеріне жанашыр мамандар, өнерліні қолдайтын ел ағалары ою-өрнек жасампаздығына да бір сәт ден қойса екен. Себебі қазір басқа ғылым саласында түгелдей оқулық бар, ал, ою-өрнек ғылымын арнаулы пән ретінде танитын оқулық жоқ. Бастауыш мектептің бейнелеу өнері сабағында ою-өрнектеріміздің там-тұмдап берілгені болмаса басқалай арнаулы оқулықтың болмауы, ою-өрнектің ғылми мәнін түсінудегі ең үлкен бостықты келтіріп отыр. Бала жасынан құнттап үйренбеген ұрпақ кейін ұлттық ою-өрнектеріміздің не екенін де білмеуі әбден мүмкін. Әуелі, ою-өрнектің математикалық мәнін ашудан ауыз ашу тіпті мүмкін емес. Мұндай болғанда ою-өрнек мәдениетін осы заман мәдениетімен ұштастыра дамытуымызда кенжелік танытуымыз мұнда тұр. Математика арқылы қазақтың ою-өрнегін зерделей алатын осы заман мамандары болғанда ғана ою-өрнек ғылымы мен ою-өрнек мәдениетіміздің көсегесі көгереді.

    Қазір кейбіреу «Ою-өрнек - халықтың ортақ қазынасы, барлық адам шетінен игіліктенетін тегін жатқан мүлік» дейтін сыңайда көзқарасқа малданып, ұлттық өнерімізге жауапсыздықпен қарап жүр. Белгілі бір авторымыз мақаласында «ою-өрнек - адамзат өміріндегі аса қажетті, негізгі тұрмыстық, әсемдік талғамның бір түріндегі өнер» деп әдемі бағасын беріпті. Ал енді бір жазарманның «өрнекке математиканың қажеті қанша, апаларымыз математиканы керек етпей-ақ, ғасырлар бойы әдемі өрнек салып келген, мұнан математикалық мән іздеу бос әурешілік емес пе» деп жазғанын оқыдым. Сан ғасыр тарихы бар ою-өрнек тек әсемдік үшін ғана пайдаланатын, ғылыми зерттеуге келмейтін, ғылыми мәні жоқ, өзгермейтін, ешкім де өзгерте алмайтын қатып-семген үлгі сияқты болса оны жинап, реттеп, зерттеп халықтың кәдесіне жаратып не қыламыз?...  

     Оқулығы мен ұстазы болмаған ою-өрнек мәдениетіміздің асыл нұсқаларын бұл күндері өз нобайы бойынша сұраусыз көшіре  салатындар да жоқ емес. Сондықтан, біз ою-өрнектей ортақ қазынамызды қорғауға, ондағы тарихи құндылық пен ұлттық жасампаздық жауһарын қадірлеп сақтауға мән беруіміз тиіс. Сонымен бірге одан орынды да заңды пайдалану мен ою-өрнектің ғылыми заңдылығын ашып, көбесі сөгілмес ұлттық мәдениетіміз екенін ұрпаққа тағы бір қырынан жарқырата түсіндіруіміз керек. Оның мазмұнындағы ғылми негіздің бар екенін тіпті де тереңдей дәлелдейтін кез келгендігін ескерткім  келеді.  

Қазақтың ою-өрнегінің математикалық ғылыми мәнін ашу керек -Болатбай Насылбекұлы

      - «Өркениет өрісіндегі қазақ ою-өрнектері» деген атпен құрастырып, дайындап, ою-өрнектің математикалық мәнін ашып, оны ғылми өреге көтерген еңбегіңіз жөнінде тоқтала кетсеңіз?

     - Мен бұл кітабымда ою-өрнектің математикалық, геометриялық нақтылықтарын, қазақ ою-өрнегінің математикалық элементтерін өлшемдестіріп, нақты математикалық, геометриялық дәлелдермен жүйелі көрсетуге күш салдым. Мен мұны төмендегі бірнеше жаққа жинақтадым.  

     Бірінші, қазақ ою-өрнектерін жинау, реттеу барысында шығу тегіне қарай ретке тұрғызылды әрі оның математикалық қағидалары ою-өрнектің қарапайымдылықтан күрделілікке қарай дамуы математикалық өлшеммен сызып көрсетілді.

      Екіншіден, көнерген өрнектердің мазмұнын, ен таңбасын сақтау шарты астында, тың туынды өрнектерге қалай дамуы мен ондағы ғылымилық, математикалық өлшем бойынша бір-бірлеп көрсетілді әрі жаңа ою-өрнек туындысының ежелгі ою-өрнек туындысынан қалай дамығандығы жөнінде түсінік берілді.

     Үшіншіден, оқырман мен ою-өрнек әуескерлеріне тіпті де түсінікті болу үшін осы кітаптағы  барлық ою-өрнектің бір-біріне ұқсамауы және ондағы парық математикалық жолмен ашалап дәлелденді әрі түсіндірілді.

     Төртіншіден, қазақ ою-өрнектеріндегі қолданылып келе жатқан көне және жаңа үлгілерде бұрын байқалмаған тың өрнек үлгілерін қосып, оны 13 топқа бөліп, әр топтағы өрнектің өз ерекшелігіне қарай айшықтап көрсетілді. Әрқайсы өрнек үлгілеріндегі қоршау өрнегін бұру және бұрыштық симметриялы өспен бұру, ұзарту, жалғап бұру секілді екі түрлі тәсіл осы кітаптың басынан аяғына дейін ұқсамаған математикалық ғылыми үлгімен берілді.     

Қазақтың ою-өрнегінің математикалық ғылыми мәнін ашу керек -Болатбай Насылбекұлы

    - Қазақ ою-өрнегінің математикалық ғылыми дәлелдерін тіпті де тереңдей зерттеу жөнінде алда қандай жоспар-жобалар әзірлеп отырсыз?  

    - Ою-өрнек мәдениеті ғылымилықты өз бойына сіңірген мәдениет. Мен ою-өрнекті жинай, реттей жүріп мұндағы математикалық заңдылықты байқадым. Осындай шетсіз де шексіз ою-өрнек өрісі арқылы қазақ халқының ғылымға қаншалық жауапкершілікпен, қаншалық еңбеккерлікпен қарайтынын терең түсіндім. Егер дарынды жастарымыз ою-өрнек өрісі және ол қамтитын мазмұн жөнінде ішкерілей зерттеп, зерделеуге мойын бұрар болса, ою-өрнек өрісіндегі тағы да ашылмай жатқан ғылыми заңдылықтарды ашатындығына сенемін. Біз осындай орайлы сәтте мәдениетіміздің бір саласы болған ою-өрнек мәдениетіміздің өркениет сахнасында жарқырап тұруына тамшыдай болса да үлес қосуымыз керек. Осы «Өркениет өрісіндегі қазақ ою-өрнектері» деп ат қойып кітап етіп құрастырып, дайындап зерттеген еңбегім ел кәдесіне жараса екен деп тілеймін. 

      http://www.inform.kz/kz/kazaktyn-oyu-orneginin-matematikalyk-gylymi-manin-ashu-kerek-bolatbay-nasylbekuly_a3035946

толығырақ

Қытайлық қазақ өзі жасаған қазақи әуе шарымен әлемді шарлағысы келеді

         Қытайдағы өнертапқыш қандасымыз Еркінбек Мұхтарбекұлы ЭКСПО-2017 көрмесі қарсаңында Астанаға өзі жасаған, қазақи үлгідегі әуе шармен ұшып келуді жоспарлап отырғанын бұған дейін де жазған болатынбыз. Белгілі себептермен қандасымыздың алғашқы жоспары жүзеге аспай қалған екен. Алайда Еркінбек Мұхтарұлы қазақи әуе шарын Астанаға арқалап келіпті. Ол алдағы уақытта арманын Ұлы даланың астанасында жүзеге асыруға ниетті. «ҚазАқпарат» тілшісі Қытайда тұратын өнертапқыш қандасымыз Еркінбек Мұхтарбекұлына жолығып, аз-кем сұхбат алған еді.  

Қытайлық қазақ өзі жасаған қазақи әуе шарымен әлемді шарлағысы келеді

     - Еркінбек Мұхтарбекұлы, әуелі өзіңіз туралы оқырманға таныстырып, айтып берсеңіз?

    - Мен 1981 жылы Шынжаң өлкесіне қарасты Буратала облысында дүниеге келдім. Ата-анам қарапайым оқытушы. Негізгі мамандығым - құрылыс жобалау саласы. Университетте жүргенде жобалау байқауларында жүлдегер атанып жүрдім.  Оқу бітіргесін Үрімжідегі жобалау орталығында жұмыс жасадым. Менің қиялымнан туған  біраз құрылыстар, ғимараттар бүгінде пайдалануға берілген. Сонымен қатар, қазіргі таңда ұлттық стильде, яғни қазақи үлгідегі көптеген құрылыс жобаларым бар. Алла бұйырып елге оралып жатсам осы салада біраз жұмыстар атқарғым келеді.      

    - Бұл жайында да естігенбіз. Ал қазақи үлгідегі әуешарды жобалау идеясы қалай туды?

     - Жалпы әуе шарға мініп аспанға көтерілу бала күнгі арманым еді. Бұған дейін де көптеген әуеге көтерілетін шарлардың үлгісін жобалап, санамда пысырып жүретінмін. Қазақстан Астанада «ЭКСПО-2017» Халықаралық көрмесін өткізетіндігін естігеннен кейін, бірден бұл жобаға нақтап кірістім. Қазақ елінде өтетін үлкен шараға азда болса тартуым болсын дедім. Жобаны жасауға негізгі қаржы өз қалтамнан және демеуші ағаларымның көмегінен болды.  

        - Әуе шарының негізгі құрылысын таныстырып берсеңіз?

      -  Бұл шарға ұлтымыздың болмысын, бояуын сіңіруге тырыстым. Шардың негізгі бейнесі қазақтың оюлы бас киіміне ұқсатып жобаланған. Қазақ -ежелден бас киімді және тұлпарды қадірлеген халық. Ол үлкен биіктікке көтерілгенде біздің бас киімді жердегі бүкіл халық кигендей болады. Бұл - береке-бірліктің көрінісі. Шардың астында тұлпардың мүсіні бейнеленіп, адам отыратын орын жасалған Аспан кеңістігіне көтерілгенде, тұлпарға мініп, қазақтың қас батыры ұшып келе жатқандай әсер қалдырады.  

Қытайлық қазақ өзі жасаған қазақи әуе шарымен әлемді шарлағысы келеді

    - Жақсы екен. Басында Қытайдың Шанхай қаласынан ұшып, Астанаға жетуді жоспарлаған едіңіз. Бұл бағытыңыз неге іске аспай қалды?

    - Иә, алғашқы жоспарым Қытайдың Шанхай қаласынан шығып, Жібек жолы бойымен жүріп өтіп, Астана қаласына ат басын тіреу еді. Сол арқылы жолдағы әр түрлі қалаларда қазақ болмысын көрсетіп, Қазақстанда өтетін үлкен шараға туристер шақырғым келген болатын. Алайда қаржы мәселесі және басқа да рұхсатнама құжаттарының толық болмауы себебінен бұл бағытпен жүруге кешігіп қалдым. Әйткенімен, бүгінгі арманым одан да асқақ болып тұр. Алла бұйырса, алғашқы ұшырылымды Астанадан бастап, ұлттық үлгідегі шарды елге келген қонақтардың көзайымына айналдырсам деймін. Әрі қарай мүмкіндік болса «ЭКСПО-2017» көрмесіне қолдау білдірген негізгі елдердің Астанасына барып ұшырып, Сол арқылы «ЭКСПО-2017» көрмесін әлемдік деңгейде насихаттағым келді.  

       - Ал Астана аспанында қалықтаған қазақи әуе шарыңызды қашан көре аламыз?

    - Мен де Астана аспанында қалықтауға ерекше асығып отырмын. Осында келгеніміе бірнеше күн болды. Жабдықтарымды арнайы тасымалдау компаниялары арқылы жеткізгенмін. Соны күтіп алып, аздап өңдеу жұмыстарын жасап дайындап қойдым. Жүйрік қиялым арқылы елорда үстінде сан мәрте ұшып та үлгердім. Енді кіммен жолығып, қай жерден рұхсат алу жолдарын білмей жатырмын. Осы бағытта нақты жолын білетін кісілер болса көмектессе екен деймін.   

       - Сұхбатыңызға  рахмет! Арманыңыз тезірек жүзеге асуына тілекшіміз.

 http://www.inform.kz/kz/kytaylyk-kazak-ozi-zhasagan-kazaki-aue-sharymen-alemdi-sharlagysy-keledi_a3035756

толығырақ

      Қытайдың Шыңжаң өлкесінің Текес ауданында фотоөнерді серік еткен ағайындар үшін үлкен байқау өтті. Жалпы, Текес ауданының табиғаты өте тамаша ғой. Басын бұлт шалған биік таулар, жап-жасыл жайлау, сарқыраған асау өзендер... Бұл жайлауды ежелден қазақтар жайлап отырған. Дегенмен де соңғы жылдары қытай билігі туризмді дамыту деген желеумен осынау сұлу өлкенің сүбелі жерлерін жекеменшікке беріп, қазық қағып, жолдарға бөгет қойып, жұрттың еркін жүріп-тұруына тыйым салыпты. Содан болар, көк жайлау ел-жұртсыз құлазып тұр. Мысалы, жекенің қолына өткен Қаражон жайлауына кіру адам басына 170 қытай юаны (7820 теңге) тұрады екен.       

       Әйтсе де қытай билігі бұл өлкеге туристерді көптеп тартуды ең алдымен тамаша табиғат және жергілікті қазақ халқының салт-дәстүрін насихаттау арқылы жолға қоюды жоспарлаған сияқты. Содан болар, қытайлар қазақ билігі жасай алмай отырған үлкен істі қолға алып, Текес ауданында кезекті VI халықаралық фотофестиваль өткізді. Бір аптаға созылған бұл дүбірлі іс-шараға төрт елден келген 250-ге жуық кәсіби фотограф қатысып, бақтарын сынады.

       Мәдени шараның ресми ашылу салтанатынан бастап, фотоөнершілер ұлттық тағамдар мен қолөнер көрмесін тамашалап, жан-жақтан суретке түсіріп, шеберліктерін көрсетуге тырысты. Ертеңінде таңғы сағат 4-те жолға шыққан фотографтар осы өлкедегі ең сұлу саяхат орны болып саналатын Тянь-Шань тауының терістік беткейінде орналасқан Қаражон жайлауына ат басын бұрып, қазақтардың ат бәйге, қыз қуу, көкпар, теңге ілу сияқты ұлттық ойындары мен қыз ұзату, келін түсіру, отқа май құю, құда күту сияқты салт-дәстүрлерінің куәсі болды. Фестивальге қатысқан әр фотограф табиғат және ұлттық салт-дәстүр аталымы бойынша үздік түсірілген 10 дана суреттерін өткізді. Он адамнан құралған қазылар алқасы бас жүлдеге лайық деп табылған Қытай азаматына 10 мың юань тарту етті. Сонымен бірге қазылар табиғат аталымы бойынша 20 фотоны, салт-дәстүрден 40 фотоны үздік деп тапты.
        Соның ішінде «Жас Алаш» газетінің фототілшісі Сәрсенбек Қызайбекұлының да суреттері үздік деп танылып, арнайы сыйлықпен марапатталды. Ендеше, Сәрсенбектің Қаражон жайлауынан түсірген суреттеріне сіздер де куә болыңыздар, құрметті ағайын!

     http://zhasalash.kz/ruhaniyat/20152.html

толығырақ

     Елордада екі күннен кейін басталатын «ЭКСПО-2017» халықаралық мамандандырылған көрмесіне алыс-жақыннан ат арытып, атан белін талдырып келіп жатқан ресмиі бар, туристі бар, туысшылағаны бар келушілер саны күннен күнге артып келеді. Солардың қатарында ҚХР-дан келген көрмешілердің қарасы көп. Кеше Астанада өткен Қытай кинофестивалінің ашылу салтанатында Қытайда тұратын қандасымыз, «ЭКСПО-2017» көрмесінің сол жақтағы құрметті Төрағасы, Қытай саяси кеңесінің мүшесі, жазушы Әкбар Мәжитұлымен бір-екі ауыз әңгімелесудің сәті түскен еді. Алыстан атажұртқа абыройлы міндетпен келген ағамыз өз ойын ортаға салды.
      «Астанада ЭКСПО-ға дайындық өте жоғары деңгейде екен. Көрме қарсаңында жаңа-жаңа құрылыстар түсіпті. Бүгінгі күні сол көрме аясында өтетін тағы бір рухани шара – қытай киносы фестивалінің ашылу салтанатына келдік. Мұнда көрсету үшін қазақ тіліне аударып 6 фильм алып келіп отырмыз. Оның сыртында 10 маусым күні «Қытай мәдениет және хандар сарайы» ашылатын болады. Бұндай шаралар ең алдымен екі ел халықтарының мәдениет алмасуын, рухани түсіністігін нығайту үшін керек» - дейді жазушы.

      Бұған дейін де Астанада бірнеше рет болғанын айтқан қандасымыз Елорданың адам танымастай өзгеріп, дамып, гүлденіп кеткенін айтады.

«Бұған дейін де Астанада бірнеше рет болдым. Әр келген сайын бір жаңалыққа тап боламын. Күллі қазақ халқының мақтанышына айналған қала ғой бұл» - дейді қандасымыз.

      Қытайдың ЭКСПО көрмесі арқылы Қазақстан ғана емес әлемге дайындап отырған тосынсыйы көп екенін айтқан құрметті Төраға көрменің осы кинофестивалінен басталып кеткенін айтады.

«Бүгінгі өтіп жатқан кино көрсетілімінің өзі сол ЭКСПО аясында екенін өзіңіз де білесіз. Жалпы рухани болсын, техникалық болсын, электроникалық болсын Қытай көрме-ұсынымында мазмұн көп. Үш ай бойы мазмұндары жаңаланып отырады. Сол кезде барып көрсеңіздер, күніне бір жаңалыққа куә болатындарыңыз анық» - дейді Қытай павилонының құрметті Төрағасы Әкбар Мәжитұлы.

      Қытай елінен көрмеге өз өнімдерін алып келген өзге қандас бауырларымыз да көп екенін айтады жазушы.

«ЭКСПО көрмесіне келген қазақтың бірі менмін. Ал көрмеге арнайы өз жаңалығын ұсынып жатқан қазақтар да бар. Нақты кім келгенін айта алмаймын. Өте көп кәсіпкерлер келіп жатыр. Үш ай бойына тоқтаусыз алмасып келеді. Өзім сырттай танитын бірнеше кәсіпкерлерді байқап қалдым, солар да өз өнімдерін алып келген болуы керек» - дейді «Қытай жазушылар» журналының Бас редакторы.

  https://baq.kz/kk/news/ekspo_2017/akbar_mazhituli_astananin_ekspoga_daiindigi_ote_zhogari_dengeide_eken20170608_112500

толығырақ

       Қытайда қандастарымыз шоғырлы қоныстанған Алтай аймағына қарасты Бурылтоғай ауданы - «Қытайдағы шұбат мекені» атанған даңқты мекен. Түйе шаруашылығы жақсы дамыған бұл өңірдегі малшылар қазақ халқының салт-дәстүрлері мен тарихи құндылықтарын мықты ұстанған.

      Шинжияң телевидениясының «Ауыл аясында» атты бағдарламасы үшін арнайы түсірілген бұл фильмнен 1118 түйе қатысқан дүбірлі доданы тамашалай аласыздар.  

толығырақ

Қытайдағы қазақтар «Бауырсақ Talk»  атты жаңа медиа жобаны дамытуда

       Бейжіңде 4 маусымда Қытайдағы қазақ диаспорасының «Бауырсақ Talk» атты жаңа медиа жобасының түсірілімі өтті. Бұл жайында ҚазАқпараттың Қытайдағы арнаулы тілшісі Садық Әкежанов хабарлады.
     Шараны қытайдағы қазақтар арасында кең танымалдыққа ие Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының телерадио кешені жанындағы видеороликтерді тарату жөніндегі Bawrsak интернет-тұғырнамасы, сонымен қатар қытай тіліндегі микроблогтар арасында қазақ мәдениетін насихаттайтын «Сақ тайпасы» блогы (Sakh Taypasi, Sake Buluo) ұйымдастырған.
     Көрерменнің басым бөлігі Қытай еліндегі қазақ диаспорасының жастары құраған шарада үш спикер қытай тілінде сөз арнады. Олар: Цинхуа университетінің түлегі, ҚХР-дағы ірі фармацевтикалық компаниялардың бірінің өңірлік директоры, қазақстандық Баян Қоңырбаев, сандық технология және робот техникасы жөніндегі маман Батыр Мақабылұлы, австриялық банктің бейжіңдегі филиалы директорының орынбасары Риза Райымбекқызы.
    «Бұл жоба табысты адамдардың өзгелермен, ең бірінші кезекте жастармен тәжірибелерін бөлісіп, жинаған білімін өзгелерге үйретуге, оларға үлгі-өнеге көрсетуге бағытталған», - деді ҚазАқпарат тілшісіне сұхбат берген Bawrsakh Talk жобасының жүргізушісі, ҚХР ШҰАА телерадио кешенінің жанындағы Bawrsak интернет-тұғырмасы қазақ редакциясының өкілі Жанболат Макейұлы. Оның атап өтуінше,  «Бауырсак Talk» жобасы алғаш рет 2017 жылдың 29 наурызында Үрімші қаласында өткен.
     Bawrsak интернет-тұғырнамасы қытай үкіметі тарабынан қолдауға ие болып отыр және «Бір белдеу, бір жол» стратегиясы аясында жүзеге асырылуда.

толығырақ

img_2660

          Хан тәңірі. Биіктігі – 7010 метр. Кашмир мен Пәкістан шекарасындағы Шөгір шыңы, биіктігі – теңіз деңгейінен 8 мың 611 метр. Жалпы, Алтай, Хан тәңірі, Шөгір шыңдары мен Тарын, Жоңғар ойпаттарын жаяу-жалпы аралап, қайталанбас фотосуреттер сериясын жасаған Түсіпбек СЛАМХАНҰЛЫ туралы толғаныс. 

Танымайтын болған соң…

     Барлық бала сияқты мен де фотоаппарат ұстап жүруге қатты құмар болатынмын. Ауылдағы Сәндібек көкемнің бізден төрт-бес жастай үлкен  Ағабек деген баласы фотосуретке түсірумен айналысушы еді, соның қалай жұмыс істейтінін көру үшін есебін тауып, қайта-қайта суретке түскен болып, тіпті суретімді шығарар кезінде де айналшықтап жанынан шықпай жүріп алатынмын. Ол жігіт те өзінің ағалығын пайдаланып, арасында анаған-мынаған жұмсап, дүкенге жүгіртіп қоятын еді. Кейінірек өз ағам – Анарбек «Фэд» деген фотоаппарат пен сурет шығаратын құрал-саймандар алып келді де, суретке түсіріп, шығарумен үйде айналыса бастадық.

       Бала күннен қалған осы қызығушылықтың әсері болар, Алматыға келіп,  студент болған кезде бірден шағын фотоаппарат (сабындай) сатып алдым. Түсіруін түсіремін де, бірақ фотоұлғайтқышым үйде болған соң, суретке шығаруын ауылға демалысқа келген кездері ғана қолға алатынмын. Неге екенін білмеймін, әйтеуір, маған біткен фотоаппараттар қолымда ұзақ тұрмаушы еді… Студент кезімдегі фотоаппаратымды Шымкентке соққанда, жиенім Ерденге сыйлап кеттім. «Лениншіл жаста» («Жас Алаш») жүргенде, сатып алған «Зенит Е» деген фотоаппаратымды бүкіл фотообьективтерімен қосып, білгілі фототілші Жүсіп Ерғалиға сыйлап жібердім. Жақсы досым сол уақыттарда өзінің мықты фотоаппаратын ұрлатып алып, «жартылай» жұмыссыз жүрген еді. Қазір «Канон» деген фотоаппаратымның бар екенін ешкімге айтпай жүргенім де сол, біреу қатты қызығыңқырап тұрса, сыйлап жіберетін осалдығым бар (Әзіл ғой, шын деп ойлап қалып, хабарласып жүрмеңіздер).

        Жүсіп досымды бекер ауызға алып отырған жоқпын. Әдеттегідей бір бас қосып отырғанымызда, фототілшілер туралы әңгіме қозғалып кетті.

      – Фотосуретшілер өлермен болу керек қой. Қытайда тұратын бір қазақ фотосуретші бар, табаны тимеген тауы, шықпаған шыңы жоқ екен. Атын ұмытып қалып тұрмын, арғы беттен келген жігіттер жыр қылып айтып отырады. Адам аяғы баспаған небір жерлерде болып, ешкім суретке түсіре алмаған көріністерді түсірген, – дедім мен естігендерімді айтып.

       – Әй, біз білмейтін болған соң, олар айта береді мықты деп, – деді Жүсекең әдеттегі қыңырлығына басып.

          Кейіннен өзім осы жайында біраз ойланғаным есімде. Жас кезінде «Хасен-Жәмила» көркем фильміндегі бас кейіпкерді сомдаған, өмірінің соңында Атамекенінде, Алматыдағы Ықылас атындағы саз аспаптары мұражайында қызмет еткен Абылай Жұмаханұлы Түгеловпен кездескенде, сөз арасында осы фотограф туралы әңгіме болғаны есімде. Одан кейін, 90-жылдардың орта тұсы ма екен, «Қазақ әдебиетінде» қызмет етіп жүргенде, танымал ақын Несіпбек Айтов бір кісілермен сөйлесіп отырғанда, осы фотосуретші жайында айтылғаны бар еді. Жастайымнан қызығатын дүнием болған соң, оның үстіне, жұмыс барысында фототілшілермен көбірек араласып-құраласып жүргендіктен, білмейтін кісім танысымдай болып, көңілімде қалып қойыпты.

       Осы жылдың басында белгілі фотожурналист, ҚазҰУ-нің журналистика факультетінің аға оқытушысы, «Фотоөнер» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Асылхан Әбдірайымұлы: «Қытайға барып келдім. Онда «Алтай қазақ этнофотография» қоғамы құрылды. Оның ресми ашылу салтанатына адам аяғы жетпейтін биік шыңдарды қырық жылдан астам суретке түсіріп жүрген, жасы жетпістен асқан фотограф Түсіпбек Сламханұлы қатысты», – деді. Жоғалтқанымды тапқандай, қуанып қалдым. Дереу, Қытайдағы қазақ фотографы туралы Асылхан Әбдірайымұлы ұсынған материалдармен танысып, газет-журналдардан, ғаламтор бетінен сол кісі жайында жазылған дүниелерді жинастыра бастадым. Өзіміздегі елдің бірі білсе, бірі біле бермейтін ғажайып жан, жанкешті фотосуретші туралы өз оқырмандарымыз үшін арнайы мақала жазғанды жөн көрдім.  

img_1196

 Шың басындағы шындықтар

        Өз кәсібінің ыстығына күйіп, суығына тоңып, өлермендікпен адалдық  танытып жүргендер аз ба, көп пе?

       1979 жылы мектепті бітіріп, жоғары оқу орнына түсе алмай қалдым да, ауылдағы қырманда әмбебап жұмысшы болып істеп жүрген кезім болатын. «Әмбебап» деген сөзді бекер қосып отырған жоқпын. Ол кездері бізді қай салаға, қай жерге жұмыс күші керек, соған пайдалана беретін. Менің еншіме қырмандағы күріш тазалайтын, оны көлікке артатын агрегаттарды жөндеу және электр желісінің жұмысын қадағалап жүру тиді. Техникалардың бәрі ойдағыдай жұмыс істеп тұрса, қолға күрек ала салып, көпшілікпен бірге қара жұмыстың көрігін қыздыра кетеміз. Әсіресе, түнгі кезекте жүргенде, биіктігі мен көлемі үш қабатты үймен бірдей, өзі күріш тазалап, өзі мәшинелердің үстіне төгетін алып агрегатқа бас-көз боламын. Тіркемелері бар көлікті астына кіргізіп, шығару, үстіне бункердегі күрішті төгіп, қолмен бұрыш-бұрышына жайып отыру – бәрін өзің ғана атқарасың мұндайда. Өзіңе сенім артып алған үлкен кісілерді мазаламай, бәрі әбден дайын болғанда ғана, барып, көлік кілтін бересің. Ауыл баласы бәріне икемді болып өсетінін осыдан-ақ байқай беріңіз… Түннің бір уағында жалғыз өзім қырмандағы биік агрегаттың үстінде айғайлап ән айтып, бункердің жан-жағында қалып қоятын күрішті ортаға қарай лақтырып, ысырып жатқанымды көз алдыңызға елестетіңізші. Арасында «Отан үшін, ел үшін!» деп қоямын, айтатын әнім «Комсомолдар жас қайраты елімнің…» деген марш пен «Менің Қазақстаным!» әні. Жүрегім жалын атады, күш-қайратым бойымда. Тістеніп, жұлқынып тұрып жұмыс істеймін, ауылдың бар жұмысын қазір мен бітіріп тастайтындай көремін. Өзім содан ләззат аламын. Үсті-басым шаң-тозаң, көз-құлақ, шаш – қанша оранып алсаң да, қуыс-қуысыңның бәрі әппақ шаң. Бір жақсысы, түнде оның ешқайсысы байқалмайды. Жас кезімізде біздер осындай едік. Осылай жүріп, аудандық, облыстық, республикалық газеттерге мақала жазып тұрдым, оларым жиі жарияланып та отырды. Қайтпайтын едік, қайсар едік қой…

      Түсіпбек Сламханұлының өмірімен, фотосуреттерімен танысқанда, неге екенін қайдам, өз басымнан өткен осындай оқиғалар көз алдыма келгендей болды. Бар ғұмыры тау мен тастың арасында, шыңдардың басында өткендей көрінетін Түсіпбек ағамыздың тұла бойы қайсарлыққа тұнып тұрғандай.

      Адассаңыз, әйтеуір бір шетінен шығып кетуге мүмкіндігіңіз бар, құласаңыз, қайта түрегелуге болатын теп-тегіс қара жерде жүргеннің жөні бөлек те, шың-құздың басында, өмір мен өлімнің ортасында, жаныңыз мұрныңыздың ұшына келгендей күйде жүріп, жұмыс істеу мүлде бөлек дүние. Түсіпбек аға осы соңғы жолды таңдапты. Өзіңіз қараңызшы, Хан тәңірі, биіктігі – 7010 метр. Кашмир мен Пәкістан шекарасындағы Шөгір шыңы, биіктігі – теңіз деңгейінен 8 мың 611 метр. Жалпы, Алтай, Хан тәңірі, Шөгір шыңдары мен Тарын, Жоңғар ойпаттарын жаяу-жалпы аралап, қайталанбас фотосуреттер сериясын жасаған.

    «1994 жыл. Алтайдың солтүстігінде Қанас көлін маңдайға алдық. Әлемге бұл жерді таныстыру үшін ең биік нүктесі – Достық шоқысын фотоға түсіру керек еді. Көздеген шоқым Қанастың бас жағында. Жолға төрт адам шықтық. Тұрысбек пен Мұратхан жол бастады. Бірі ауданның ауыл шаруашылығын, енді бірі табиғат қорғауды басқарады. Туалардың ішінен де сенімді біреуі бірге жүрді. Туа деп отырғаным тегі моңғол. Үшеуінде үш мылтық. Менің өз «мылтығым» бар.

      Қанастың басына жеткенде, сіркіреп жауын құйды. Қарағайдың түбінен аттап баса алмай қалдық. Сол жерде азығымызды алып шығып әлдендік. Ақкөлге қарай ертеңін бірақ жылжыдық. Кешегі соқпақ жоқ. Бұғының жапырып өткен жолы ғана. Көлденең құлап жатқан қарағайлардан аттың аттап өтуі мұң. Сұлап жатқан ағашты қойып, көк майса шөпті жарып өтудің өзі қиын. Ақ көбігін аспанға атып жатқан бірнеше өзендерді кештік. Түс ауа ну орманның арасынан ашық алаңқайға шыға келдік, сона мен маса буып тұр. Аспаннан тоқымдай жер көрінбейді. Шаққанда қаныңды суша ағызады. Жолдың машақатын көріп, төрт күн жүрдік.

       Бір белестен асқанда Ақкөл жатты. Айнадай көл. Балығы су бетінде шоршиды. Бас-аяғы тоғыз шақырым. Адам табаны тимеген көркем табиғат. Айналасы ит тұмсығы өтпес қалың жыныс. Ат үстінде отырғанның өзінде балақтарымыз қызылқат пен қарақатқа боялған. Бұғы-марал өріп жүр. Анау жақпар тастардан «аңқиттаған» суырдың дауысы шықты. Аң-құстары үрке қашпайды. Тайыншадай бір аю бізге қайта-қайта қарайды қызықтап. Суретке түсіріп алдым. «Мұнда төрт қауіп бар» деп кілт тоқтады жол бастаушымыз. «Біріншіден, найзағай көп түседі, екіншіден, өткел бермес өзен бар. Содан кейін оппа дейді, жер саз. Байқамасақ сорып әкетуі мүмкін. Төртінші қауіп – аю. Ұйықтап жатқан немесе қонжығымен жүрген аюға кездессек, оңай құтылмаспыз», — деді. Деді де әрқайсымыздың көзімізге тура қарады. Аяңдап келеміз. Жер бетінде осыншалық сұлу жердің барына аң-таңмын. Құстардың сайраған үні, жұпары аңқыған гүлі, бәрі-бәрі шынайы, табиғи».

      Өскеменнен барған журналист, талантты суретші, «Дидар» газеті жауапты хатшысының орынбасары Мерей Қайнарұлымен Қытайдағы Алтай қаласында кездескен кезінде, Түсіпбек аға бар сырын ортаға салып, осылайша ақтарыла әңгімелепті. Осы сапары барысында Мерей бауырымыздың  жазған дүниесі фотографтың ішкі бар жан-дүниесін жайып салғандай болады.

      Шынында да, көңіл көзі бар адам Түсіпбек аға түсірген суреттерден тылсым табиғаттың небір ғажайып көріністерін көріп қана қоймай, құстардың сайраған үнін, сарқырамалардың гүрілін, жапырақтардың сыбдырын естиді. Өзіңіз осындай кереметтің ортасында тұрғандай боласыз. Жан бар, қимыл бар, тіршілік бар – бәрінен бұрын мұнда өзіңіз барсыз, өзіңіз тұрғандай боласыз…  

img_2646

 Төрт рет сыйлық алған сурет

    Адам жаны табиғаттың бір бөлігі болғасын ба, өзіңізді мұндай ортадан алыстата алмайсыз, ішіне кіріп кеткендей күйде тұрасыз. Өнер құдіреті деген де осы шығар, бәлкім. Мұның бәрі, әрине, оңай келген олжа емес еді.

       Оны Түсіпбек Сламханұлының өз әңгімесінен де көруге болады. Ол биіктігі 7010 метр болатын Хан Тәңірін суретке түсіретін биік нүктені іздеп, алты жылда 5 мың шақырымдай жол жүрген. Ал, бұған не дейсіз?! Міне, қараңыз:

      «Құз-қиянның арасынан шыға бере үйінді тас кездесті. Үстінде су, арақ, ішіп-жем қойылған екен. Осыдан жей бермейміз бе деп әзілдеп қоямын. «Кәпірдің дүниесі» деп Нұрақын әзілді сап тыйды. Сөйтсек, осы жерде жапонның жігіттері мерт болған екен. Біз басып тұрған жердің беті екі метр ғана тас пен топырақ. Ал асты қалың мұз. Ауа температурасына байланысты мұз атылады екен кейде. Анау жапондықтар мұз жарылған жердің астына жұтылып кеткенге ұқсайды. Нұрақынның айтуынша, алты жапонның төртеуі өліп, біреуінің аяғы сыныпты. Енді бірі жаралы досын алып қайтып, болған жағдайды баяндаған. Араға бір жыл салып мерт болғандардың әке-шешесі осы белгі тасты қойып кеткен.

      Табан асты сытыр-сытыр етті. Тұра қаштық. Артымызға бұрылып қарауға мұрша болмады. Қап-қара жердің аспанға атылғанын білемін. Әп-сәтте шаң басылып біз тұрған жерден үлкен көл пайда болды. Мұндайды кім көрген?! Алапат күш. Өлімнің табалдырығында жүргенімізге көзім әбден жетті.

       Түндігі түнді сүйген Хан тәңірі әлі көрінбеді. Күннің көзі шақырайып шығып тұр. Мұндайда сәтті сурет шығары сөзсіз. Бірақ қар еріп, көшкін жүру қаупі бар. Жартастардағы анау мұздың бір бөлігі опырылып кетсе де жетіп жатыр. Нұрақын мылтық атып көрді. Дүңк еткен мылтықтың дауысы жақпар тастарды аралап кете берді жаңғырып. Төбеден төніп тұрған мұздар сірескен қалпы. Жүгіре жөнелдік. Қысым жоғары, тез шаршап, терең демала алмаймыз. Өкпені қысады. Ендігі көздегенім — Хан Тәңіріне қарама-қарсы қорым бет. Аңшы жігіт «өлесің» деп бұра тартып еді, мен болмадым. Бала-шағасына деп ақша бердім. Құдайдан тілек тілеп, құран оқыды отыра қалып. «Аллаху акбарымды» айтып сонау мұнартқан биікке беттей беріп едім, айғай салып тоқтатты да «қағаз жазып, қолыңды қой» деді. Мен мерт болсам, соның жауапқа тартылатыны анық. Сөзге келместен жазып бердім. «Қағаз жазбайды деп ойлап едім, тас жүрек екенсіз» деген қалпы ұнжырғасы түсіп отырып қалды.

       Қолға бір-ақ аппарат алдым. Оның өзі — 20 келі. Өрлеп келемін. Егіліп жатқан шағыл тастарда жүріс өнбейді. Бір метр көтерілсем, екі метр сырғып түсемін кейбір жерде. Қара тер деген күртінің сыртына дейін шықты. Белгісіз бір ыс бар сонау биіктікте. Тынысты тарылтады. Мұндайда жан қалтама салып алған құрт пен у сарымсақтан жеп отырдым. Көмектесетін сияқты.

         Өліп-талып ұшар басына шыққанда жарқ етіп Хан Тәңірі көрінді. Балтырымнан бұлт кешіп аспанда қалықтап тұрғандаймын. Қарсы алдымда — алып шың. Ғажап шіркін. Батып бара жатқан күн Тәңір таудың маңдайынан иіскеп тұрғандай. Одан сайын жарқыратады. Сағатыма қарадым. Анау етектен бері төрт сағат жүріппін. Төккен терімнің ақталғаны осы шығар. Фотоаппаратты құрып жіберіп, сатырлатып суретке түсіре бастадым. Аппараттың түймесін жүз рет басып үлгеріппін. Қуанышымда шек жоқ, етекке дейін сырғанап түстім. Нұрақын далбақ қағып алдымнан шығып құшақтай алды. Дереу жиналып, мұзды шатқалдан өтіп үлгіргеніміз сол, гүрс етіп атылды. Қорғаншақтай басымызды көтеріп ізімізге қарасақ, жаңа ғана сайрап жатқан жол жоқ. Орыны оғыр-шоғыр тау болды да қалды. Сонда көрдім таудың көшкенін. 

      Хан Тәңірін түсірген суретім мемлекет бойынша төрт рет сыйлық алды. Еңбектің ақталғаны осы емес пе?!».

      Маған бүкіл әлем бір төбе, Қытай өз алдына бір төбе сияқты көрінеді де тұрады. Қытай таныған, Қытай мойындаған адамды әлем таныды, әлем мойындады деуге де болатын шығар. Тылсым табиғаттың таңғажайыптарын фотосуреттермен де, тілмен де тамсана көрсете білген «Комсомольская правда» газетінің шолушысы, жазушы-журналист, суреткер фототілші Василий Песковтың шығармаларын кеңестік оқырмандар жақсы біледі. Оның жұмысы да, одан гөрі насихаты да жақсырақ болғаны белгілі. Әрине, бірімен бірін салыстыруға келмес, десек те, насихаты аздау болды демесе, Түсіпбек Сламханұлының еңбегі одан бір де кем емес. Оның үстіне, қайсар қазақтың арасынан шыққан қаһарман болғандықтан да, біз үшін оның орны бөлек болуы тиіс. Ол солай болып та тұр.      

ak-ayu-kz

 

«Алматы ақшамының» анықтамасы:

     Түсіпбек Сламханұлы 1946 жылы ҚХР, Үрімші ауданы, Ерентау қойнауында туған.

      Әке-шешесі 1916 жылдары Катонқарағай өңірінен Қытайға өткен.  Мәдениет төңкерісі кезінде әкесі Тарымға айдалып, 1952 жылы қайтыс болған.

       Кішкентайынан әкесінен айырылған ол суырдың терісін сатып, білім алады. Қазақ орта мектебінен оныншы сыныпты тәмамдағаннан кейін Қытай астанасы Бейжіңде 6 жыл оқиды. Қытай тілін еркін меңгереді.

       Қолға диплом алып, алыс қыстақта бір жыл жұмыс істеп көреді. 1968-70 жылдары ұсталық өнермен де айналысып, таға соққан, балбал тастар жасаған. Кейіннен «Қытай-қазақ биология сөздігін» жазып шықты. Ауыл атауларын да бір кітапқа жинақтады. 1971 жылдан бастап «Халық» баспасында жиырма жылға жуық редактор болып қызмет атқарған.

      Бүгінде Үрімші қаласында тұрады. Әлемдегі биік шыңдарды қырық жыл бойы суретке түсіріп, төрткүл дүниеге паш еткен профессор, фотосурет докторы.  

g1-%d0%ba%d0%be%d0%bf%d0%b8%d1%8f

    Әнуарбек ӘУЕЛБЕК

    http://almaty-akshamy.kz/2017/05/29/

толығырақ

Қазақ қызы бокстан Қытайдың ең ірі жарысына жолдаманы жеңіп алды

       Қытайдағы қазақтар көп қоныстанған Іле аймағы Құлжа қаласынан шыққан Тұнық Бүркітбайқызы Қытайдың бокстан ең ірі мемлекеттік жарысына жолдаманы жеңіп алды деп хабарлайды ҚазАқпарат тілшісі kazakh.people.com сайтына сілтеме жасап.
      Қазақ қызы бұл ірі жетістігіне 18 мамырда Қытайдың Тянжин қаласында өткен 13-ші Бүкілмемлекеттік жарысқа іріктеу турнирінде қол жеткізді. Енді ол  2017 жылғы мемлекеттік (18 жастан 22 жасқа дейінгі) жарыста Шыңжаң қыздары атынан өнер көрсетпек.
    Айта кетейік, Тұнық Бүркітбайқызы Шыңжаң әйелдері арасынан Қытайдың аталмыш ірі  жарысына қатысқалы отырған тұңғыш боксшы қыз.
     Тұнық Бүркітбайқызы 2016 жылы қыздар арасындағы ел біріншілігінде 60 келі салмақта бас жүлдемен қатар, ең үздік жас талант сыйлығына ие болды.

толығырақ

Дәстүрлі қазақ медицинасының Қытай еліндегі қарышты қадамы

      Қытайда шығатын «Тарбағатай» газеті Бағдат Нұрмұқашұлының қазақ халқының ұлттық медицинасы туралы жазған «Қазақ емшілігінің қарышты қадамы» атты мақаласын жариялады, деп хабарлайды ҚазАқпарат.
     Қазақ медицинасы - қазақ емшілігі немесе қазақ шипагерлігі деп аталып келеді. Халық шипагерлігі осы заманғы медицина қалыптасқанға дейін ғасырлар бойы ұлтымыздың өсіп-өнуіне өзіндік ықпалын тигізіп келді. Осылайша ғасырлар керуенінде сұрыпталып, кемелденіп жеткен  дәстүрлі өнеріміздің бүгінгі күні де шоқтығы биік. Әсіресе Қытайда тұратын қандастарымыздың ортасында бұл өнер өз өміршеңдігін сақтап, қоғамда қажеттілік туғызып, дамып жатыр.
     Қытайда шығатын «Тарбағатай» газетінде жарық көрген Бағдат Нұрмұқашұлының қазақ халқының ұлттық медицинасы туралы мақаласы бұл сөздерімізге дәлел болмақ.  Автор мақаласында  дәстүрлі медицинаның тарихи кезеңдеріне шолу жасай отырып, қазіргі кезде  Қытайдың  Тарбағатай аймағында  қалыптасып, дамып жатқан ұлттық медицинаның жай-күйіне тоқталған.  
    «Қазақ шипагерлігі, дәрішілігі - қазақ халқының өсіп-өркендеуіне орасан зор үлес қосқан мәйекті мәдениеттің алып бір бұтағы. Тарихтың шаң басқан беттерін парақтайтын болсақ, қазақ шипагерлігінің тамыры тереңде жатыр. Ол - халқымыздың ата-тегін құрайтын сақтар, ғұндар, аландар, қаңлылар, үйсіндерден және одан да ерте заманнан бастау алады. Бұны тарихи зерттеулер мен археологиялық қазба қалдықтарда растай түсті. Соғыста жараланған Сақ сарбаздарының жарасын таңатын емшілерді «жарықшы, қарықшы, таңғышы» деп атағаны тарихи деректерде ұшырасады. Сондай-ақ, атақты ғұлама ғалым Әл-Фараби денсаулық сақтаудың тәсілдерін де зерттеген. Оның шипагерлік жөнінде жазған шығармалары өзінен кейінгі Ибн Сина секілді ғалымдарға үлкен ықпал жасағаны мәлім. Ал қазақ медицинасының түп кітабы деп 15 ғасырда жазылған ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» атты медициналық энциклопедиясын атауға болады», - деп жазылған мақалада.
   Бұдан ары қарай автор мақаласында қазіргі күні қытайда тұратын қандастарымыздың атадан мұра болған осы бір дәстүрлі мәдениетті сақтап, дамытып, күнделікті өмірде ел игілігіне жаратып отырғанын баян етеді. Онда  жергілікті биліктің тікелей қолдауымен қазақ ұлты жиі қоныстанған Алтай, Іле, Тарбағатай өңірлерінде қазақ медицинасын өзек еткен облыстық, аудандық, ауылдық емханалар, ғылыми зерттеу орталықтары құрылып, қазақ емшілігі мен дәрішілік өнері қанатын кеңге жайып отырғаны туралы жазылған.
     «Қара үзген шипагер Өтейбойдақтың кесек туындысы «Шипагерлік баян» кітабы негізінде «Қазақ шипагерлігінің назариялық негізі» жазылып, қазақтың дәстүрлі медицинасы Қытайдағы аз ұлт медицинасы, дәрішілігінің төрінен ойып орын алды. Білікті мамандардың, ең жоғарғы құзырлы мекемелердің мақұлдауынан өтіп, ауруды анықтау, емдеу, алдын алу, дәрі жасау және дәріні пайдалану осы заманғы медициналық заңдылықтарға сай арнаға түсіріліп, тәртіпке салынды. 1980 жылдары Қытайдың Алтай қаласында Қазақ медицинасын дамытып, практикалық тұрғыдан қолданысқа енгізу үшін «Қазақ емханасын» ашты. 2008 жылы Алтайдағы медициналық колледжде Қазақ медицинасы факультеті жұмыс істей бастады. 2011 жылы Үрімжіде Шыңжаң медицина университеті жанынан Қазақ медицинасы кафедрасы ашылып, Қазақ медицинасының жоғары білімді мамандарын даярлап шығу мүмкіндігіне қол жеткізді. Тұңғыш қазақ шипагерлігін өзек еткен «Қазақ шипагерлігі» журналы жарық көрді. Қазақ шипагерлігі, дәрішілігіне қатысты қыруар оқулықтар құрастырылып, құнды кітаптар, ғылыми зерттеу мақалалары жарияланды», -  деп жазады Бағдат Нұрмұқашұлы. Сондай-ақ  мақаланың соңғы бөлімдерінде Тарбағатай аймағындағы қазақ халқының дәстүрлі медицинасын негіз етіп ашылған ауруханалар туралы айтылады.
    «Тарбағатай өңірінде  тұңғыш рет 1979  жылы Толы ауданы Күп ауылдық емханасында қазақ емшілік бөлімі ашылды. Емхана 1999 жылы «Қазақ емшілік ауруханасы» болып ресми құрылып, іргесін кеңейтті. 2001 жылдан бастап, заманға сай озық медициналық аспаптармен жарақталып, емдеу өнімділігін жоғарылатты. Бұл ауруханада негізінен: Әр түрлі сүйектің өсіп, қалыңдауы, бел, мойын омыртқа сүйегі шеміршегінің өсуі, әр түрлі сүйек туберкулезі, сүйек кемігінің қабынуы, түрлі тері аурулары сынды  алуан түрлі ауру түрлерін емдеп, сауықтырады. Аурухана жылына 15 мыңға тарта науқас қабылдап, емдейді.
    2013 жылы Тарбағатай аймақтық үкімет Толы ауданында қазақ медицина ауруханасын құрудың алғы шарттарын дайындап, 32 миллион 500 мың юань бөледі. Бұл   нысан 2013 жылдан бастап қолға алынып, 2016 жылы шілдеде пайдалануға берілді. Аймақта бұдан басқа Дүрбілжін, Шағантоғай аудандарында  ұлттық медицина орталықтары жұмыс істеп тұр. Ал аймақ орталығы Шәуешек қаласында 1992 жылы  Қытайдың дәстүрлі медицинасымен емдейтін ауруханасы шаңырақ көтеріп, оның жанынан  20 орынды қазақ бөлімі ашылған болатын. Бұл аурухана ұлттық шипагерлікке мұрагерлік еткен білікті мамандарды таңдап істетіп,  халықтың қазақ емшілігімен емделу белсенділігін арттырды. Осы уақыттарда емдеу әдісін дамытып, жетілдіре отырып, ғылыми тұрғыда ем жасап, қазақ ұлттық медицинасын Еуропа, Қытай медицинасымен ұштастыра отырып, мойын, бел, тізе буындарында болатын шеміршектің өсуі немесе қалыңдауы, әйелдер ауруы, қуық асты безінің қабынуы, түрлі тері ауруларын өнімді емдеуді іске асырып келеді», - деп жазады мақала авторы.   

толығырақ

      

      Қытайда тұратын 23 жастағы кәсіпқой қазақ боксшы Бейсенбі Нәсиоллаұлы (12-0-1, 5КО) 7 мамыр күні өткен кезекті кездесуінде жеңіске жетіп, супер жеңіл салмақта (63,5 келі - 140 фунт) екі нұсқа бойынша Азия чемпионы титулын жеңіп алды, деп хабарлайды ҚазАқпарат тілшісі.

       10 раундқа созылған жекпе-жекте Бейсен жапондық қарсыласы Тайшо Озауаны айқын басымдықпен (98:91,98:91,98:91) тізе бүктіріп, WBA және WBC нұсқасы бойынша Азия чемпионы титулын (WBA International super lightweight title,WBC Asian Boxing Council Continental super lightweight title) иеленді.

       Сол күні қытайдың «Тянь-Шань барысы» атанып жүрген аса жеңіл салмақтағы (52,1 келі - 115 фунт) қазақ боксшы Ұлан Төлеуғазы (5-3-0, 1КО) индонезиялық Нойлди Манаканемен (32-22-2, 18КО) 10 раунд бойы жұдырықтасып, төрешілер шешімімен (98:91,98:91,99:90) жеңді.

      Осылайша, Ұлан 55,3 келідегі (122 фунт) WBA нұсқа бойынша Азия чемпионы атағын жеңіп алды. Айта кетейік, қытайлық жанкүйерлер Головкиннің ізбасары деп, «OneG» атап кеткен Бейсенбі кәсіби рингте жалпы 12 кездесу өткізіп, 11 айқаста жеңіске жеткен (5 нокаут) және біреуінде тең түскен. Қандасымыз 2015 жылы - 7, 2016 жылы 5 кездесу өткізіп, WBC нұсқасы бойынша бокстан жастар арасындағы әлем чемпионы (WBC World Youth Champion) және WBA бойынша Қытай чемпионы атанған болатын. 

толығырақ

Қытайда қазақ халқының ұлттық құндылықтары ұлықталған мереке өтті

    Қытайдың Гансу өлкесінің Ақсай қазақ автономиялық ауданында тұратын қандастарымыз ұлттық құндылықтарымызды ұлықтаған мерекелік шара ұйымдастырды, деп хабарлайды ҚазАқпарат kazakh.people.com.cn сайтына сілтеме жасап.
    Ішкі Қытай жерінде орналасқан, қазақ мәдениетінің шығыстағы бір ошағы саналатын Ақсай ауданында тұрып жатқан қандастарымыз 1 мамыр -Халықаралық еңбекшілер күнін атап өте отырып, ұлттық мәдениетімізді дәріптейтін мерекелік шара ұйымдастырды. Оның барысында аламан бәйге, қыз қуу, көкпар тарту сынды ұлттық спорт түрлерінен жарыстар өтті.  Сонымен бірге қазақ әнін әуелеткен Ақсай аудандық ән-би ұжымының концерті де көпшіліктің ықыласына бөленді.
     Аталмыш қытайлық БАҚ-тың жазуынша, Ақсай ауданы биылғы мамыр айынан қазан айына дейін 6 рет ат бәйгесін өткізуді жоспарлап отыр. Олардың барысында аламан бәйге, құнан бәйге, жорға жарыстарынан бөлек, қыз қуу, көкпар тарту, ат үсті өнері секілді ұлттық спорт ойындары ұйымдастырылмақ. Сондай-ақ қазақ тағамдарын дәріптеп, ұлттық ән-биімізді арқау еткен концерттік бағдарламарды көрсетуді мақсат етуде. Аудан халқы ұлттық мәдениетімізді өзге ұлт өкілдеріне көрсету арқылы жергілікті туризмді дамытуға ден қоймақ.

толығырақ

     
      Жақында Қытайдың Тиян Жин қаласында бүкіл мемлекеттік марафон болып өтті. Биыл 13-ші рет өткізіліп отырған айтулы марафонды Қытайдың «CCTV» телеарнасы тікелей таратты.
       Аталған шара кезінде қытайдағы қандастарымыздың «Уичат» әлеуметтік желісі сүйіншілі хабарға толды. 42 шақырымдық ұзақ марафонда Қасымхан атты қазақтың желаяғы қола жүлдеге қол жеткізіпті!
    «Kazakh» уичат текшесі жазған мәліметке сүйенсек, бұл – ұзаққа жүгіру спорт түрі бойынша (қытай, ұйғыр, қазағы... бар) бүкіл Шыңжаң спортшылары қол жеткезген ең жоғары нәтиже болып тіркелген екен. Сөйтіп, қытайдағы қазақ жігіті Шыңжаң марафоншыларының көшін бастады.
     Шыңжаңдағы Шонжы ауданының тумасы, 28 жастағы Қасымхан 42 шақырымдық қашықтықты 2 сағат 20 минуд, 22 секундта жүгіріп өткен.
    «Қасымхан бұған дейін, 2015 жылы Қытайдың Чұң Чиің қаласында өткен марафонда үздік нәтижеге қол жеткізсе, 2016 жылы Хиюанда өткен халықаралық марафонда кениялық жүйрікті басып озып, бірінші болып мәре сызығын өзі кескен екен», деп жазды «Kazakh» уичат текшесі. 
    Қандасымыз Қасымханның бұл жетістігіне қуана құтты болсын айта отырып, оның бұдан да биік белестерді бағындыра беруін тілейміз!                  

толығырақ

 Мақала авторы Ғазез Ақытұлымен бірге.

     Әйгілі ақын, ғұлама оқымысты, ойшыл ағартушы Ақыт Үлымжіұлы 1868 жылы Алтай аймағының Көктоғай ауданы, Қайырты күзеулігінде туылған. Ақынның ұрпағы, әйгілі ғалым, қасиетті Құран кәрімді тұңғыш қазақ тіліне аударған оқымысты Ғазез Ақытұлының көрсетуінде Жібек, Бәкеш, Тату қатарлы үш шешеден Ақыт, Шайқы, Кітапбай, Сағыз, Зәки, Шабақ, Әпей қатарлы жеті ұл, Бөктік, Сипыр, Қайша (Шөкен) атты үш қыз тарайды. Ақыттың анасы Жібек отау құрған 13 жылда, яғни, 33 жасына дейін бала көтермепті. Бұл туралы «Қыз емшегін емген бала» туралы аңыз ел арасына кең тараған. Ақын Ғазез Ақытұлының аңыз желісінде жазған өлеңі де осыдан сыр шертеді. Онда ұзақ жыл бала көтермей жүрген Жібек көш-жөнекей келе жатып, «Бейістайдың» бастауынан су алғалы келген қос келіншектің:

Пұшпағы қанаған жоқ әлі күнге,

Құр сәулет толып жатыр әлде кімде.

Бітпейді қашандағы келбетке бақ,

Ұрпақсыз неге керек «үлде-бүлде»- дейтін күндеу күңкілін құлағы шалып қалып:

Булығып әлгі сөзге қорланады,

Мөлтілдеп көзден жасы сорғалады....

     Ат үстінде ауытқып жүре алмай, бір қойнауға түйесін шөгереді де, қаратасты құшақтап жатып қалады. Ұзақ жылап талығып ұйқтап кеткен Жібек бір ғажайып түс көреді:

Ақ киімді, сәлделі, ақ сақалды,

Түсінде көрді Жібек аппақ шалды.

«Көреді көз жасыңды құдай сенің,

Тұр орныңнан» деді де түртіп қалды. Қуанғаннан оянып кеткен Жібек иіген емшегінен аққан сүтті көреді. Бірақ түсіндегі ақсақалды шал қайтып келмейді. Сұлу Жібек:

Тілегімді жаратқан береме деп,

Рахметінен Алланың дәмеленді. Қос келіншектің күңкілі көңілінен сейіліп, жанған жүрек, күйген от басылып:

Қонысқа белгіленген көште келді,

Ақ отаумен жаңа жұрт кестеленді.

Жібектің құдай қосқан жұбайы еді,

    Үлімжі малын айдап кешке келді. Ол жарына қуанышын асыға жеткізіп, түсін айтады. Жұбайының  түсін жақсылыққа жорыған Үлімжі оны «Қызыр ата» деп біледі. Сол күннен бастап Жібек жүкті болады. Әрі Үлімжіні тоқал алуға зорлайды. Бас құрамаған еркіне қоймағасын ақыры:

Үлімжі Бәкешті алды соныменен,

Жібектің көрсеткен жол-жөніменен.

Бәкеш түсіп босаға аттаған жыл,

Ақыт туып бар істің жөні келген.

     Өрт мінезді Бәтеш «мен келген соң жібіген көніңіз» деп Жібектен баланы жұлып алып, «қыз емшегін аузына салады».

«Қыз емшегін емсе егер бала өлеңші-

Болады» дейді мәтелдің мәнін шеше.

Аянды айналдырып ел аңызға,

Түрлендіріп сөйлейді неше-неше.

      Міне, біздің байқағанымыздай, қай дәуірде де алып ұлының өмірге келу тарихын аңызға айналдырған халықтың, аяулы ұлы Ақыттың туылу жайы да осындай жақсы аңыздың желісі болып жалғасып келуі заңдылық еді. Осылай өміреге келген Ақыттың анасы Жібек- керейдің жәнтекей ішіндегі кіші ру атанған Тайлақтың ұлы Барлыбай бидің немересі Бекеннің қызы.

         Барлыбай би – 1784 жылы Әбілпейіз ханның ұлы Көгедайдың Бейжиңге барып, хандық мансап алуына барған, Барлыбай, Шобаш, Жанторы, Байқан қатарлы төрт бидің бірі. Демек, Ақыттың бала кезгі алған тәрбиесі көбінде осы анасы Жібектен басталады. Үйткені, Жібек келбетті сұлу болып қана қалмастан, әдепті, мінезді, салмақты, сауатты, саналы болған адам деседі. Ақыт жеті жасқа келгенде өзінің немере ағасы Садық Жебенұлынан құран сауатын ашады. Онан соң, сол кездегі ауыл молласы аталған Ғұсыманнан түркі тіліндегі діни кітаптарды оқып, құранның қира-атын түзейді. Яғни, құранды грамматикалық ереже бойынша оқитын дәрежеге жетеді. Сүйтіп, ауылдағы санасы ашық, толық сауатты кісінің бірі болып шығады. Жігіт аяғын басқан шағында, сол кездегі молқы руының үкірдайы Жуанған (Жотақажы) ауылында, Бұхарадан келген Мәхбубұлла, жанама аты Мырзабақа дейтін өзбектен араб, парсы, түрк тілдерін үйренумен бірге, шариғат ережелері аталатын фықмы ғылымын да игеріп шығады. Жалғасты оқуға жағдайы келмеген Ақыт арада ауыл жұмысына жегіліп, аңшылықпен шұғылданады. Бірақ зерек те пысық Ақыт Жуанған үкірдай мен Мырзабақа ұстазға бірден ұнайды да, Жуанған үкірдай Ақытты шақырып алып хатшылыққа алады. Ақыт осы орайды пайдаланып Мырзабақадан жалғасты оқи береді. Араб, парсы тілдерін жетік меңгерген ол осы тілдерде жазылған діни кітаптарды ғана үйреніп қалмастан, оғыз, шағатай тілдерінде жазылған тарихи, әдеби кітаптарды да тауып оқып, солардан нәр алады. Сонымен бірге ислам мәдениеті мен шығыс әдебиетінен белгілі сауатқа ие болады. Дін жағынан «дамоллалық» деңгейге жетеді.

     Жеті жасында алғашқы өлеңін әлпбиден бастаған Ақыт шығармашылығы ғылымға деген құлшыныстан басталады.

Үлімжі біздің атамыз,

Құдайға күптүр қатамыз.

Ғылым нұрын бір төкпей,

Қараңғы қайтып жатамыз,- дейтін шумақтар соның дәлелі.

         Жоғарыда айтқанымыздай ол кезде Моңғол Халық Республикасы қытайдың бір өлкесі болып, моңғол және қазақтар Чиң хандығын Ежен хан деп атайды екен. Ежен ханнан келетін хат-чектер Алтайдан Қобдаға ат почтасы арқылы жеткізілсе, Россиядан келетін хат-чектер Қобдадан Алтайға ат почта арқылы келтірілетін болғандықтан сол кездегі жергілікті үкімет Жуанған үкірдайдан почта таситын сауатты, пысық екі жігіт сұрағанда, Жуанған үкірдай Ақыт пен оның құрдасы Қобдабай Тоқтағанұлын береді. Бұл екеуінің де 21-22 жастардағы кезі екен. Ақыт бұл кезде ауыл арасында айтысқа түсіп, бір қыдыру ұсақ өлеңдер жазып жүреді. Моңғолдар почта бекетін «Меден» дейді. Сол «Меден» үйде жатып, Қобда мен Алтайдың арасында почта тасып жүрген Ақыт Қобда бетінде бір сыпыра адамдармен танысады. Және Қазанда түркі және шағатай тілдерінде басылған Фердаусидың, Низамидің, Хожа Хафиздың, Шайхұсағидың, Науаий, Хожа Ахмет Яссауидың, Сүлеймен Бақырғанидың шығармаларымен танысады. Осыдан шабыт алған ақын бір жағынан хат-чек таси жүріп, тағы бір жағынан өзінің тұңғыш дастаны «Жиһаншаны» 22 жасында, 1891 жылы Меденде жазып бітіріп, Қазан баспасына ұсынады. Бұл кітап болып 1897 жылы басылып жарияланады. Бір деректерде «Сейфіл-Мәлік» қисасы  мұнан екі жыл бұрын басылғаны айтылады. Сонда Ақыт ақынның алғашқы кітабының басылым көруі 1895 жылға тура келеді. Бұлар қазақ жазба әдебиетінің қорғасын баспада тұңғыш басылуы еді. Осылайша Ақыт есімі бүкіл қазақ даласына жайылады.

      Ақынның қырық жасқа дейінгі өмірінің дені Қобда бетінде, Делутін ауданында өтеді. Лайық қажы, Бардам үкірдай ауылдарында мектеп ашып, бала оқытады. Жуанған әкімге, тағы басқа керей билеріне хатшылық істеп, Қобда шәріде болады. Қазез Ақытұлының сөзімен айтқанда «әкем Ақыт 1890 жылы 22 жасынан 1910 жылы 42 жасына дейін Моңғолияның Қобда өлкесінде (қазіргі Баян-өлгей аймағы) тұрған. «Ғылым сәуле нұр жарық», «Жақсы қатын мен жаман қатын», «Құлтайболат Тұңғышбай» сияқты тілге жеңіл, ойға қонымды өлеңдері, «Қобда кеңесі», «Қобдадағы жеті қажы жыры» , «Керей ишаны Мұхаммет», «Жиһаншаһ», «Сейфлмәлік Бәдиғұл Жамал», «Қиямет ахуалы», «Шолақ қол қатын», «Қажы баян», «Тәржімә-и Ақыт вәләд Үлімжі» (Ақыт Үлімжіұлының тәржымахалы) қатарлы дастандары сол жақта тұрғанда жазылып, қолдан-қолға көшіріліп, ауыздан-ауызға тарап кетеді. Мұның ішіндегі басылым көргендері сол жақта тұрғанда баспаға беріледі /1-83 бет/.

      Ғазез Ақытұлы жоғарыда айтылған кітабында, - Ақыт жазба ақындығымен қоса тап бермеде тауып айтатын тапқырлығымен де ел арасына танылады. Ғұлама ақын жазба ақындықпен ғана шұғылданып қалмастан, жас кезінде қазақтың ауыз әдебиетімен де сусындап, айтысқа түскендігі, замандастарына арнап қолма-қол әзіл өлең құрайтындығы оның төкпе ақындықтан да құр емес екендігін дәлелдейді,- дей келіп ақын қағытпаларынан біразын мысалға келтіреді. Ел арасына тараған аңыздардарға сенсек, бірде Ақыт ақын бірнеше ақсақалдармен табақтас болып қалады. Ішінде Ақыттан үлкен Бажақ деген адам бар екен. Бас пен жамбас қатар келгенде, «басты сіз алыңыз» деп басты салт бойынша Бажаққа ұсынады. Бажақ басты алмастан, алдымен жамбасты алып турай бастайды. Сонда Ақыт қолма-қол:

Әуелі Бажақ алсын таңдағанын,

Бажақтың мен алайын алмағанын.

Басты қойып, жамбасқа қол салған соң,

Бажақтың сонда білдім аңдағанын,- деген екен

     Жоғарыда айтқанымыздай Ақыттың өзімен бірге пошташы болған Қобдабай деген балуан құрдасының  басында шашы жоқ, айнабас екен. Бір күні есік алдында бет дәрет алып отырып, Қобдабай Ақытқа «әй, Ақыт, ақын болсаң мына менің басымды қолма-қол өлеңге қос, болмаса мұнан кейін ақын атыңды өшір» деп басын көрсетеді. Сонда Ақыт:

Айнабас - ау, айнабас,

Айнабастай қайда бас.

Бит домалап түскендей,

Тайғанақ, тақыр, майда бас.

 

Қарсы алдымнан өтіңіз,

Көрінсін біздің бетіміз.

Жалаңбас тұрып алдымда,

Аз аяалдап кетіңіз.

 

Басыңа назар салайын,

Айнала бір қарайын.

Бет көрініп тұрғанда,

Мұртымды басып алайын,- дегенде Қобдабай «жә, енді тоқтат! Ақындығыңды мойындадым» дегенін Ақыт ақын қолға алынғаннан кейін, ол кісінің мұны жары Ұлжанға әңгімелеп бергенін өз көзімен көрген Қазез ақсақал осыны айтады /2. 33,34 сан/.

    1908 жылы Моңғолияның Қобда аймағында Бардам үкірдайдың ауылында бала оқытып тұрған кезінде Лайық, Дұңтай, Сайыр, Қанжар, Оразбек, Сүлеймен, Қойбағар қатарлы ел ағаларының ұсынысымен қажылық сапарға жол бастаушы болады. Діни сауатты, араб, парсы, шағатай, түрік тілдеріне жетік Ақыт Үлімжіұлы, жолдастары қажылық сапарын өтеп қайтқанда өзі жалғыз Меккеде қалады. Ондағы мақсаты озық ғылым-білім, өнеге, тәлім алу еді. Ауыр азапты жолмен Меккеден Мәдинеге жетіп, Мұхаммед пайғамбардың «рауза» деп аталатын қасиетті қабырын көзбен көріп, құран оқып, тәуап етеді. Одан Мәдинеден керуен түйемен жолға шығып, қазіргі Сирия мемлекетінің орталығы Шам шаһарына (Дамаск қаласына) барып, көне тарихи мұраларды көзден кешіреді. Яхя, Яғқұб, Дауыт, Зұлкапыл сияқты құранда аты жазылған пайғамбарлар мазарларын аралап, тәуіп етеді. Сол кездегі араб елдерінің мәдениетімен танысып, озық білімдерін үйренеді....Қайтар жолда кемеге мініп, Қара теңізден өтіп, Стамбул, Изімир, Одесса қалаларын басып өтеді. Онан поцыз арқылы Орал тауын басып, Петропал (Қызылжар), Семей арқылы аман-есен Алтайына оралады... Осының барлығы ақынның «Қажыбаян» атты этнографиялық дастанында толық баяндалады.

     Жоғарыда айтқанымыздай 1890 жылдан 1910 жылға дейін жирма жылдай Моңғолияның Байөлке аймағы Делуін  ауданында, Бардам үкірдай, Лайық қажының ауылдарында мектеп ашып, бала оқытып, ақындығымен ағартушылықтың қос тізгінін қатар ұстаған Ақыт Алтайға келісімен, Көктоғай ауданы Шәкүрті жерінен үлкен мешіт салдырып, бала оқытады. Осылайша Ақыт шәкірттері Алтаймен Қобдаға кеңінен тарайды.Ғұлама ақын 1910 жылдар Қобда бетінен туған жері Алтайға келіп, 1912 жылдан қазылық міндет өтеп, қоғамдық қызметке қатысады. Әділ би, шешен шешіммен еліне жаққан ақын талай даудың күрмеуін ағытады.

     Енді бір айта кететін сөз Ақыт ақынның портреті жайлы, яғни суреті. Бұл туралы 2007 жылдың қысында Алматыда Ақыт ақынның ұлы Қазез ақсақалмен кездесіп, сұрағанымда «1936 жылы күз. Менің 12 жастағы кезім. Көктоғайдың Тұрғын ауылында отырған үйімізге Мәми бейсінің Мәнкейі бастаған бір топ адам келді. Арасында қаңылтақ денелі, көзілдірік таққан аққұбаша ханзу жігіті бар. Аудармашы Қаба ауданынан Бәди деген кісі. Бұл ханзу жігітті сол кезде оқыған, санасы ашық ағам Қалманның таныстыруынша, сол тұста оқыған Жу Чүн Хұй деген екен. Бұлар әкемнің жинағын басып шығаратын болыпты. Осы кісінің талабы бойынша әкем басына ақ сәлде, үстіне құндызбен жұрындаған жұқа ақ ішігін киіп, отбасымен қарағай мешітінің алдына барып топтық суретке түсті. Сол кезде әкеммен бірге түскен адамдар: апам-Үкіжан, үлкен ағамыз-Ғабдісамет, онан кейінгі ағаларым-Ақанай, Қошат, әпкеміз-Шәрипа, Ғазез (мен), Мақаш бес жаста жетеуміз. Кейін айтқандай әкемнің жинағы да баспаға жолданып кетті. Бірақ, жинақ бір жыл жатып басылмай қайтып келді. Сүйтсек, ілешала Жу Чүн Хұй қолға алынып кетіпті. Көп өтпей әкемде қолға алынды,- деп ауыр бір күрсініп алған ағамыз сөзін қайта сабақтап, ал әкемізден жоғарыдағыдан басқа сурет қалмады. Ол кісі түрмеде қайтыс болғаннан кейін, 1948 жылы Боғда жаққа, Шонжы ауданына қоныс аударып барғанымызда, Оспан ауылында молдалық істеп жүрген Қапас мүфти (ол суретші екен) деген адамға жоғарыдағы сегіз адамның ішінен әкемнің суретін қиып алып, қарындашпен қайта сыздырдық. Кейін бұл сурет Адырақбайлар арқылы аудандық сақшының қолына түсіп, бүктеліп, сынып қалғандықтан, марқұм Қалибек Мәнапұлына екінші рет сыздырғанбыз. Қазіргі кітап-журналдарда пайдаланып жүрген сурет осы /3-34 бет/- деп ғұлама ақын бейнесі турасындағы көңіліміздегі күпті сауалдың жауабын берген болатын .

Абаққа аты шыққан Ақыт молла,

Тараған жазған хаты оңмен солға.

Басылып Еуропада кітаптары,

Оқылып алды қазақ қолдан-қолға,- деп әйгілі ақын Арғынбек Апашбайұлы жырлағандай, ел мен жұрттың құрметіне бөленіп, қормалына айналған ғұлама ақын, ағартушы, ел қамқоры, ұлағатты ұстаз Ақыт Үлімжіұлы 1939 жылы желтоқсанның 24 күні Шыңсысай үкіметі жіберген Керім және Лю Шанжың қатарлы жендеттер жағынан қолға алынады. Арада 13 күн өткенде қайта келген белсенділер Ақыттың барлық қолжазбасын, кітаптарын екі түйе, бір атқа артып, тартып алып кетеді. Осылайша тас түрменің түбінде жан төзгісіз қинаумен өлген Ақыт ақынның сүйегін 1943 жылы қайтарып береді. Туған елі ақынын ақымдап Шәкүртідегі өзінің мешіті бар қыстауына жерлейді. Ғалым Дүкен Мәсімқанұлының айтуынша ақын саналы өмірінде елім деп «өксіп жылап», «қара қазақтың қамын жеп» өтті.

Сыртым сау, ішім өліктей,

Мүшем мықты беріктей.

Өксіп жылап өттім ғой,

Қара қазақ қамын жеп,- дейтін жолдар осының дәлелі./4- 72 б/ Жақындажазылған «Бас» атты толғауымдағы:

Ақытым асқар бел еді,

Жырменен жеткен дерегі.

Абақтың алтын терегі,

Алаштың асыл берені.

Ұлтына ғылым берері,

Құлшына жазам мен оны.

Жиғаны шалқар көл еді,

Иманы мәңгі қорегі.

Қазақтың жарық жұлдызын,

Ата жау артық көреді.

Шың Шысай зұлым түрмеге,

Ақсақал ерді бөледі.

Аштықпен қинау астында,

Азаппен Ақыт өледі.

Ұрпаққа тарап өлеңі,

Жалғасып жылдар келеді.

Бабасы зұлым қытайдың,

Баласы есеп береді,- дейтін жолдар осындай күндер кешірген бабамды жоқтаған балалық базынам еді /5/.

     Бүгінде ғұлама ақын Ақыт Үлімжіұлының 300-ден аса үрім-бұтағы Қытай, Моңғолия, Қазақстан, Түркия қатарлы елдерде тұрады.

      Өздеріңіз танысқандай осы мақаламда ақындық қарымы Алашқа танылған Ақыт Үлімжіұлының әлеумет аңғара бермеген, әліде болса айтыла бермеген кейбір қырларына тоқталуды жөн көрдім. Бүгінде туылғанына 140 жыл толып отырған, қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы, ғұлама ақын, ағартушы Ақыт Үлімжіұлының есімі қазақ тарихы бетінде мәңгілік қалатыны ақиқат. «Үйткені оның еңбектері  Қытай қазақтары ғана емес, әлемнің әр түкпіріндегі күллі қазақ ұлтына да кеңінен танымал болған тұлға. Ақыттың ең алғаш жарық көрген кітабы «Жиһанша Тамұз Шаһ ұғылы» деген атпен 1891 жылы Қазанда жарық көрген екен. 1891 жылдан 1914 жылға дейін оның Қазан, Орынбор, Семей баспаларында 9 кітабы 17 рет басылған. 1897 жылы орыстың түркі тілдерін зерттеуші ғалымы, профессор Н.Катанов Ақыт шығармашылығы туралы «Деятель» журналында алғаш рет арнайы мақала жариялаған»./6/ Алайда қазақ әдебиеті тану ғылымында Ақытқа шетелдегі қазақ әдебиеті өкілі ретінде қаралып, шетке қақпайланып қала беретіні жасырын емес.

     Ақыттану ғылымы Қытай, Моңғолиядағы қандастарымыз арасында кеңінен жалпыласқанымен, еліміздегі әдебиет танушылар әлі де жалқаулық танытып келеді. Мұның себебі әр қалай. Екі алып империя арасындағы қызыл сызық салдарынан Ақыт Үлімжіұлы өмірі мен шығармаларымен танысу қиынға соқты. Құдайға шүкір, шеттегі қандастарымыз арасында сөзі қатталып, жыры жатталып, есімі ел аузындағы аңызға айналған Ақыт Үлімжіұлын зерттеп, шығармаларымен танысу тәуелсіз елімізде де қолға алына бастады.  Қазақстандағы қазіргі қазақ әдебиеті тарихына Ақыт есімін қалдыруда – филология ғылымдарының докторы, профессор Зүфар Сейітжанұлының «Ақыт ақын» атты еңбегін айырықша атап өтуге болады. Сонымен бірге тарих ғылымдарының докторы, профессор Нәбижан Мұхаметқанұлы, филология ғылымдарының кандидаты Дүкен Мәсімқанның, жазушы Жәди Шәкенұлының еңбектерінде Ақыт шығармашылығы туралы кеңінен баян етіледі. Алматыдағы «Атажұрт» баспасынан жазушы Жәди Шәкенұлы құрастырып шығарған, Ақыт Үлімжіұлының «Жиһаншаһ» атты өлеңдер мен дастандар жинағы ақын шығармашылығының Қазақстанда тұңғыш кітап болып шығуы десек, жоқтан бар деп қанағат сезінгенімізбен Ақыт шығармалары шетел қазақтары үшін, болмаса азғана ру мен ұлыстың үлесі емес, ұлттық мінбе тұрғысынан қарастыратын құнарлы еңбек екенін ойланатын кез келді. Осы орайда айта кетер базына Қазақстанның келешек қара көздеріне шетел әдебиеті, орыс әдебиеті, ТМД әдебиеті т.б. деп оқытып санасына құйып жатқан уақытта шетел қазақ әдебиеті деген арнайы курс ашып оқытса да артық болмас еді. Курстың жүгін кемітпес талай тұлғаларымыз шетелде жатқанын айтудың айыбы не?! Ел болып елеңдеген Мәдени мұра бағдарламасы аясында осы мәселені де қарастырса құба –құп болар еді.

Илайм, төрт құбыламыз түгенделер күн болсын ағайын!

       Пайдаланған әдебиеттер:

 

  1. Ақытұлы Ғ. Әкем Ақытты еске алғанда.- Үрімжі: Мұра, №5.
  2. Тынысбекұлы Т. Ақыт алаштың ақыны// Шалқар-2, № 33-34 (259-260) қыркүйек 2008.
  3. Бұда сонда.
  4. Мәсімқанұлы Д. Жыр – Жебе.- Алматы: Қазақ университеті. 2000.
  5. Тынысбекұлы Т. Бас (зар толғау)// Шалқар-2, №41-42 (267-268) қазан 2008.
  6. Үлімжіұлы А. Жиһаншаһ.- Алматы: Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы. 2007.

              Талапбек Тынысбекұлы

           http://sunna.kz/kz/last/view?id=695

толығырақ

      Сайрандаған дәурені тарих қатпарларында қалған түркілер туралы ең маңызды деректер Қытай топырағында һәм мұрағатында жатыр. Іле өңірінде орналасқан бірнеше түркі хандарының мазары туралы деректерді назарларыңызға ұсынамыз.

 Темір Тұғылық мазары

       «Тұғылық Темір хан Шыңғысханының жетінші ұрпағы. Оның балалық шағы қиын-қыстауда өткен әрі аты аңызға айналған тұлға екені мәлім. 1346 жылы 16 жастағы ол өзгелердің сүйелмелдеуінде Моғолстанының ханы болған. 18 жасқа келгенде ислам дінінің уағызшысы әрі ғалымы Сағи Жәлелдинның ықпалымен тұңғыш ислам дінін қабылдаған моңғол ханы. 1352 жылы ол қарулы күшпен өзіне қарасты 160 мың моңғолды ислам дініне кіргізіп, қыруар моңғолдарды түріктестіріп жіберген.

       Бұл ислам дінінің Шинжияңдағы жеңісі еді. 1363 жылы Темір Тұғылық хан қайтыс болып, Алмалы қаласының шығыс терістігіне қойылады да, оған арнап үлкен мазар салынды.

        Бұл күмбез араб архитектурасының үлгісінде Ирак шебері салған екен. Биіктігі 14 метр, кеңдігі 10.4 метр. Кесекпен ағаштан тіреусіз тұрғызылған, іш жағында күмбез арқылы төбесіне шығатын жасырын баспалдақ бар. Мазарадың алдыңғы қабырғасында көк, ақ, күлгін түсті жылтыр кірпіш қаланған әсем әшекейлер, доғаша есіктің екі жағында арабша ойма жазулар бар.

      Бұл жазулардың мағынасы – Тұғылық Темір ханынң ислам дінінің қамқоры екені, теңдессіз атақ-даңққа ие құрметті, білімді адам екені жазылған әрі оның ханымы да мақталған. Есіктің жоғарғы жағындағы жазудан құрылыс салушы адамның атының Паршаф екенін білуге болады.

      Бұған қатысты тарихи материалдарға қарағанда, бұл мазар Темір Тұғұлық хан қайтыс болғаннан соң бір жылдан кейін салынған. Бұл мазардың салынғанына 600 жылдан асты. Юан дәуірінен қалған тарихи мұрағат. 1957 жылы Іле Қазақ автономиялы райондық халық үкіметі оны бірінші топта қорғалатын мұрағат етіп бекітті.

Сұлтан Уайыс хан мазары

       Сұлтан Уайыс хан (?–1428) ұйғыр, арғы тегі Темір Тұғылықтан тарайды. Қыдыр Хожаның немересі. Тұрпан аймағында туған. 1218 жылы Начи ханды өлтіріп, хандығын тартып алады да, Іле Балх хандығын құрған.

       Сұлтан Уайыс хан мазары Құлжа ауданының шығысындағы Абыралы тау етегіндегі мазар қыстағына орналасқан. Құлжа қаласынан 50 шақырым шалғайда. Мазар маңы 7 гектардай аумақты алып жатыр. Сұлтан Уайыс хан Шыңғысханның он бірінші тұқымы, яғни, Шағатайдың ұрпағы.

       1418 жылы ол Іле аңғарына келіп, Іле Балх (亦力把里) хандығын құрады. Ол ислам дінін қызу ықыласын таратып, атасы Темір Тұғылықтың жолын қуып, Шинжияңда ислам дінінің орынын одан әрі бекемдеген. Сонымен қатар, Уайыс хан Миң патшалығымен де қою қатынаста болып, бір бөлім ауғын моңғолдарды өзіне қосып алып, оларды да ислам жолына қосқан еді. Миң патшалығына тарту-тарлғы ұсынып, барыс-келіс жасап отырған.

      1428 жылы Ыстықкөл маңындағы бір реткі соғыста Уайыс хан өз адамдары жағынан қаза тауып, Борбосын өзенінің жағасына жерленеді. Қол астындағылар сол кезде мазар салғанымен, жылдардың өтуімен ескіріп кеткендіктен 1876 жылы Уайыс хан мазары қайта жөнделеді.

     Бұл мазар төрт қабатты, топырақ, ағаш құрылымды болып, алыстан қарағанда аса айбатты көрінеді. Бүкілдей Орта жазық самалдық құрылыс үлігісінде салынған. Оңтүстікке қараған, салынған уақыты ұзақ болғандықтан, негізгі бөлегінің 3-4 қабаттары 1885 жылы құлап қалған. 1889 жылы Іле аймақтық мәдени мұраларды қорғау орыны қаржы шығарып, жөндетіп, 1990 жылы саяхатшыларға есігі айқара ашылған.

Қонақай мазары

    Қонақай мазары Чапшал ауданы Үлкенбура ауылындағы Дулаты шекара қорғаныс функті маңына орналасқан. Қытай-Қазақыстан шекарасынан бір жарым километр қашықтықта. Тегінде салынған мазардың тамтығы қалмаған, қазіргі бары 1912 жылғы Қонақай мазары. Оның үлгісі Сұлтан Уайыс хан мазарына ұқсайды. Орта жазық үлгісінде салынған, бірақ уақыты Сұлтан Уайыс хан мазарынан кеиінірек. Мазар оңтүстікке қараған. Қорған, ақым, зират сияқтылардан құралған, торт бұрышты, топырақ ағаш құрылымды. Жоғарғы жағындағы қос қабатты дөдеге жасыл түсті жылтыр қаңылтақ кірпішпен жабылған, дөдегеге 12 ағаш тіреу қойылыған. Қасында тағы бір ағаш, топырақ құрылмды қабір бар.

     Ол қабыр иесі – Сражиден Юсуф Абуали Сәккаки 1160 жылы туып, 1228 жылы қайтыс болған. Ол Батыс Ляу (кидандар) кезіндегі түріктің әйгілі ғалымы, «Білімнің кілті» атты шығармасы болған. Кезінде Шыңғысханға еріп, Іле топырағына келген. Кейін Шағатай ханға жазықты болғандықтан, қамауға алынып, түрмеде қаза болған, қайтыс болғаннан кейін осы араға жерленген.

Чапшал мазары

     Чапшал мазары – Чапшал ауданы Мазар қыстағының батысна орналасқан. Орыны Чапшал ауданында болғандықтан солай аталып кеткен. Бұл мазарда ағаш топырақ құрылмды, өңтүстікке қарап салынған. Шамамен 2 гектар жерді алып жатыр.

     Мазар құрылсы алты бұршты болып, 200 шаршы метрдей, бикіктігі 6 метрдей, бұл мазардың тегінде кімге арнап салынғаны жөнінде айқын дерек жоқ.

      Авторы: Гаулинпиң

      Қазақшаға аударған: Ержан Жәнетқанұлы

     https://baq.kz/kk/news/kitai_kazaktari/shinzhiyan_iledegi_tort_ulken_mazar_20170425_153300

толығырақ

         Шарқи (Шығыс) Түркістан ұлттық әскері дегенде көз алдыңызға атқа қонып жауға шапқан кісінің әлде бір елесі пайда болса, онда сіз дұрыс пайымдаған боласыз. Шынымен де Шарқидың жүзде сексен пайызы (80%) атты әскер болған. Қолға қару алып ат жалын ұстап мініп жауға шүйлігу қай xалықтың қанына сіңген өмір таңдауы екенін тариx өзі ашып айтар уақыты келіп шындығы айпарадай ашылғанда.
      Отыз мыңға дейін көбейген ұлттық әскердің 60-70 пайызы қазақ болғаны Қытай деректерінде де анық тұр. Өкініштісі, көтерліс бастап елді азаттыққа шығарған әскердің көбін Құлжадағы бай-шонжарлар «рақметін айтып» ауылдарына қайтарып жібергенін біреу білсе біреу білмейді.

       Сондай қайтарумен келген бір-екі ақсақал біздің ауылда да бар еді. Мен бала кезімде күзеулікте соларды көруші едім. Қанжілік боп шайқастарға қатысып, ел азат болған соң үнсіз ауылға қайтып оралып, қара табан қойшы болған. Бағалау жоқ, марапат жоқ, әлеуметтік көмек те көрсетпепті оларға. Көбі үлкендердің айтуынша 55-62 жылдары Арғы бетке асып Совет азаматтығына өткен. Кішкене кезімде ауылдағы ақсақалдардың кеңестерін кіресілі-шығасылы еститінмін, сонда ол кәртең ақсақалдар сартты боқтап отыратын.

   Кейін ес жиып, етек-жеңімізді түзеген кезде бұған қатысты кітаптар оқи бастадық. Сонда кей автор бұл оқиғаны сензурамен әрең жарық көрген кітаптарының мазмұнына білдіртпей де енгізіпті, жалпы басынан оқып келе жатқан естияр оқырман бірден түсінеді.

    Мына сурет Манас өзенінің бойын күзеткен қалың қазақтың белгілі тариxының белгісіз сурет бейнелері. «Манастың бойын күзеттік», «Манас бойында ұзақ жатып қалдық» немесе «Манастан қайттық» дегенді үлкен ақсақалдардың айтқандарынан құлағымыз тыңдап қалатын. Сол Манас бойында деректерге сүйенсек шамамен он мыңдай (10 мың) әскер шекаралық күзетте тұрған екен.

      Және бір сәйкестік Әскери күштің Манасқа дейін созылып Манаста қалың қазақ әскердің кідіріп қалуы Іле Уалаятындағы әкімшілік билікті «бөліске» салып, жаңа реттеу жүргізуіне де тура келіп қалады екен. Қазақтың негізгі әскери күші Іле уалаятынан шығып Манаста кідіріп қалғанда арт жақта кімдер қандай астыртын ойын бастады кім білсін?!

Біз білмейтін дүние баршылық...

Әзірге осы.

        Orda Eldec-тің әлеуметтік желідегі парақшасынан 

толығырақ

     Мәулішәріп Қапанұлы – ҚХР Еңбек ері, «Жасампаз тұлға» мемлекеттік сыйлығының иегері, «Қытайдың әйгілі адамдары» кітабына аты енген жалғыз қазақ. Қазақ емшілігін 7 ұрпақ бойы мұра етіп сақтап келген әулеттің ізбасарын біз де әңгімеге тартқан болатынбыз.

     Қытай Халық Республикасы тарапынан мойындалған жеті халықтық медицина бар. Біз Шығыс медицинасы деп атап кеткен осы дәстүрлі медицинаның бір тармағы – қазақ емшілігі. 56 жыл бойы дәстүрлі емшілікпен айналысқан Қытайдағы халық емшісі, дәрігер Мәулішәріп Қапанұлы жақында Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде кездесу өткізіп, халық емшілігінің құпиясымен бөлісті.
     Мәулішәріп Қапанұлы – ҚХР Еңбек ері, «Жасампаз тұлға» мемлекеттік сыйлығының иегері, «Қытайдың әйгілі адамдары» кітабына аты енген жалғыз қазақ. Қазақ емшілігін 7 ұрпақ бойы мұра етіп сақтап келген әулеттің ізбасарын біз де әңгімеге тартқан болатынбыз. 
     – Бүгінгі күні дәстүрлі қазақ емшілігі Қытайда мойындалған көрінеді. Мемлекет тарапынан қаржылық қолдау да жақсы дейді. Солай ма?
    – Қытайда 7 ұлттың халықтық медицинасы жақсы дамыған. Оған қытай, тибет, моңғол, ұйғыр, хмонг (мяо), корей және қазақ емшіліктері кіреді. Қазақ емшілігін дамытуға жыл сайын мемлекет бюджетінен қыруар қаржы бөлінеді. Шыңжаң көлімінде үлкенді-кішілі 20-дан аса ұлттық медицинаны негіз еткен қазақ ауруханасы, 4-5 ғылыми зерттеу орталығы бар. Сондай-ақ, Шыңжаң медицина университеті мен Алтай аймақтық Медицина колледжінде «Қазақ емшілігі» мамандығы ашылып, жеті жылдан бері бүкіл Қытай көлемінен студенттерді қабылдап келеді. Маған да мемлекет өз қаржысымен жеке аурухана салып берді.         – Қазақ емшілігімен айналысқаныңызға қанша жыл болды?
     – Мен әулетімізде халықтық медицинаны жалғастырып отырған жетінші ұрпақ екенмін. 400 жылдан бері атадан балаға жеткен емдеу құпиясын 8 жасымнан бастап әкемнен үйрендім. Шыңжаң медицина университетін үздік нәтижемен бітірген соң тек осы салада қызмет еттім. 50 жылдан аса еңбек тәжірибемде 80 түрлі емдеу құпиясы мен ашқан жаңалығымның 43-ін патенттедім.      
      – Ендеше, сол бабаларыңыздан жеткен науқас дауалаудың сырымен бөліссеңіз...
    – Қазақ емшілігінде барлық науқасқа диагноз білезіктегі қызылтамырды ұстау арқылы қойылады. Ауыр науқастардың күре тамырын қоса қараймыз. Әкемнің айтуынша тамыр соғысы мен орналасуының 62 түрлі өзгерісі болады екен. Оны дәстүрлі медицинада «тамыр райы» деп атаймыз. Мен тамыр райының кернеу, шөкпе, қалқыма тамыр сияқты 40-тай түрін ғана ажырата аламын. 
     Ұлттық медицинада емдеуге тек дәрішөптер ғана пайдаланылатыны баршаға аян. Әкемнен 839 түрлі шөп дәрінің емдік қасиетін, түрін, түсін үйрендім. Сол 839 түрлі дәрішөптің сипаты мен ерекшелігін зерттей отырып 41 тосап пен 16 бұлауға бөлдім. Бір тосаптың өзі 80 неше түрлі шөп дәріні қамтуы мүмкін. Оның өзін 4-6 түрлі тәсілмен дайындаймыз. Яғни, бір-бірімен сәйкестірілген дәрі шөптерді бал, сүт, май және су сияқты сұйықтықтармен араластырғанда қасиеті басқа-басқа қоймалжың дәрі пайда болады. Тосап деп отырғанымыз міне осы қоймалжың. Ал, бұлау дегеніміз дәрі шөптердің буы арқылы емдеудің түрі. Оның тас бұлау, шөп бұлау, қуырма бұлау, от бұлау сияқты 16 түрін патенттедім. Мына жерде бір нәрсені қадап айтқым келеді, қазақ емшілігі деген атты жамылған кейбір емшілердің спиртті өртеп және ваннаға жатқызып науқас емдеуі қазақтың дәстүрлі медицинасына жатпайды. Атам қазақ тоқтау суға жуынбаған, асыл дінімізде де ғұсыл ағынды суға алынады. Ал анау спирт дегенің химиялық ерітінді емес пе?
       Үшінші дауалау тәсілі – 4 түрлі қан алу жолы. Қан маңдайдан, мұрын қуысынан, тілдің асты мен жұтқыншақ бездерінен және арқа, бел, мойыннан күміс қандауырмен шабақтап алынады. Бұл көбінесе қан қысымы, тыныс алу жолдарының түрлі ауыруларын және құяң мен сарысу, іріңді емдеуде қолданылады. 
    Төртіншісі – оташылық. Сынған сүйекті таңудың 5 түрін ғылыми қолданысқа енгізіп, арнайы қалыптар жасадық. Оны мойын, шынтақ, тізе, жіліншік, өкше мен қызыл асық мертіккенде қолданамыз. Ата-бабаларымыз үгітіліп кеткен сүйектерді де қалпына келтірген ғой. Жаңа туған ботаның сүйегін шауып, жұқартып  үгітілген сүйектің орнына салған кезде сүйектер бір-бірімен жалғасып, жетіліп кетеді екен. Асық жілік сынғанда таутекенің асық жіліктерін пайдаланған көрінеді. 
       – «Қазақ емшілігінің атын жамылып» деп қалдыңыз. Халықтық медицинаның атына дақ келтіріп жүрген емшілер де бар сияқты ғой?
     – Өз басым қазақ емшілігі ғылыми түрде ұрпақтан ұрпаққа дұрыс жалғасса екен деймін. Шөп дәрі адамды өлтірмейтінін білетін ақшаның соңына түскен қулар Қытайда да бар. Оның бірталайы осында жүр екен. Жоғарыда айтқанымдай 839 түрлі шөп дәріні үйлесімді пайдалану екінің бірінің қолынан келетін іс емес. Мен көзбен көріп, қолмен ұстаған тәжірибеме сүйенемін. Естіген аңыз бен дұрыс жазылмаған жазбаларға сүйеніп кісі емдеп жүргендердікі алдамшылық дер едім. 
      – Ал өзіңіз жеті атадан жалғасқан емшілік өнерді қағазға түсірдіңіз бе?
     – «Қазақ емшілігіндегі диагноз қою және емдеу», «Қазақ емшілігіндегі ас қорыту жолдары ауруларын емдеу» және «Қазақ емшілігі» (екі кітап) сияқты төрт кітап жаздым. Мемлекеттің қолдауымен бесінші кітабымды жақында жазып бітірдім. Ол жалпы медицина мен қытай медицинасын қазақ емшілігімен ұштастырған көлемді еңбек. 
     – Қолыңыздағы құжаттарыңызға қарасам, бұл жолы ұлттық медицинаны қазақ еліне жалпыластыру үшін келген сияқтысыз?
     – Дұрыс айтасың, балам. Мен  бұл жолы Қазақстанға ақша үшін, жарнама үшін емес, ізбасар іздеп келдім. Жасым болса алпысты алқымдады. Қызым мен немере ұлымды кішкентайынан осы салаға тәрбиеледім. Жаңағы айтқан оқу орындарына барып шәкірттерге сабақ беремін.
    Мемлекет қаржы бөліп жеке клиникамды да салып берген. Патенттелген жаңалығым мен еткен еңбегім үшін мемлекеттен алатын айлығым жетерлік. Бірақ қазақ емшілігінің бірден-бір иесі – Қазақстан деп түсінемін. Жеті атамнан аман жеткен өнерді жат жұртқа жырымдатпай бар қазақтың киелі қара шаңырағы, тәуелсіз отанына табыстағым келеді. Несін жасырайын, Қытай барлық рецебімді, халықтық емдеудің құпиясын өзі меншіктегісі келіп қыруар қаржының шетін көрсетеді.
     Бабадан жеткен өнерді сату мен үшін ұлтты сатқанмен бірдей. Сондықтан осы сапарымда аманатқа қиянат жасамайтын, табанды шәкірт іздеп келдім. Ол ең алдымен жалпы медицинаны жетік игерген болуы керек. Көріпкелдікпен қазақ емшілігіне мұрагерлік ету мүмкін емес!
    – Медицинада құрықталмай келе жатқан жаман ауру обырды дәрі шөптермен емдеп жазғаныңыз рас па?
     – Рас. Ракты емдеген рецебімді жақында патенттедім. Жаман ауруға шалдыққан 700-ден аса науқасты түбегейлі сырқатынан сауықтырдым. Менің тәжірибем бойынша бұл дерттің аналық және аталық түрі болатын көрінеді. Аналық түрінің бір ағзадан емдегенмен, екінші ағзадан пайда болатынына көзім жетті.  
       Әңгімелескен Майгүл Сұлтан, журналист

Мәулішәріп Қапанұлының өзі жасап, патенттеген медициналық құралдар
Бұлауға арналған орындық

Құяң үзуге арналған ағаш балға

Құяң үзуге арналған оқтау

Мойын сүйегін таңатын қалып

Мойын сүйегін таңатын қалып

Жілік сүйектерін таңатын қалыптар

Аяқ сүйетерін таңатын қалып

Қан алатын қандауырлар мен тас лоңқа

толығырақ

      Жаһандық өркениетке өлшеусіз үлес қосқан көшпелілердің қара шаңырағына ие болып қалған қазақ ұлтының бір бөлімі ежелден Шинжияң өңірін мекендеп, өсіп-өркендеп келеді.

      Қытай телеарнасы түсірген сол жақты мекендейтін қазақтар және олардың мәдениеты туралы түсірілген шағын деректі фильімді назарларыңызға ұсынамыз.

   

        Ұларбек ДӘЛЕЙҰЛЫ

    https://baq.kz/kk/news/kitai_kazaktari/at_zhalinda_osken_ult_derekti_film20170417_171900

толығырақ

   Қазіргі таңда бүкіл әлемде  шығыс медицинасының даңқы аспандап тұр. Алайда көпшілік қауым оны негізінен Қытай медицинасымен байланыстырады. Біз осыған орай шығыс медицинасының бір тармағы саналатын қазақтың емшілік өнерінің Қытайдағы қазіргі жай-күйі туралы осы елде тұратын 2 миллионға жуық қазақтың арасынан шығыс медицинасының халықаралық докторы атағын иеленген екі емшінің бірі саналатын Мәулітшәріп Қапаұлын әңгімеге тартқан едік. Сұхбатымызды 7 сәуір – Дүниежүзілік денсаулық күніне орайластырып, назарларыңызға ұсынып отырмыз.

    – Қытайда емшілік өнеріңізбен тек қазақтардың арасында ғана емес, ондағы түрлі ұлт пен ұлыстардың арасында да біршама танымал екенін естідік. Тіпті ат арытып алыс-жақын шет елдерден арнайы іздеп келетін адамдар да бар көрінеді. Егер рұқсат болса алдымен өзіңізді қазақстандық оқырман қауымға аз-кем таныстыра кетсеңіз?

       – Осы емшілік өнерімнің арқасында Жунгоның мемлекет басшыларының әрқайсысымен кездесіп, жеке қабылдауларында болдым. Жунго (Қытай) Халық Республикасы деңгейінде де, аймақтық және облыстық деңгейде де түрлі марапат пен құрметтен кенде емеспін. Мәселен мынау 1-май мемлекеттік еңбек ері ордені, мынау медицина саласындағы ең жоғарғы мемлекеттік дәрежедегі орден. Мынау 1978-2008 жылдар аралығында медицина саласына қосқан 30 жылдық үлесім үшін берілген  орден. Оны  бүкіл Жунго елінен таңдап алынған 100 адамның ішінен қазақтан тек мен ғана алған едім. Бұдан бөлек тағы бірнеше медальдардың иегерімін. 

       Қазіргі таңда Жунго Халық Республикасының Шыңжаң ұйғыр автономиялы  ауданының Алтай аумағы Бұрылтай аймағындағы Арда деген ауылдың шипаханасында жұмыс істеймін. Бұған дейін Шыңжаң медицина институтын  бітіріп, Шыңжаң ғылым академиясында ұзақ жыл қызмет жасадым. Кейін қазақ медицинасын зерттеуді туған жеріме барып, жалғастыру мақсатында академиядағы қызметімнен өз өтінішіммен босап, ауылыма сұрандым.

         – Емшілік өнерін 7 атадан бері жалғастырып келе жатқан әулеттің өкілі екенсіз.

     – Иә. Емшілік өнері біздің әулетте 7 атадан бері үзілмей, жалғасып келе жатыр. Маған әкем 839 түрлі шөп дәріні көрсетіп, диагноз қоюдағы 42 түрлі тамыр райын үйретті. Одан кейін сынық салу, яғни оташылық пен мойыннан, белден, мұрынан, маңдайдан, тіл астынан деген сияқты адам ағзасының әртүрлі жерінен  қан алу жолдарын меңгердім. Жалпы  839 түрлі дәрі 41 түрлі тосапқа жатады. Соның ішінде 16 түрлі бұлау әдісі бар.

       –  Қазір Қазақстанда ғана емес, ТМД елдерінің бәрінде дерлік әлі күнге дейін медициналық жоғары оқу орындарында халық  емшілік өнеріне мамандар әзірлеуде арнайы факультеттер жоқ көрінеді. Бұл мәселе  Қытайда  қалай шешілген?

        – Шыңжаң медицина институтында Қазақ медицина факультеті бар. Онда жылына 60-80 адам мамандық алып шығады. Олардың он шақтысы  ханзу, ұйғыр және басқа да өзге ұлт өкілдері. Қазақ медицинасына тәнті болып, арнайы жоғары білім алуға талаптанушылардың арасында ханзулардың үлесі басым. Олар әр курстағы  10 өзге ұлттар өкілдерінің  жеті-сегізін құрап жүр.

      –  Халық  медицинасын дамытуда Қытайда мемлекет тарапынан көрсетілетін қолдау белгілі бір жүйеге қойылған ба?

      Мемлекетіміз соңғы уақытта бізге ерекше мән беріп отыр. Мәселен  2008 жылы 1 айдың 3-і күні 20 млн. юань ақша түсіріп, Алтайда  Қазақ медицинасын зерттеу орталығын құрған. Бұдан бөлек  облыстық дәрежеде Іле Қазақ облысында  қазақ емшілік ғылыми қоғамы, ал Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданында да Қазақ медицинасы орталығы бар.

       Жалпы  Жунгода ханзу, моңғол, тибет, ұйғыр, қазақ деген сияқты 7 ұлттың  медициналық орталықтары бар екен. Ханзулардан басқа ұлттардың медициналық орталықтары олар қалың шоғырланған белгілі бір аймақтарда ғана орналасқан.

        Шыңжаң көлемінде қазақтың халық емшілерінің саны бұл күнде 800-900 адам  болып қалды. Жунгода қазақ емшілігіне үкіметтік деңгейде мән беру 1985 жылдардан басталды. Дегенмен емшілікті атадан балаға  жалғастырғандар аз. Көпшілігі медицинаны арнайы оқып, не оны біреуден үйренгендер. Мен қай ауруға қандай шөп дәріні істететінін  әкемнен 8 жасымнан бастап үйрендім. Мысалы тауда өсетін дәрілік шөптер суықтық райды, ал ойда өсетіндері ыстықтық райды дауалайды. Қазір біз оның қайсысы қайсысымен сәйкеседі деген мәселеде зерттеулер жүргізіп жатырмыз.

          – Естуімізше  қазақтың емшілік өнері туралы бірнеше кітап жазып, түрлі жаңалықтар ашқан екенсіз?

       – «Қазақ медицинасындағы диагноз қою, дауалау жолдары», «Қазақ медицинасының ас қорыту жолдарын дауалау», «Қазақ медицинасында сынықты таңу, қан алу» деген тектес 4 кітап жаздым. Қазақ медицинасы саласында 7 тапқырлығым бар. Олар үлкен өндіріске әлі енбеді. Ондағы істер күрделі ғой. Соның бірі мынау. Сынықшы ретінде сүйек салғанда ол қате боп қалса оны жібітіп, қайта салу керек болады. Осыған жібіткіш май ойлап тауып, патент алдым. Оны әсері 7-сағаттан 7 күнге дейін созылады. Егер сүйектің салынғанына оншақты жыл боп кетсе, бұл майды жаққанда ол 7 күнге дейін жібиді.

      Жалпы қазақтың оташылық өнері мен қан алу жолдары дүниежүзінде баламасы жоқ. Біз тілдің астынан, мұрынның үстінен, бастан және арқа, бел, сияқты өзге де жерлерден лоңқа салып, шабақтап қан аламыз.

      Мен сынықшылық пен қан алуды кітап қылып жаздым. Бұрынғылар бізден көп білетін, қазіргілер онша біле бермейді. Үлгі-өнеге көрсететін үлкендердің барлығы бұл күнде өліп қалған. Әке өнегесін көргендерден қазір  санаулы адам қалдық.

       Қазақтың оташылық өнерінің дамуы оның тұрмысы мен кәсібіне байланысты жоғары деңгейде болды. Ата-бабаларымыз алдымен малды емдеп жүріп, бірте-бірте оны адамға да қолдана бастаған. Ол сахара жүрген адамның өзін-өзі құтқару жолы ғой. Оташылықтың тарихына 4-5 мың жыл болғаны қазір ғылыми түрде дәлелденген.

     –  Кейбір мамандар қазақ емшілерінің  көптеген әдіс-тәсілдері Қытай медицинасында кең қолданыс тауып, сол елдің жетістігі ретінде насихатталып жүр дегенді айтады. Бұл туралы сіздің пікіріңіз қандай?

      Жунгодо ханзу медицинасының дамуы ертерек болған. Оларда 5 мың жылдық тарих бар ғой. Біздің медицина да солармен бірге дамыған. Өкінішке орай олар оның бәрін хатқа түсіріп, бүгінгі күнге дейін жеткізіп отыр. Емшілік өнері туралы біздің бабалармыздың да көптеген кітаптары болған. Өкінішке орай олардың жазып қалдырған мұрасы бізге толық жетпеді. Жунгодағы мәдениет төңкерісі кезінде 1966 жылы белсенділер үйге келіп, әкемнің лоңқаларын, операция пышақтары мен  кітаптарын түгел өртеп тастаған. Қазір енді зерттеу орындарымыз ел ішінде сақталып қалғанын там-тұмдап қайта жинап кітап етіп шығарып жатыр. 4 томдық «Қазақ шипагерлігі» соның нақты  айғағы.

      Енді қазақ емшілерінің емдеу әдістерін ханзулар өз медицинасына сіңіріп кетті дегенге айтарым, онымен келісуге де, келіспеуге де болады. Оны дәлелдеу үшін әрбір іске арнайы зерттеу жүргізу керек. Бұл ұзақ уақытты қажет ететін жұмыс. Оның үстіне бір елде өмір сүріп отырған соң емдеу әдістеріміздің ұқсас болуы қалыпты нәрсе.  Бұл үрдіс бүгін, не кеше ғана емес, сонау есте жоқ ескі замандарда басталған. Мәселен қазір Жунгода дәрілік шөптер негізінен өндірістік жолмен өсіріліп, өңделеді. Бұл жұмыспен  арнайы үлкен өндіріс орындары айналысады. 

          –  Қазақстандағы әріптестеріңізбен байланыстарыңыз бар ма?

       Қазақ еліндегі емшілермен байланысымыз жақсы. Олардың кейбір тәжірибелерін біз, бізден олардың да үйренетін тұстары жеткілікті. Мәселен менің сынық салу, қан алу әдістерімді үйренуге тырысушылар мұнда да өте көп. Шәкен Шынтаев жетекшілік етіп отырған «ҚР Халық және рухани емшілер» мекемесінің ұсынысымен енді алдағы уақытта Қазақстанға арнайы келіп, бірнеше ай бойы  мамандар дайындаймын. Осы жолы бұл мәселені біржақты реттеп кетпекпін.

        Маған жылына емделуге 4-5 мың адам келеді. Оның әрбір екіншісі шетелдік азаматтар. Жалпы Жунгода  емшілерге баратын халықтың үлесі көп. Үлкен адамдардың барлығы емшілерге көрінсе, жастар еуропаша емделеді.

      – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қазір аллергияны әлемдік дерттің қатарына қосуда. Оны емдеудің халық медицинасында әдіс-тәсілдері бар ма?

     Аллергия-сезгірлік ауруы халық арасында бұрын да болған. Бірақ науқастардың саны бұрын азырақ болған. Ол қазір көбінше мұрын, көз, жұтқыншақта көп. Бұл негізінен қоғамның дамуымен бірге  химиялық жолмен дайындалған бұйымдардың көбеюіне және ауаның ластануы, ішіп-жем мен  судың былғануына байланысты орын алып отыр.

       Бұл ауруды емдеп жазуда таза ортамен бірге адамдардың рухи күйінің жақсы деңгейде болуы да маңызды.  Онда қанды салқындату, теңшеу, бүйрек, көкбауырды қуаттандыру арқылы шөп дәрімен сақайтуға болады. Мәселен мұрын мен жұтқыншақтағы ауруды күміс қандауырмен шабақтап, қан алып дауалап арқылы емдейміз. Аллаға шүкір менің алдыма келгендерден жазылмай қалғандары жоқ.

        – Әңгімеңізге рахмет. Еңбегіңіз әрдайым  жемісті бола берсін.

толығырақ

 Қазақстанға виза алғысы келетін қытайлық қандастар саны күрт артты

     Қытайдағы қандастарымыздың виза кезегіне арналған kezek.cn сайты 6 сәуір күні мамыр-маусым айының виза кезегін таратты. Оған сәйкес, екі сағатта 15 мыңға жуық адам екі айдың виза кезегіне тұрып үлгерген.
      hazharas.com сайтының хабарлауынша, әр екі айдың виза кезегін бекітетін «кезек» жүйесіне 1 жұмыс күнінде 350 адамның тіркелуіне мүмкіндік бар. Бүгін мамыр-маусым айының 42 жұмыс күніне 14700 адамға виза кезегі берілді.  4 және 5 сәуір күні «кезек» жүйесінің ұялы телефонға арналған нұсқасы сынақтан өткізілді. Алғашқы күні кезекке тұруға 7500 адам өтініш білдіріп, тек 350 адам ғана кезекке тұрған. Ал 6 сәуір кезек сайты дәстүр бойынша екі айдың виза кезегі туралы мәліметті таратып, 14 мың адам екі сағатқа жетпей тіркеліп болды. Бұдан бөлек Астанадағы Экспо көрмесін тамашалауға ниеттеніп отырған тағы қаншама қандастарымыз виза кезегінен орын ала алмаған.
     Айта кетерлігі, Қытайдағы қандастарымыздың Қазақстанға виза рәсімдеудегі қиындықтарды жеңілдету үшін, Үрімжі Қаласындағы ҚР СІМ Төлқұжат-виза қызметінің қолдауымен Қазақ жастары 2015 жылдың наурыз айында интернеттік сайт арқылы кезекке тіркеу жүйесін іске қосқан. Осыдан кейін төлқұжат-виза қызметі есігі алдындағы ұзыннан ұзаққа созылған кезек азайған.

толығырақ

      «Шинжияң телевизиясы» түсірген жаңа жобаның бірі – «Жылқы жалындағы мәдениет» телехабары. Арысы адамзат өркениетінде үлкен маңызға ие, берісі қазақ дейтін ұлттың шаруашылығымен, өмірімен, тіпті рухани жан-дүниесімен біте қайнасып кеткен, осыбір қасиетті түлік туралы тереңнен қозғап, жан-жақты қаузап, ғалым, тарихшы, этнограф мамандардың пікірін ұсына отырып жасаған деректі фильм, қалың оқырманның үлкен қызығушылығын тудырып, ықыласына бөленген еді. «Шыңжаң телевизясындағы» қандастарымыз өмірге әкелген тартымды әрі тағылымды дүниені қара шаңырақ Қазақстандағы көрермен қауымға да ұсынуды жөн көрдік. Бірінші бөлімі өткен жарияланыды.

       Фильм «Отыз жылдың өрінде» атты таңдамалы деректі фильмдердің қатарына енген. Фильмнің екінші бөлімінде ретіне қарай тарихшы Жақып Мырзаханұлы, Ақын, этнограф, Қадір Жұмақанұлы, ақын, күйші Балапан Омарұлы, ауыл шаруашылығы университетінің доценті Нұржан Мәдиярұлы, мәдениет зерттеуші Кәрім Дүйсенбайұлы, Жаңалық Нұртазаұлы, қатарлы адамдар өз ойларымен бөлісті.

       Айтыс ақыны Ерлан Аманқожаұлы жыр арнады. Жүргізуші Қуаныш Ілиясұлы. (Естеріңізге сала кетейік, сайттың өткен жарияланымдарында «Отыз жылдың өрінде» атты таңдамалы деректі фильмдер топтамасынан «Отар көш» деректі фильмлдерін ұсынған болатынбыз).

       Жоба жетекшісі: Қанат Ережепұлы, Мәнен Зейнелұы Сценарист-режиссер: Қуаныш Ілиясұлы Бас операторлар: Бірлік Нәзірбекұлы, Уәли Қалихан Мәтінін оқыған: Қанат Ережепұлы. Фильмге өзге де мамандар атсалысқан.

       The Qazaq Times

толығырақ

         Шығармашылығын 1950-ші жылдардың ортасында бастаған жазушы, тарихшы-этнограф Зейнолла Сәніктің  тұңғыш көркем очеркі 1955 жылы Шағантоғайда жазылып, сол жылы Құлжадан шығатын апталық басылым «Іле газетінің» 16 қарашадағы  нөмірінде жарияланыпты. Алғашқы кездері балаларға арналған  шағын әңгімелер жазыпты. Онда да қазақ баласына өнер, білім шашатын ағартушылық сипатындағы ғылыми әңгімелер жазған.  Әрине, бұл бағыттағы туындылардың өз кезінде Шыңжаң қазақтарының балалары үшін ғылыми, тәрбиелік зор роль атқарғаны анық.  Сол кезден бастап қазақ этнографиясы мен тарихына, фольклорына қатысты әдеби мұраларды зер сала отырып, ұқыптылықпен реттеу, зерттеуді мықтап қолға алған Зейнолла ағаның ұлттық рухани мұраларды «Төрт көнеге» жатқызған Қытайда он жылға (1966–1976) созылған мәдениет революциясы кезінде ел ішіндегі көнекөз қариялардан  қаншама мол рухани мұраларды жазып алып, кейін заман оңалып, елдің есі жиналған кезде рухани айналымға енгізуі неге тұрады!

      1978 жылы «халық жауы» де­лі­ніп, Бұратала облысының Жын ауданында «еңбекпен тү­зеуде» болғанда да  сағы сынып, ешбір мойымапты. «Жусаннан аласа, бетегеден биік» қалпы­нан аумай, қолынан қағаз-қаламын түсір­мей, тырнаштап жаза жүріп-ақ бірталай дүниенің басын қа­йырыпты. Кейін, 1980 жыл­дар­дың басында, жазушы Оразбек Қанапин екеуі құрастырып бас­падан шығарған «Қазақ ертегі­лері» (4 кітап), «Қазақ балалар ертегілері» (4 кітап), «Қабанбай батыр», «Қаракерей Қабанбай», «Қазақ емшілігі мен дәрігерлігі» (алғы­сөзін жазып, баспаға дайын­­даған) сынды кітаптар сол еңбе­гінің нәтижесі болатын.

        Зейнолла Мүбәракұлы өзінің шығармашылығын екі бірдей салаға – бірі көркем прозаға, енді бірі – қазақ халқының халықтық мұраларын (фольклорын, этнографиясын, тарихын) жинау, рет­теу, зерттеу жұмыстарына ар­напты. Сөйте жүріп көркем про­заға  да атсалысқан Зейнолла ағаның қа­ламынан балаларға арналған ғылыми әңгімелер, новеллалар, хи­каяттар жинағы («Табиғат тәлімі», «Тау жұлдызы»), романдар («Сергелдең», «Бас­пай»), тарихи кітаптар («Қабанбай батыр», «Қаракерей Қабанбай», «Хан батыр Қабанбай», «Сүлей­мен би», «Қайрақбай», «Демежан», «Тұғырлы хан»), ғылыми ең­бектер мен оқу құралдары («Ата­­ның алтын іздері», «Дала жібек жолы», «Батыс Қытайдағы қазақ тарихына қатысты мәдени мұрағаттар», «Ежелгі қытай жазбаларындағы түркі (қазақ) қаламгерлері», «Дала мәдениеті –  еуразия мәдениетінің алтын тұғыры», «Қазақтың тұрмыс-салт білімдері» (оқу құралы), «Қа­зақ этнографиясы» атты (моно­графия), деректі әдебиет («Баспай туралы әңгіме-жырлар») туды.

      Жазушы шығармашы­лығын­дағы саналы бір сала әрі көп жыл­дар бойы сарыла зерттеген тақырыбы атақты халық батыры Қабанбай (Ерасыл) Қожақұлұлы­ның өмірі болды. Арғы-бергі қазақта Қабанбай Қожақұлұлы туралы тұңғыш қалам тартқан Зейнолла ағаның «Қабанбай батыр» (Шыңжаң халық баспасы, 1986 жыл, Үрімжі), «Қаракерей Қабанбай» («Жазушы» баспасы, 1991 жыл, Алматы), «Хан батыр Қабанбай» (Ұлттар баспасы, 2000 жыл және «ҚазАқпарат», 2005 жыл) деген еңбектерінде қазақ халқының Жоңғар шапқын­шы­ларына қарсы ұлт-азаттық күре­сін ұйымдастырушылардың бірі, қолбасы Қабанбай (Ерасыл) Қожақұлұлы жайындағы әр түрлі аңыз-әңгімелер, жыр-дастандар негізінде және  жаңа тарихи деректер бойынша ғылыми тұжы­рымдар жасалған. Белгілі ғалым, филология ғылымының докторы Болатхан Әбілқасымов тарихи жырларды зерттеудің үш қайнар көзін, бірі – аңыз-әңгімелер, өлең-жырлар, енді бірі – шежі­релер, (генеологиялық аңыздар), үшіншісі – құжаттар деп атап көрсеткен болса,  ғалымның осы қағидалары біз сөз етіп отырған Зейнолла Сәніктің Қабанбай ту­ралы зерттеулерінде қаншалықты дәрежеде сақталғанына көңіл аударған белгілі әдебиетші ғалым Гүлжаһан Орда мына жайларды атап көрсетеді. «Біріншіден, жазушы Қабанбай батырдың өмір жолын сөз ету үшін  көпшілікке белгілі атадан балаға ауызша жеткен аңыз-әңгімелердің, өлең, толғаулардың тарихи жырлардың қатарын жаңа аңыз-әңгімелермен толықтырған. Екіншіден, жазу­шы­ның шежірелік қыры ашыла, толыға түскен.  Үшіншіден, тарихи құжаттар тиімді пайдала­ныл­ған. Төртіншіден, Қабанбай ба­тырдың өмірін толықтыра түсуде жер-су атаулары (топономика) үл­кен қызмет атқарып тұр.  Бесін­шіден, Қабанбай батыр ұрпақта­рының естелік-эсселерін тиімді пайдаланғандығын баса айтқа­нымыз жөн. Алтыншыдан,  ғы­лым мәдениетінің сақталуы қолы­мыздағы  еңбектің осындай жетістіктерін  санамалай отырып, бұл тақырыптың ғұмырына аздық еткен жазушының Қара­керей Қабанбайдың тікелей ұр­пағы екендігін жадымызда ұста­ғанымыз жөн. Автордың ата-бабалар рухын қайта тірілтуі бүгінгі  егемен елдің қол жеткізген жетістігі ретінде саналмақ.  Тың­нан түрен салып тың  тақырыпты зерттеуге күш-жігерін арнаған, Зейнолла Мүбәракұлы қабан­бай­танудың  негізін қалады». 

     Тарихи тақырыптарды жиі-жиі тереңінен қозғап жазатын ғалым-жазушының «Дала жібек жолы» деп аталатын монографиясы алғаш республикалық «Жалын» (2004 жыл, №1-2) журналына жарияланған. «Батыс қы­тайдағы қазақ тарихына қа­тыс­ты мұрағаттар», «Ежелгі қы­тай жазбаларындағы түркі (қа­зақ) қаламгерлері», «Дала мәде­­­ниеті  –  еуразия мәдение­ті­нің алтын тұғыры» сынды мақа­лалары Қазақстан оқырмандары үшін ғылыми және деректі құны бар дүниелер есептеледі.  Бұл құнды материалдар біздің арғы ата-бабаларымыздың тарихи ізін танып-білуімізге  зор пайдасын тигізеді.  Ғалым ежелгі қытай жаз­баларына  сүйене отырып, Жібек жолының мәдениетін Абы­лайхан заманындағы қазақ-қытай сауда байланысына әкеліп тиянақтайды.  

     Ендігі сөзіміз ғалым-жазу­шы­ның көп жылғы еңбегінің нәтижесі есепті үлкен ғылыми еңбегі жас этнограф, мәде­ниет­танушы Жанат Зейноллақызымен бірігіп жазған «Қазақ этнографиясы» атты монографиялық еңбегі туралы. Кітап осыдан үш-төрт жыл бұрын Бейжіңдегі Орта­лық Ұлттар бас­пасынан жа­рық көрді. Сол Ұлттар баспасы мен Қазақстан Жазушылар ода­ғының жанындағы «Анарыс» баспасының үлкен жобасы негі­зінде жарыққа шығып, Қазақстан оқырмандарының қолына тиген болатын. Біздің білуімізше, Зейнолла аға өткен ғасырдың алпы­сыншы-жетпі­сінші жылдарынан қазақ этнографиясына, мәдение­тіне қатысты материалдарды жия бастапты да, «Қазақтың ұлттық ойындары», «Алтай мифтері», «Наурыз мерекесінің келіп шы­ғуы мен қалыптасуы», «Қазақ ем­шілігі мен тектамырлары» сын­ды мақалаларын сол өткен ғасырдың сексенінші жылдарында жариялай бастаған екен. Студенттерге арнап  «Қазақтың тұрмыс-салт білімдері» деген оқулық та жазыпты. Демек, бұдан автордың «Қазақ этнографиясын» жазуға үлкен дайындықпен барғаны байқалады. Кітаптың аннотациясында айтылғандай, ұлттық болмыс пен мінезді ғана емес,  бүкіл қазақ халқының шы­ғу тегінен бастап  өмірдің барлық саласын қамтитын, өзіміздің қа­зақи табиғатымызды, жан дүние­мізді, психологиямызды сақтау­дың қаншалықты маңызды еке­нін көрсететін аталған еңбек үлкен  үш бөлімнен тұрады.

        Көрнекті ақын, драматург, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты  Нұрлан Оразалиннің «Ха­лықтың асыл көмбесі» деген алғысөзімен шыққан кітаптың алғашқы бөлімі этнография ғылымының жалпы түсінік­теме­сіне, сипаты мен міндетіне арналса, «Заттық этнографияға түсінік» деп аталатын екінші бөлім қолдың саласындай сегіз тараудан тұрады. Олардан оқыр­ман қазақтың тұрғын үй мәде­ниеті ауыл шаруашылығы, ор­маншылық пен бау-бақша шаруашылығы, тау-кен және қолөнер шаруашылығы, сауда кәсібі  ұлттық киім мәдениеті  тағам мәдениеті туралы мол мағлұмат алуға болады. «Заттық этнографияға  түсінік» деп аталған осы екінші бөлімнің бір тарауы халқымыздың ұлттық ойындарынан сыр шертеді. Онда автор қазақтың көңіл ашу ойындарына, спорт ойындарына, балалар ойындарына жеке-жеке шолулар жасай отырып, сипаттамалар беріпті. 

      «Ұлттық рухани этногра­фия­ға» арналған үшінші бөлімдегі қазақ қоғамының құрылымын құрай­тын рулық, туыстық, от­басы­лық жүйе мен қазақтың есім қою дәстүрі  халқымыздың ежелгі наным-сенімдері, бақсылық сарындар, ислам мәдениетінің қа­зақ­қа жасаған ықпалы, киелі сандар мен түс жору түсініктері туралы пайымдар  әрі тартымды, әрі тағылымды. Халық астрономиясы, қазақтың күн санау, ай санау, жыл санау және жыл қа­йыру әдістері жайындағы ой-толғамдар тың деректерімен баурайды. Үйсін дәуіріндегі, Шың­­ғыс­хан заманындағы  заң жосындары,  шариғат заңдарына  жасалған шолулар да   соны­лы­ғымен құнды.

       Ғалым-жазушының ұзақ жылдар  бойғы еңбегінің нәти­жесі есепті бұл еңбек отандық қана емес,  шетелдік ғалымдардың да жан-жақты бағасын алатыны даусыз. Себебі, қазақ қоғамына қатысты көптеген тарихи деректер құнды мәліметтер қамтылған. Осы еңбек арқылы әрбір оқырман шетте жүрген бауырларымыздың ұлттық құндылықтарымызды көздің қарашығындай қорғап келгеніне және оған үлкен құр­метпен қарайтынына, екіншіден, бізде жоғалып бара жатқан соншама мол рухани құндылық­тарымыз шетелдегі қазақ диас­порасының ортасында сақталып қалғанына көз жеткізе алады.  Қазақ этнографиясы жөнінде бұған дейін отандық және ше­тел­дік ғалымдар қаншама еңбектер жазды. Осы қатарда Қытайдағы қазақ интеллиген­циясының көрнекті өкілі Зейнолла Мүбә­рак­ұлы мен жас этнограф, мәде­ниеттанушы Жанат Зейнолла­қызының қазақ халқының сан ғасырлық озық өркениетін  тағы бір  қырынан танытатын бұл еңбегі біздің отандық ғалымдарға әлі  жетпей жатқан, шеттегі қазақ диаспорасының тұрмысы мен тіршілігін сипаттауымен де, өздеріне дейінгі жазылған еңбек­терді негізге ала отырып, ой қорытуымен де,   этнографиясы, мәдениеті туралы отандық һәм шетелдік ғалымдардың пән­аралық байланысты сауатты ұш­тасты­руымен де, қазақтың мәде­ниеті, әдебиеті, тарихы, этно­­графиясы, археологиясы жө­ніндегі зерттеу­лерді бір жерге тоғыс­тыр­ғанды­ғымен де ерекше.  Бір сөзбен айт­қанда, осы арқылы бұл еңбек қазақ мәдениетін біртұтас зерттеуге өлшеусіз үлес қосады деп сеніммен айтуға болады.

        Сержан Тоқтасынұлы, Ғалым Қасымхан

толығырақ

     Қытай үкіметі Қажығұмар Шабданұлын «1986 жылдың желтоқсанында ұлттық дербестікті көздейтін «Үміт» атты партия құрды және Қазақстанның астыртын ұйымдарымен байланыс жасады» деген айыптаулармен, «шетел жансызы» деген желеумен 13 жылға екінші мәрте түрме жазасына кесіледі.

       Қажығұмар 40 жылдан астам өмірін түрмеде өткізді. Оның соңғы 13 жылында Үрімжідегі №1 түрмеде болды. Қытай өкіметі тарабынан саяси себептерге байланысты қудаланғаны үшін Қажығұмар Шабданұлы қамауда отырған кезде адам құқығын қорғау жөніндегі «Халықаралық рақымшылық» (Амнести интернешнл) ұйымы оны «ар-ождан тұтқыны» деп танып, Қытайдың құзыретті ресми орындарынан ол кісіге байланысты әділ тергеу мен ашық сот жүргізуін жүйелі түрде талап еткен. Қажекең сол №1 түрмесінде жатқанда «Пана» романын жазыпты.

        «Пана» романында сол замандағы Алтай мен Шинжияңдағы саяси-тарихи оқиғалар діни және қоғам қайраткері, Алашшыл асыл азамат, батыр – Зуқа Сәбитұлының тағдыры мен өмірі арқылы көрніс тапты. Алтайдағы азаткер шалдардың ұрпақ пен ұлт үшін күресі бейнеленді. Жоқ-жітікке, жетім-жесірге, босқын елге пана болған Зуқа рудың емес, ұлттың тұлғасына айналды. Туысқан татар, ноғай азаматтары, орыс патшасынан қашқандар мен әскерден қашқандар, кеңестің қызыл үкіметінен қашқандар Зуқаны паналады. Тіптен моңғол, орыс, қытай, дүңгендер, ұйғұрлар да паналапты. Осылайша саналы ғұмырын халық үшін жұмсаған аяулы тұлға өзінен пана тапқан дүңген жігітінің сатқындығы себебінен Қытай әскерінің қолында қаза болды. Марқұмның басын елге сес көрсету үшін Сарсүмбе (Алтайдың әкімшілік орталығы, қазіргі Алтай қаласы) қаласындағы көпірде жеті күн іліп қойған. Кейін халықтың райынан қорқып қайтып берген. Осылайша тарихта Кенесары хан, Бөке батырдан кейін үшінші қазақтың басы жау тарапынан кесілген. Зуқаның басын үкімет қайтарғаннан кейін денесіне қосып жерленді. Ал, Бөкенің денесі сонау Тибетте қалса, басы Алтайға қойылды. Кенесары ханның басы әлі еліне қайтпай отыр. Қажығұмар атамыз Алтайдың ұлы тұлғасының бейнесін «Пана» романы арқылы мәңгілік етіп қашап жазып кетті.

Қажығұмар тағдыры Зуқа тағдырының жалғасы

      Қажығұмар Шабданұлы (1925-2011) туралы білмейтін қазақ кем де кем. 86 жылдық ғұмырының 40 жылдан астамын түрмеде өткізген асыл азаматтың әр ісі мен әр сөзі «Пана», «Қылмыс» романдары арқылы аңыз болып қалды. Күрескер жазушы, Алаштың ардагер азаматы Қажығұмырдың қилы тағдыры Кеңес Одағының қуғын-сүргіні мен Сталин заманыныдағы қолдан жасалған қатыгез «Ашаршылыққа», кейін Қытай үкіметіндегі «Үш аймақтағы ұлт азаттық көтерілісі», «Солшылдық» пен соғыс жылдарына тура келді. 1916-1917 жылдардағы Ақ патша мен Кеңестік коммунистердің арасындағы қянкескі соғыста қазаққа және татар бастаған туысқан ұлттарға оңай тиген жоқ. Осылайша соғыстан қашқан, ашаршылықтан қашқан, әскерден қашқан азаматтар топ-тобымен Қазіргі Қытай еліне қарасты Алтай, Тарбағатай және Іле мен Еренқабырға өңірлеріне асты. Ол кезде Шинжияңды Қытайдың Гоминдаң үкіметі басқарып тұрған болатын. Онсыз да үкімет пен халық арасындағы ушығып тұрған бұл кез Қажығұмар Шабданұлының «ПАНА» ромынында көрініс тапты.

      Романның бас кейіпкері Зуқа қажы Сәбитұлы Нұрмұхамбет абыз немересі. Шығыс Қазақстанның Зайсан, Аякөз өңірлерінде қатар көшіп қонған туыстас-ағайын ауылдардың тағдырлары да ұқсап кетті. Зуқа Алтайға ауса, оның соңғы кезі Қажығұмардың бала кезіне тура келді. Ол да қытайға ауды. Зуқаның өмірі 1870-1930 жылдардағы қазақ халқының басындағы аласапыран тағдырды көрсетсе, Қажығұмар өмірі сол 1930 жылдан бастап қазірге дейінгі қазақ басындағы тағдырдың бір бөлігін көрсетті. Рухтас, тетелес, жалғас болды.

        «Зуқа батыр» деген атпен танымал Зуқа Сәбитұлы (1866-1928 ) ата жолын қуып, діни тәрбие алған, бала оқытып, медресе ашқан ғұлама кісі. Зуқаның атасы НҰРМҰХАМБЕТ орта жүздің діни қайраткері, Абыз дәрежесіне дейін көтерілген тұлға. Нұрмұханбет абыз Бұхара, Уфа қалаларында білім алып, кейін Шығыс Қазақстан өңірінде медресе салып, бала оқытқан. Зуқаның әкесі де 40 жыл бала тәрбиелеп, «Дамолла» атанған ұстаз. Әкеден жастай жетім қалған Зуқа сол аумалы-төкпелі заманның қиындығын көрді. 1883 жылы туып-өскен Зайсан өңірінен Қытайдағы Алтайға асқан болатын. Абыз ұрпақтарының Алтайға келуін Алтай елі қуана қарсы алды. Зуқа осылайша медресе ашып, бала оқыта бастады. Кейін түрлі заңсыздықтар мен қорлық көрген жетім-жесірлердің, қуғын-сүргін көріп, босқын қазақтың күнін көрген соң, саясат пен билікке араласа бастады.

      Тіптен, Алтайда алғаш рет әскер ұстап, қорғаныс құрды. 1924-1926 жылдары Қытайдың 5 реткі шабуылын тойтарып, үлкен әскери күшке айналды. Осылайша Алтай ұлықтары мен Қытай үкіметі үшін ең қауіпті тұлғаға айналды. Әуелі, Ресей Ақ патшасының Қызыл үкімет армиясынан қашқан Атаман Бакишевтің армиясын Зуқа сарбаздары Өр Алтайға жібермей, екі рет соғыс арқылы тойтарғаны да романда көрніс тапқан болатын.

«Біз Алтайдың шалдарына қарыздармыз»

        Жазушы, этнограф Баяхмет Жұмабайұлы Қажығұмарды қалай көргенін былай еске алды:

        Қажығұмар атамыз 1985 жылдары қытай түрмесінен шығып, «Шұғыла» журналында жұмыс істеп жүрген кезі еді. Кезекті бір бас қосуға Үрімжідегі Шинжияң университетінің Әдебиет факультетінде оқитын жігіттер де келеді. Әрине, аты аңызға айналған тұлғаларды көріп, олардың тәлімін алу кімге болса да қуаныш ғой. Жиналыста Қытайдың Тарым еңбекпен Өзгерту алаңын тоздырған Ғаппар Біләл, Оразанбай Егеубай қатарлы біраз тұлғалар болды. Бір үзілісте Қажыекең зыр жүгіріп, қызмет көрсетіп жүрген мені шақырып алды, – деп есіне алды Баяхмет аға.

     – Ұзын бойлы, тіп-тік жүретін, әппақ, шашын қайқайта тарған Қажекең бәрінен сәлиқалы көрінетін.

       – Жігіттер қайдан баласыңдар?

      – Шинжияң Университетінің Тіл-әдебиетіненбіз.

       – Қай ауылдансың?

       – Алтайдан.

       – Е, Алтайдың шалдарына өтей алмай жүрген қарызым бар еді. Көп қазаққа қорған болып, көп адамның жанына араша болды – деді де күрсінді.

        Міне бұл Баяхмет ағамыздың Қажығұмарды еске алуы еді. Менің нағашы атам Ожаубай Аухади Қажекеңмен Тарым түрмесінде 7 жыл бір бөлмеде, қатар төсекте жатыпты. «Көп қылмыскерлердің ішінде 3 қана қазақ болдық. Қалған қазақтар басқа жақта болды» – деп еске алды атамыз. Атамыз 2014 жылы Астанаға келгенде ол кісі туралы:

        «Қажығұмар – адамның бұлбұлы еді. Оның жазған шығармаларын ешкім де оқи алмайтын. Тек бірнеше белгімен жазған шығармасын өзі ұзынсонар етіп оқып беретін», – деп еске алды. Мен де нағашы атамнан Қажығұмар туралы көп деректер сұрадым (алда жазатын боламын). Астанада жайылған дастарханда Баяхмет ағадан бастап, Үзбен Құрманбай, Ерғожа Тілепберді сынды біраз тұлғалар болды. Бір сұрағымды Қажығұмардың «біз Алтайдың шалдарына қарыздармыз» дегенді қалай айтқанын сұрадым.

      Ожекең: «Алтай елі – сәбеттен (Кеңес Одағы) қашқандарға, қуғын-сүргінде жүрген, ашаршылықтан босқандарға пана болды. Тіптен Тарым түрмесінде де Алтайдың тарымдағы әскердің малын жаятын шалдары көп көмектесті. Олар даланың академиктері ғой», – деді.

       Шалдар көрсетпей сойған малдың етін пісіріп, Тарымнан ағып жатқан судың жағасын сәл үңгіп көміп кететін, біз оларды белгі бойынша тауып алып, жейтінбіз. Су жиегіне көмілген тамақ бұзылмайтын. Одан сырт қаншама науқастарды қазақы емдеу жолымен емдеп аман алып қалды, – деп әңгіме өрбітті.

      «Пана» – Қажығұмардың Алтайдың шалдарына қойған мәңгілік ескерткіші еді...

          Бейсен Ахметұлы Бұқарбай

    https://baq.kz/kk/news/shetel_kazaktarinin_adebieti/kazhigumardin_tartisti_tagdiri20170309_090700 

толығырақ

Қытайлық қазақ WBO тұжырымы бойынша Азияның үздік боксшысы дәрежесін  қорғап қалды

     26 ақпан күні кешке ҚХР Юньнань провинциясы Куньмин қаласында кәсіби бокстан жеңіл салмақтағы (53,5 келіге дейін) Қытай чемпионы 23 жастағы Елшат Нығматоллаұлы WBO тұжырымы бойынша Азия чемпионы белбеуін қорғап қалды, деп хабарлады осы елдегі «ҚазАқпарат» ХАА меншікті тілшісі.
      Боксшы 37 жастағы филиппиндық Джаяр Эстреместі 6 раундта жинаған ұпай санымен ұтты. Бұл оның кәсіби рингтегі 10-шы жекпе-жегі. Ол барлығында жеңіске жетсе, оның екеуін нокаутпен аяқтады.

      «Бұл айқаста мен чемпиондық белдігімді қорғап қалдым. Енді осы жылы сәуірдің соңында Аомэнге, сосын АҚШ-қа баруды жоспарлаудамын», - деді  ол ҚазАқпаратқа берген сұхбатында.

     Еске салсақ, Қытайда кәсіби ринг чемпиондарының көпшілігінің отаны ҚХР Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы Алтай округінің Каба қаласы болып табылады.  Ол жерде боксшыларды Мұрат Бошайұлы жаттықтырады. Ол Елшат Нығматоллаұлы, Бейсен Насиоллаұлының ғана емес, сонымен бірге Қанат Исламның да жолын ашқан.

     http://www.inform.kz/kz/kytaylyk-kazak-wbo-tuzhyrymy-boyynsha-aziyanyn-uzdik-boksshysy-darezhesin-korgap-kaldy_a3003460

толығырақ

       2016 жылдың қорытындысы бойынша Қытайдың үздiк аниматоры болып этникалық қазақ жiгiт Арысбек Нұханұлы танылды, деп хабарлайды ҚазАқпарат.

        Қытай төрешiлерi Арысбектiң екi халық арасындағы достықтың нығаюына көп үлес қосқанын атап өттi. Арысбектiң 8 минуттық «Мен жайлауданмын» атты мультфильмi Айбар деген баланың ерлiгiн баяндайды екен. Айбар балалығына қарамай әкесi екеуiнiң бiр отар қойын қорғаймын деп қасқырлармен арпалысқан. Былтыр Арысбектiң мультфильмi қытай студенттерi арасындағы кинофестивалдiң 1-орнын, ал, Азия жастарының кинофестивалiнде бас жүлде иеленген. Қазiр Арысбек Ұлы Жiбек жолының тарихы туралы 90 минуттық мультфильм жасауға кiрiскен.

         https://baq.kz/kk/news/kitai_kazaktari/kazak_zhigiti_kitaidin_en_uzdik_animatori_atandi20170226_153200

толығырақ

        Қытайдың ішкі провинцияларындағы шалғай аймақтарда шашырап жүрген Қазақ диаспорасын зерттеу қазірге дейін көп қолға алынбай келе жатқан маңызды тақырыптардың бірі. Солардың арасынан ең алдымен Гансу қазақтарын атауға болады.
 Тіл жазуы

      Ақсай ауданында 1992 жылға дейін қазақ мектебі болды, барлық пәндер қазақ тілінде берілді. Қазақ мұғалімдерінің білім деңгейлері де жоғары болған. Қайса Жүгелбайұлы, Біләл Қадырұлы сияқты ұстаздар ҚХР бойынша үлгілі ұстаз атақтарын алған жоғары деңгейлі педагогтар.

     1954 жылдан 90 жылдардың басына дейін аудандағы қызыметтік тіл ретінде қытай тілімен бірге қазақ тілі де қатар жүретін. Бірақ 1994 жылдан кейін бұл үрдіс тоқтады. Мектептердегі сабақ пәндері түгел қытай тілінде берілетін болды. Қазақ тілі қазақтар үшін қосымша пән ретінде аптасына бір-екі сағатпен шектелді. Осылайша дүркіреп тұрған қазақ тілінің жағдайы жетім баланың тағдырымен қарайлас деңгейге жетті. Қазір барлық жұмыстар тек қытай тілінде ғана жүргізіледі. Көз бояушылық ретінде көше бойындағы әлем жалам дүниелерге аздап қазақ жазулары жазылып қояды.

      Тіл жазу нормасы Шыңжаң қазақтарының белгілеген талаптарымен сайма сай болып отырды. Қазақ тіліндегі газет-журналдар Шыңжаңнан жеткізіліп тұрды. Қазақша радио-телевизия да Шыңжаң қазақтарының радио телевизияларынан жалғап таратылады. Өзінен шығарылатын қазақша газет журналдары жоқ. Қазақша кітаптар да Шыңжаңнан әкелінеді. Қазақша газет-журнал қарап, кітап оқйтын кісілердің қарасы барған сайын сиреп бара жатқаны, қазақша сөйлей алмайтын жастардың көбейуі ондағы қазақ тілінің мүшкіл жағдайға тап болғанын ұғындырады.

Жас ұрпақ ана тілін білуге құштар

       Бұрындары Ақсай қазақтары қазақшаны таза сөйлей алатын. Оларда орыстан, ұйғырдан енген сөздер көп кездеспейді. Жаңа атау терминдерді қытайша айта береді. Және өздері жасап алған диалекттер де кездеседі. Оларды төменгі сөздерден қарап білуге болады.

 Гансу қазақтарының атауы ортақ атау

Темірат - Велосипед

Шыжым - Электр сымдары

Көңке - Машина

Көңкежол - Тас жол

Паңшың - Өз жайында

Ыржалаң - Метис

Тоға - Кастрол

Дохтыр - Дәрігер

Шақай - Аяқ киім

Биқай - Аяқ киім

Көкешкі - Тибет жабайы қойы

Ақкөт - Тибет киігі

Ыс - Тибет жотасында болатын ауру

Кикап- Жеңіл машина

Майлау - Жалдау

Мұзсандық - Холодильник

Дидаң - Ширақы

Қағазоқ - Солют

Шаңсорғыш - Пылесос

Мұжаңшы - Ағашшы ұста

Салт дәстүрлері

     Қазақ халқының атадан балаға көшіп, дамып отыратын тарихи әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық, кәсіптік, салт-сана, мінез-құлық, тәлім-тәрбие және рухани іс-әрекетінің көрінісі дәстүр арқылы танылады. Салт-дәстүр байлығы мәдениеттің байлығы деудегі себептің өзі осында. Мысалы, ата-ананы, үлкенді құрметтеу, байғазы, көрімдік, сүйінші, кәде сұрау, сәлем беру, ат тергеу, құрдастық қалжың, т.б. салт-дәстүрге жатады. Гансу қазақтарының ата бабаларынан қалған салт дәстүрлерін сақтауы жоғары деңгейде деп атап өтуге толық негіз бар. Ондағы қазақтардың салт дәстүрлері атап айтқанда қонақ күту, той, өлім жөнелту, ас беру, келін түсіру, қыз ұзату, жасау, бет ашар, палуан бәйге т,б басқа өңірдегі қазақтардыкімен бірдей көп айырмашылық жоқ. Бірақ ішінара тек сол жақта сақталып қалған немесе түсі өзгешерек дәстүрлер де бар. Оның бастылары:

       Киіз үй тігу – Ақсай қазақтары жалпы қалада тұрады. Бірақ қара шаңырақ деген ұғым олардың саналарына өшпестей болып сіңген. Сондықтан той, ас, өлім жөнелту, нәзір беру сияқты жағдайлар болғанда міндетті түрде аулаларға қазақ үй тігіледі. Ақсайлықтар киіз үйді «қазақ үй» деп атасады. Келін түскенде табалдырық аттатып, отқа май тұтатып, оңжаққа түнетіп, таңертең ерте тұрғызып түндік аштырып от жаққызу әр шаңырақтың салты. Бұл қасиетті шаңырақтың оты өшпесін, түтіні түзу ұшып тұрсын деген ізгі тілек. Қалада тойды тойханада тойлау болса да, тойға сойылатын малдың батасы киіз үйде жасалады. Киіз үйге ауыл ақсақалдары шақырылып оларға құрмет көрсетіледі, ықыласты баталар жасалады. Қыздың жасауы киз үйге жиналады, келіннің төсегі түскен үйдің оң жағына салынады. Дүниеден озған кісі өз үйінің оң жағынан, өз табалдырығынан шығарылады. Қаладағы Ақсай қазақтарының әр қайсысының склаттарында жинап сақтап отыратын киіз үйлері болады.

       Тілеу – Ауылдас, ағайын-туған, ілік-жілік жиналып жақсылық тілеуге бас қосатын жиналыс. Ақсай қазақтары арасында қазірге дейін бар, бұрындары тіпті де көп кездесетін салт. Тілеу тілейтін шаңырақ күн бұрын қимыл өткізетін сәтті күнді белгілеп ауылдастарына, ағайын туыстарына, ілік-жілік, құда-жегжаттарына хабарлайды. Тілеу жасайтын шаңырақ киіз үй тігіп ішіне кілем сырмақтарын жайып, бауырсақ пісіріп үлкен даярлық жасайды. Тілеуге келушілер тілеу тілеген отбасына «Тілеу қабыл болсын айтады». Тілеуге жұрт жиналып болғаннан соң отағасы егер малшы болса қойының ең жақсысын, басқа шаруадағы кісі болса нағыз ақ сарбас қойды кйіз үйдің ішіне алып кіріп мойынынан құшақтап отырып жалпы жұрттан бата сұрайды, жұртшылық атынан сол жиналысқа келген ең қадірменді ақсақал бата оқиды, жалпы жұрт сол батаға «әмин» деп үн қоса отырып беттерін сипап жақсылық тілеседі. Қой сойылған соң ет піскенше үлкен ақсақалдар шежіре шертіп тарих сөйлеп жұртшылыққа ғибыраты мол кеңестер айтады. Бұрынырақта қисашылар қиса айтатын салттар да болған. Бақыт тілеу, от басы бала-шағасына амандық тілеу, сапарға сәттілік тілеу, денсаулық тілеу сияқты тілеулер бар. Апатты жағдайлардан аман қалғанда немесе аурудан жазылғанда, елеулі істерге қол жеткізгенде, баласы мектеп таусып жоғары оқу орындарына аттанарда, ұзақ сапарға шығарда, баласы әскерге барарда міндетті түрде тілеу жасалады.

        Ат тергеу – үлкендердің атын төте айтпай сыйластық ниетпен басқаша атау ат тергеу болады. Бұл қазақ халқының этикасындағы үлкен ерекшелік. Үлкен кісіні, беделді ел ағаларын құрметтеу асыл қасиет, сол қасиеттің басты көрнісі атын тіке атамау. Қазақ келіндері ақ босағаны аттаған күннен бастап қайын ағаларына, абысындарына, қайын сіңілдеріне, қайындарына, ауылдың үлкендері мен қадырлы азаматтарына өзі силайтын аттарын қояды. Үлкен кісілермен аттас адамдар мен атауларды кездестіргенде оларды басқаша жолмен атайды. Мысалы атасының аты Қазтай болса сол аттас адамдарды «аты теріс» деп, ал қазыны «ойма» деп тергеу қастерлі салт болып табылады. Келіндер қайындарын «мырзаш», «төрем» деп, ал қайын сіңілдерін «еркем», «серігім» деп тергеп жатады. Ауыл ақсақалдарын бүкіл ауылдағылар болып аттарын атамай өздері қойып алған «дарқан», «қажы», «оташы», «ұста», «дохтыр аға», «сары апаң», «үйапаң», «тәйжі апаң» т.б аттармен атап жүреді. Бұл салт Ақсай қазақтары арасында жақсы сақталған.

       Қоржын салу – Ақсайлықтар, қыз жігіттің махаббаты жарасып, екі тараптың ата-аналары ыразылық білдіріскен соң жігіт жақтың апаратын қалыңын қоржын деп атайды. Қоржын салу екі рет болады, біріншісі құда түскенде апарылады, екіншісі қызды келінғып алып қайтуда апарылады.

       Күйеу аттандыру – Ақсай қазақтары арасында қыз алып қашу ісі еш қашан болған емес, біреудің қызын алып қашқан адам барымташы ретінде сотталады. Сондықтан қыз ұзату тойының дәрежесі келін түсіру тойының дәрежесімен бірдей. Ақсай қазақтары қалада болса да тойды киіз үй тігіп өткізеді, бұл салттары тойдың салтанатын асырып өзге ұлттардың таңданысын туғызып жатады. Құдалар той өткізетін күндерді белгілеген соң, қыз ұзату тойынан бірер күн бұрын жігіт жақ күйеу аттандырады. Жігіт жақ қыз жаққа апаратын «қоржынын» даярлап, әулеттеріндегі беделді адамдарынан құда мен құдағи тағайындап, күйеу жолдас ертіп үйленетін жігіттерін салтанатты түрде машина болса әдемісін, ат түйе болса жабулап-кежімдеп салауатымен аттандырады. Осы қимылды күйеу аттандыру деп атасады.

     Мұрындық, шымылдық – Ұзатылған қыздың жасауы артылған түйеге байланатын сыйлық мұрындық деп аталады, қыз жасауы келін болып түсетін ауылға жеткенде сол ауылдан көбінде әйелдер жасау артылған жүктің алдынан шығып түйе жетелеп жол бастайды, сол адам әлгі даярланған мұрындықты өзі шешіп алады. Ақсайда қазір мұрындықты машинаның айнасының сабына байлап қоятын салт қалыптасты. Бұл көшпенді өмір қалса да, ата дәстүрдің қалмағандығын айғақтайды.

     Келін ауылға жақындағанда тоқтап көліктен түседі, осы сәтте жігіт жақ ауылдың қыз келіндері алдынан шығып келіннің қолтығынан сүйейді, сол тұста ауылға келе жатқан келіннің алдына шымылдық құрып алып жүріледі. Бұл салт та Ақсай қазақтары арасында әлінге дейін сақталып келеді.

       Аламан бәйге – Ақсай қазақтары ұлтық спорттың ішінде Аламан бәйгені өте көп оздырады. Ақсайда айланып шабатын ипподром бола тұрсада, қазақтар салт бойынша 30-25 шақырымнан ат жіберіп бәйге салғанды жақсы көреді. Аламан бәйгенің өзіндік ерекшелітері бар. Үлкен ас, той болардан бұрын халыққа бәйге болатыны ескертіледі. Халық жүйріктерін жаратып баптайды. Ас, той болардан бірер күн бәйгеге ат қосатын бапкерлер аттарын жетелеп, ас, той болатын ауылды төңіректеп ерулеп бәйге күнін күтеді, ас, той иесі бәйгенің жүлдесін жариялап, қанша ат қосылатынын, қанша атқа бәйге берілетінін ұқтырады. Бәйге болардан бұрын ат айдаушы белгіленеді, ол ат айдаушы қасына көмкешілер тағайындап алады, оның міндеті атқа шабатын балаларды бәйге атына мінгізіп, ат шабатын жолдарын көрсету, амандықты сақтау, бәйгенің белгіленген жерінен барлық жүйріктердің қатар тұрғызып шабуын қадағалау, жолдан қосылатындарды бақылау сияқты жауапты істерді шашау шығармай сәтті атқарады. Той кезінде аламан бәйгені тосып алатын көмбе белгіленеді. Көмбені ат ұстаушылар бақылайды. Ат ұстаушы Ақсайдағы аса беделді адамдардан белгіленеді. Қанша атқа бәйге тігілетін болса сонша атқа ат ұстаушы тағайындалады. Осы арада айта кететін таға бір жайт үзіліс белгіленеді. Ол үзіліс дегеніміз 100 ат бәйгеге шауып оның алдыңғы 20-сына байге берілетін болса сол 20 - ат үзіліс болады. Үзіліске екінші аттың бәйгесі беріледі. Бұл салтты Ақсай қазақтары күні бүгінге дейін жалғастырып келеді. Аламан бәйге болғанда қазақтар өз руларының ұрандарын шақырып мәре-сәре болады.

Ақсайдағы аламан бәйге

Ырымдары

      Ақасай қазақтары ырымдарды да көп сақтаған. Солардың ішінде басқа өңірлердегі қазақтарға ұқсамайтын түрлері де бар.

      Сары түсті ырымдайды. Сары киім, сары түсті заттарды пайдаланбайды, сарыға жоласақ қайғыдан сарғайып қаламыз деген ырым бар.

     Сейсенбі күнді ырымдайды. Сейсенбі күні жолға шықпайды, жаңа жұмыс бастамайды, той жасамайды, мал соймайды.

     Балалардың бетін жағалдау. Кішкентай балаларға тіл- көз болмасын деп беттеріне күл, күйе жағып жағалдап қояды.

       Ту сыртынан басын иу. Мойыны ауырып сіресіп қалған кісі сол маңдағы таккапар мырза адамның ту сыртынан оған көрсетпей басын иеді, сонда мойыны тез босап жазылып кетеді деп ырымдайды.

     Сандық ашу. Әйел адам толғатқанда оның сандықтарының аузын ашып тастайды, сонда әйел тез босанады деген ырым бар.

      Сүтті суға ағызбайды. Ақты қастерлеу қазақтың қасиеті. Қазақтар сүтті суға ағызуды сұмдыққа жориды, сүттің жуындысын от басына төгеді, шелекпен су әкелерде оған жұққан сүттің бар жоғын қадағалап отырады. Сүт жұққан болса оны жуып сүртіп жуындыны от басына немесе ағаш түбіне төккізеді.

      Әйелдер шашын жайып жалаңбас жүрмейді. Әйелдердің шашын жайып жалаңбас жүруі жаман ырымның нышаны. Жалпы көшпенді халықтар ер кісісі өлгенде әйелдер шашын жайып бетін тырнап қан ағызып, жоқтау айтатын болған.

        Көк шөп жұлып, құстың ұясын бұзбайды. Көк шөп жұлса көктей орылады, құстың ұясын бұзса « әкең жауға кеткенде шешең өліп жетім қал» деген қарғысқа қалады деген ырым бар.

     Тұз түйіу. Малы жоғалған үй орамал немесе дастарқанға тұз түйіп босағаға іліп қояды. Дәм тартып мал өз қорасына келеді деген ырым бар.

      Шеміршекті маңдайшаға жапсыру. Мал сойып мүшелегенде қойдың төстігінен алынатын жұқа шеміршекті дәлдеп маңдайшаға атады, ол маңдайшаға жабысып қалса бағымыз жанады, жүйрігіміз бәйгеден келеді деген ырым бар.

      Пышақтың жүзін көкке қаратып қоймайды. Табанды көкке қаратып көтермейді. Жетім бауыр, жетім өкпе және жүректің айқұлағын жемейді. Түнде суға бармайды. Қасқырды тіке атамай «ит құс» дейді. Ішек тартпайды. Нан баспайды, бет албаты тастамайды т.б.

        Қалбан Ынтыханұлы аудармашы, деректанушы.

     https://baq.kz/kk/news/zhahan_kazaktari/gansude_mekendeitin_kazaktardin_turmistirshiligi20170215_110200

толығырақ

Димаш Қытай еліне қазақ ұлты мен тілін танытты - Үрімжідегі қандасымыз

    Қытайда өтіп жатқан «I am a singer» байқауына қатысып жатқан Димаш Құдайберген қазақ ұлты мен тілін танытты. Ол қарапайым және қазақы мінезге бай әнші. Қытай елі Димаш арқылы Қазақстанды тани бастады. Бұл туралы Қытайдың Үрімжі қаласында тұратын қандасымыз Шуақ Тұрсынәліқызы айтты, деп хабарлайды ҚазАқпарат тілшісі. 

      «Димаш ерекше әнші. Ол өзіне берілген кез келген әнді нақышына келтіре орындап, халықтың сүйіктісіне айнала білді. Алдағы уақытта еңбектеніп, жақсы нәтиже үшін тынбай жұмыс істесе, жеңіске жетеді. Біз қуаныштымыз. Себебі, қазіргі уақытта Қытай жастары Димаш арқылы Қазақстанды біліп жатыр. Ұлт пен қазақ тіліне деген қызығушылықтары артты. Әрі қандасымыздың қарапайымдылығы, қазақи мінезі көпті тәнті етті»,- дейді Қытай қазағы Шуақ Тұрсынәліқызы.

     Шуақ Тұрсынәліқызы алдағы уақытта Қытайға келетін кез келген адам осы жолды жалғастырып, ресми, бейресми сапарға шыққан адамдардың қазақ тілінде сөйлесуін сұрады.  

     http://www.inform.kz/kz/dimash-kytay-eline-kazak-ulty-men-tilin-tanytty-urimzhidegi-kandasymyz_a2997624

толығырақ

 
      Қытайда туып-өскен қандасымыз Салтанат Болатұлы Қытай еліндегі ең атақты білім ордасы – Бейжіңдегі Шинхуа университетінің магистратурасын бітірген. Оқуын бітірген соң Шаңхайдағы «Сауда ұшақ жобалау компаниясына» жоғары дәрежелі инженер болып жұмысқа тұрған.
        3 жыл бойы үздіксіз ізденіс пен құлшынысы және таланты арқылы өзі жобалап, жасап шыққан ұшағы сынақтан сәтті өтіп, Қытай аспанын шарлаған екен.  

       Ол басқаратын ұжым 3 жыл ішінде саудалық авиация саласына арналған, өз жобалуымен Қытайда өндірілген, шағын тұрпатты ұшақтарды жасап, әлденеше рет сынақтан сәтті өткен.

      Өнерімен күллі Қытайды мойындатып, патент құқын алған, ғылым шыңына өрмелеген азаматтың ендігі арманы ірі тұрпатты ұшақтарды жасап, көк аспанда көптеп ұшыру.

      Алдағы уақытта, Салтанат Болатұлымен тікелей байланысқа шығып, нақты ақпараттар ұсынатын боламыз.

толығырақ

Қытай құрамасындағы жалғыз қандасымыз Универсиадада өнер көрсетті

     Қытайдағы қандасымыз Дәстүр Тұрсынханұлы Қытай құрамасы сапында Алматыдағы Универсиада ойындарында өнер көрсетті.
       Ерлер арасында конькимен жүгіру спортынан 5000 метрлік сында қандасымыз 17 орыннан көрінді. Ал бұл сында итальяндық спортшы  бас жүлдені жеңіп алған.
     Дәстүр 2 ақпан ерлер арасында - 1500 метрлік, 4 ақпанда - 10 000 метрлік және 5 ақпан күні топтық қуалауға қатысатын болады. prosports.kz тілшісіне берген сұхбатында спортшы өзінің Қытай құрамасы сапына қалай келгені туралы айтып берді.        «Қытай біріншіліктерінде 1-ші және 2-ші орындар алып жүрмін. Халықаралық ірі жарыстарға әлі қатыса қойған жоқпын. Дегенмен, бір жылдан кейін Қытайдың ұлттық құрамасына кіруге мүмкіндік болады. Осы спортпен айналысатын басқа да қазақ жігіттері бар. Қытай құрамасы қатарына мен ғана алындым», - деді Дәстүр.  «Қазақстанға бірінші рет келуім. Осы елде алтын алсам, арманым жоқ», - деп ағынан жарылды қандасымыз.

толығырақ

Қытайдағы қандасымыз жаңа музыка аспабын жасап шықты

     

      Шинжияңға қарасты Құтыби аудандық ойын-сауық үйірмесінің қызметкері Ермек Ырысбекұлы «Тоғысар» атты жаңа музыкалық аспабын тапқырлады.

       Ермек бұл музыкалық аспапты 2001 жылдан бастап зерттеп, жасауды қолға алған екен. 5 жыл бойы тынымсыз ізденіп, қаншама рет өзгертіп, ақыры 2005 жылы ресми түрде жасап шығып, 2008 жылы қараша айында патент құқын алады.

      Сол жақтағы әріптесіміз Адақ Шаймұратұлының хабарлауынша, бұл «Тоғысар» музыкалық аспабының ерекшелгі - домбыра мен гитараны қосып жасалған. Жоғарғы жағына гитара, аяқ жағына домбыра орналасқан. Домбыра мен кәдімгі музыканың меледиясы орындалып, гитарадан аккорттық дыбыстар шығып, екеуін қосып тартқанда жағымды, жаңа заман музыкасы ойналады екен.

         Ақпарат көзі: Baq.kz

толығырақ

         Әйгілі ақын, ғұлама оқымысты, ойшыл ағартушы Ақыт Үлымжіұлы 1868 жылы (жылан жылы) Алтай аймағының Көктоғай ауданы, Қайырты күзеулігінде туылған. Ақынның ұрпағы, әйгілі ғалым, қасиетті құран карімді тұңғыш қазақ тіліне аударған оқымысты Ғазез Ақытұлының көрсетуінде Үлімжіден Ақыт, Шайқы, Кітапбай, Сағыз, Зәки,, Шабақ, Әпей қатарлы жеті ұл, Бөктік, Сипыр, Қайша (Шөкен) атты үш қыз тарайды. Бұлар Жібек, Бәкеш, Тату қатарлы үш шешеден тарайды. Ақыттың анасы Жібек отау құрған 13 жылда, яғни, 33 жасына дейін бала көтермепті. Бұл туралы «Қыз емшегін емген бала» туралы аңыз ел арасына кең тараған. Ақын Ғазез Ақытұлының аңыз желісінде жазған өлеңі де осыдан сыр шертеді. Онда ұзақ жыл бала көтермей жүрген Жібек көш-жөнекей келе жатып, «Бейістайдың» бастауынан су алғалы келген қос келіншектің:

Пұшпағы қанаған жоқ әлі күнге,

Құр сәулет толып жатыр әлде кімде.

Бітпейді қашандағы келбетке бақ,

Ұрпақсыз неге керек «үлде-бүлде» - дейтін күндеу күңкілін құлағы шалып қалып:

Булығып әлгі сөзге қорланады,

Мөлтілдеп көзден жасы сорғалады....

      Ат үстінде ауытқып жүре алмай, бір қойнауға түйесін шөгереді де, қаратасты құшақтап жатып қалады. Ұзақ жылап талығып ұйқтап кеткен Жібек бір ғажайып түс көреді:

Ақ киімді, сәлделі, ақ сақалды,

Түсінде көрді жібек аппақ шалды.

«Көреді көз жасыңды құдай сенің,

Тұр орныңнан» деді де түртіп қалды. Қуанғаннан оянып кеткен Жібек иіген емшегінен аққан сүтті көреді. Бірақ түсіндегі ақсақалды шал қайтып келмейді. Сұлу Жібек:

Тілегімді жаратқан береме деп,

Рахметінен Алланың дәмеленді. Қос келіншектің күңкілі көңілінен сейіліп, жанған жүрек, күйген от басылып:

Қонысқа белгіленген көште келді,

Ақ отаумен жаңа жұрт кестеленді.

Жібектің құдай қосқан жұбайы еді,

Үлімжі малын айдап кешке келді. Ол жарына қуанышын асыға жеткізіп, түсін айтады. Жұбайының  түсін жақсылыққа жорыған Үлімжі оны «Қызыр ата» деп біледі. Сол күннен бастап Жібек жүкті болады. Әрі Үлімжіні тоқал алуға зорлайды. Бас құрамаған еркіне қоймағасын ақыры:

Үлімжі Бәкешті алды соныменен,

Жібектің көрсеткен жол-жөніменен.

Бәкеш түсіп босаға аттаған жыл,

Ақыт туып бар істің жөні келген.

     Өрт мінезді Бәтеш «мен келген соң жібіген көніңіз» деп Жібектен баланы жұлып алып, «қыз емшегін аузына салады».

«Қыз емшегін емсе егер бала өлеңші-

Болады» дейді мәтелдің мәнін шеше.

Аянды айналдырып ел аңызға,

Түрлендіріп сөйлейді неше-неше.

      Міне, біздің байқағанымыздай, қай дәуірде де алып ұлының өмірге келу тарихын аңызға айналдырған халықтың, аяулы ұлы Ақыттың туылу жайы да осындай жақсы аңыздың желісі болып жалғасып келуі заңдылық еді. Осылай өмірег келген Ақыттың анасы Жібек- керейдің жәнтекей ішіндегі кіші ру атанған Тайлақтың ұлы Барлыбай бидің немересі Бекеннің қызы.

         Барлыбай би – 1784 жылы Әбілпейіз ханның ұлы Көгедайдың Бижиңге барып, хандық мансап алуына барған, Барлыбай, Шобаш, Жанторы, Байқан қатарлы төрт бидің бірі. Демек, Ақыттың бала кезгі алған тәрбиесі көбінде осы анасы Жібектен басталады. Үйткені, Жібек келбетті сұлу болып қана қалмастан, әдепті, мінезді, салмақты, сауатты, саналы болған адам деседі. Ақыт жеті жасқа келгенде өзінің немере ағасы Садық Жебенұлынан құран сауатын ашады. Онан соң, сол кездегі ауыл молласы аталған Ғұсыманнан түркі тіліндегі дни кітаптарды оқып, құранның қира-атын түзейді. Яғни, құранды грамматикалық ереже бойынша оқитын дәрежеге жетеді. Сүйтіп, ауылдағы санасы ашық, толық сауатты кісінің бірі болып шығады. Жігіт аяғын басқан шағында, сол кездегі молқы руының үкірдайы Жуанған (Жотақажы) ауылында, Бұхарадан келген Мәхбубұлла, жанама аты Мырзабақа дейтін өзібектен араб, парсы, түрк тілдерін үйренумен бірге, шариғат ережелері аталатын фықмы ғылымын да игеріп шығады. Жалғасты оқуға жағдайы келмеген Ақыт арада ауыл жұмысына шегіліп, аңшылықпен шұғылданады. Бірақ зерек те пысық Ақыт Жуанған үкірдай мен Мырзабақа ұстазға бірден ұнайды да, Жуанған үкірдай Ақытты шақырып алып хатшылыққа алады. Ақыт осы орайды пайдаланып Мырзабақадан жалғасты оқи береді. Араб, парсы тілдерін жетік меңгерген ол осы тілдерде жазылған дни кітаптарды ғана үйреніп қалмастан, оғұз, шағатай тілдерінде жазылған тарихи, әдеби кітаптарды да тауып оқып, солардан нәр алады. Сонымен бірге исілам мәдениеті мен шығыс әдебиетінен белгілі сауатқа ие болады. Дін жағынан «дамоллалық» деңгейге жетеді.

         Жеті жасында алғашқы өлеңін әлпбиден бастаған Ақыт шығармашылығы ғылымға деген құлшыныстан басталады.

Үлімжі біздің атамыз,

Құдайға күптүр қатамыз.

Ғылым нұрын бір төкпей,

Қараңғы қайтып жатамыз,- дейтін шумақтар соның дәлелі.

         Жоғарыда айтқанымыздай ол кезде Моңғол Халық Республикасы қытайдың бір өлкесі болып, моңол және қазақтар Чиң хандығын Ежен хан деп атайды екен. Ежен ханнан келетін хат-чектер Алтайдан Қобдаға ат почтасы арқылы жеткізілсе, шар Россиядан келетін хат-чектер Қобдадан алтайға ат почта арқылы келтірілетін болғандықтан сол кездегі жергілікті үкімет Жуанған үкірдайдан почта таситын сауатты, пысық екі жігіт сұрағанда, Жуанған үкірдай Ақыт пен оның құрдасы Қобдабай тоқтаған ұлын береді. Бұл екеуінің де 21-22 жастардағы кезі екен. Ақыт бұл кезде ауыл арасында айтысқа түсіп, бір қыдыру ұсақ өлеңдер жазып жүреді. Моңғолдар почта бекетін «Меден» дейді. Сол «Меден» үйде жатып, Қобда мен Алтайдың арасында почта тасып жүрген Ақыт қобда бетінде бір сыпыра адамдармен танысады. Және Қазанда түркі және шағатай тілдерінде басылған Фердаусидың, Низамидің, Хожа Хафиздың, Шайхұсағидың, Науайының, Хожа Ахмет Ясауидың, Сүлеймен Бақырғанидың шығармаларымен танысады. Осыдан шабыт алған ақын бір жағынан хат-чек таси жүріп, тағы бір жағынан өзінің тұңғыш дастаны «Жиһаншаны» жирма екі жасында, 1891 жылы Меденде жазып бітіріп, Қазан баспасына ұсынады. Бұл кітап болып 1897 жылы басылып жарияланады. Бір деректерде «Сайпылмәлік» қисасы  мұнан екі жыл бұрын басылғаны айтылады. Сонда Ақыт ақынның алғашқы кітабының басылым көруі 1895 жылға тура келеді. Бұлар қазақ жазба әдебиетінің қорғасын баспада тұңғыш басылуы еді. Осылайша Ақыт есімі бүкіл қазақ даласына жайылады.

         Ақынның қырық жасқа дейінгі өмірінің дені Қобда бетінде, Делутін ауданында өтеді. Лайық қажы, Бардам үкірдай ауылдарында мектеп ашып, бала оқытады. Жуанған әкімге, тағы басқ керей билеріне хатшылық істеп, Қобда шәріде болады. Қазез Ақытұлының сөзімен айтқанда «әкем Ақыт 1890 жылы 22 жасынан 1910 жылы 42 жасына дейін Моңғолияның Қобда өлкесінде (қазіргі Баян-өлгей аймағы) тұрған. ......»Ғылым сәуле нұр жарық», «Жақсы қатын мен жаман қатын», «Құлтайболат Тұңғышбай» сияқты тілге жеңіл, ойға қонымды өлеңдері, «Қобда кеңесі», «Қобдадағы жеті қажы жыры» , «Керей ишаны Мұхаммет мүсімін», «Жиһаншаһ» , «Сәйплмәлік Бәдиғұл Жамал», «Қиямет ахуалы», «Шолақ қол қатын», «Қажы баян», «Тәржімә-и Ақыт вәләд Үлімжі» (Ақыт Үлімжіұлының тәржымахалы) қатарлы дастандары сол жақта тұрғанда жазылып, қолдан-қолға көшіріліп, ауыздан-ауызға тарап кетеді. Мұның ішіндегі басылым көргендері сол жақта тұрғанда баспаға беріледі /1-83 б/.

         Ақыт жазба ақындығымен қоса тап бермеде тауып айтатын тапқырлығымен де ел арасына танылады. Ғұлама ақын жазба ақындықпен ғана шұғылданып қалмастан, жас кезінде қазақтың ауыз әдебиетімен де сусындап, айтысқа түскендігі, замандастарына арнап қолма-қол әзіл өлең құрайтындығы оның төкпе ақындықтан да құр мемес екендігін дәлелдейді,- деп келіп ақын қағытпаларынан біразын мысалға келтіреді. Ел арасына тараған аңыздардарға сенсек, бірде Ақыт ақын бірнеше ақсақалдармен табақтас болып қалады. Ішінде Ақыттан үлкен Бажақ деген адам бар екен. Бас пен жамбас қатар келгенде, «басты сіз алыңыз» деп басты салт бойынша Бажаққа ұсынады. Бажақ басты алмастан, алдымен жамбасты алып турай бастайды. Сонда Ақыт қолма-қол:

Әуелі Бажақ алсын таңдағанын,

Бажақтың мен алайын алмағанын.

Басты қойып, жамбасқа қол салған соң,

Бажақтың сонда білдім аңдағанын,- деген екен

         Жоғарыда айтқанымыздай Ақыттың өзімен бірге почташы болған Қобдабай деген балуан құрдасының  басында шашы жоқ, айнабас екен. Бір күні есік алдында бет дәрет алып отырып, Қобдабай Ақытқа «әй, Ақыт, ақын болсаң мына менің басымды қолма-қол өлеңге қос, болмаса мұнан кейін ақын атыңды өшір» деп басын көрсетеді. Сонда Ақыт:

Айнабас –ау, айнабас,

Айнабастай қайда бас.

Бит домалап түскендей,

Тайғанақ, тақыр, майда бас.

 

Қарсы алдымнан өтіңіз,

Көрінсін біздің бетіміз.

Жалаңбас тұрып алдымда,

Аз айалдап кетіңіз.

 

Басыңа назар салайын,

Айнала бір қарайын.

Бет көрініп тұрғанда,

Мұртымды басып алайын,- дегенде Қобдабай «жә, енді тоқтат! Ақындығыңа мойындадым» дегенін Ақыт ақын қолға алынғаннан кейін, ол кісінің мұны жары Ұлжанға әңгімелеп бергенін өз көзімен көрген Қазез ақсақал осыны айтады /2/.

         1908 жылы Моңғолияның Қобда аймағында Бардам үкірдайдың ауылында бала оқытып тұрған кезінде Лайық, Дұңтай, Сайыр, Қанжар, Оразбек, Сүлеймен, Қойбағар қатарлы ел ағаларының ұсынысымен қажылық сапарға жол бастаушы болады. Діни сауатты, араб, парсы, шағатай, түрік тілдеріне жетік Ақыт Үлімжіұлы, жолдастары қажылық сапарын өтеп қайтқанда өзі жалғыз Меккеде қалады. Ондағы мақсаты озық ғылым-білім, өнеге, тәлім алу еді. Ауыр азапты жолмен Меккеден Мәдинеге жетіп, Мұхаммед пайғампардың «рауза» деп аталатын қасиетті қабырын көзбен көріп, құран оқып, тәуап етеді. Одан Мәдинеден керуен түйемен жолға шығып, қазіргі Сирия мемлекетінің орталығы Шам шаһарына (Дамаски қаласына) барып, көне тарихи мұраларды көзден кешіреді. Яхя, Яғқұб, Дауыт, Зұлкапыл сияқты құранда аты жазылған пайғампарлар мазарларын аралап, тауап етеді. Сол кездегі араб елдерінің мәдениетімен танысып, озық білімдерін үйренеді....қайтар жолда кемеге мініп, Қара теңізден өтіп, Стамбул, Изімир, Одесса қалаларын басып өтеді. Онан поэз арқылы Орал тауын басып, Петропал (Қызылжар), Семей арқылы аман-есен Алтайына оралады... осының барлығы ақынның «Қажыбаян» атты этнографиялық дастанында толық баяндалады.

         Жоғарыда айтқанымыздай 1890 жылдан 1910 жылға дейін жирма жылдай Моңғолияның Байөлке аймағы Делуін  ауданында, Бардам үкірдай, Лайық қажының ауылдарында мектеп ашып, бала оқытып, ақындығымен ағартушылықтың қос тізгінін қатар ұстаған Ақыт Алтайға келісімен, Көктоғай ауданы Шәкүрті жерінен үлкен мешіт салдырып, бала оқытады. Осылайша Ақыт шәкірттері Алтаймен Қобдаға кеңінен тарайды.Ғұлама ақын 1910 жылдар Қобда бетінен туған жері Алтайға келіп, 1912 жылдан қазылық міндет өтеп, қоғамдық қызметке қатысады. әділ би, шешен шешіммен еліне жаққан ақын талай даудың күрмеуін ағытады.

         Енді бір айта кететін сөз Ақыт ақынның портреті жайлы, яғни суреті. Бұл туралы 2007 жылдың қысында Алматыда Ақыт ақынның ұлы Қазез ақсақалмен кездесіп, сұрағанымда «1936 жылы күз. Менің 12 жастағы кезім. Көктоғайдың Тұрғын ауылында отырған үйімізге Мәми бейсінің Мәнкейі бастаған бір топ адам келді. Арасында қаңылтақ денелі, көзілдірік таққан аққұбаша ханзу жігіті бар. аудармашы Қаба ауданынан Бәди деген кісі. Бұл ханзу жігітті сол кезде оқыған, санасы ашық ағам Қалманның таныстыруынша, сол тұста оқыған жучүнхұй деген екен. Бұлар әкемнің жинағын басып шығаратын болыпты. Осы кісінің талабы бойынша әкем басына ақ сәлде, үстіне құндызбен жұрындаған жұқа ақ ішігін киіп, үй ішімен қарағай мешітінің алдына барып топтық суретке түсті. Сол кезде әкеммен бірге түскен адамдар: апам-Үкіжан, үлкен ағамыз-Ғабдсамет, онан кейінгі ағаларым-Ақанай, Қошат, әпкеміз-Шәрипа, Ғазез (мен), Мақаш бес жаста жетеуіміз. Кейін айтқандай әкемнің жинағы да баспаға жолданып кетті. Бірақ, жинақ бір жыл жатып басылмай қайтып келді. Сүйтсек, ілешала Жу Чүнхұй қолға алынып кетіпті. Көп өтпей әкемде қолға алынды,- деп ауыр бір күрсініп алған ағамыз сөзін қайта сабақтап, ал әкемізден жоғарыдағыдан басқа сурет қалмады. Ол кісі түрмеде қайтыс болғаннан кейін, 1948 жылы Боғда жаққа-Шонжы ауданына қоныс аударып барғанымызда, Оспан ауылында молдалық істеп жүрген Қапас мүпти (ол суретші екен) деген адамға жоғарыдағы сегіз адамның ішінен әкемнің суретін қиып алып, қарындашпен қайта сыздырдық. Кейін бұл сурет адырақбайлар арқылы аудандық сақшының қолына түсіп, бүктеліп, сынып қалғандықтан, мархұм Қалибек Мәнапұлына екінші рет сыздырғанбыз. Қазіргі кітап-журналдарда пайдаланып жүрген сурет осы /3/- деп ғұлама ақын бейнесі турасындағы көңіліміздегі күпті сауалдың жауабын берген болатын .

Абаққа аты шыққан Ақыт молла,

Тараған жазған хаты оңмен солға.

Басылып европада кітаптары,

Оқылып алды қазақ қолдан-қолға,- деп әйгілі ақын Арғынбек Апашбайұлы жырлағандай, ел мен жұрттың құрметіне бөленіп, қормалына айналған ғұлама ақын, ағартушы, ел қамқоры, ұлағатты ұстаз Ақыт Үлімжіұлы 1939 жылы 12-айдың 24 –күні Шыңсысай үкіметі жіберген Керім және Лю Шанжың қатарлы жендеттер жағынан қолға алынады. Арада 13 күн өткенде қайта келген белсенділер Ақыттың барлық қолжазбасын, кітаптарын екі түйе, бір атқа артып, тартып алып кетеді. Осылайша тас түрменің түбінде жан төзгісіз қинаумен өлген Ақыт ақынның сүйегін 1943 жылы қайтарып береді. Туған елі ақынын ақымдап Шәкүртідегі өзінің мешіті бар қыстауына жерлейді. Жас ғалым Дүкен Мәсімқанұлының айтуынша ақын саналы өмірінде елім деп «өксіп жалап», «қара қазақтың қамын жеп» өтті.

Сыртым сау, ішім өліктей,

Мүшем мықты беріктей.

Өксіп жылап өттім ғой,

Қара қазақ қамын жеп,- дейтін жолдар осының дәлелі./4- 72 б/ Жақындажазылған «Бас» атты толғауымдағы:

Ақытым асқар бел еді,

Жырменен жеткен дерегі.

Абақтың алтын терегі,

Алаштың асыл берені.

Ұлтына ғылым берері,

Құлшына жазам мен оны.

Жиғаны шалқар көл еді,

Иманы мәңгі қорегі.

Қазақтың жарық жұлдызын,

Ата жау артық көреді.

Шың Шысай зұлым түрмеге,

Ақсақал ерді бөледі.

Аштықпен қинау астында,

Азаппен Ақыт өледі.

Ұрпаққа тарап өлеңі,

Жалғасып жылдар келеді.

Бабасы зұлым қытайдың,

Баласы есеп береді,- дейтін жолдар осындай күндер кешірген бабамды жоқтаған балалық базынам еді /5/.

         Бүгінде ғұлама ақын Ақыт Үлімжіұлының 300 ден аса үрім-бұтағы Қытай, Моңғолия, Қазақстан, Түркия қатарлы елдерде тұрады.

         Өздеріңіз танысқандай осы мақаламда ақындық қарымы алашқа танылған Ақыт Үлімжіұлының әлеумет аңғара бермеген, әліде болса айтыла бермеген кейбір қырларына тоқталуды жөн көрдім. Бүгінде туылғанына 140 жыл толып отырған, қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы, ғұлама ақын, ағартушы Ақыт Үлімжіұлының есімі қазақ тарихы бетінде мәңгілік қалатыны ақиқат. «Үйткені оның еңбектері  Қытай қазақтары ғана емес, әлемнің әр түкпіріндегі күллі қазақ ұлтына да кеңінен танымал болған тұлға. Ақыттың ең алғаш жарық көрген кітабы «Жиһанша Тамұз Шаһ ұғылы» деген атпен 1891 жылы Қазанда жарық көрген екен. 1891 жылдан 1914 жылға дейін оның Қазан, Орынбор, Семей баспаларында 9 кітабы 17 рет басылған. 1897 жылы орыстың түркі тілдерін зерттеуші ғалымы, профессор Н.Катанов Ақыт шығармашылығы туралы «Деятель» журналында алғаш рет арнайы мақала жариялаған»./6/ Алайда қазақ әдебиеті тану ғылымында Ақытқа шетелдегі қазақ әдебиеті өкілі ретінде қаралып, шетке қақпайланып қала беретіні жасырын емес.

    Ақыт тану ғылымы Қытай, Моңғолиядағы қандастарымыз арасында кеңінен жалпыласқанымен, еліміздегі әдебиет танушылар әлі де жалқаулық танытып келеді. Мұның себебі әр қалай. Жүйеден екі алып империя арасындағы қызыл сызық салдарынан Ақыт Үлімжіұлы өмірі мен шығармаларымен танысу қиынға соқты. Ал тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда да ұлымызды ұлықтап, жоғымызды жоқтап, барымызды бағамдап алсақта болар еді. Өкініші «балапан басына, тұрымтай тұсына» кеткенде Ақыт шығармашылығы жоқтаусыз қалғаны рас. Қолдан құдай жасап, алты ауыз өлең жазғанды алып етіп ата қуып кеткен арсыздықтан бір Ақыт емес талай ұлы тұлғаларымызды тот басып қалды. Құдайға шүкір, шеттегі қандастарымыз арасында сөзі қатталып, жыры жатталып, есімі ел аузындағы аңызға айналған Ақыт Үлімжіұлын зерттеп, шығармаларымен танысу тәуелсіз елімізде де қолға алына бастады.  Қазақстандағы қазіргі қазақ әдебиеті тарихына Ақыт есімін қалдыруда– филология ғылымдарының докторы, прафессор Зүфар Сейітжанұлының «Ақыт ақыт» атты еңбегін айырықша атап өтуге болады. Сонымен бірге тарих ғылымдарының докторы, прафессор Нәбижан Мұхаметқанұлы, филология ғылымдарының кандидаты Дүкен Мәсімқанның, жазушы Жәди Шәкенұлының еңбектерінде Ақыт шығармашылығы туралы кеңінен баян етіледі. Жақында Алматыдағы «Ата жұрт» баспасынан жазушы Жәди Шәкенұлы құрастырып шығарған, Ақыт Үлімжіұлының «Жиһаншаһ» атты өлеңдер мен дастандар жинағы ақын шығармашылығының Қазақстанда тұңғыш кітап болып шығуы десек, жоқтан бар деп қанағат сезінгенімізбен Ақыт шығармалары шетел қазақтары үшін, болмаса азғана ру мен ұлыстың үлесі емес, ұлттық мінбе тұрғысынан қарастыратын құнарлы еңбек екенін ойланатын кез келді. Осы орайда айта кетер базына Қазақстанның келешек қара көздеріне шетел әдебиеті, орыс әдебиеті, ТМД әдебиеті т.б. деп оқытып санасына құйып жатқан уақытта Шетел Қазақ Әдебиеті деген арнайы курс ашып оқытса да артық болмас еді. Курстың жүгін кемітпес талай тұлғаларымыз шетелде жатқанын айтудың айыбы не?! Ел болып елеңдеген мәдени мұра бағдарламасы аясында осы мәселені де қарастырса құба –құп болар еді.

        Илайм, төрт құбыламыз түгенделер күн болсын ағайын!

 

  1. Ақытұлы Ғ. Әкем Ақытты еске алғанда.- Үрімжі: Мұра, №5.
  2. Тынысбекұлы Т. Ақыт алаштың ақыны// Шалқар-2, № 33-34 (259-260) қыркүйек 2008.
  3. Бұда сонда.
  4. Мәсімқанұлы Д. Жыр – Жебе.- Алматы: Қазақ университеті. 2000.
  5. Тынысбекұлы Т. Бас (зар толғау)// Шалқар-2, №41-42 (267-268) қазан 2008.
  6. Үлімжіұлы А. Жиһаншаһ.- Алматы: дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы. 2007.

 

толығырақ

Қытайдағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Задақан Мыңбай дүниеден өтті

         Қытайдағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, ақын, сөз зергері, қадірменді ақсақал Задақан Мыңбай 25 қаңтарға қараған түні туған жері Тарбағатай аймағының Дөрбілжін ауданында, 78 жасында жүрек ауруынан қайтыс болды.
     Задақан Мыңбай 1939 жылы Қытайдың Шыңжаң өлкесіне қарасты Тарбағатай аймағы Дәрбілжін ауданының Қаракемел ауылында дүниеге келген. Қытай қазақтары әдебиетінің негізін қалаушы ірі тұлғалардың бірі.
     1960 жылы Шыңжаң институтын бітірген. 1960-1980 жылдары Қытайда жүргізілген солшыл саясат кесірінен жазықсыз айдауда болған. Ақталғаннан кейін 1980-1997 жылдары аудандық сотта адвокат қызметіне кірісіп, 1997 жылдан шығармашылық жұмыстармен айналысқан.
      Қытай жазушылар қоғамының, Қытай аз санды ұлттар қоғамының мүшесі, Шыңжаң жазушылар қоғамының мүшесі және жорасы, Іле Қазақ автономиялы облыстық жазушылар одағының мүшесі және Автономиялық өлке адвокаттар қоғамының тұрақты өкілі.
      Жас кезінде ақын ретінде атақты композитор Мәлік Жүнісұлы музыкасын жазып таратқан, «Электр» әні арқылы елге алғаш танылған. 1960-1980 жылдары солақай саясаттың кесірінен баспасөзге жариялану құқығынан айрылған.
      «Көкейтесті» атты өлең-дастандар жинағы, «Махаббат құрбандары» атты дастаны (бірлескен жинақ), «Бетпе-бет» атты өлеңдер жинағы, «Дала заңы» атты дастандар жинағы баспадан шыққан. «Бетпе-бет» Жаңа дәуір әдебиеті үздік шығарма сыйлығына, «Дала заңы» Қытай аз ұлттар әдебиеті үздік шығармасы сыйлығына ие болған. 1984 жылы «Алтын қанат» балладасы Шыңжаң ұйғыр автономиялық өлкесінің балалар әдебиеті сыйлығын алған.
     «Ей отыншы, қыршын талды қимашы, Жұп торғайды үркітпеші, қумашы. Жасты қисаң қайғырып жер құшады , Жұпты қусаң екі айырыл ұшады», деп жырлап, талай қазақтың жүрегін ғажап лирикаларымен тербеткен ақын енді арамызда жоқ...

толығырақ

  

 

 

            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

           Ақ түйенiң қарны жарылған күн!.. Қытай елiнде “Алтай – қазақ этно-фотография” қоғамы құрылды. Бұл қоғамның ресми ашылу салтанатына асқаралы шыңдарды 40 жылдан астам уақыт бойы суретке түсiрумен келе жатқан Түсiпбек Сләмқұлұлы, Қазақстандағы “Фотоөнер” қоғамдық бiрлестiгiнiң төрағасы, “Жас Алаш” газетiнiң фототiлшiсi Асылхан Әбдiрайымұлы сынды белгiлi фотографтар қатысты. Қытай елiндегi қазақ фотографтардың басын бiр шаңырақ астына қосып, “Алтай – қазақ этно-фотография” қоғамын құруда елеулi еңбек еткен Серiк Мұқышұлының айтуынша, құрылып жатқан қоғамдастықтың болашақ үшiн маңызы зор.

   – Үкiметке қазақ этно-фотография қоғамдастығын құру жөнiнде өтiнiш жолдадық. Құдайға шүкiр, заңды түрде бекiтiлiп, құзырлы органдардың мөрi басылды. Фотоаппарат асынған ағайындардың қуанышында шек жоқ. Ендi этно-мәдениеттi, дәстүрдi насихаттау үшiн жұмыс iстейтiн боламыз, – дедi Серiк Мұқышұлы. 
      Сонымен қатар, Серiк Мұқышұлы “Алтай – қазақ этно-фотография” қоғамының төрағасы болып тағайындалып, мүшелiкке 68 фотограф қабылданды. Олардың iшiнде шеберлiк шыңын бағындырғандар да, фотоаппаратты қолына ендi алған әуесқойлар да бар. Аталған өнердiң құлағын ұстап жүргендердiң мамандықтары да әртүрлi. Бiрi – заң қызметкерi болса, ендi бiрi – орманшы, агроном... Ең бастысы, бәрiнiң көздеген мүдделерi бiр. Ол – қазақ этно-фотографиясын дамыту. 
     Шара барысында елiмiздегi “Фотоөнер” қоғамдық бiрлестiгiнiң төрағасы Асылхан Әбдiрайымұлы үлкен бастамаға ұйытқы болған Алтай қазақтарына ризашылығын бiлдiрдi. Жасы 70-тен асқан фотошебер Түсiпбек Сләмқұлұлына “Фотоөнер қайраткерi” медалiн табыстады. Сонымен қатар, Серiк Мұқышұлына алғысхат табыс еттi. 
     Ресми шарадан кейiн осымен 3-рет ұйымдастырылып отырған “Суреттер сөйлейдi” атты шеберлiк сабағы басталып, ол екi күнге созылды. Мұнда әр фотосуретшi объектив көзiне iлiнген үздiк суреттерiн экраннан көрсетiп, бiр-бiрiмен пiкiр алмасты. Мақтау да, сын да айтылды. Белгiлi фотошеберлер әуесқой әрiптестерiне суреттiң мағынасына, композициялық құрылымына, сапасына көңiл бөлу керектiгiн айтып түсiндiрдi. Әсiресе Әкбар Үркiнбайұлының екi қошқардың сүзiскелi тұрған суретi ерекше көз тартты. Суретте бастары бiр жерге сыймаған қошқарлар жекпе-жекке шығып, құмай тазы төрелiк етiп тұрғандай.
      Ертесiнде фотографтар тауда ұйымдастырылған “Қар-мұз мерекесiне” шықты. Мұнда әдеттегiдей қазақтардың байырғы қар шаңғысынан жарыс ұйымдастырылған. Бұл жарысқа қатысушылардың жалпақ шаңғыларының табаны жылқының терiсiмен қапталған.
       Сондай-ақ, “Қар-мұз мерекесiне” орай өткiзiлген фотокөрмеде жүлдегер болған шеберлер анықталды. Деректi сурет түсiрiп, байқауға ұсынған Ержан Мұхаммед пен көркем табиғатты суретке тартқан Хайдарбек Орашқан I дәрежелi сыйақымен марапатталды.

     Мерей ҚАЙНАРҰЛЫ

    http://zhasalash.kz/ruhaniyat/19128.html

толығырақ

15271351_1803409036573810_873802486_o

        Еркебұлан Мүтәнұлы Қытайдағы оқырманы өте көп жас жазушылардың қатарындағы азамат. Бейжіңдегі Орталық Ұлттар университетінде қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша білім алыпты. «Қазіргі заман қазақ тілі» мамандығының магистры. Қытай орталық телеарнасының (CCTV) интернетте ақпарат тарату орталығының қазақша бөлімінде редактор болып қызмет істейді. 1988 жылы Іле Қазақ автономиялы облысының Күнес ауданына қарасты Кеңсу ауылында дүниеге келген өзіміздің қарадомалақ екен.

     Біз осы сұхбатта қытай әдебиетінің қазіргі жай-күйі, баспа ісі, қаламақы, аударма саласы, қазақ әдебиетінің Қытайдағы орны, ондағы қазақ оқырмандарының бізден кімдерді жақсы танып, жастана оқитыны және өзінің де танымалдыққа жетудегі жолдары жайында кеңірек әңгіме өрбіттік.

Мен – интернет әдебиетінің жемісімін

     — Өзіңіз туралы қысқаша ақпаратқа қарап отырсам, «Қытай интернеттік телеарнасының қазақ бөлімінде редакторлық қызмет істейді» деп жазылыпты. Сонда оның сайты телеарнадан бөлек пе?

       — Иә, бөлек. Бөлек болғанда мүлде бөлек емес, біз сайтқа телеарнадан тыс арнайы өзіміз дайындаған материалдарды да жүктейміз. Сайттың телеарнадан бөлек өз студиясы, өз бағдарламасы, жеке дикторлары бар. 2011 жылдан бастап сонда жұмыс істеп келемін.

      — Түсінікті. Ал Ереке, жақында Бейжің қаласында «Тез өтетін айлар» дейтін әңгімелер жинағыңның тұсаукесері болғанын ақпараттардан көрдік. Кең көлемде аталып өтіпті. Әңгімемізді содан бастасақ.

       — Иә, бұл кітаптың тұсаукесері Бейжіңдегі Орталық Ұлттар университетінде кеңінен аталып өтті. Көптеген ақын-жазушы, ғалымдар қатысты. «Тез өтетін айлар» бей әңгімелері түгелдей Бейжің қаласында жазылды. Бейжің үлкен қала, жан саны 25 миллионды құрайтын осы қалада білім алып, қызмет жасап жатқаныма да он жылдың жүзі болыпты. Әрі үлкен, әрі өзгеше орта мен сықылды ауыл баласын сан қилы сезім мен алуан ойларға жетеледі. Армандап жеткен Бейжіңде тұрып қарапайым ауылымды сағындым, қадірін осы жаққа келгенде ұғындым. Бейжің маған шабыт берді. Мен туған даламды қандай сүйсем, жастығым, қалыптасқан ортам — Бейжің қаласының мәдени ортасын да сондай жақсы көрем. Бірақ бұл қалаға ешбір тән емес екенімді білемін. Бір күн жылы, бір күн суық қабағын танытады. Бір күн сыртқа тепсе, бір күн құшағын жаяды. Менің барыммен де, жоғыммен де есептеспейтін осы қалада бей әңгімелері туды. Жалпы кітап үш бөлектен тұрады. «Муза парағы» деп аталатын бөлегінде жастарға тән, жастық кезеңдегі айналып өте алмайтын сюжет-махаббат тақырыбында жазылған бірнеше әңгімелер жинақталған. Онда «Жазылмай қалған хаттың мәтіні», «Түстің сценариі және режиссері», «Көкек бүлдіргенге тойғанда қайтады» атты әңгімелерді айтуға болады. Екінші бөлім «Ауыл әңгімелері» деп аталады. Онда «Мен үрлеген бақбақтың ұлпасы қайда бардың?», «Ата қазасы», «Найзағай оты шетенге таңдап түседі», «Қош бол, Бұланай» атты әңгімелер бар. Ал үшінші бөлегі — «Бей дәптерінен» деп аталады.

      — Аттары да тосын естіледі екен, «бей әңгімелер» дегеніңізді түсіндіре кетіңізші.

       — Бұнда кезіндегі интернет бетіндегі «Бей» бүркеніш атыммен жарияланған интернеттік жазбаларым жинақталған. «Бей» бүркеншек есімі сол уақытта қолданылған болатын. Одан бұрын да біраз әңгімелер жаздым, бірақ мен өзім туралы шынайы баға естігім келді. Сосын бұрынғы атымды уақытша қоя тұрып, «Бей» деген бүркеншек есіммен күнделікті қысқа интернет жазбаларын сайтқа салып отырдым. Берілген бағалар мені қатты қуантты. Атағым да шықты. Ерекше шабыт.

       Айлар аунап, күндер заулап жатты. Сол бақытты айлардың құшағында қалып қойғың келеді. Тез өтетін айлар бір жағы соған да қаратылған. Сол әңгімелер жазылу барысында қазіргі кітаптың редакторы, жобалаушысы Өміржан Сейсенқұлұлы менімен кездесіп, интернеттік жазбаларымды баспаға беру туралы ұсыныс жасады.

      Кітаптың тағы бір айта кетерлігі – бұл интернет әдебиетінің көрінісі, интернет әдебиетінің белгісі деп айтуға болады. Бұл кітап оқырманға уақыт тапшы кезеңде шұбалаңдықтан арылған, тақ етіп таңдайға ұрылатын лездік, шағын сюжетті әңгімелерден құралған. Бұдан тыс жергілікті тілдің ерекшелігін сақтап жазуға құлшындым, көркем әдебиетте диалект, жергілікті ерекшелік сақталуға рұқсат етіледі ғой, яғни, кейіпкер образын ашуға пайдаланылады. Сондықтан осы Қытайдағы қазақтарға тән сөз қолданыстар, сөйлем құрау дағдысы, жат тілдердің ықпалындағы сөз құрау, сөйлем ойлау формасы біршама сақталды. Бұл жағынан алғанда редакторға да көп қырықтырмай, сол күйде сақтап қалуға күш салдым. Менше бұл кітапты алғанда бірден қазақ әдеби тілінен сәл ауа жайылғандай сезілуі мүмкін. Бірақ бұл тілдің қоғамдық ерекшелігі, біздің қоғамдық ортамыздағы сөйлеу дағдымыз осылай. Сондықтан Қазақстаннан келген тіл мамандарына, әсіресе, Ахмет Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтындағы ұстаздарға жергілікті тілдік материал ретінде ұсындым. Ол кісілер біздің Қытайдағы қазақтардың тілдік қолданыста қайсы бағытқа қарап бара жатқанымыз туралы тамаша материал болды деп қабылдаған.

        — Осы орайда, Сіздердегі интернет әдебиеті туралы айтыңызшы.

      Интернет әдебиеті жақынғы жылдардан бергі өте қызу талқыдағы тақырып. Бұрынғы дәстүрлі әдебиет сияқты редактор, баспа қатарлы қым-қуыт жолдарды басып өтпейін ерекшелікке ие интернет әдебиеті бізде жақсы дамып келеді. Мысалы, «Қара жартас» атты сайтты айта кетейін. Сіз сайтқа тіркелгенде алдымен сіз авторсыз ба, жоқ оқырмансыз ба деп сұрақ қояды. Яғни, сізді жікке айырады. Мен автор болсам онда автормын деймін де, тіркелемін. Ары қарай жазатын шығармаңыз болу керек, сосын интернет жүйесінде шығармашылығыңызды бастап кетесіз. Кітабыңыздың мұқабасын, атын, мазмұнын жазатын жерлері болады, сосын сол арада жазып отырасыз.

     Ал қаламақы қалай беріледі дегенге келсек, сіздің көріліміңізге, яғни шығармаңызды оқығандардың санына қарай сайт басқарушылар сізді өз интернет авторлары қатарына қабылдайды. Одан кейін сіздің туындыларыңызды бастапқы бірнеше тарауын ақысыз оқуға болатын, соңғы тарауларын көру үшін ақы төлейтін етіп жасап қояды. Егер шығармаңызға қызыққандар болса, онда ақшасы төленіп интернет әдебиетінің авторына айналасыз. Ақша шығарманың ашылған әр бетіне төленеді. Қытай ақшасы бойынша бір бетіне бес тиын немесе он тиын төлеп оқысаңыз, бір шығарманы оқып болғаныңызда сол кітаптың құны шығады. Менше Қазақстанда әдебиет порталдары осындай жүйені қолданса жақсы болар еді, алдыңғы тараулары ақысыз, соңын ақылы етіп жетелеп оқытса, оқырман үйренеді. Қытайдағы интернет әдебиетінің жарқын өкілдерінен мен танитындардан Хан Хан, Гө Жиңмиң қатарлылар деп айтсақ болады. Бұлар өте жас жазушылар. Көркем шығармаларын интернетте жазумен бастаған. Бірте-бірте интернетте өздерінің өте көп оқырмандарын қалыптастырған, сол оқырмандарының күнделікті жебеуі мен қолдауының арқасында шығармашылық шабыт тауып отырған. Қазір екеуі де ең өтімді жазушылар қатарына еніп кетті. Қазір олар интернет әдебиетінде өз жолдарын тауып, шығармаларын киноға, яғни, мәдени тауарға айналдыруға қарай бет бұрып кеткендігін айырықша айтуымыз керек. Ақшалары өте көп. Міне, мен де сол интернет әдебиетінің жемісімін. Жазушылық шабыт, қолдау, танымалдылық, сапа. Өтімді кітапқа жол.

Гарсия Маркес қытай баспаларына неге ашуланды

      — Қытайда кітап саудасы, баспалар бәсекесі деген бір қызып жатқан думан, қайнап жатқан қазан ғой, интернет әдебиеті оған қаншалық әсер етуде?

       — Қытай үлкен базар ғой, әсері бар екені даусыз. Бірақ мұндағы баспалар әртүрлі жолдармен тығырықтан жол тауып, өз пайдаларын кемітіп жатқан жоқ. Қайта бәсеке бұрынғыдан да қыза түскендей. Менің интернетте танымал болған дүниелерім кітап болып шыққанда да өтімді. Өйткені, сана кітапты бәрібір жинақ, толық нұсқа негізінде қабылдайды ғой.

      — Осы Қытайдағы баспа құқығы жөнінде әртүрлі әңгімелер айтылады. Шетелдегі бренд өнімдердің көшірмесін жасап шығара қойғыш әдетімен шетел жазушыларының шығармаларын да жымқырып тұратын жағдайлар бола ма қалай?

       Бұл туралы мынадай мысал келтірейін. 1982 жылғы Нобель әдебиет сыйлығының иегері, Колумбияның атақты жазушысы Габриэль Гарсия Маркес сол әйгілі сыйлықты алғаннан кейін оның шығармаларының Қытайдағы әсерінің жоғарылығына байланысты кейбір баспалар оның «Жүз жылдық жалғыздық», «Холера тұсындағы махаббат», «Полковникке ешкім хат жазбайды» қатарлы шығармаларын автор рұқсатынсыз немесе сол кездегі баспа құқығы туралы білімнің кемшілігінен қытайшаға аударып, таратып жіберген. 1990 жылы Маркес Бейжің және Шаңхай қалаларына сапарлай келіп, осы сапарында кітап сөрелерінен өзінің рұқсатынсыз қытай тілінде басылып шыққан шығармаларын көріп, қатты қапаланады.

     Сонымен Бейжіңде Қытайдың мәдениет саласындағы қайраткерлерімен кездесу барысында оларға қарата «Барлықтарың заңсыз баспа ұрыларысыңдар ғой сонда?» дейді. Маркестің ренішті бұл сөзі сол арада тұрғандарды ыңғайсыз жағдайға түсіреді. Колумбияның Қытайда тұратын елшісі бұл жағдайды жуып-шайып жібергісі келсе де, Маркестің ашуы тарқамайды. Сол арада «Мен өлгеннен кейін 150 жыл өтсе де Қытайға шығармаларымның баспа құқығын бермеймін, әсіресе «Жүз жылдық жалғыздықты» деп кесіп айтады. Осыдан кейін 30 жыл ішінде Қытайдың қайсыбір баспа органдары және мықты баспагерлері мәдениет қызметкерлері бұл іске араласып, ұлы жазушының шығармаларының баспа құқығын алу туралы хаттар жазады, ұсыныстар жібереді. Маркес қытай баспа саласын елемей қояды. 1992 жылы Қытай ресми түрде «Халықаралық баспа ортақ келісіміне» (Universal Copyright Convention) кірді. Қытай баспа саласының баспа құқығы туралы түсініктері қалыптаса бастады. Бейресми мәліметтерге қарағанда 20 неше жыл ішінде Қытайдағы 100 неше баспа Маркеске, Колумбия елшілігіне, тіпті Маркес Мексикада тұрғанда Мексика елшілігіне де баспа құқығы туралы өтініш жасайды. Алайда бірде бір жауап болмаған. Бірақ Маркес бұл сөзді айтқанымен, 2008 жылы баспа құқығын ақыры берді. Бұл туралы Қытайдың Шин жиңдиян мәдениет компаниясының бас алқасы Маркесті қалай жібіткені туралы әңгімесін былай баяндайды. 2008 жылы олар Маркеске мынадай хат жолдайды:

       «Құрметті Маркес мырза, сіздің кезінде Париж көшесінде алыстан тұрып «Ұстаз» деп өз көңіліңізде әулиедей көретін жазушыңыз Хемингуэйге айғайлағаныңыз сияқты, біз Тынық мұхиттың арғы бетінен сізге «Ұстаз» деп айғайлап тұрмыз, егер сіз тыңдай алған болсаңыз, дәл сол кездегі Хемингуэй сияқты бізге қол бұлғап, жоғары дауыста: «Сәлем, достар!» деп айтатыныңызға сенеміз». Міне, осы хаттың әсерінде бәлкім ұлы жазушы кезіндегі өзін еске алған болуы мүмкін. «Жүз жылдық жалғыздық» қатарлы шығармаларының ресми баспа құқығын береді. Бұл Қытай баспа саласында үлкен дүмпу қозғады. Ал осыдан кейін ілгерінді-кейінді басқа баспалардың шығарған заңсыз басылымдарын Үкімет заң органдарының арқылы бірте-бірте жоғалтып, қазір базар бетіндегі Маркес шығармалары түгелдей осы баспаның құқығындағы заңды кітаптар есептеледі.

Қаламақы қалай шешіледі?

      — Жаңа айтқанымдай, 1992 жылы Қытай халықаралық баспа құқығы жөніндегі келісімшартына қол қойып, сол ұйымға кіргеннен кейін, шетел классиктері және мықты шығармалардың баспадан шығуы бірте-бірте өз арнасын тапты. Ресми баспадан шығатын кітап баспа өнімдерінің барлығында ISBN яғни, халықаралық өлшемді кітап нөмірі басылады және кітаптың баспа құқығы, көшіріліп басылса жауапкершілік арқалайтынына дейін айқын белгіленеді. Ал бұған қарап Қытайда бүкілдей заңсыз кітап жоқ болып кеткен екен деп ойламаңыз. Бейжің көшелерінде жүрсеңіз, көше бойында қол арбасымен кітап сатып жүретіндер болады, одан да іздеген кітабыңызды таба аласыз. Бұл қандай жағдай десеңіз, олар ресми баспадан шыққан кітаптардың көшірмесі. Қазір Қытайдың жеңіл өнеркәсібі, қағаз өнеркәсібі, баспа өнеркәсібі дамыған ғой. Кітабыңыз бүгін баспадан шықса, сатылым мөлшеріне қарайды немесе базарда қандай кітап өтімді, оқырман қандай кітапты іздеп жүріп оқып жатыр, осыны бақылап отыратындар өзінің жекелік баспа үйінде соның аумаған түрін көшіріп басады. Сөйтеді де көшедегі көтерме саудагерлерге таратқызады. Кітапханада тұрған әуелгі нұсқамен салыстырғанда қағазы, түптеуі нашар болғанымен, мұның бағасы арзан, бірер кітапты сол кітаптың әуелгі бағасының жарым бағасымен де алып алуыңызға мүмкіндік бар. Бұл туралы біздің ортамызда: «Кітабыңыздың көшірмесі көтермешінің қолында жүрсін, өтімді екенін содан білеміз» деген сөз бар. Ал бұдан тыс, кітаптың электрондық нұсқасын саудалайтын, интернетте көшіріп жазып жариялап жіберетін жағдайлар екінің бірінде кездеседі. Бұл жағында заң органдары басқаруды күшейтті деген күннің өзінде бірін бассаң, бірі шығып реттеуге болмайтын бір етек-жеңі жиылмас үлкен шаруашылыққа айналып бара кеткен.

      Әлем әдебиетіндегі шығармалар қазір Қытайда түгелдей аударылады. Аударманың тек бір нұсқасы емес, бірнеше нұсқасы қатар жүретін кездері де болады. «Аударма қайталай жасампаздық барысы» деп жатамыз, сондықтан аудармашының өресіне қарай аударма басқаша әсер беруі мүмкін ғой.

         — Қаламақы мәселесіне келсек…

      Қытайдың баспаларынан шығатын әрқандай шетелдің жазушысына, баспасына келісімшарттар жасалынады. Оған өз рұқсатын беріп, қолын қойғаннан кейін баспа басып шығарады. Бірақ сол автордың алдында кім бұрын барғаны маңызды. Кешігуге болмайды. Үлкен бір роман екі-үш тәулікте аударылып екі-үш редакторлық жұмыс жасалғаннан кейін-ақ баспадан жарқ ете қалады. 20-30 аудармашы бөліп алады да, редакторларға береді. Сонда ұзақ болғанда бір апта кетеді. Өйткені, қазір Қытайдың баспа болсын, барлық мәдениет саласында бәсеке өте күшті, өтімді кітапты бір баспа алдымен аударып даярлап тұрмаса, екінші қағып кетеді. Бұл үлкен саудаға, бизнеске айналған жүйе. Баспа құқығы мен қаламақы мәселесі анық өлшемге түскен. «Қытай халық республикасы авторлық құқық заңының» 2-тармақшасында: шетелдіктердің, мемлекетке қарастылығы жоқ азаматтардың жазған шығармаларының сол автор тұрған мемлекет және өңір халықаралық келісім шартқа немесе сол ұйымға мүше болса, ондай азаматтардың авторлық құқығы сақталады деп белгіленген, 1999 жылғы белгіленген қаламақы төлеу белгілемесіне сай: кітаптың құны × таралым саны × қалам ақы пайызы міне осылай қаламақы беріледі, Қаламақы әуелгі авторға 3-10 пайыздық өлшем бойынша берілсе, аударма шығармаға 1-7 пайыздық өлшем қолданылады. Бірақ автор келісімін берген немесе жеке қаражатымен шығарылатын кітаптарға қаламақы төленбейді.

        — Ел ішінде қалай?

      — Ел ішіндегі бүкілге жуық газет-журнал бірыңғай қаламақы жүйесінде жұмыс істейді. Яғни, проза, мақала, өлең барлығына қаламақы төленеді. Қаламақы өлшемі сол журналдың таралымына және атақ-дәрежесіне қарай өлшенеді. Мемлекет дәрежелі немесе өлке, облыс дәрежелі үздік журналдардың қаламақысы әр бетіне 100 юань (5 000 теңге) немесе 70-80 юань мөлшерінде қаламақы береді. Өлең мен қара сөздің де  өлшемдері бөлек болады. Облыстық, аймақты жергілкті журналдар әр бетіне 50 юань айналасында болады. Нақты кесімді емес, мөлшермен айтып отырмын.

      Кітап шығару жүйесі сол мемлкеттік тапсырыс, жеке шығару деген секілді дүние. Мемлекеттік те қаламақы бар, жекеде жоқ. Жекеге кітап мазмұнын қарап, рұқсат береді.

«Жүз жылдық жалғыздық» қайта қазақшаланды

     — Ал сол қытай тіліне аударылып жатқан дүниелердің қазақшаға аударылып жатқаны аз емес шығар?

      — Әлем әдебиетінен қытай тіліне аударылып, одан қазақ тіліне аударылу жағдайы жыл сайын жақсарып келеді. Элис Мунроның  шығармаларынан «Әйел махаббаты», «Сайран күндер», «Жиреніш, достық, іңкәрлық, махаббат, неке» қатарлылары, Харуки Мураками «Ну ормандағы махаббат» Орхан Памуктің «Менің атым Қырмызы» тағы басқа толып жатқан романдар немесе Нобель әдебиет сыйылғының иегерлерінің шғармалары аударылып жатыр. Жақында аудармашы Қалтай Оразбекұлы сол Гарсия Маркестің «Жүз жылдық жалғыздығын» «Ғасырлық құлазу» деген атпен қайта аударып жарыққа шығарды. Қазақ тілінде жылдағы Нобель сыйлығының әдебиет саласы бойынша бағаланған жазушыларының, Батыс елдері, Жапония, әлем әдебиетіндегі классиктері көптеп аударылу үстінде.

15209135_1803408969907150_446404362_n

Маркестің «Жүз жылдық жалғыздық» романы «Ғасырлық құлазу» деген атпен аударылды

      Бертінгі жылдардан бері үкімет жағынан әдебиет-көркемөнер саласына баса назар аударып, қытай тіліндегі шығармаларды аз ұлттар (қытайда қытайдан өзге ұлттар аз деп аталынады) тіліне аудару, қытай әдебиетіндегі әйдіктерді аз ұлт тіліне аудару жобасы біршама жедел жүрді. Аз ұлттарға қытай әдебиетін таныту мақсатында жылына көптеген кітаптар аударылады. Ертеректе қытайдың классикалық шығармалары «Су бойында», «Қызыл сарай түсі», «Қалың орман, қарлы дала», «Батысқа сапар», «Сұнзының әскери айласы», «Таң дәуірінің бәйіттері» қатарлы үздік туындылардан басталған әдеби аударма саласы одан кейінірек Лу Шұн, Мау Дұн, Лау Шы, Ба Жин, Биң Шин, Әй Шиң, Хай Зы қатарлы авторлардың шығармаларын аударуымен жалғасты. 2012 жылы Мо Ян Нобель әдебиет сыйлығын алғаннан кейін, оның шығармаларын жаппай аудару басталды. Одан қалса «Қытай аз ұлттар әдебиетін көркейту құрылысының аударманы демеу нысаны» бағдарламасы бойынша «Қытай осы заман әдеби туындыларынан таңдамалылар» атты әңгімелер, повестер, өлеңдер, шалқымалар, деректі әдебиет томдығы болып бес томдық үлкен сериямен қытай әдебиетіндегі үздік әдеби шығармалар аз ұлттар тіліне аударылды.

      — Ал осы жерде, кері бағытта аз ұлт тіліндегі шығармаларды қытай тіліне аудару қалай?

       Бұл да жоғарыда аталған бағдарламаның құрамдас бөлігі. Яғни,  аз ұлттар әдебиетін қытай оқырмандарының назарына ұсыну қызметі де қарқынды жүруде. Қытай қазақ әдебиетіне таныс авторлардан Тәпей Қайысқанұлы, Мәдениет Мұқатайұлы, Алмагүл Жұмажанқызы, Гүлнар Қуанбекқызы, Ынтымақ Сәдуұлы, Төлеубай Дошықұлы, Білісбек Әбдіразақ, Нұрболат Әбдіқадыр, Мәдетбек Балғабек, Ерлан Нұрдыхан, Қуаныш Дәлей, Гүлайша Ерахмет, Қуат Асылбек, Азия Мағыперқызы қатарлы ақындардың өлеңдері, Оразқан Ахметов, Шаймұрат Қамзаұлы, Нұрила Қызықанқызы, Әуелқан Қали, Жұмабай Біләлұлы, Шәміс Құмар, Құмарбек Жуанған, Жеңіс Ырысхан, Тұрсынбек Байжұма, Баяхымет Жұмабай, Қидаш Жұбаныш қатарлы авторлардың прозалық шығармалары романдары қытай тіліне аударылып басылды.

       — Оларды қазақ аудармашылар аударады ғой сонда?

       — Иә, қазір мықты аудармашылардан Еркеш Құрманбек, Қайша Тәбәрәкқызы, Қадила Нұрғали, Мұрат Ыбырай, Шәкен Бөкетай, Жайырбек Мұқаметқан, Дәулетжан Патих, Қажыбек Айдарханұлы қатарлы кісілерді атауға болады. Бұл кісілердің аударуымен, яғни, Әкбар Мәжитұлының аударуымен «Абай қара сөздері», Қабай ақсақалдың (ұлты сібе) аударуымен Абай өлеңдері, Абай қара сөздері қытай оқырмандарына жол тартты. Сондай-ақ, Қазақстан әдебиетінен Немат Келімбетовтің «Үміт үзгім келмейді», «Күншілдік» романдары аударылды. Рахымжан Отарбаевтың бірқатар шығармалары аударылды. Бұлар ғана емес, біраз шығармалар бар. Саяси жағынан да Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Тарих толқынында», «Қазақстан жолы» қатарлы бірқанша шығармалары да қытай тіліне аударылып басылды. «Елін сүйген, елі сүйген Елбасы» атты кітаптың қытай тіліндегі нұсқасының тұсаукесері осы Бейжің қаласында өтті.

        Жалпы, біздегі ақын-жазушылардың өз шығармашылығынан тыс кәсібі аударма десе де болады. Өйткені, олар өз бетінше емес, мемлекеттік тапсырыспен ғана аударады. Аударады, қаламақысын алады, болды. Басқа ештеңеге бас қатырмайды. Және тапсырыс та көп, қаламақы да жоғары. Енді бір кемшін тұсы – әлем әдебиетінің біздің әдебиетке кіруіндегі, қазақ тіліне аударылуындағы көпір тағы сол қытай тілі болып тұр. Өзге тілдерден тікелей аударатын аудармашылар қосыны кемдік танытып тұр. Ағылшыннан тікелей аударатындар енді-енді қалыптасып келеді.

        — Ал қазақтардан қытайша жазатын жастар шоғыры қалыптасты ма? Жалпы, қытай оқырмандары қалай қабылдайды, мойындай ма дегенім ғой?

        Қытай тілінде шығарма жазып, қазақ өмірін суреттеп жүрген аға буындардан Әкбар Мәжитұлы, Еркеш Құрманбекқызы қатарлы кісілерді атауға болады. Жазушы Әкбар ағаның қаламынан туған «Ақсақ құлан», «Қайран он бестегі Халида-ай», Шыңғыс ханның тарихы төңірегінде жазған «Мұқали» қатарлы шығармалары қытай оқырмандары арасында керемет аңыс қозғаған. Ағамыз өткір қаламы, шығармашылық таланты арқылы Қытайдың сол уақытта ешкім қол созуға батылы бармайтын мемлекеттік әдеби сыйлықтарының бас жүлдесін арт-артынан жеңіп алып отырған, бұл біздің мақтанышымыз. Әрине осы аға буындар қазақ өмірін Қытай оқырмандарына өз тілінде жеткізе білді. Өз ойлау формалары арқылы ешқандай бөгетсіз білдіре алды. Қытай оқырмандары қазақ халқының тарихы, мәдениеті туралы түсінікке ие болды. Аударма арқылы қытай оқырмандарына бірқанша шығармаларымыз барып жатыр. Бірақ ол қанша дегенмен аударма. Жаңа заманда сол аға буындардың жолын қуған, қытайша шығарма жазатын жас буындар қатары үзілген жоқ. Бұл қуанатын жағдай әрине. Солардың қатарында Айдос Амантайұлын айту міндет. Айдос жоғары білімді, жақсы отбасында дүниеге келген азамат. Атасы Қытай халық радиосының алғашқы буын құрушылары Сағат Жайпақұлы, әкесі Амантай Сағатұлы, әпкесі қазақтың мықты режиссер қызы Жанар Сағатқызы. Осындай Қытайдағы мәдениет саласында орны бар кісілердің отбасында туылғандығы себепті де жазушы болған шығар. Оның қазақ халық әндерінің мазмұндарын соны әңгімеге айналдыру арқылы жаңаша стильде жазған «Айдос-Шолпан» романы жақсы оқылды. Әсіресе қытай тілінде мектеп оқыған, қытай тілінде білім алып көзі ашылған, қазақ тілінде әдебиет оқуға шарасыз, бірақ қазақ әдебиетіне, тұрмысына зер салып, түсінгісі келетін қытайша оқығандар мен қытай оқырмандары іздеп жүріп оқыды. Бұл кітаптың атағы қатты шықты. Қытай жазушылары, сыншылары жақсы пікірлерін білдірді. Қытайдағы «Ұлттар әдебиеті» журналының бас редакторы, қатысты әдебиет мамандары Айдос шығармашылығын жоғары бағалады. Оның бұрындары «Ең бүтін сынық» атты жыр жинағы, жақында «Бейбақ» атты жинағы жарық көрді. Оның интернет бетінде жазғандары да біраз дүние.

      Одан басқа Айнұр Тұмарбекқызының «Аттың өлімі», «Қыз тағдыры», «Қарт малшы», «Хыпиңли түстік көшесі», «Үй салу хикаясы» қатарлы әңгімелері де қытайтілді оқырмандар арасында едәуір аңыс қозғаған. Осы қытай тілінде шығарма жазатын жас буындарды қолдап-қуаттау менше төтенше қажет деп ойлаймын. Себебі, Қытайдағы қазақтілді оқу аясы барған сайын тарылып бара жатқанда, көптеген оқушылар қытай тілінде өз халқының әдебиетінен, мәдениетінен сусындағысы келеді. Жасырары жоқ, қазір қазақша білетін ұрпақ азайып барады. Оларға мына Ахмет Байтұрсынов әліпбиі мүлдем бейтаныс, осындай жағдайда біз қазақ тіл жазуын соларға үйретумен қатар, оларға оңай келетін қытай тілінде жазылған шығармалар арқылы да өзімізге қарай тартуымызға болады. Ал ол үшін қытай тілінде жазатын жазушылар білімді, қазақ мәдениетін толық түсінген, қазақша ойлай алатын адам болуы керек, бұл маңызды.

Мо Янның қатты сыналып жататыны рас

      — Сын-пікір демекші, кейінгі кезде сіздер жақтағы интернет әлемін қарап отырсам, Мо Янды даттаушылар мен ақтаушылар деген қатты талас-тартыс жүріліп жатады. Сол туралы қысқаша айтыңызшы?

       — Мо Ян туралы қытай әлеуметінің пікірі әртүрлі. 2012 жылы Нобель сыйлығы Мо Янға берілгенде, ел ішінде алуан пікір туды. Бірақ түсінесіз бе, қазан сарқылдап қайнай бастағанда қақпағын жаба қойсаңыз қандай болады? Қайнаған су қақпақты көтеріп тастап бір жағынан асып төгіледі ғой? Дәл сондай қоғамдық пікір, қоғамдық аңыс қозғалды. Мо Янның кітаптарын әрбір баспа таласа-тармаса басты, оқырмандары талап әкетті. Десе де Мо Ян қаламынан туған, Мо Ян қаламымен бейнеленген қытайдың ауыл тұрмысы, Қытайдағы қарапайым қара халықтың тұрмысы, бейнеті мен тартқан жапасы, «жоспарлы туыт» қатарлы бірқатар мәселелер қозғалғандығы себепті Қытайдың халықаралық беделіне нұқсан келетінін ойлаған, шетелдегі оқырмандардың Қытай қоғамын осындай көлеңкелі тұстары арқылы түсініп қалуынан алаңдаған топ та болды. Мо Ян қытайдың пәлен жыл күткен, ұзақ күткен Нобель сыйлығының иегері, бірақ қытай әдебиеті үлкен теңіз сияқты қордалы әдебиет. Неліктен тек қана көлеңкеге толы сюжеттерге сыйлық беріледі? Бұл туралы Нобель әдебиет сыйлығының ұстанымына, яғни саяси мақсатына күмән келтіретіндер де пайда болуы заңды. Білесіздер, Мо Янның «Бақа» атты романында Қытайда жүргізілген жалғыз перзентті болу саясаты сөз болады. Мо Ян бір сұхбатында: «Әркім өз кіндігінен қанша ұрпақ тарату керек екенін өзі шешу керек» деді. Осы бір ұрпақ құрбандықтардың зарын, мұңын әрине халықаралық қауымдастық тыңдауы керек. Оны Мо Ян жазды. Қытай үкіметін, сол саясатты атқарғандарды қаламымен түйреді. Кім жаман атты болғысы келеді дейсіз. Сондықтан күнгейі мен теріскейін айқын парықтау керек сияқты.

       Ал Мо Яннан басқа да толып жатқан том-том кітап авторлары бар, жазушылар бар, стилі, қалам қуаты, жасаған образы әр алуан. Яғни Мо Янды қалпақпен ұрып алатындар жетеді, солардың оқырмандары әрине алакөзденеді. Бірақ тарих солай жазылды. Солай бұйырылды. Мо Ян тәлейлі жазушы. Жақынғы жылдардан бері Қытайда сыбайлас жемқорлықты қатаң тексеріп, қатаң жазалау жүрілді. Бұны «Жолбарыс соғу» әрекеті деп те атайды. Ең үлкен мансапты Қытай компартиясы 17-інші кезекті орталық комитетінің тұрақты мүшесі есептелінетін Жоу Иұңкаңға дейін барды және бұдан өзге аудан, аймақ, облыс мансаптыларына дейін жетті. Жалпы  сыбайлас жемқорлық мәселесін түбірінен оңауға көшті. Осы кезеңде Мо Ян: «Мен сыбайлас жемқорлық туралы роман жазғалы жатырмын» деді.  Міне осыдан бастап, ұрының арты қуыс дегендей «Мені айтып қоя ма, мені жазып қоя ма, мені әшкерелеп жібере ме» деген жоғары жіктегі жемқор шенеуніктер түрлі тәсілдер арқылы Мо Янды қаралауға, беделіне нұқсан келтіруге тырысса керек. Шындық айтатын адамның шығармашылығы да қиын болады. Бірақ өтірік те ұзаққа бармайды ғой.

Есенғали аға Бейжіңге келгенде…

    — Бүгінгі қазақ әдебиеті Қытайдағы оқырмандары арасында қалай бағаланады? Кімдерді іздеп, сұрап оқып жүрсіздер?

     — Қытайдағы қазақтар Қазақстан авторларының шығармаларын оқи бастауының тарихы өте ертеде басталған. Ол жайында айтсам сөз көбейіп кетер. Сары тысты, қанатты тұлпардың бейнесі салынған Мұқағали Мақатаевтың «Қаздар қайтып барады» дейтін өлеңдер жинағы 10 мың таралыммен 9 мәрте қайталай басылды. Қазақ жазушыларының «Орамал» атты топтама проза жинағы Қазақстанның әр үйге беріп жіберген сәлемдемесіндей еді. Ал Мағжан Жұмабаев, Ілияс Жансүгіров қатарлы алаш ардақтыларының өлеңдері, Қадыр Мырзалиев, Қабдеш Жұмаділов, Жұмекен Нәжімеденов, Мұхтар Шаханов, Мұхтар Мағауин, Ақселеу Сейдімбек қатарлы әдебиет пен өнердің биігіндегі тұлғаларымыздың шығармалары өте көп таралды. Біз осы авторлардан сусындадық. Ал жаңа заманда «заман басқа, заманына сай адам басқа» дегендей, интернет дамыды, жазу ортақ болмаса да жазуды сәйкестендіретін жүйелер зерттеліп жасалды, сол арқылы қазақ сайттарында Қазақстан авторларын еркін оқуға мүмкіндік алдық. Марқұм Таласбек Әсемқұловтың шығармалары интернет бетін жауып кетті. Іздеп жүріп оқыдық. Руханиятымызды байытуға, орта шелегімізді толтыруға қамданып оқыдық, мол білім алдық. Ал енді жастар жанына жақын әсіресе поэзиядан Есенғали Раушанов, Жәркен Бөдешұлы, Ұлықбек Есдәулет, Тыныштықбек Әбдікәкімов, Серік Ақсұңқар, Маралтай Райымбек, Жарас Сәрсек, Мұрат Шаймаран, Алмас Ахметбек, Алмас Темірбай, Гүлнәр Салықбай, Ұларбек Дәлей, Алмат Исаділ, Ықылас Ожайұлы, Тоқтарәлі Таңжарық, Қалқаман Сарин, Әскерхан Ақтай, Ербол Бейілхан, Асылзат Арыстанбекқызы, Ақберен Елгезек, Ерлан Жүніс, Гүлманат Әуелхан, Құралай Омар, Ырысбек Дәбей, Бауыржан Қарағызұлы, Ұларбек Нұрғалым, Қайсар Қауымбек, Батырқан Сәрсенхан, Ербол Алшынбай, Азамат Тасқара, Ұмтыл Зарыққан деп тізбектеле береді. Прозадан да бір шоғыр есімдер бар. Нұрғали Ораз, Есболат Айдабосын, Дархан Бейсенбек, Бейбіт Сарыбай, Қойшыбек Мүбарак, Өміржан Әбдіхалықтың, Мәдина Омар, Аягүл Мантаева сынды қаламгерлер шығармаларын білеміз. Жақыннан бері «Егемен Қазақстан» газеті сайтының төте жазуында да топтама өлеңдер, әңгімелер беріліп жүр. Өз кезегінде олар да талқыға түсіп жатыр. Бұл ақындардың шығармаларындағы тың түрен, тамаша ағын өлең сүйер қауымның жан қалауынан шығып отыр. Бұл авторлардың атының аталып отыруы әрине жекелік көзқарастан емес. Қайта әдебиеттік ортадағы көзге басылатын жиілігінің жоғарылығында, аттарының көбірек аталып, шығармалары ортаға салынатындығында. Қандай жағдайда да осы авторлардың шығармаларымен жүздесіп қалуға орай шығып тұрады. Менше бұл оқырмандар арасындағы таралымы, оқылымы жиі авторлар деп түсінуге болады.

     — Ал сіздер жақтан «Қазақстандағы әдеби қауым біледі, білуі керек» деп кімдерді айтар едіңіз?

      Қытай қазақ әдебиеті тұтас қазақ әдебиетінің маңызды бір бұтағы ғой. Және ол да бір сұхбат, бір мақалаға сыйғызуға келмейтін кесек дүние. Сондықтан жастарды ғана айтайын. Проза жанры бойынша Хасен Әубәкірұлы, Қанат Қабыкенұлы, Жанұзақ Жөкенұлы, Би-Хамит Нұрбазарұлы қатарлылар. Осы қатарда «Жас жүрек жайып саусағын» атты бірнеше авторлардан құралған прозалық әңгімелер жинағында менің де әңгімем жарияланды. Ал поэзия саласында Мұрал Тоқтарұлы, Ерлан Нұрдыханұлы, Қуаныш Дәлей, Мұрат Әуесұлы, Тұрдыхан Айдарханұлы, Думан Пазілжанұлы, Қажыбек Айдарханұлы, Шалқар Қаныкейұлы, Қуат Асылбекұлы, Өркен Салубайұлы қатарлы қаламгер аға буындар кіреді. Бұдан тыс, Қабден Ожаубайұлы, Қырбақ Нұрғалидың туындылары менің шығармашылық ұстазым ретінде танылады. Айдос Амантайұлын жоғарыда айттық. Жаңагүл Қадайқызы, Жанна Қозыбаева, Сипат Қазыкен қатарлы замандастарымыздың да өзіндік стилі мен сорабы бөлекше. Ал поэзия жанрында өзіндік лебімен келе жатқан авторлардан Әріпжан Әбітай, Нұраш Әйтікен, Маңғаз Мұқаметқан, Айша Қабылқожа, Ықылас Оразбай, Бегәлі Төлеубай, Дылмұрат Жұмақанұлы, Ыбырай Дүйсенұлы, Әділет Ахыметұлы, Дүйсенәлі Шәмек, Әденбек Қамашұлы, Заңғар Тұрабек, Алпен Уайыс, Ерлан Ясын, Нұршат Әзімбек, Еркежан Бейсенбек, Сана Құрманғазы, Жанатбек Серғазы, Мұрал Мақсұт, Жұматай Көксубай т.б. қатарлы орта, жас буындарды атауға болады. Бұл менің әдеби ортам, осы әдебиет аясында жүргендердің қаламдарынан туған жырларының, шығармаларының тұрақты оқырманымын. Ал осы буын әдебиетшілерді сынға алып отыратын жас сыншы ретінде Тілеуберді Қанабекұлын атауға болады.

     — Қазіргі әдеби ортаң, әдеби үрдіс, талпыныс қалай?

      — Мен Бейжіңдегі Орталық Ұлттар университетінде оқып білім алдым. Біздің уақытта қарапайым әдебиеттік ортамыз болушы еді. Университетіміздің «Ақ бесік» атты журналы жыл сайын шығып тұратын. Соның белсенді авторларынан Бағдәулет Ғинаятұлы, Ғарапа Насиоллаұлы, Құсыман Құмашұлы, Кенжебек Төлеубайұлы, Хамит Нұрбазарұлы, Әділет Ахметұлы, Ыбырай Дүйсенұлы, Алпен Уайысұлы, Заңғар Тұрарбекұлы қатарлы студент әдебиетшілер қатары бар еді. Ара-тұра бас қосып, әдебиет туралы, оқыған кітаптар туралы шағын сұхбаттар жасалынатын. Біздің университет өзі Бейжіңде тұрса да қазақы құт қонған университет. Тұрсын Жұртбай, Жантас Алтай, Гүлдарқан Смағұлова, Бағдан Момынова, Орнай Жұбай қатарлы ұстаздарымыз бізге сабақ берді. Ақын Есенғали Раушанов аға сәті түсіп Бейжіңге келіп қалғанда осындағы ақындарымыздың өлеңдерін тыңдап, содан Қазақстанға қайтқаннан кейін «Шыңында өскен Алтайдың» атты шағын эссесін жазды. Бір жасап қалдық. Ел көшіп келгендей қуандық. Жазушы Рақымжан Отарбаев келіп лекция жасады. Бұл ғажайып сәттердің көкірегімізге құйып кеткен сәулесі өз алдына әңгіме.

      Біздің Жаң Диңжиң, Мұхтар Әбілқақұлы, Болаш Шөкеев, Еркін Ауғали қатарлы ұстаздарымыз әдеби ортамызға тамаша жағдайлар жасап беріп отырды. 2009 жылы Қытайдағы атағы дүркіреген «Күлтегін» сайтын құрдық. Асқар Жаңабекұлы қатарлы ағалардың техникалық және қаржылық сүйемелдеуінде бір кездері сол сайттың ыстығына күйіп, суығына тоңдық, әдеби редактор болдық. Сол біз қолға алып тұрған мезетте «Күлтегін» бүкіл қытай қазақтарының ең бірінші әдебиет-тарих порталына айналды. Ал біз оқу тәмамдағаннан кейін осы әдебиеттік шоғырымыз тарқап кетті де, кейбіреуіміз басқа қызметтермен болып, одан қала берді Қытайдағы интернет бақылауы қатаңдасуына байланысты «Күлтегін» сайтының жұмысы ақсай бастады. Мұның тағы бір себебі «Вичат» атты әлеуметтік желі бағдарламасының пайда болуы да шығар деп ойлаймын. Қазір ол жерде де әдеби орта қызып тұр. Сіз жазған шығармаңызды «Вичатқа» салуыңызға болады, сол арқылы достар аумағындағылар немесе сіздің «Вичат» қолданым текшесіне жазылған оқырмандар сіздің шығармаңызды келесі минуттарда-ақ оқи бастайды. Бәлкім, барлық адам жеңілге жүгіріп, жаппай осы үрдіске қарай беттеуі бізді таяздыққа апаратын да шығар. Бірақ жаңа әдебиеттің, жаңа қоғамның өз шоқ жұлдыздары жарқырап шығып келді.

       — Әңгімеңізге рахмет!

      Әңгімелескен Ұларбек Нұрғалымұлы, «Егемен Қазақстан»

15240259_1803431223238258_1460753597_n

толығырақ

Алтайдағы қандастарымыз шаңғының ең көне түрінен жарысты

    Қытайдағы қандастарымыз мекендеп отырған Алтай аймағының Алтай қаласында қар шаңғысының ең көне түрінен жарыс ұйымдастырылды.
     Қытай ақпарат құралдарының хабарлауынша, Алтайға Қытай және әлемнің жер-жерінен туристер келіп, жергілікті қазақтардың аң терісінен жасалған қар шаңғысымен сырғанау дәстүріне куә болып қайтады екен. Жергілікті қазақтар Қытай тарапынан 2006 жылы «Адамзаттың ең байырғы қар шаңғы мәдениетінің мұрагері» деп танылған.  
Алтайдағы қандастарымыз шаңғының ең көне түрінен жарысты
       Бұған басты себеп, таулы Алтайды мекендеген қандастарымыз аң аулауға пайдаланатын аң терісінен жасалған қар шаңғысы Қытай ғалымдарының археологтарының зерттеу нәтижесі негізінде 10 мың жылдық тарихы бар болып шықты. Ал аң терісі қапталған шаңғы Қытай тарапынан «Қазақ халқының материалдық емес мұралар тізіміне» кіргізілген.  
Алтайдағы қандастарымыз шаңғының ең көне түрінен жарысты
   Жергілікті туризм саласының дамуы көне қар шаңғысы мәдениетінің одан ары жалғасуына жақсы әсерін тигізген. Жергілікті қазақ жастары бұл күнде көне дәстүрді жандандырып, әр жыл сайын шаңғы жарыстарын ұйымдастырып келеді екен.  

толығырақ

Қытайдағы соңғы бүркітшілер - қазақтар

     70 жастағы Қытай қазағы Қайым Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы өлкесіндегі қар мен мұз фестивалін асыға күткен болатын. Қарт бүркітші саятшылық өнерді 10 мың көрермен алдында паш етті, - деп хабарлайды Синьхуа.

     Қайым ағасының көмегімен саясатшылық өнерді 40 жасында меңгерген екен.                «Бүркіт - ол асыл құс, яғни кез келген адамға бағына бермейді. Ағам қартайған шағында өзінің құсын маған тапсырды», - дейді аңшы.

     Бүркіттер ерекше қорғалатын құстардың тізіміне енгізілген, сондай-ақ  Қытайда сұңқармен аңға шығуға тыйым салынған. Қайымның өнерін көпшілікке көрсетуі үшін фестиваль ұйымдастырушылары көп күш-жігер жұмсады.  

     «Адамдарға қазақтың бүркіт салу дәстүрі өте ұнайды. Кейбіреулері мені жануарларға қатыгездік танытып жүр деп айыптаған болатын. Алайда әрбір бүркітті отбасы мүшесі ретінде бағудамын. Атап айтқанда, немерелеріме қарағанда, құстарға көп көңіл бөліп жүрмін», - деп ойымен бөлісті Қайым.   Соңғы бірнеше жылда Қайымда жеті қыран құсы болған көрінеді.  

    «Жас қыранды тәрбиге алған кезде оның қысқа дейін өсіп жетілуі үшін жақсы тамақтандырамын. Аңшы құстарды жаттықтыруға қаңтар айы қолайлы. Жазда бүркіттер күш-қайратын жинайды», - деді қарт бүркітші.   Осы орайда ол жас қыранды тәрбилеп шығуға уақыт қажет екенін атап өтті. Атап айтқанда, бүркіттер төрт жылға тарта мерзімде қолда болады, кейіннен олар табиғи түрде көбеюі үшін босатылады.   Негізі, Қайым осы кәсіптен пайда тауып жатқан жоқ, бірақ та ол бұл дәстүрді жалғастыру ниетімен жастарға үлгі болып отыр.  

     Бүгінде Шіңгіл ауданында 40 аңшы және 40 қыран бар. Қытайдағы бүркітшілердің орташа жасы 50-ден асқан. Осы ретте Қайым қарт өнердің осы түрін сақтап келе жатқан соңғылардың бірі болуы мүмкін екеніне алаңдаулы.    

       http://www.inform.kz/kz/kytaydagy-songy-burkitshiler-kazaktar_a2989383

толығырақ

Қытайда әлемдегі ең үлкен киіз үй мұражайы салынатын болды

       Қытайдағы Мори қазақ автономиялық ауданы әлемдегі ең үлкен киіз үй мұражайын салуды қолға алды, деп хабарлайды kazak.ts.cn.
     Санжы Дүнген автономиялық облысының құрамына кіретін Мори қазақ автономиялық ауданы - Қытайдағы қазақ салт-дәстүрін жақсы сақтап, дамытып отырған өңірлердің бір. Әсіресе, киіз үй мәдениеті мен ұлттық кесте тігу өнері секілді қазақтың мәйекті мәдениетін өркендетуге ерекше мән беріп келеді.  
    Осылай ұлттық болмысымызды ұлықтап жүрген шетелдегі қазақ ауданы, өздерінің дәстүршіл өңір екенін тағы да бір мәрте дәлелдемек. Сол ынтамен Мори ауданы әлемдегі ең үлкен киіз үй мұражайын салуды қолға алған.
     Аталмыш мұражайда қазақтың сан ғасырдан бері жаратқан дала өркениетінің барлық түрін көрсету жоспарға алыныпты. Бұл құрылысқа 9 миллион юань (432 миллион теңге) қаржы жұмсалатыны жоспарланып отыр.     
     Автор: Бақытжол Кәкеш

толығырақ

 Қытайдағы танымал қазақ сайтында «ЭКСПО -2017» айдары ашылды

    Қытайдағы танымал senkazakh.com сайтында «ЭКСПО -2017» арнайы айдары ашылды.     Онда, «ЭКСПО -2017» туралы қысқаша мәлімет», «ЭКСПО -2017» қашан басталады?», «Қазақ елінде өтетін ЭКСПО көрмесі туралы не білеміз?», «ЭКСПО -2017» көрмесінің ашылу салтанаты» секілді тақырыптар орналастырылыпты.

    «Сен қазақ» сайтының жетекшісі Ақытбек Шеризатұлының айтуынша, бұл Қазақ елінде өтетін халықаралық көрмеге шеттегі қандастардың көптеп келуіне жол ашады.           «Қазақ елінің абыройы - әлемдегі әрбір қазақ баласының мүддесі. Қазақстанда өтетін «ЭКСПО -2017» халықаралық көрмесіне шеттегі қандастар да ат салысу керек деп ойлаймын. Сонымен бірге биылғы жыл Қытайдың Қазақстандағы туризм жылы. Бұл айдарды ашудағы мақсатымыз - оқырмандарымызға көрме туралы  нақты мәліметтер бере отырып, қазақ елін насихаттау, көрмеге келгісі келетін туристерге бағыт-бағдар беру. Сол арқылы Қазақстан мен Қытайдың туристік саладағы қарым-қатынасын ілгерлету»,  дейді сайт жетекшісі.

Қытайдағы танымал қазақ сайтында «ЭКСПО -2017» айдары ашылды

       http://www.inform.kz/kz/kytaydagy-tanymal-kazak-saytynda-ekspo-2017-aydary-ashyldy_a2988585

толығырақ

       Қазақ халқының тарихы сан-салалы, қатпарлы қалың тарих. 1938 жылдары басталған Қытай қазақтарының азаттық жолындағы күресінің соңы қанды қырғындарға, қайғылы зобалаңдарға ұласты. Гималай етегіндегі сай салалар мен тау-төбелерді мекен етіп, соғыса жүріп тіршілік еткен қазақтарды құран ұстап, Алла атымен ант ішкен дүнген әскерлері қапыда алдап, қаруларын жинап алып, өздеріне қара түнек заманақыр төндірді. ұлын құл, қызын күң етпек болды. сол бір ауыр жылдардағы қырғындардың бірін баяндайтын, қытайда тұратын ақсақал Құнанбай Нәбиұлының «Қырық жігіт қырғыны» атты естелігін ұсынып отырмыз.
       Көп аузында түрліше айтылып, құлаққа қырық құбылып жеткен «Қырық жігіт қырғыны» деген аянышты әңгіменің нақтылы барысын, жәй-жапсарын соңғы ұрпаққа толық жеткзу, білетін біздерге парыз іспетті.

       1941 жылдың мамыр айында Гоминдаң үкіметінің қанішер жендеті, Чиңхай өлкесінің бастғы милитарист Мабуфаң Шинжияңнан Шыңшысайдың кертартпа үстемдігінің зардабына шыдамай, жан сауғалап барған қазақтардың мылтық-құралын алдап жинап алып, ат-түйесін аударып алып талан-таржылық етті.

      Бұл қорлыққа төзбеген 350-дей түтін Мабуфаң әскерімен қаша соғысып, Гималай тауының теріскейіндегі Қажыра өзенінің бойына барып байырқалайды. Осы үркінді бастап жүргендер тасбике руынан Мейрімхан Кармішұлы, сарбас руынан Әбілқайыр Шүленбайұлы, жәдік руынан Хатшыбай Шойынбекұлы сынды әр рудың атқамінерлері болатын.

      Жерлік моңғолға жол бастатқан Мабуфаң әскерлері қашып кеткен қазақтардың соңынан бір неше ай бойы тынбай қуғындап, жанын бағып жай жатқан ауылдарды бір-ақ түнде басып қалады.

        Бейқам елге аямай қырғын салып, қаны құтырған ессіз жау бір күн, бір түн плимотпен атқылап 200-дей ер-әйел, жас балаларды қырып, барлық мал- мүлікті бұлап-талап, тірі қалған 150-дей ер-әйел, бала-шағаны алдарына салып айдайды. Осылардың қатарында Атшыбай ұлдары Жолбарысхан мен Сетерхан қажы, Алтынбектің әйелі Әнипа Кенегешқызы бар болатын. Қанқұйлы қарақшылар ауылдан шыққанша бір шұңқырда тығылып отырған 9 кемпірді айдап жүргізе алмайтын болған соң, табанда граната тастап, қырып тастап кете береді. Ел бастаған азамат, азаттық аңсаған ағалардан Әбілқайыр мен Хатшыбай да осы жерде шаһит болады.

        Міне, қазақ атаулы бұрын аяқ баспаған, басына пәле төнген алмағайып күндерде жан сауғалап жасырына барған атақоныстан айдаладағы Қажыра өзенінің бойындағы бейуаздар қаны төгілген сайды былайғы ел содан бастап «Шаһит сайы» деп атап, үркінді тарихтың үрейлі үтірін осы арада қалдырыпты. Бұл қырғыннан қазақ жігіттерінің бір бөлімі қаша соғысып құтылып та кетеді.

       Тұтқындарды айдап Чиңхайға қайтқан дүңген әскерлері жол бойы қыз-келіншектерге жантүршігерлік хайуандық істеп, төрт күндік жерге барып, жарым күн тынығып, ырғап-жырғап жатады. Айдаудағылардың ішінде руы тәсбике Қожамбергеннің қызы Алмахан деген жас айел сұқтанған әскерлердің ендігі сұғы өзі екенін біліп, олардың арам ниетін ерте сезіп, күн бұрын қамдана жүріп, түн жамылып қашып шығады да, көл ортасындағы шоқ қамысқа тығылып, таң атқанша суға малшынып жасырынады. Ертесі әскерлер әрі-бері іздейді де көшіп кетеді. Содан судан шыққан батыр да сұңғыла Алмахан жұртта қалған сүйек-саяқты мүжіп, жол бойы жемтік жеп, артта қалған шабылған елге жетеді.

     Неше күн қаңғырып, елге әйтеуір жеткен Алмахан айдауда кетіп бара жатқандардың көрген қорлығын айтқанда, онсыз да қырғынға ұшырап қабырғасы сөгіліп, қанына қарайған азаматтар қайралып кетті. Анау жазықсыз жәбірленіп, антұрғандарға аяқ асты етіліп айдалып бара жатқандардың ішінде мынау намысын нар баспаған азаматтардың кейбірінің аяулы анасы, кейбірінің адал жары, кейбірінің әлпештеген қызы бар болатын. «Солардан жанымыз артық емес» деп, жауды қуып жетіп, шамасы жетсе құтқарып қалуға, шамасы жетпесе бейуаздардың жолында шаһит болуға бекінген 50 жігіт дереу жолға шығады.

      Қуғыншылар жаяу тартып отырып, төрт күн суыт жүргенде Холымтының Тұрақ деген жерінде жалғыз отырған моңғолдың үиіне жетеді де одан тұтқындардың жайын сұрайды. Моңғол оларға әскерлердің кеше кеткенін айтады. Сонымен, жүрістен қалжыраған жігіттер тынығып алмаққа моңғолды байлап тастап, ұйықтап қалады. Ертесі тұрғанда әлгі моңғолдың босанып, қашып кеткенін бірақ біледі. Азаматтардың бір бөлімі: «Қумайық, босанған моңғол әскерлерге хабар жеткізсе, алдымыздан тосқауыл қойып бізді қырады» десе, енді бір бөлімі: «Моңғол басқа жаққа бас сауғалап қашты, әскерге бармайды» деген тұспал айтады. Бұлар әрі-бері ақылдаса келіп, ақыры қумаққа келіседі.

       Қашқан моңғол тура дүңген әскерлеріне барып, қазақ қуып келе жатқан хабарды жеткізеді. Мұны естіген Мабуфаң әскері шұғыл қамданып, қуғыншылар келетін жолға тасадан тосқауыл, биіктен қарауыл қойып, мықты бекініс алып жатады. Қаннен-қаперсіз үдіре тартып келе жатқан қуғыншыларға аяқ астынан плимоттың оғы жауып кетіп, азаматтар ашық жерде қалып, тиімсіз соғыс басталады.

       Бұл жерде бір күн атыс болып, қазақ жігіттерінің көбі шаһит болады. Мабуфаң әскерлерінен де шығын шығып, тірі қалған азаматтар шегіне атысып құтылып кетеді.

      Хайуан жүрегі қабынып, қара ниеті асқынған, адамгершіліктің асыл сәулесінен санасында саңлау қалмаған, діннен безіп, ділден азған қарақшылардың құтрынған қанқұйлы заманында, қорлықтан қашып жанына сауға сұраған бассыз, бағдарсыз қазақ байқұстардың басынан қаншалаған қан жылаған күндер, қан төгілген көмусіз қырғындар өтті ғой.

    Міне, ар-намыс қорғаған, аяулысын арамның шеңгеліне қимаған, ең соңында қыршынынан қиылған қырық жігіт те сол тұстағы қисапсыз қырғының бір ұшығы болатын. Сол жолғы қырылған қырық жігіттің ішінде тасбике руынан Дәуіт Қазыұлы, Тіркеш Күркебайұлы, Зейнелхан Шарабасұлы, Сымайыл Салбырбайұлы, Мақып Жорғабайұлы, Тәкен Жуанғанұлы, Қаһар Рақилаұлы, Бурахан Қожамбергенұлы, Шаймардан Ысқақұлы, Сәдуақас Нұрдыбайұлы, шақабай руынан Еренғайып Қапталбайұлы, сары Кәрен, қара Кәрен, Биған Қатыранұлы, жәдік руынан Шаһиза Қабділдаұлы (қашып келіп хабар жеткізген Алмаханның күйеуі), молқы руынан Қомарбай Қисаұлы қатарлылардан сырт, Зәкария Карманбайұлы, Қазыкен Ысқақұлы, Зарлыхан Долдырұлы, Көпен, Мәтен, Пішәй, Қапас, Төлеш, Нәби, Қабдолда, Шәмен, Шәпен, Шәден, Қаби деген азаматтадың ру тегі айқын емес.

       Ал бір бөлім азаматтардың аты-жөні белгісіз еді. Қырғыннан аман құтылып елге келген жігіттерден тасбике руынан Мәлік Кармішұлы, Мәсекей Жалдыбай ұлы, Жақып Қалиякбарұлы, Қопан Мұсаұлы, сарбас руынан Хамит Баймағұлұлы. Жәдік руынан Көпберген Егеубайұлы мен Қатыран Сатпақбайұлы, уақтан Мәсей, қарақас руынан Құсыман қатарлылар бар. 
       Тірі қайтқандардан Мәсекей Жалдыбайұлының саусақпен санап отырып айтқанында нақты қырық жігіт қанға боялып қалған екен.

        Бірақ, сол қырылған қырықтың ішінде жәдік руынан Еңсеген деген кісінің сол жақ езуінен оқ тіиіп, жаралы жатқанда жендеттер басына, кеудесіне теуіп көріп қыбыр етпеген соң кетіп қалады. Жау қарасы үзілгенде орнынан тұрған Еңсеген жұртта туып қалған ешкіні ұстап алып, лағын тастайды да, жетектеп, жол жөнекей сауып ішіп отырып елге келеді. 

      Кешегі қара түнек қоғамның қырық жыл қырғынынан аман қалған ажалсыз Еңсеген мынау бейбіт күннің алауына арқасын шалдыра үйлі-баранды, өрен-жаранды болып, жаңа заманның рахатын көріп, Хұңсан мал фермасының қойын бағып жүргенде, 1975 жылы Ақарқаның теріскейінде көшкін түсіп, Алланың ажалынан қайтыс болды.

            Дайындаған: Ұларбек Дәлейұлы

толығырақ

      Қазақ Елі Тәуелсіздігіне 25 жыл толған ұлық мерекеге өзге елдерде тұратын қандастарымыз да бейжай қарап қалған жоқ. Алыста жүрсе де өз құттықтауларын жолдап, тілектерін білдіруде, деп хабарлайды Baq.kz тілшісі.
        Шинжияңның Санжы өңірінде тұратын әнші қызымыз Сәния Өнерханқызы да Қазақ Елінің тәуелсіздігіне деген ізгі тілегін жеткізіпті.

       «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы құтты болсын! Әрқашан еліміз аман, жұртымыз тыныш болсын! Бұл тек қана Қазақ мемлекетінің емес, жер бетіне тарыдай шашыраған бүкіл қазақтың қуанышы» дейді әнші.  

толығырақ

Қытайдағы қандасымыз қарсыласын 2 минут 19 секундта сұлатып тастады

       Қытайда тұратын қандасымыз Жұмабек Тұрсынұлы MMA түрі бойынша «Күнлүн» сайысындағы тұңғыш жарысына қатысып, жеңіске жетті.
      Қандасымыз осыған дейін UFC сайыстарында 23 жекпе-жек өткізіп, оның 18-інде жеңіске жетіп, 1 рет қарсыласымен тең түссе, 4 рет ұтылып қалған болатын. Ал желтоқсанның 15-і күні MMA бойынша «Күнлүн» сайысында тұңғыш рет бақ сынап, бұл сайыс түрі бойынша алғашқы жеңісіне қол жеткізді. Ол жекпе-жек кешінде Грузиядан келген Паата Робакидзені қапы қалдырды. Жекпе-жек небәрі 2 минут 19 секундқа созылды. Қазақ батырының бүйірден тепкен жойқын соққысы қарсыласын есінен тандырып, жарыс жолынан шығарды.

толығырақ

               Бір ұлттың рухани байлығының қайнар көзі сол ұлттың болмысы мен бітімін бейнелейтін әдебиет пен мәдениеттен бастау алып жатады. Әр заманның тынысын жырлап, әр халықтың тағдырын таңбалайтын әдебиет атты қасиетті өнердің беталысы да заман ауқыммен сабақтасып жататындығы белгілі. Бұл күндері ғылым мен техниканың әдебиетке жасап отырған ықпалы да аз емес. Соның бір ауыз толтырып айтарлық жаңалығы – интернет әдебиеті. Сол интернет әдебиетінің өзіндік ерекшелігін жете түсініп, тамаша қолдана білген жас жазушылардың бірі Еркебұлан Мүтәнұлы.
        Бейжиңдегі Орталық Ұлттар университетінде Еркебұлан Мүтәнұлының интернет әлемінде жарияланған микро әңгімелерінің топтамасы негізінде жинақталып басылған «Тез өтетін айлар» атты әңгімелер жинағының тұсау кесері өткізілді.

      Тұсаукесер салтына Орталық Ұлттар университеті қазақ тіл-әдебиеті факултетінің профессоры, әдебиеттанушы Мұхтар Әбілқақұлы, «Ұлттар» баспасы қазақ редакциясының бастығы Бақытбек Тоқтасынұлы, Қазақ Еліндегі М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері, филология ғылмдарының докторы Гүлжаһан Жұмабердіқызы, аталған кітаптың жауапты редакторы, «Ұлттар» баспасы қазақ редакциясының қызметкері Өміржан Сейсенқұлұлы қатарлы қонақтар қатынасты.

     Мұнан сырт, Бейжиңде қызмет істейтін қазақ зиялылары мен білім алып жатқан студенттерден 200-ге тарта адам келді.

      Соз кезегін алған ғалымдар мен қонақтар аталған жинақ жөнінде түрлі бағаларын беріп, көзқарастарын білдірді. Жас буын қаламгердің интернет әдебиетінің ерекшелігін өз бойына сіңіре жазған әңгімелері қонақтардың жақсы бағасына ие болды. «Бергенінен берері мол болсын!» деген әдебиет мамандары жақсы тілектері мен шынайы бағаларын берді.

      Шара соңында «Тез өтетін айлар» кітабының авторы Еркебұлан Мүтәнұлы шығармасының жазылуы мен жинақтың жарық көруі жөнінде сөз алып, тебіреністі көңіл-күйін жұртпен бөлісті. Тұсау кесер салтын Орталық Ұлттар университеті қазақ тіл-әдебиет факультетінің докторанты Дарынбек Мағайұлы жүргізді.

       Әдебиет сүйер жастарға «Қош бол, Бұланай», «Көкек бүлдіргенге тойғанда қайтады» қатарлы шығармаларының интернеттегі таралымымен әбден таныс болған автордың «Тез өтетін айлар» атты жинағының тұсаукесеріне Бейжиңдегі әр қайсы университеттен арнайы келген жастар қолтаңба алып, қуана тарасты.

    Еркебұлан Мүтәнұлы: 1988 жылы 10 қыркұйекте Іле аймағы Күнес ауданы Кеңсу ауылында дүниеге келген. Қазір Қытай интернет телевидениесінің қазақ арнасында редактор, тілші болып қызмет атқарады.

       Бұл әңгімелер жинағы 2013 жылдың қазан, қараша, желтоқсан айларында автор қаламынан туындаған. Сол себепті жинақ аты «Тез өтетін айлар» деп қойылған.

       Жинақтағы әңгімелер дәстүрлі әдебиет пен интернет әдебиетінің жарқын тоғысында жарық көрген.

      

толығырақ

%d1%81%d1%83%d0%bb%d1%82%d0%b0%d0%bd-%d0%b6-180px-janbolatov

        Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы төралқасының 5 мү­шесінің бірі, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Сұлтан Рама­зан­ұлы Жанбола­товты қаншалықты білеміз?
      Асылы,  адам баласы мына өмірде ел үшін, деу үшін туған ұл, жел үшін, жеу үшін туған құл болып екіге бөлінсе керек. Әрине, осылардың арасында, ұлтандық пен сұлтан­дықтың панасында – адам деген ардақты атын толық ұға алмай, сондықтан надандықтан қол үзіп, жарық жағаға маңдайы ағарып шыға алмай жүргендер көп. Шындығын айтсақ, қарақұрым. Рас, көштен қалмай, көптен озбай өмір сүру – бір қарағанда қанағат, тіпті, өте жақсы, қарақан басыңа қолайлы. Десек те жұрттың дені осындай орташа болса, қара үзбей қарашылыққа қоңсы қонса, Өркен-өре өсе ме, Өмір ілгерілеп, жаңа замандарға көше ме?! Айталық, жел үшін жаралған қаңбақ, жеу үшін туған құл болуда қандай адамдық әр, артқы ұрпаққа үлгі боларлық нендей нәр бар? Жел қайда қуса,  сол жаққа ұшқан, қарын қайдан тойса, сонда болған құлдық тірлік «өзің үшін оттаған хайуанмен» бірдей (Абай) ғұмыр кешу емес пе? Адамда мұны анықтап, ажыратарлық ақыл-сана бар; ал айуан мұны білмейді, біле де алмайды. Ендеше баршаның маңдайына жазылмаған Ел үшін еңіреген Ер бола алмасақ та, деу үшін туған ұл болуға талпынудың  өзі қандай ғанибет!

       Ел үшін туған Ер болу оңай емес; өйткені, ол үшін тал бесік туған жерің мен арқа тіреп өскен еліңді өртене сүюің, сол жер-елге қалтқысыз қызмет етпек түзік ой-ниетің аз; таудай талапқа қоса тасты талқандап, қасты арқандап, ауыр жүкті арқалай алар қажымұқандық қабілет, қайтпас қайрат керек. Бұл қолдан келмесе, ел үшін өмір сүрудің бір қыр-көрінісі – ел үшін бірдеңе дей алу, сөз айта алу, мүмкіндігінше елдің мәдени-рухани талап-тілегін өтеп, сәуле тарату, сұлулық-өнер жарату болса керек. Бұл ретте де жұрттың бәріне бірдей Бұқар жырау, Абай, Жамбыл, Махамбет болу міндет емес; құрығанда жұрт жадында бір сөзің  қалсын, өмірде қалдырған бір ізің өшпей жансын, халық бір ісіңді ескеріп, үлгіге алсын. Ендеше жұмырбасты саналы тіршілік иесіне осыны ойламау, игі ой-пиғылға бойламау, арамдықтан қол үзіп, надандықпен ат құйрығын кесісіп, алға – адамдыққа қадам баспау, жақсылықтың жолын ашпау айыпқа ғана жатпаса керек.

       Сондай ел үшін туған ұлдың бірі, Қытайдағы қалың қандас­тарымыздың бірегейі, халқына жомарт жүрек нұрын шашқан Азамат, қарымды қаламымен қадым тарихтың тамырын басқан, ежелгі бабаларымыздың жан қазынасын ашқан жазушы, ғұлама ғалым, қоғам және мемлекет қайраткері – Сұлтан Рамазанұлы Жанболатов. Бүгінгі таңда кезекті мүшелдік белесіне – сексеннің сеңгіріне «секі­ріп» шығып отырған осы ағамыздың бітірген жұмыс, сіңірген еңбек, қол жеткізген атақ-абыройларын жай тізіп шығудың өзі ол кісінің сегіз қырлы, сексен сырлы екенін аңғартады. Әрбір қырын жүйелі жазып, әрбір сырын жан-жақты таныстырудың өзі – жеке-жеке кітап демесек те, бір мақалаға жүк екенінің басы ашық. Мен сондықтан да Сұлтекеңнің  өз басым жақсырақ білетін басты бір-екі қы­рын біраз қамтып, ал қалған жақтарын көктей шолып, нұр­лы адамдық келбетін, сұлтандық Азаматтық тұлғасын оқырман көңіл көзіне тұтас елестете алсам қанағатта­наты­нымды айта кеткім келеді.

 ***

        Кеңес өкіметі кезінде де өзімізді бостан сезініп, әдебие­тіміз бен мәдениетіміз одақта көш бастаушылар қатарынан табылғандықтан, қалық емеспіз, озықпыз деп ойлап-сеніп жүргеніміз шындық. Обалына не керек, жаппай білімді едік. Сондықтан да анау АҚШ-тың оқушылары Амери­када тұрып географиялық картадан  Алабаманы таба алмаса, біз Қазақстанды мекен етіп жүріп-ақ Алабама түгіл арабтың Алеппо қаласын да, Атакама даласын да тап басып көрсетіп, арыстан Лев Толстойдың данышпандық шапағатына шомылып, Алекс Ла Гуманың африкалық махаббатына «көміліп», жер баспаған Уолт Уитменнің ғарыштық жырларын да түсініп, Ясунари Кабаватаның адам жанының жұмбақтарын ашқан нәзік сырларын да ұғатынбыз. Алайда, өкінішке қарай, жер жүзі жаңалық­тарын жаңғақша шақсақ та, өзіміздің ұлы Мағжанымызды білмей, қытайлық қандасымыз Таңжарық Жолдыұлын танымай келіппіз. Азатпыз деп адасып жүру мен шын азат болудың айырмасы жер мен көктей екен ғой.

       Ғылым аспанында алғаш жарқырап көрінгенде-ақ біз білуге тиісті сондай арыстарымыздың бірі – Сұлтан Рама­зан­ұлы еді. Ештен кеш жақсы. Сонда Сұлтан Жанболатов­тың біз білуге тиісті бірінші басты қыры қандай, көп-көп қаймана қазақтан, тіпті атақты-абыройлы талай аймана азаматтардан артықшылығы не? Оның осы бір айрықша  асыл бітімін, адамдық қасиетін өзімізге дейін тап басып әдемі айтып қойған, жер бетіндегі бар қазақтың басын қоссам, алыс және жақын шет елдердегі бес миллион қазақтың қадамын ашсам деп өткен қаламгер-қайраткер Қалдарбек аға Найманбаевтың лебізіне жүгінсек, ол былай дейді: «Бұл кісі – өте бір талантты адам. Азамат ретінде. Ға­лым ретінде. Ағартушы ретінде. Жазушы ретінде. Жұ­мыр­басты пенденің бір басына көп емес пе деулеріңіз мүм­кін. Жоқ, көп емес. Олай дейтініміз, Сұлтан Жанбола­товтың өмір жолы – Қазақстан тарихының жиырмасыншы жылдарындағы кезінде ұмыт болып, енді ортамызға қайта оралған белгілі қайраткерлердің өмір-тарихымен үндес, сабақтас. Олар халқы үшін сол кезде алдымен не қажет, соған ұмтылды. Қалың қазақтың рухын көтеретін өлең де жазды, сауат ашатын әліппе де құрастырды. Тарихшы да болды. Әрине, оның ең бастысы – ағартушылық еді.

       Міне, осы қасиеті – әйтеуір неде болса атымды шыға­райын емес, халқымның қажетіне бір кірпіш болып қала­найын дейтін ілгергі үміт Сұлтан Жанболатовтың жол серігі болған секілді. Ал мұндай азаматқа жүктелетін міндеттің ауыр болатыны өз-өзінен түсінікті. Мүмкін Сұлтекең тікелей не ғылыммен, не жазушылықпен, не ағартушылық­пен шұғылданса, оның жеткен жетістігі бұдан да биік болатыны тағы өзінен-өзі түсінікті. Тек ол халқына қажетті, қажет болғанда ауадай қажетті жолды таңдады…»

       Сонымен, сегіз қырлы, сексен сырлы Сұлтан Жанбо­латовтың ең басты ерекше бітімі, таңдап алған адамдық бағдары, иығына артқан азаматтық негізгі қасиет-қабілеті – міне, осы алашты ағартушылық. Анау Алып Абай, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсыновтар бастаған, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, Қаныш Сәтбаевтар қостаған, жарқын жалғастырған Ақ жол. Алаш арыстарының жолы. Иә, Қытайдағы қандас­тарымызға ұлт ретінде құрып кетпеу үшін, ұйғыр, тибеттік,  тағы басқа да ұлттармен тең болу үшін алдымен не керек? Білім. Өзін білу. Өзгелерді білу. Өмір сүру ілімін игеру. Ал оның жалғыз да жарық жолы – алуан кәсіп, нәсіп тіліне қану, өзіңнің кім екеніңді тану. Халқының осы қажеттерін жас кезінен-ақ ұғып, жан-жақты да жақсы түгелдеуге ұмтылған Сұлтан Жанболатов тән бағып, дүние-байлық қуып, ұлтан болып қала алмады; Алла тағала енші еткен, ата-ана берген атына сай Азамат Сұлтан болуға ұмтылды. Талап-талант көзін ашты. Жан-жүрек шоқ-ұшқынын тұтатып, от қылып жандырды. Өзін ғана қыздырған от емес, жүздеген-мыңдаған адамдарды жылытқан, халқына жары­ғы жеткен, жылуы өткен От. Әрине, мұның бәрі – бірден бола салмаған, бірте-бірте жүзеге асқан процесс. Маңдай терімен келген, ұзақ жылғы қиын еңбекпен өнген Жеміс. Ізденіспен келген, талантты жүрек қуатынан өнген Жеңіс.

       Туған жеріндегі бастауыш, орталау мектептерден білім-тәрбие алған жасөспірім Сұлтан бозбала шағында-ақ табиғат, техника пәндеріне құмар болыпты. Ол 1953–1956 жылдары Шыңжаң институтында (қазіргі Шыңжаң университеті) оқып, физика-математика факультетін үздік бітіріпті. Іле-шала 1957–1961 жылдары Гилин универси­тетінде жоғары білім алуды жалғастырып, онда радиоэлек­троника мамандығын меңгеріп, Шыңжаң мемлекеттік университетінде оқытушылық қызметке орналасады. Алай­да, жарқылдап жүріп қызмет  істей алмай, елдегі солақай науқан нысанасына ілініп, «ұлтшыл», «ақ маман жолымен жүруші» деген атақтар тағыла бастайды. Барлық туыстары дерлік «Іле-Тарбағатай оқиғасына» (1962 жылдың 4 маусымында болған) қатысып, Қазақстанға қашып өткен­діктен, әлгіндей қысым күшейе түсіп, ол атышулы 10 жыл­дық ойран – «Мәдениет төңкерісі» кезінде шырқау шегіне жетіп, Жанболатовқа «ұлтшылдыққа» қоса «ревизионист», «шет елге байланушы», «ғылым беделдісі», тағы басқа «бөріктер» кигізіліп, қамауға алынады. Міне, осындай айып­тар­дан ақталып, құтылған соң ғана ол 1978 жылдан бастап еркін жұмыс істеуге, көпке қызмет жасауға мүмкіндік алды.

       Әуелі Шыңжаң мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болып жұмысқа орналасқан Сұлтекең тіл-жазу информациясын біріздендіру зертханасының бастығы (1978–1986 жылдар) міндетін қоса атқарып, 1983 жылы деканның орынбасарлығына бекітіледі, 1986 жылдан  ректордың орынбасары. Ол жетекшілік еткен зертхананың қазақ, ұйғыр және қырғыздың араб әліпбилі жазуын компьютерге енгізу жөніндегі жемісті жұмысы лайықты бағаланып, 1985 жылы ШҰАР-дың ғылыми-техникалық сыйлығын жеңіп алды. Осындай табысқа жету Сұлтан Жанболатовқа аспирант  дайындау және шәкірттерге магистр­лік дәреже беру мәртебесін иелендіреді. Ұлағатты ұстаздықты білікті ғалымдықпен ұштастырған Сұлтан Рамазанұлы көп жылдар бойы университетте «Радиоэлек­троника негіздері», «Жартылай өткізгішті тізбектер», «Импульстік және цифрлы тізбектер», т.б. техникалық пәндерден сабақ беріп, аталмыш тақырыптарда олардың оқулықтарын жазады. Мұның өзі  оның  Шыңжаң айма­ғында радиоэлектроника пәнінің негізін қалаушы тұңғыш ғалым екенін, салада басты маман болғанын  айғақтайды. Оның «Жартылай өткізгішті радиоқабылдағыш» (1977 жыл) еңбегі «Озық ғылыми-техникалық туынды» сыйлығын алса, «Калькуляторлар», «Радиоқабылдағышты магнитофон» (1985 жыл), «Бейсик тілі» атты шығармалары да жаңалық­ты, көпшілік зәрулігін өтеген құнды еңбектер қатарында бағаланды. Осындай елеулі  еңбектері мен ашқан өнер­табыстары, өңір ғылымы мен техникасы дамуына қосқан үрдіс үлесі Сұлтан Жанболатовтың ҚХР Электроника-ғылыми қоғамының төралқа мүшесі (1976–1986 жылдар), ҚХР Ғылымды жалпыластыру ғылыми қоғамының басалқы мүшесі, ҚХР Аз ұлттар тіл жазуын компьютерде қолданушы мамандар комиссиясының төрағасы, ШҰАР Ғылым-техника қауымдастығының тұрақты  мүшесі болып сайланып, т.т. атақтар мен абыройлар иеленіп, халықтық  сый-құрметтер көруіне қол жеткізді.

       Ол –  1993 жылдан Қытай Халық Республикасының Халық депутаты. Бүкілқытайлық Халық Құрылтайы тұрақ­ты комитетінің (парламенті) аз ұлттар комитетінің мүшесі. 1996 жылдан ШҰАР Халық Құрылтайы  тұрақты комите­тінің мүшесі. Ал, осындай әрбір атақ-абырой, құрмет-қызмет, мүшелік-төрағалық бір-бір сөйлемге сыйдырылып хабарланғанмен, әрқайсысының астар-аясында, салқар саясында төгілген маңдай тер, жұмсалған еңбек,  жиналған жеміс, жеткен жеңіс, жүрек жарығы, сана парығы, бөлінген  көңіл – бір-бір өмір жатқан жоқ па?! Таратып айтсаң –  жеке кітап, түйіп айтсаң – жанды мақала…

 ***

     Алла Тағаланың ғана құлы, Алаштың  ардақты ұлы Сұлтан Жанболатовтың өз басымызға өте жақын қыры, жүрегінің жомарт сыры –  несін жасырамыз, журналистігі мен жазушылығы. Оның бұл саладағы шығармашылығы­ның шыңы – екі томдық «Елжау Күнби» романы болса, ол мұндай биікті бағындыруға әуелі ғылыми очерк,  ғылыми-әдеби мақалалар жазып қадам басты. Мәселен, ол 1963 жылы «Домбыра физикасы», «Радионың салтанаты» деген қызықты мақалаларды дүниеге келтірсе, 1970 жылдары ғылыми-фантастикалық әңгімелер тудырып көзге көрінді. 1985 жылы Бейжіңдегі орталық «Ұлттар» баспасынан жарық көрген  «Хас Сақтар» атты ғылыми-фантастикалық әңгімелер жинағы Сұлтан Жанболатовтың қаламгерлік төл соқпағын салып, жазушылық жолын ашып берді.

       «С.Жанболатов мақалалары» (1993 жыл) атты кітап – журналист-қаламгер тұлғаның қабілетін айқындаған келісті еңбек. Бұдан бөлек 1995 жылы шыққан келесі кітап очеркші, қысқа әңгімелер шебері, ақын Сұлтан Рамазан­ұлының қолтаңбасымен баурайды. Очерктерінде автордың алпауыт АҚШ, жұмбақ Жапонияға сапары әсерлі баяндалса, нұсқа әңгімелерінде замандастар өмірі өрнектері баяндалып, ал өлеңдерінде адамдық парыз, махаббат шарапаты жырланып, күн күліп, ай аунайды.

       Жазушы Жанболатовтың басты шығармасы – әрине, «Елжау Күнби» романы. Бұл «Саншора Күнби», «Оңғай Күнби» кітаптарына жалғасқан көлемді де толымды туынды. Қытай қазақтары әдебиетінің осы заманғы озық үлгіле­рінің бірі ғана емес, ХХ ғасырдағы күллі қазақ әде­бие­тінің де шоң шығармасы қатарына қосылады. Ондағы жаңалықты, тұңғыш игеріліп отырған тарихи-мазмұндық байлық әдеби-әлеуметтік, көркемдік кестелік жарасымға, тартымды суреттеуге ұласқан. Атап айтқанда, бұл – біздің  дәуірімізден бұрынғы ІІ ғасырда қазіргі Жетісу өңірін кіндік мекен етіп, алып аймақта құрылған үлкен де тәуелсіз мемлекет, кешелі-қазіргі қазақты құраған зор тайпалық одақ­тардың бірі – Үйсін ұлысы  тыныс-тіршілігін толық­қанды таныстырған туынды. Сол кездегі  Елбасы Елжау Нәндібиұлын бас кейіпкер етіп, осы Елжау Күнбидің аласапыранды бала шағынан алтыншы мүшелдің асқарына аяқ басуына дейінгі кезең-кезең жылдарды қамтыған тұлғалық-шежірелік, біртұтас табиғи-ділдік, тарихи-тілдік байсын эпикалық шығарма.

        Аталмыш кең тынысты, кенен ырысты шығармада  үш түрлі құтты байлық, құнды қазына бар.  Олардың біріншісі – тарихи-мазмұндық байлық. Біз бірінші рет бұдан 2100 жыл бұрынғы заманға сапар шегіп, біздің дәуірімізге дейінгі екінші ғасырдың өмір шындығымен: ұлыс қам-қарекетімен, адамдар ой-әрекетімен, жер үшін, ел үшін шайқас, билік пен бұқара қарым-қатынасымен жүздесіп отырамыз.  Тарих сахнасында – бүгінде жоқ мүлдем басқа мемлекет­тер. Талайы әлі де тірі. Талайы бүгін жоқ көрінгенмен, мұрагерлері арқылы басқа жағырапиялық картада, жаңа саяси қалқада өмір сүріп отыр.  Сол кездегі ұлыстық саясаттар, жер иемдену үшін айқас, билік үшін күрес, байлық үшін тірес бүгінгіден асып түспесе, бір кем еместей. Ұлы  Мөде меңгерген Хұн қағанатына еш ел тең еместей. Сол заманның неше алуан шындығы. Неше түрлі сұлулығы мен сұмдығы. Қаһармандығы мен құлдығы.

    Шоң романдағы екінші бір ырыс – терең танымдық-тағылымдық, жан-жақты пәлсапалық сабақ, тәрбиелік абақ. Оқиғалар өтіп, соғыстар тарих қойнауына кетіп, орнында шіміркендірер, шіркіндендірер ой қалса, бабалар өтіп, рухы мен ұрқы тарих қойнауына  кетіп, орнында мәңгілік өшпес із, тақыт шаңынан, уақыт топырағынан аршып, бойыңа бітіре білсең – сап-сары алтын күз (иә, көктем де, жаз да, қыс та емес) қалады. Мықты ұрпақ бол­саң, ұмытпа, тап осы ізді тазарт, оралт осы Алтын күзді… Біздің бекер айтпағанымызды байыптауға үңіл романға. Елжау Күнбимен сырлас, жабғы Бөжеймен мұңдас. Қарау Қаржаумен тартыс,  Шайжан – Қырмызымен шарпыс… Ұлы Үйсін ұлысындағы бұдан 2100 жыл бұрынғы діл. Мәдениет. Саясат. Бүгінгі ұғымдағы дін жоқ, хақ ислам діні әлі келер  ғасырлар құрсағында жатыр десек те ел иман-сенімсіз емес. Тәңіршілдікке иланады. Елдік әдет-ғұрып, адамдық-рухани – тұрық үстем. Тәңіршілдікті кейінгі мұсылманшылықтың тамыр тартқан топырағы дей алсақ, Шын (сол кездегі Қытай) қағанатындағы басым түскен Күң Фұзышылдық (орыс тілінде Конфуцийшілдік) әлі жасап келеді. Осыған орай романда біз танысар білік-байлық ұланасыр, тағылым табар қасіретті тарих, сол ғасырлардан сөнбей жеткен жарық жеткілікті; жадта қайта жаңғыртар қапер-естелік, қазіргі күні қалпына келтіріп, кәдеге асырсақ жарасар бабалар қасиет-өсиеті қаншама…

        Шынайы шығармадағы үшінші бір қазына – тілдік байлық. Бұл сол кездің ел басқарудағы ұғымдарын, жер-су аттарын, сөздік қорды орынды да мол қолданудан туын­дап жатуы да әбден мүмкін. Бұған  515 бетке жетіп жығылатын қалың романның кез келген бетін оқып, сәл зерделесеңіз де көз жетеді. Мысалға алғашқы беттің алғашқы жолдарынан бастап алға тартсақ та болады.

        «Сақ жұртының шалғай шығысында, айдынды да ұзын, қария да қасиетті Хысүйдің оң жағында былтыр – Доңыз жылы бұл төңіректі бір  сілкіндірерлік бір оқиға болған-ды. Дүбірлі де шежірелік бұл оқиға мұндағы алып қағанаттың тарлан тарихына тағы бір соны тараудың маңызды тақырыбын баттита қойып та үлгерген. Былайша айтқанда, мұндағы ең тұңғыш үлкен қағанат тағанын  алғаш қалаған Чин Шыхуаң дейтін  патшадан алтын тақты тартып алып, неше он жылдап билік құрған, бірақ, бұл мемлекетті бұрынғысынан да үлкейте, күшейте түскен Лю фамилиялылар әулеті енді бұл қасиетті де қаһарлы  тақты өзінің қайтыс болған бір  атасынан бағы жанған былайғы бір ұрпағына өткізуге мәжбүр болған.

         Амал не… қағандық билік өзгеге қаншама қатыгез болса да, қағанға қабағат қайырымды еді. Қағандық тақ дүниедегі хақ пен ұқық, емін мен ерікті қалың боданға сараң – шықбермесше там-тұмдап қана  татқызар болса, қағанға бәрін жиып, үйіп-төгіп ұстата салар-ды. Қағандық бақыт пен рақатты жай боданға бетпақ шөлдегі қуаң жылғы жауындай себелетсе, қағанға теңіздей лықсытып, дариядай ағызып, көл-көсір құя салатын-ды.  Иә… солай еді… Сондықтан да қағандар менің үстімде алтын тәжімнен өзге ештеңе жоқ деп, өргін ортасында шардаңдай басқанда оған өзі билеген боданы мен іргелес әлсіз көршілері бейне табанында жатқан қыштар мен қалақ тастар іспетті сезілетін…». («Елжау Күнби», Алматы, 2000 жыл, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, 7-бет).

       Тарихи романға тән жақсы бастау. Жатық та ширақ, жарлы емес тіл.  Әрқайсысы үлкенді-кішілі көп мемлекет­тер­дің аумағындай жер-жерге бөлінуіміз туған ұлы тілімізге елеулі әсер етіп, диалектілер туғыза алмағаны ұзын тарихтан бәрімізге жақсы мәлім болса, атажұрттан бөлек ел-елге бөлінуіміз қанша дегенмен ықпал жасап, сөздік қорымызға, сөйлемдік «жолымызға» кейде көзге көрінерлік өң мен өзгерістер енгізгенін мойындауға тура келеді. Мына екі қайырым сөз-сөйлемдердегі атажұрттағы бізге кейбір түсініксіз сөздер соны айғақтаса керек. Рас, Хысұй – тарихи атау, бүгінгі Хуанхы (Сары өзен) дариясының ерте замандағы аты. Қытайлық қазақтарға  фамилия деген орыс сөзі, бәлкім, орыстанған бізден барған шығар; ал өргін (тақты сарай, орда) сөзін біз енді қытайлық қандастардан алсақ артық болмас. Менің жеке басымды романды оқығанда ойлантқан бодан сөзінің тегі бізде пайымдалып жүргендей, орыстың подданные сөзінен шықпай, бәлкім Білге қаған, Күлтегін жазбаларындағы бұдын (халық деген мағынадағы) деген сөзінен төркін тартқан шығар.

       Ары қарай романды оқи отырып, біз осындай тілдік соны сөз, тың ұғым, қазыналарға жиі жолығатынымыз бар. Базбіреулерін осы жерде-ақ келтіре кетсек: баһандай, Хан әулеті (қытайлық Хән династиясы), қаругер, үйірме (біздегі мағынасы бөлек), тайху (қағанша ана), таянғы (ордалық есік ағасы), даяшыбекше (ордалық қазынабек, басқауылбек үстінен қарайтын кәнизактарды басқаратын әйел), уаң (хан, бек, би), тегін (тектілер – қаған, патша, күнби ұрпақтары – төрелер), құт (өкімет, әкімшілік), барқ (ғимарат), тияние (көк ие, тәңір), уәли ахт (қаған мұрагері), жазынды, Балыххаш (қазіргі Балқаш көлінің ежелгі атауы), Қызылкүрен (Үйсін ұлысының қысқы астанасы), көл білге (көп білетін, данышпан), ешкінші (хабаршы, пошташы), Текхас (қазіргі Текес өзені), тәңіржар, алас (от), Күнби(Үйсін ұлысының Елбасысы), қаргу (қарауылхана), жатқақ (түнгі күзетші), тұрғақ  (күндізгі күзетші), өтек (қалқа, жамбыл), өркек (қалқа бұрышы), ым (белгі, дабыл), құдыз (зайып, қатын), жабғы (аймақ, өлкебасы), ирая(солтүстік), Тәңірқұт (хұн қағаны), Илеу (Іле), Лабхас (Жетісудың ежелгі атауы), дұғыс (шығыс), құрия (батыс), бөд (тақ, қағандық орын), бөлүн (уәзір), сол және оң дархандар (уәзірдің көмекшілері), алып шербасы (шоң саңгүн, яғни генерал), сол және оң зор тұтық, сү-шер (әскер, армия), үлем (ғұлама, ғалым), йортұғ (ту маңында жүретіндер), арқыш (сарт-саудагер), битік (бітік – жазу), әлімға (қаған, күнбилердің хатшылары), төкіндеу (қашау, ою, таңбалау),  айұқ  (қорғаушы), қам (бақсы), саурұн (құрылтай, жиылыс), түзүт (ереже), Наймантау (бүгінгі Шыңғыстаудың Шыңғыс хан шабуылына дейінгі атауы), тағысын-тағылар… Жерде жатқан сөз жоқ десек, әрбір сөз – тілдегі бір тірі ағза болса, мына тосын ұғым, көне сөздер де «Елжау Күнби» романы арқылы жан кіріп, бойына қан жүгіріп  ортамызға оралып отырған жоқ па?  Тегі бөтен болса да, Саншора Күнбидің қытайлық күнбишесі Шайжандай, Абылай ханның Кенесары төрені туған  қалмақ қатынындай өркенімізді өсіріп, керегемізді кеңейте түсеріне күмән кем.

     Осы тұрық-тұрғылардан келсек, романның өзек-тіршілік ағыны, парасаты мен философиясы,  оқырман қауымға берер тарихи танымы, сол арқылы  Қытай қазақтарына, дүйім қазақ халқына түйсінтер тағылым-тәрбиесі Үйсін ұлысының бірте-бірте күшейіп, Хұн қағанатына бодандықтан құтылып, елдікке жетіп, бостан да байтақ жеке қағанат болып  қалыптасуына құрылған. Нақ қазіргі Қазақ Елі дербес мемлекет болып бой түзеп, іргесін нықтап, шекарасын мықтап, шаңырағын биіктете түсіп, жаңа Ақ Орда болып қалыптасып жатқан уақытта Үйсін ұлысының бұдан 2100 жыл бұрынғы тіршілік-тынысы ілгері мемлекеттік жүрісі, бастан өткерген тәжі­рибесі мен рухани күш берген қасиет-киесі соншалықты қажетті де құнды екені ақиқат. Иә, алғаш Үйсін ұлысы да Хұн қағанаты құрамында болған. Бала Елтайдың ажалдан аман қалып, жастай таққа отырып, бірте-бірте Елжау Күнбиге – қабырғалы да қаһарлы елдің құдыретті Күнбиіне айналуында да осындай сыр, нұр, жыр жатыр.

      Сонымен, бұдан ары да сөзді соза бермей осыған дейінгі «Елжау Күнби» романынан танығанымызды, тапқанымы­зды түйіндеуге көшсек, бұл шығарма – кесек те кенен туынды, Елжау Күнби – дара хан, ет пен сүйектен жаралса да, кілең табалдырықтан төрге өрлеген, қиынға құлаш сермеген, жауға есесін бермеген, елін елдіктің шыңына жетелеген жан. Ал Бөжей жабғы – қандай ер, қандай кемеңгер екенін романда көрдік. Баршын сұлу. Жүзі сұлу ғана емес, ең бастысы – өзі сұлу. Келген елі еңсесін биіктету үшін үлкен үлес қосқан Қаңлы қызы, қазақ жұлдызы. Хан әулетінен келген Шайжан ару… Бұлар – сонау-сонау қадым ғасырда бізден 2100 жыл бұрын өмір сүрген баба­ла­рымыз, аналарымыз, жігіт-қыздарымыз қандай биік, текті; дені ел үшін, деу үшін туған ұлдар, қыздар. Ал  базбі­реулері – дау жоқ, қарақан басы, құлқыны – жел үшін, жеу үшін туған құл-күңдер.  Түйіп айтқанда, мұның бәрі тек солардың өз бітімдерінің жемісі, сол уақыттағы тарих­тың, жаумен күрескен, жамандықпен тірескен хан-халық­тың арқасы ғана емес, автор – дарынды жазушы, талантты тарихшы, ғалым-қаламгер Сұлтан Жанболатовтың та  жазушылық  жұмысының жемісі,  нұрлы ісінің жеңісі.

 ***

      Сонда бұл айтылғандарға қойылатын нүкте не,  жоға­рыда жазылған жайлардан шығатын қорытынды қандай?! Қорытынды осы романның өзінде тұр. Жазушы автор да Елжау Күнбидей дана, Баршын сұлудай сара болмаса, Шайжан арудай толғанысты бастан кешпесе, Бөжей ердей, Құтби батырдай ыстыққа күйіп, суыққа тоңбаса, халқына пана болмаса, мынадай мықты тарих, ұлыс құрған, түу сонау-сонаудағы бұлдыр-бұлдыр жылдардың төрінде бұлдырамай қасқайып тұрған халық бізбен осылай  аса қымбат та етене елдеспес еді, бүгінгі ұрпақ-мұрагерлерімен жақын да жарқын жүздеспес еді. Ендеше осы тарих-кені терең қазылған, халық-асылы жарқыратып жазылған Шоң Шығарма кейіпкеріміз, абзал ағамыз, асыл жағамыз Сұлтан Жанболатовтың Елі үшін еңіреген Ер, халқын сүйген жүрек жалауы желбіреген   Ұл, халқына ұлық ұлт, ұлы ұлыс бол деу үшін туған қаламгер екенін қапысыз айғақтайды.

       Мақаламыздың басында айтылғандай, Сұлтан ағамыз­дың айтылған қырларына, жан сырларына ірі қоғам және мемлекет қайраткері, ғалым, ұстаз, журналист екенін қайта­лай айтып қоссақ, оның Абай  айтқандай;  салқын Ақыл, ыстық қайрат, жалын Жүректі бірдей ұстап, берен жұмсаған «елден ерек Толық Адам», толағай Азамат екеніне көз жеткіземіз. Ол бүгінгі күндері де өзі өсіп-өнген, жүрегіндегі шырақты жаққызған, шырқау қияға қанат қаққызған алып Қытайына қоса ардақ Қазақстаны үшін де жан аямай, қайратымен де, қаламымен де еңбек етіп, үлес қосып келеді. Бұл үшін бір-ақ мысал келтірсем, ол 2003 жылғы желтоқсан айындағы еларалық «Қазақ Елі» газетінің №43 санында берген сұхбатында тарихи Отан кеденіндегі келеңсіздіктер үшін шырылдап, осындағы агенттік бас­шылығына Бердібек Сапарбаев келгеннен кейін басталған жақсылықты жарқырата айтыпты: Оңалу «алдымен басшылыққа байланысты. Хан қыли болса, халық соқыр болуы ықтимал… Қазіргі Қазақстан кеденінің төбе биі Бердібек Сапарбаев – дұрыс адам. Ол өз саласындағы жұмыстың бәрін оңдап жатқан сыңайлы. Бекеңді ертеден білуші едім. Ұлтжанды, отаншыл, саналы, ақылды, қабі­летті, таза жігіт болатын. Мұны оңдап жатқан сол азаматтың командасы ғой.  Екінші жағынан, елдің жағдайы да жақсарып келеді…». Осындай Толық кісі, Толағай Аза­маттың туған Қытайында лайықты қадірленіп келе жатқа­нын айту парыз. Ол – алған алуан сыйлық, марапаттарын айтпағанда, Қытай Халық Республикасы  Жазушылар одағының мүшесі. Оның өмірбаяны қытайша жарық көрген «Әлемдегі әйгілі адамдар», «Қытайлықтардың осы заманғы ұлт мәдениеті» энциклопедициясына кірген. Үлкен құрмет пе? Дау жоқ. Сіңірген еңбегін бағалау ма? Әрине. Ал, біздер Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Сұлтан Рамазанұлы  Жанболатовты қаншалықты білеміз? Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы Төралқасының бес саусақтай 5 мүшесінің бірі Сұлтан Жанболатовты қаншалықты құрметтеп келеміз? Оның «Елжау Күнби» романы 2000 жылы баспа бетін көрсе, содан бері ғалым, қаламгер, қайраткер Сұлтан Жанболатовты атажұртына, қалың қазағына таныстырып, таныту үшін және не істелді?! Ең болмаса мына үлкен мүшелі – 80 жылдығы кезінде  қандай қызмет жасап, құрмет көрсетпекпіз?!

       Өкінішке орай, мұның бәрі – сұрақ. Ал, өз басымның жауабым – осы мақаланы жазуым. Оқырмандар атынан, Қазақстан Жазушылар одағы атынан сыншы інісі, қаламдас әріптесі ретінде басын бағалап, бітірген біраз ісін саралап отырмын. Мақалама қояр нүктем – ол атына заты сай Адам, көп еңбек бітірген, халқына қалтқысыз қызмет істеген Азамат. Миллиардтар отаны Қытайда да ұлтан болып жүрмеген, Сұлтан болып жүрген Қазақ Ұлы.

      Иә, ол – халқымыздың бір жай, құр сұлтаны емес, бай, нұр Сұлтаны!

 

      Ол –  1993 жылдан Қытай Халық Республикасының Халық депутаты. Бүкілқытайлық Халық Құрылтайы тұрақ­ты комитетінің (парламенті) аз ұлттар комитетінің мүшесі. 1996 жылдан ШҰАР Халық Құрылтайы  тұрақты комите­тінің мүшесі. Ал, осындай әрбір атақ-абырой, құрмет-қызмет, мүшелік-төрағалық бір-бір сөйлемге сыйдырылып хабарланғанмен, әрқайсысының астар-аясында, салқар саясында төгілген маңдай тер, жұмсалған еңбек,  жиналған жеміс, жеткен жеңіс, жүрек жарығы, сана парығы, бөлінген  көңіл – бір-бір өмір жатқан жоқ па?! Таратып айтсаң –  жеке кітап, түйіп айтсаң – жанды мақала…

         Бақыт САРБАЛАҰЛЫ

толығырақ

f3f861d44af4d432391a2e0cb448fba8_resize_w_520_h_

         Қытайда қазақ тіліндегі тұңғыш көп сериялды телефилім «Қаңлы хикаясы» Тарбағатай аймағының Толы ауданында түсіріле бастады. Фильмді түсіру қызметі межемен желтоқсан айында аяқтап, келесі жылдың сәуір айында көрерменмен жүздеседі, деп хабарлайды Baq.kz тілшісі.

     «Халық торабының» мәліметінше, көп сериялды фильм «Қаңлы хикаясының» түсірілім жұмыстары, басталу, аяқталу мерзімі туралы ақпараттар Шинжияң телевидениесінде хабарланған. Аталған телефильмнің режиссері Күрес Қабденұлының айтуынша, сериялдың бас кейіпкері Ақбелдеу ауылы Қаңлы қыстағының жас партия секратары Ұлан есімді азаматтың төңірегінде өрбиді.

     Фильмде жаңа ғасырдағы қазақ тұрмысы және көшпелілер өмірінің сан қилы тұмыс салты көрініс табады.

        https://egemen.kz/2016/11/22/76317    

толығырақ

 

      Жақында Шынжаң ұйғыр телеарнасының «Шырын түс» бағдарламасының тақырыбына арқау болған қандасымыз Зайра Асейінғазықызының ізгі істері Қытай халқын тебірентіп, әлеуметтік желілерде қызу талқыланып жатыр, деп хабарлайды ҚазАқпарат тілшісі.

       Бағдарламада белгілі болғандай, Зайра Асейінғазықызы ата-анасынан айырылған жарымжан балаларға арнайы орталық ашқан екен. Ол осы күні аталған орталықта әр ұлт өкілдерінен 62 мүгедек әрі жетім балаларды өз қамқорлығына алып, оқытып, түрлі қажеттіліктеріне көмектесуде. Зайра бұл ісін өзінің басынан өткен тағдырымен байланыстырады.

«Менің өзім 4 жасымда жетім қалдым. Ер жетуіме, өмірімдегі қиын кезеңдерді еңсеруге көптеген мейірбан адамдар көмек берді. Кішкене кезімде тұрмысымыз өте төмен болды. Сонда, кейін ер жеткенде, өзім секілді жетім балаларға жәрдем қылсам, маңдайынан сипасам деп армандайтынмын. Мектеп бітіргеннен кейін жоғары оқу орнына түсуге қаражатым болмады. Сосын зауытқа тұрып, ауыр жұмыстар істеуге мәжбүр болдым», - деп әңгімелейді Зайра Асейінғазықызы.

      Осылайша ерте жастан еңбекке араласқан ол көптеген қиыншылықтарды бастан кешкенін айтады. Сырқаттанып төсек тартып қалған кездері, тіпті, 40 күндей тек құрғақ нан жеп, қайнаған сумен өзек жалғаған кездер болыпты. Әйтсе де, тағдырдың ауыр сынағын еңсеруге мейірбан жандардың көмегі көп септігін тигізген.

«Ауруым асқынған кезде жеке емханасы бар бір дәрігер кісінің арқасында тегін емделіп, жазылдым. Бұл маған жігер берді. Ақшам жоқ болса да, өмірде жақсы адамдар бар екеніне көзім жетті. Кейін көшеде нан сұрап, қайыр тілеп жүрген бір әжені көріп, әңгімеге тарттым. Ол кісінің балалары өмірден ерте озыпты. Мен әжеге көмектесіп, оған бала болдым. Осылайша өмірден өзіме көптеген аналар, әкелер таптым. Өзім көрген қиындықтарды бүгінгі жетімдер көрмесе екен дедім. Сол үшін ата-анасынан айырылған мүгедек балаларды жинап, бауырыма бастым. Олардың өнерін ұштауға, өмірден өз үлестерін алуға барынша жігерлендіріп келемін. Бүгінде 8 ұлт өкілінен 62 балам бар. Олардың бірінің әкесі жоқ, бірінің шешесі жоқ, біреуінің аяғы жоқ, бірінің көзі көрмейді», - дейді Зайра Асейінғазықызы.

      Оның айтуынша, бұл әлем жақсы адамдарға толы. Өмірде барлық адам тең. Алайда, солай бола тұра, адамдар ақшадан, жақсы өмірден жалығуы мүмкін, ал ізгілік пен махаббаттан, қамқорлық пен мейірімнен адам баласы еш жалықпайды.

«Мен бұл жетімектерді ізгі-ниетті жандардың көмегінің арқасында бағып жатырмын. Көмек қолын созатындар көп. Қазір балаларымның 20-сы үйленді. Мен осы ортада жүріп көптеген әсерлі, ізгі істерге куә болдым. Бірде 23 жастағы он екі мүшесі сау, оқыған қыз келіп, көзі мүлдем көрмейтін зағип жігітпен бас қосты, отау құрды. Айналасындағы біраз жұрт оған: «Сен оқығансың, болашағың бар қызсың, неге мүгедек жанға өз тағдырыңды байлайсың», деп қарсы болды. Сонда әлгі қыз: «Мен бұл дүниеден ештеңе істемей өтсем де, осы жігіттің қос жанары болайын», - деді. Міне осыдан артық қандай адамгершілік, қандай ізгілік бар», - деп көзіне жас алады Зайра Асейінғазықызы.

      Бағдарлама барысында, Зайра Асейінғазықызының тәрбиесіндегі жарымжан қазақ қызы ән салды және қолы жоқ, құлағы естімейтін, сөйлей алмайтын баланың аузымен, аяғымен салған суреттері көрсетілді. Сонымен бірге бағдарламаға қонақ ретінде шақырылған кәсіпкерлер қайсар қазақ қызының мейірімділігіне, ерлігіне алғыстарын білдіріп, өз көмектерін жасады. 


толығырақ

      Алтай бетінде өмір сүрып, 1930-1950 жылдары Қытайда болған аласапыран заманда өмір сүрген Қайыспай палуан туралы аңыздар сол жақтағы қандастар арасына көптеп тараған. Енді сол атақты палуанның немесі нақты деректерге сүйеніп жазған жазбаны назарларыңызға ұсынамыз.
      Күш иесі атамыздың, тарихи барыстарын, кесек тұлғалы алып күш иесі екендігін жазудан бұрын, мына ескертуді жаза кеткенім жөн сяқты; мен Қайыспайдың қара шаңырағын ұстаған үшінші ұлы Мәдидың үшінші баласымын. Әкемізді «Әле» деп, ата баласы болдық та, балуан атамыздың атымен аталамыз. Есейіп-ержетіп, егде тартқан ағайынды бәріміз де әкеміздің атымен аталып көрмедік. Ендігі бір айтарым – палуан атамыз бұл дүниеге келіп көшкеніне 70 жылдан асты. Осы тарихи барыстарды қолмен қойғандай дәл баяндау ауыр келеді.

      Өйіткені, нақтылы хикаяларын білетін кездерде «Мадениет төңкерісінің» алапат апаты болды да, байтал түгіл, бас қайғы болып, «шетке байланғандар» қатарында ұлы әкеміздің атын атаудан да жасқандық. Заман оңалғаннан кейін, әкеміз Мәдидың айтып бергенінен жазып алған едім.

      Балуандығы мен алып күші әр түрлі болып жазылып жүр. Міне, осы рет қарашаңырағын ұстаған ұлы Мәди, қолынан аттандырған шешеміз Зияқанның айтулары бойынша жазылды әрі екіншы ұлы Зейнелқебденның айтқандары негіз етілді. Әке-шешемізден, білетін ақсақалдардан сұрай жүріп, қағаз бетіне түсіргенімді жақын жұрағаттарға ұсынып отырмын.

Қысқаша мәлімет

      Қайыспай Иісұлы, 1866 жылы Алтайдың Сарғусын деген жерінде дүниеге келген. 1961 жылы желтоқсанда, Шіңгіл ауданының Арал ауылдығы Байшың қыстағында 95 жасында қайтыс болған. Қайыспай әкесі Иістен 9 жасында қалады. Иіске қарасты бір қанша отбасына жастайынан басқалқа болып, әкеден жастай айрылып, көп азап тартып жапа-машақатта өседі. Қайыспайдың әкесі Иіс ел құрметіне бөленген ақылгөй, іскер адам болыпты. Тұрмысы қоңыр қалта болса да Алдай ауылының арқа тірер тиянағы, ел ағасы болғандықтан бүкіл ауыл ол кісіні ақылгөй, дана тұтып, оның айтқанын екі етпей орындайды екен.

       Қай жылы екені белгісіз, үлкендердің айтысында Алтайдың Шеміршек өңірінде «қызыл аяқ қаптаған жыл» дейді (Аяқтарын қызыл матамен буған қытай әскерлерінің Шинжияң өңіріне қаптап келуі. Ред.). Иістің 27 жастағы кезы болса керек, Алтайда ашаршылық болып, халық азып-тозыпты.

Осы жолы Иіс ауылды бастап, Боғдаға көшпекші болады. Көшер алдында Иіс жанына жеті жолдасын ертіп, Үрімжіге (бұрынғы аты Дихуа) барып, мал саудасын істейді. Малды тайтұяқ күміске, ұн-шайға айырбастайды. Сауан ауданының Айғайқұм деген жерінде, жол тосқан қарақшылар ере жүріп, түнгі ұйқыда тиісіп, шайқас үстінде жеті жолдасымен бірге шейіт болады. Иістің мал саудасын істеп кеткенін білетін жақын туысы Жәңгір Атыкұлы саудашылардың кешіккенінен алаңдап, артынан бәріп, жеті шейіттің сүйегін іздеп тауып, түйемен артып әкеліп, Алтайдың Сарғусын деген жеріне жерлеген.

      Қазір ол жер Шеміршектегі «Жеті шейіт» деп аталады. Қайыспайдың әкесі Иістің шайқаста қаза болған кезде үстіндегі мата жейдесі қан дағы мен қара шаңырағында әлі сақтаулы. Немересі Дағыстанмен келіні Нұржәмила қастерлеп сақтап келеді.

«Қайыспай» атының қойылуы

        Қайыспай туып жатқанда, Иіспен дос болып өткен моңғолдың Ламжа деген төресі бұйрықша келіп, Иістің үйіне түседі. Иіс «шілдеханаға қатынас» деп Ламжа төрені жібермейді. Ламжа төре қонып, қайтарында Иіс ырымдап: «Шыңғысхандай батыр әулетінің ұрпағысың, мына жаңа туып, шілдеханасы болған баланың атын қойып бер» деп өтінеді. «Рұқсат етсеңіздер, баланы әкеліңдер. Бетін ашып көрейін, дінім болек болса да, ниетім ақ, атын қойып бер деп өтіндің» деп ат қоюға мақұл болған соң, түйе жабағысына ораулы жатқан баланы алдына алдырады. Ламжа төре баланың бетін ашып: «Балаңның сүйегі сом, маңдайы жазық, көзі өткір екен» деп қасындағы атқошысына қанжығадағы қайыс арқанды алдырып, баланың үстіне тастайды. «Менің сыйлап, ат қойғаным осы болсын» дейді. Сонда Иіс отырып, «Онда баламның аты Қайыспай болды ғой. Жарайды, қайыс берык болады. Ал, қайыстай адам қайыспайтын қайсар болар» дейді. Сонымен, Қайыспай деген ат осылай қойылған екен.

       Ламжа төренің ақ тілегі Қайыспайға дарыды ма, айтса айтқандай, Қайыспай қайыстай шыдамды, алып денелі, кең жауырынды, керме иықты, мұрынды, саусақтары салалы, аяғы талыстай, әрі балуан, әрі батыр, жаужүрек азамат болып ержетіпті.

Тегі және ұрпақтары

      Қайыспай өмірінде ешкімнен беті қайытып көрмеген. Еркөңіл, ойына келгенін бөгелмей айтатын, гүрілдеп сөйлейтін жуан дауысты, ауызы дуалы адам екен.

     Қайыспай бес Шақабайдың (Керей ішінде Жантекей руынан) бесінші баласы – Балықбайдың үлкен ұлы Түлкібай деген атасынан тарайды.

        Түлкібайдан Бәйтерек, Алдай, Қалдай, Төкен деген төрт ата болған. Қайыспай балуан Алдайдың үлкені Иістен туады. Иістен Қайыспай, Боранбай екі ағайынды.

      Қайыспайдан Камал, Жұніс, Мәди, Әди, Зейнелқабден бес ұл. Зәуре, Зария деген екі қызы болған. Зария бертінге дейін Швецядағы кіші ұлы Ақтархан Демйрдың қолында болып 2006 жылы 113 жасында дүниеден озды. Інісі Боранбай мүкіс тіл, момын адам болған екен. Кіндігінен Қадиша, Әлизан деген екі қызы болған. Қадиша 85 жастан асты, қазір Баркөл ауданында.

      Ал, балуан атамыздың қайын жұртының сүйегі Қарақас. Ұлы шешеміздің аты Сақыш. әкесінің аты Жолжақсы. Рақшай деген мықты серік қайнағасы болған.
      Бұл жерде айта кететін бір іс, әлемге айгілі спортшы Мұстафа Өзтүріктің (Мұстафа Өзтүрік Кабенұлы) әкесі Кабен Қайыспай балуанның туған жиені. Мүмкін, нағашы жақтан дарыған болар, Кабен ел ауа көшкенде Түркияға барған. Халық арасында той-думан, ойын-сауық, палуан күресі болмай тұрмайды. Сол жердегі қазақтарды қойып, күресемін деген түріктерді шаң қаптыра берген.

      Сондықтан жиналған түрік азаматтары «Мынау өзі түрікше күреседі екен» деп таңданысады. Осылайш,а кіммен күрессе де, бәйгені ала берген Кабен «Өзтүрік» аталып кетіпті. Содан баласы Мұстафа Өзтүрік деген фамилияны алған.

Шіңгілден Пәкістанға дейін

      1934 жылы (ит жылы) 9 айдың бас шенінде елдің көбі жайлаудан күзеулікке түсіп, санаулысы ғана жайлауда отырған кезде Моңғолиядан бірнеше жүз атты әскер, бір бомбылаушы ұшақ Шіңгілге өтіп шығып, қазақтарға жантүршігерлік қырғындау жүргізеді.

Осы қырғында Ханкелді, Секел елінен 100-дей адам ғана тірі қалып, 540-тай адам қырылған екен. Сонымен, елді қырғынға ұшыратқан Моңғолия әскерлері Ханкелді, Секел руының заңгісі Жылмасбайды ұстап, Моңғолияға алып кетеді. Ел аузында бұл реткі ауыр қырғыншылықты «Жалғыз аэроплан оқиғасы», «Ханкелды, Секел қырылған заман», «Байқадам шабылған заман» деген аттармен атайды. Сірә, қалай атаса да бір күн, бір кезде болған бұл аянышты қырғында «Шыңгіл елінен 800-дей адам қырылып еді» дейді оқиғаның басы-қасында бірге болғандар.

       Тұтас Алтай тарихында болып көрмеген бұл реткі қырғыншылық оқиғасы Өр Алтай елін қорқынышқа душар етіп, аласапырандық ала келіп, бір бөлім елдің босқын болып ауып кетуін туғызды. Қазан айында сарбас Қабдолла, молқы Қапталбай, Салхиден, ителі Сұлтаншәріп, шақабай Қайыспай, тасбике Адубай, Турабай қатарлы адамдар бастаған Өр Алтайды мекендеген 2000-нан астам түтін ауып, бір бөлімі Бәйтік-Қаптық арқылы, енді бір болімі Жемсары, Мори, Шонжы арқылы Баркөлге барады. Міне, бұл 1934 жылдың қазан айы еді. Өр Алтай қазақтарының Шиңхай-Тибет мұздықтарын басып өтіп Түркияға ұласқан қайғы қасіретке толы көшытің бастауы еді де Қайспай әулетінің 14 жылға созылған сергелдеңінің басталу нүктесі болатын.

      1938 жылы Баркөлде қалған қалың елді тоздырып, қытай әскері тағы да Қабдолла Буратайұлы (сарбас), Қайбар Буратайұлы, Қожамберген Жамысбайұлы, Жеңісхан Қамысбайұлы деген атқамінерлерді ұстап кетіпті. Қалған ел ағалары «Гансу жақтағы дүнген жеріне быіз де көшелік», деп жолға шығыпты. Сонымен, Сұлтаншәріп Зуқаұлы (ителі), Заиып тайжы (базарқұл), Алпыс Доданұлы (молқы), Сыдық шаңя (секел), Нұрғали үкірдай (шақабай), Аянбет үкірдай (уақ), Мардан үкірдай (қазыбек), Хамза Жақияұлы (найман), Қасым батыр (меркіт), Ырғайбай шаңя (ителі), Дәуітбай (қарақас), Қайыспай балуан (шақабай), Іркітбай (жәдік), Тәмен шаңия (секел), Жылқышы (қарақас), Шақпақбай (уақ), Ілияс (жәдік), Деле заңгі (жәдік), Жанәбіл (тасбике), Шерікбай (молқы), Құмар (сарбас), Еренхан (секел), Құлбай Намазбайұлы (секел), Қармыс (шыбарайғыр), Ысмағұл (қарақас) қатарлы ру басыларымен бірге қытай әскерімен жауласып, бірін-бірі өлтіріп, малдан, жаннан айырылып, азып-тозып, Гансудың Шиңхайға жақын Дақоба деген жеріне көшіп келеді.

       1939 жылы шілде айында біздің аталармыз Зайып, Алпыс, Мардан, Секей, Іркітбай, Дәуітбай, Қошуыт дегендердің ауылымен бірге көшіп, Тибет шекарасына жақын қалғанда, дүнген әскері қуып жетіп, елдің жарымын қайта айдап кетеді. Бұл жерде қатты қиыншылық болып, біреудің атасы кетіп, баласы қалған, баласы кетіп, апасы қалған. Бір-бірінен айырылып қалған адамдар көп болады.

       Сонымен, Тибеттің Доланшан деген жеріне келіп жетеді.

       1940 жылы Тибет пен Кашмирдың шекарасына келген. Содан бірқанша күннен кейін Ладақ деген ауданға жетеді. Қақпайға көніп, бір ай көшіп, алды-арттары әскер, көшпен бірге атты-жаяу еріп жүрген екен. Пакістан шекарасына жақын Мұзафарабад деген қалаға келіп тұрақтаған. Бірақ, бұл жерде адамдар сары ауру, холера болып, өле бастаған да 6 айда 600-ден астам адам қайтыс болған.

        1941 жылы Пакістанның Трнава деген жеріне барған. Дәл осы жерде 7-8 айдың ішінде мыңға жуық адам қайтыс болады.

      1942-1943 жылдарда Шатырал деген жерге барып, қоныстанған. Одан біздің ұлы аталарымыз осы жерде 7-8 жылдай болып соңында атам: «Өлсем ата-бабалармының жанында жатайын» деп, қытай азат болды дегенді естіп, 1948 жылы Қайыспай бастаған 16 отбасы 80 неше адам өлгені өліп, қалғаны нелер машақатты бастарынан өткеріп, Жеркұт арқылы Мыңтеке асуынан асып, атамекенге оралған. Шинжияңда Шыңшысайдың зорлық-зомбылығынан безіп, жол азабын тартқан аянышты жағдайдан басқа, ата мекенге қайтып келгеннен кейын, палуан атамыз көзін жұмғанша ешқандай зәбір көрген жоқ. 1961 жылғы «зор секіруде» көп ауырмай қайтыс болған.

Палуандық істері

      Біздің ауыл 1885 жылдары Моридың құмында қыстап, Қызылқадам Иранбекті жаз жайлау, күз күзеулік етеді екен. Сол кездегі бес шақабайдың биі Тары, Шыбарайғырдың бййі Ұтмұқамет, шерушіден Сүгірбай, бейсы Мәмидің бас қосқан бір кездері, Қобдаға мал саудасымен сығайлап, 20 неше азаматты аттандырады екен. Қайыспай палуан Байқозы палуаннан бата алып, Тоқпайдың сынынан өтіп, екі палуандық арыста жеңіп, 19 жасқа келген кезі. Бұл жолы оған өзінің жақын туысы Құшык бірге барыпты. Сол сауда сапарында қайынағасы Рақшай да бірге екен. Олар айдап барған малдарын айлап жатып саудаға салып, шаруаларын бітіріп, қайтар жолында Қобдадағы моңғолдың көкмоншақты төресі Доржы жалғыз ұлына келін түсіріп, тойға қатынасуға шақырып, бір апта ерулетіпті әрі оларға тойдың құрмет сыйы бойынша, ат бәйгесі мен палуан күрестіру ойындарын көрсетіпті.

       Ойын кезегінде, «жүйріктерің мен палуандарың болса алып шығыңдар» деп, Доржы төре араға адам салады. Қайыспайдың қайнағасы Рақшай: «Бізде жүйрік болмасада, күш сынасар бала палуанымыз бар, палуандарыңыз жазым қылмаса түсіреміз» дейді. Сонымен, 19 жастағы Қайыспай моңғолдың ноқталап әкелген, жер тарпыған балуаны Доңғарамен күреске түседі.

Екі адам екі жағынан ноқталап әкелген алып денелі Доңғара палуанды қоя бергенде, жейде-дамбалшаң шыққан Қайыспайға екі уыс топырақты шашып, дамбалының бауын үзіп жібереді. Көзіне топырақ кіріп, дамбалынан айрылып, аяқ жағы жалаңаш қалған Қайыспай амалсыз қолымен жасқап, топты жұрттан қатты қысылады. Аралықта қайнағасы Рақшай: «Сенде бар шүметай еркек кіндіктінің бәрінде де бар! Шамаң болса, ал, қане. Жәнібек! Жәнібек!» деп топты жарып, айғай-шу көтереді. Ызаға булыққан Қайыспай жата қалып, Доңғараның тақымына кіре көтере ұстап, айландырып келіп, жерге «күрс» еткізіп, кеудесіне мініп, шөметайын басына соқтыра аттап кетеді. «Жәнібектеп» ұрандаған айғай-шу ішінен қайынағасы Рақшай оны артына мінгізіп, майданнан алып кетеді.

      Қайыспайдың осы палуандығына 40 құлаш кездеме, 100 ши лайлымбы, 100 шақпақ қант тарту беріпті. Сонда Доржы төре палуанын шыңғыртып дүрелепті. Майданнан алып кеткеннен кейін, Доржы төре «Палуандарың менің палуанымнан артық емес екен. Жәнібектерің алып кетты» деп, сонымен қоса кешірім сұрап: «Менің палуаным астамшылық істеді» деп Доңғараны жазғырыпты.

       Доңғара той тарағаннан кейін, төресіне өтініш қылып, Қайыспайдан кешірім сұрап, «Мені кешір, жаурыным жерге тимеп еді. 37 жасымда қапыда қалдым. Сенен жеңілдім, сенің Жәнібегіңнен жеңілдім. Арысқа ең соңғы түскенім осы болсын» деп көкбурыл атын ер тоқымымен тарту еткен екен. «Менің күшімді саған беріп, адалдығыңды маған берсын. Бірақ, өтінерім – еліңдегі моңғол халқына басынан аттадым деп айта көрме. Бұл Қобдада қалсын» деп тапсырыпты. Кейін барыс-келіс жасағандардан сұрау салғанда, Доңғара сол бойы арысқа түспей кетіпті деседі.

      Түркістан Қайыспайұлы

      2003 жылы 27 ақпан. Шіңгіл (Жалғасы бар)

      Дайындаған: Ұларбек Дәлейұлы

толығырақ

image

        Атақты алты томдық «Қылмыс» романының авторы, өмірінің қырық жылынан астамын Қытай түрмесінде өткізген жазушы Қажығұмар Шабданұлы туралы «Қазақфильм» киностудиясы түсірген «Елім-ай» оралмандар хроникалары деректі фильмінде мол мағлұмат беріледі. Фильмде жазушының өмірі мен шығармашылығы туралы құнды естеліктер айтылады.

     Талайлы тағдыр иесінің дүниеден озған күні қарсаңында «Қамшы» порталының оқырмандарының назарына сол деректі фильмді ұсынамыз. Фильмді "Қамшы" порталына Талғат Қажиакпарұлы әкеп ұсынды.

      Қажығұмар Шабданұлы (1925 жыл, Таңсық елді мекені, Шығыс Қазақстан облысы - 15-ақпан, 2011 жыл, Шәуешек қаласы, ҚХР) - жазушы.

      1930-шы жылдардың басында ашаршылықтан бас сауғалап, ата-анасымен Қытайдың Шыңжаң өлкесіне қарасты Дөрбілжін ауданына ауып барған. Жергілікті халықтардың мәдени-ағарту көтерілісі кезеңінде Дөрбілжіндегі «Қазақ-қырғыз ұйымын» басқарған. Алғаш рет 1958 ж. «оңшыл», «солшыл» деген саяси айыптаулармен сотталып, 22 жылға бас бостандығынан айрылған Қажығұмар жазасын Такламакан шөліндегі Тарым лагерінде толық өткеріп, 1980 жылы бостандыққа шығады.

      1986 жылы желтоқсанында ұлттық дербестікті көздейтін «Үміт» атты партия құрды және Қазақстанның астыртын ұйымдарымен байланыс жасады деген айыптаулармен, шетел жансызы деген желеумен 13 жылға екінші мәрте түрме жазасына кесіледі. Бұл жаза мерзімін ол Үрімжі қаласының №1 түрмесінде өткізеді.

     Қытай өкіметі тарабынан саяси себептерге байланысты қудаланғаны үшін Қажығұмар Шабданұлы қамауда отырған кезде адам құқығын қорғау жөніндегі «Халықаралық рақымшылық» (Амнести интернешнл) ұйымы оны «ар-ождан тұтқыны» деп танып, Қытайдың құзыретті ресми орындарынан ол кісіге байланысты әділ тергеу мен ашық сот жүргізуін жүйелі түрде талап еткен.

Шығармалары

       «Қылмыс» романы (2009), жалпы алты томдық кесек шығарма, жазушы барлығын қытай түрмесынде бітірген. Бұл шығармасында жазушы бас кейіпкер Біғәділ арқылы өзінің бастан кешкендерін баяндап шығады, 30-жылдарғы казаққа төнген аштық апаты, солақай саясаттың елге төндірген зардабы, Шынжаңға ашаршылқтан, қуғын сүргіннен қашып келген қазақтардың тіптіде мүшкіл қалге түскені, дүңгендер көтерілсі, қытайдың өктемдігі баяндалады. Жазушының бұл кесек шығармасы қазақ адебиетіне қосқан үлкен үлесі.

    «Пана» романы , үш аймақ көтерілісі кезіндегі Сұлубай батырдың әңгімесін арқау етіп жазылған тарихи роман.  


        http://qamshy.kz/home/show/5081

толығырақ

             Қазақ күресінен өткен әлем чемпионатында Алтайдың ар жағындағы қандастарымыздың арасында еркін күрестен Қытайдың көптеген жарыстарында жеңімпаз болған Солтыкен Көкішұлымен кездескен едік.

        – Сіз Қытайдағы ағайын ара­­сы­­нан алғашқы болып ха­лық­­а­ра­лық жарысқа қатыс­қан екенсіз.

       – Мен әуелі қазақ күресімен, одан кейін қытайдың жыңғойши деген күресімен айналысқанмын. Ол кезде күрес десе ішкен асын жерге қоятындар көп еді. Бізге дейін Серік Қожабай, Тұрсынғали деген кісілер шықса, одан кейін Көкенай, Жансейіт Қанатай, Нұрбек Қали, Мейрамбек, Мекеш, Нұрлан, Манарбек деген жігіттер келді. Осылардың ішінде еркін күрестен халықаралық жарысқа алғашқы болып қатысу маған бұйырды.  1979 жылы Үндістанда өткен Азия чемпионатында бел­дестім. Нәтижесінде төртінші орын алдым. Ал келесі жылы Иранда өткен әлем чемпионатында қола жүлдегер атандым.

        – Сол кезде сізге «Күрес патшасы» деген атақ берілді ме?

      – Кейін берілді. Мен 100 килодан жоғары салмақта күрес­тім. Жа­ңа өзіммен бірге талай мық­ты бал­уан­дардың да белдескенін айттым ғой. Олар өз заманы­ның мықтылары болған. Ал маған «Күрес патшасы» атағы 29 жарыста жеңім­паз болғаным үшін берілді.

     – Кеше сіз туралы біраз кісі­лер жақсы пікір айтты. «Солты­кен кезінде зілтемірді төбесін­де ойнататын, арқанға өрме­л­егенде, аяғына 20 кило ауыр зат­ты байлап алатын қытай балуа­ны­мен күрескен. Соны жеңген­де, исі қазақ­тың абырой-беде­лін арттырып, мерейімізді асыр­ды» деген еді.  Бұл қай кезде болды?

     – Ол мемлекеттік жарыс болатын. Сол кезде қытай балуаны: «Бүгін мен өз құдайымды атап шықтым. Сен өз құдайыңға сеніп күрестің. Сенің құдайың жеңді. Екеуміздің де күшіміз бірдей болатын. Бірақ сенің бойыңда бір құдірет бар сияқты» дегені есімде. Мен үшін тағы бір есте қалатын белдесу 1984 жылы болды. Иранның Тегеран қаласында «Такти» атты халықаралық турнир өтті. Осы сында Кубаның төрт дүркін әлем чемпионын жер иіскетіп, тәубесіне келтірдім.

      – Сізге балуандық, ақындық өнер ата-бабаларыңыздан жет­кен сияқты. Жазу-сызу, күре­су қан­да бар қасиет қой. Сіздің әке­­ңіз, атаңыз күреспен айна­лыс­ты ма?

    – Ол кезде күрестер той-тома­лақта, аста, басқа да жиындарда болатын еді. Менің Дүтбай нағашым үлкен жарыстарға қатыс­паса да, ел ішінде қара күші­мен кеңінен танымал болған. Біз бала кезімізде соларға қарап өс­тік. Күрес – қазақ халқының қаз тұрып, қадам басқан кезден бері келе жатқан ұлттық спорт түрі. Балалық шағымызда балуан десе, сол адамның жүріс-тұрысына, сөзіне, қимылына дейін еліктеп өстік. Сондықтан күрес қандай қиын-қыстау кездер болса да, халқымыздан қалған емес. Ол – біздің қанымызға сіңген өнер.

           Әңгімелескен Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан»

           https://egemen.kz/2016/10/08/65566

толығырақ


       Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық өлкесінде тұратын малшы қазақтардың тұрмыс-тіршілігі урбанизация және өнеркәсіп саласының қарқын алуына байланысты өзгеріп барады.

      Тянь-Шань тауларындағы ауылда 300-ге жуық қазақ отбасы тұрады. Олар мал өсіріп, көшпелі салтты сақтап қалған. Ақсақалдар болашақта көшпелі тұрмыс салтын ұстанатын адамдар қалмайды деп қауіптенеді, өйткені мал бағылатын жайылымдық жерлер азайып, жастар жағы қалаға кете бастаған.

         http://www.inform.kz/kz/kytay-telearnasy-shynzhandagy-malshy-kazaktardyn-turmysyn-korsetti_a2955749

толығырақ

       Құрметті оқырман, сіздердің назарларыңызға  KAZAKH.TV телеарнасының «Modern Nomads»  жобасы аясында шетелден келген қандастарымыз өмірінен және Ата кәсіп мұра туралы  түсірілген арнайы теле бағдарламаларды ұсынамыз. Түрлі саладағы қандастарымыздың жетістіктерін жалпақ жұртқа жария етіп, шынайы болымысымен көрсетіп елге, жұртқа танылуына үлес қосып келе жатқан жоба ұжымына алғысымыды білдіреміз.

     Шеберлік – өнер. Ондай шебер адамнан тараған ұрпақтың өнерлі болмауы мүмкін емес. Сәулежан осы сары шекпеннің шалғайын жамылып өскен жігіт. Бала жасынан өнерге жақын. Оның туған жері де киелі мекен. Қазақтың асқақ әншісі Әсет Найманбаевтың ән салып, сауық құрған елі.

      http://jezbuyda.kz/1460

толығырақ

         Бұл өңірдің күйшілік мектептері туралы кешенді зерттеулер бүгінге дейін болмады. Тек Шыңжаң өлкесінде тұратын күй өнерінің жанашырлары ғана монография, ноталық жинақ негізінде ғана бірді-екілі жинақтар шығарған. Бала күнімнен осы туып-өскен өлкемдегі күйшілік өнердің болашақ зерттелуі қатты толғандырды, соның нәтижесінде Іле, Алтай, Тарбағатай күйшілік аймақтарына көптеген этнографиялық экспедиялар жасап жоғалып бара жатқан (ән-күй, қара өлең, сыңсу, жоқтау, қисса-дастандар, ауыз әдебиетінің үлгілері, саятшылық өнеріне қатысты) баға жетпес қыруар материалдарды жазып алдым.
      Сондай-ақ, осы материалдардың бір бөлімін (100-ге тарта ән-күй) Елбасының тікелей жарлығы мен жарық көрген «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі», «Қазақтың дәстүрлі 1000 әні» 2009 ж, антологиясына енгізумен қатар М.Әбуғазы мен бірлесіп «Әшім және Іле аймағының күйлері» 2008 ж, атты хростаматиялық жинақ етіп баспа бетінен шығардым. Менің жинауымдағы күй аңыздары мен күйлердің ноталық нұсқалары 2009 жылы И. Тасмағанбетовтың тікелей қолдауымен жарық көрген «Шыңжаң қазақтарының рухани мәдениет үлгілері» атты көп томдық еңбекте жарық көрді

      Шыңжаң өлкесіндегі қазақтардың күйшілік мектебі жалпы жағынан үлкен үш аймаққа бөлінеді.

І. Іле аймағы. ІІ. Тарбағатай аймағы ІІІ. Алтай аймағы.

       Іле аймағы, жері жағынан Жетісу аймағымен шекаралас жаз жауыны мол, қысы жылы құнарлы аймақ. Қорғас, Шапшал, Күнес, Тоғызтарау, Текес, Нылқы, Құлжа аудандары қатарлы сегіз аудан бір қаладан құралып отралығы Құлжа қаласы. Осы сегіз ауданда ханзулар (қытай), қырғыздар, ұйғырлар, моңғолдар мен қоса қазақтар жиі қоныстанған. Негізінен Найманның Қызай тайпасынан басқа бір ауыл қоңыраттар, Албан-Суан рулары өмір сүреді. Бұндағы қазақтардың тірішілік көзі негізінен көшпелі мал шаруашылығы және жартылай отырықшы егін шаруашылығы. Іле өңірінде қазақ фольклорына тікелей қатысты ескі бақсылық сарындар, қара өлеңдер, жоқтау сыңсу, ауыз әдебиет үлгілері, саятшылық өнеріне қатысты құнды мұралар мен қоса күйшілік өнер жақсы сақталған. Іле аймағы күйшілік мектебі арыда Қоңқай, Қожекелерден басталып, төменгі кестедегі мұрагер күйшілер арқылы қаймағын бұзбай бізге жетті:

Қоңқай Шоқырақұлы (1838)

Қожеке Назарұлы (1823-1881)

Мазақ Жалғабайұлы (ХІХ-ХХ)

Тілеміс Есенұлы (1863-1920)

Тергеусіз Бәлекейұлы (1886-1947)

Мергенбай Ерденұлы (1843-1929)

Сыбанқұл Қалбасұлы (1865-1945)

Рақыш Қожекеұлы (1877-1951)

Әшім Дүңшіұлі (1896-1962)

Дәулет Мазақұлы

Әтіхан Исаұлы (1900-1973)

Имаш Асқарбекұлы (1922)

Камал Мақайұлы (1925)

Әліпбек Мәлікұлы (1928-1975)

Наурызбек Әбдісәметұлы (1930-1985)

Әбеуғали Әділбекұлы (1930-2003) Мәлік Әлиақынұлы (1936)

Қуанышбай Тергеусізұлы (1938-1984)

Үсейімбек Қолтықбайұлы (1938)

Сатыбалды Ыбырайұлы (1943)

Мыңбай Есперханұлы (1950)

Нәжіпқан Ахметұлы (1950)

Омарәлі Бекдәулетұлы (1954)

Мерекеәлі Бекдәулетұлы (1965)

Ұран Ақатайұлы (1966)

Нұрқуаныш Жұманәліұлы (1968)

Гымыңәлі Бекдәулетұлы (1970)

Нұрданқожа Сұлтанқожаұлы (1982)

     Іле аймағында көнеден бізге жеткен күйлердіңбасты ерекшеліктері: әуені, сарыны жағынан ескі бақсылық сарындар, қара өлең, жоқтау, сыңсудың әуендері жиі кездеседі. Себебі Іле аймағындағы қазақтарда күні бүгінге дейін салт-дәстүр таза сақталған. Мысалы: қыз ұзату тойы аяқталып, қызды жат жұртқа шығарып саларда ескіден келе жатқан жосын бойынша қыз ауылындағы сері жігіттер жар-жар айтып, қыздың басына бөртпе салып айнала қоршаған жеңгелері барған жеріне балдай батып, судай сіңуіне өсиет тәрбие негізінде қызбен қосылып сыңсу айтады. Ал кісі өлімінде де, сай сүйекті сырқырататын жоқтау айтылады. Ал бақсылар аруақ шақырып адам емдеудің алдында домбыраның орта шенінен «ре-ми» дыбысынан басталатын зарлы әуенді безілдете тартып-тартып жіберген. Іле өңіріндегі ескіден келе жатқан ойнамалы бақсылар домбыра және қобыз аспабында орындап айтатын өлеңдері болған. Мысалы: 1930-1940 жылдары Іле өңіріне танымал Мұса деген бақсы болған. Мұсаның баласы Қасейін де Іле өңіріне танымал бақсы. Осы Қасейін бақсының әуендетіп айтатын өлеңінің текісі мынандай болған:

Ой, алла-ау, пірім-ау,

Алпыс қойдың терісі.

Ау болмаған әулием,

Сексен қойдың терісі.

Жең болмаған әулием,

Тоқсан қойдың терісі.

Тон болмаған әулием,

     Ой, алла деңдер – деп шаңыраққа өрмелей жөнелетін. (Қасейін бақсыны көзімен көрген күйші Камал Мақайұлының өз аузынан жазылып алынды. 2011 жылғы экспедиция материалынан) міне осы бақсылық сарындар Қорқыттан бері жалғасып бізге жетті айдан анық. Себебі, жоғарыдағы айтылған бақсылық өлеңдердің тексі сонау арыдағы Қорқытқа қатысты жырлардан және Алмпамыс батыр жырынан да кездеседі. Сол сияқты қыз ұзатуда, адам өлімінде, бақсы ойнағандағы орындалатын әуендердің барлығы Іле аймағы күйлерінде мен мұндалап тұрады. Өзге шертпе күй мектептеріндегі күйлер орындалуы жағынан негізінен (көбінесе теріс бұраудағы күйлерде) орта буынның «до-до»дыбысынан, немесе кіші сағаның «до-соль» дыбысынан басталса, Іле аймағындағы теріс бұраудағы Әшімнің «Терме күй» атты күйінде, негізгі әуен бас буынның «Ми бемоль-Си бемоль»дыбысынан басталып орта буынға аялдамай, бірден сағаға кетеді. Ал Әшімнің «Ақ ерке» атты күйінде негізгі әуен «Си бемоль»дыбысынан басталып, бірден сағаға шарықтап шығады. Күйшілік өнердегі бұрын соңды кездеспеген бұндай ерекшелік Іле күйшілік мектебінің ірі тұлғаларының бірі Әшім Дүңшіұлының күйлерінен жиі кездеседі. [2,19-35-51-74 бб].

      Сонымен қатар Іле аймағындағы оң бұраудағы кейбір күйлерде кездесетін мелизимдердің ерекшеліктері өзгеше. Бұл ерекшеліктерді көбінде дәстүрлі орындаушылықтағы қолдан көріп үйрену немесе аса асқан құйма құлақтық қасиет арқылы болмаса тыңдаушы (үйренуші) байқамайды. Әрі бұндай ерекшеліктер ноталық жазбаға (нота жазушының есту қабылетіне байланысты) көп түсе бермейді. Яғни Әшімнің Шыңжаң өңірінде көп тартылып жүрген «Алмалы кеңес», «Нәсихат», Мазақтың «Кеңес» қатарлы күйлерінде кездесетін дыбысты тұтып алу «фложелет» әдісі орта буынның астыңғы «ре» дыбысына алынғанымен естілгенде жоғарғы «ре» дыбысы болып естіледі. Манағы астыңғы «ре» дыбысына алынған «фложелет» әдісін өте мұхият тыңдамаса үстіңгі бос ішек «ре» дыбысы болып та естіледі. Мысалы: күйші Камал Мақайұлының орындауындағы Әшімнің «Алмалы кеңес» күйінің 16 тактісінен басталып, 21 тактісіне келгенде алынатын «фложелет» әдісі екі түрлі болып естіледі.

       Соңғы тактідегі тұтып алу «фложелет» әдісі жоғарғы «ре» дыбысы болып естіледі. Мұхият тыңдамаған жағдайда, соңғы тактідегі тұтып алу «фложелет» әдісі төмендегідей бос ішектегі «ре» немесе бос ішектегі «ре-соль»дыбысы болып естіледі.

       Жоғарыдағы әдіс-амалдар көбінде қолдан көру арқылы парықталады. Жай қарағанда әуен жағынан ұқсас болғанымен, шын мәнінде беретін дыбыстық тембірі (бояуы) мүлдем бөлек. Жалпы тұтып алу «фложелет» әдісі бұл қазақтың күйшілік өнерінде өте жиі қолданылатын әдіс. Іле күйшілік мектебінің өкілдері қазақтың үлкен екі рулық тайпасынан құралады. Яғни найманның Қызай тайпасынан шыққан Қоңқай, Мазақ, Тілеміс, Тергеусіз, Әшім сияқты күйшілермен қатар Ұлы жүз Албан руынан шыққан Қожеке күйші бастаған күйшілер қауымы. Қожеке Жетісу күйшілік мектебінің және осы Іле күйшілік мектебінің ірі өкілдерінің бірі. Себебі, Қожеке 1823 жылы Жетісуда туылып 1860 жылдар шамасында Іле аймағына қоныс аударып Іле күй мектебінің қалыптасуына үлкен ықпал етіп, соңғы өмірі Іле аймағында өтті. Осы Қожеке күйлерінде де жоқтау, сыңсу, қара өлең сарындары мен қатар күй өнеріндегі жоғалып бара жатқан күй тартудың ескі әдіс-амалдары жиі көрінеді. Манағы талдаған тұтып алу «фложелет» әдісі Қожекенің «Нұрғазарын бұлбұл», «Сарыбарпы бұлбұл», «Қызайлармен қоштасуы» сынды көптеген күйлерінде кездеседі. [3, 38-47 бб.]

         Іле аймағы күйлері құрлысы жағынан және диапазоны жағынан да өзгеше дамыған. Іле аймағындағы күйлер күй құрлысының дамуы структураларын сақтай отырып, бас буыннан (бас шенінен) үлкен саға «ре» дыбысына дейін шырқап шығып әр күйдің тарихынан сыр шертеді.Сондай-ақ бұл өңірдегі күйлердің қағысы көбінде төмен қазақша күреп тартуәдісімен айқындалады.«Күреп тарту» әдісі дегеніміз – ескіден келе жатқан шертпе күй тартудағы оң қолдағы төрт саусақтың бір уақытта қимылдап, шерту әдісі. Бұндай әдісті халық арасында қазақы шертіс деп те атаған.

        Бұл өңірдегі домбыра аспабының құрлысы белгілі кезеңдерге байланысты өзгеріп отырған. Сондықтан аспаптың өзгеруіне байланысты күйлердің де құрлысы басқаша дамыған. Үш аймақтағы домбыралардың жасалу пішіні шертпе күйлерге арнайы арналып шанағы жалпақ (қалақ), мойны жуандау, перне саны (алғашқы үлгілерінде) 13-14 байламға дейін ғана болған. Бұл домбыраларға ерте кезде ешкінің ішегінен қолдан иіріп ішек тағып күй тартқан. Ешкінің ішегінан ішек тағылып тартылған күйлердің қазақы дыбыс бояуы басым болып қоңыр үнді болып естілген.

         Іле аймағындағы күйлер ертеректе ел арасындағы шеберлердің шауып жасаған 13-14 пернелі домбыра да тартылып, кейіннен Шаңхайдан арнайы қазақтың домбыра аспабын зерттеген ұлты ханзу (қытай) маманның құрастыруымен жасалған домбырада орындалды. Бұл домбыра бұрынғы домбыраларға қарағанда құрлысы жағынан үлкейтіліп 17 перне тағылып жасалды. Ішегі сым темірден тағылды. Шаңхайда алғаш жасалған домбыраның құрлысы негізінен ескі шаппа домыралардың құрлысын негіз етіп алып, шанағы жалпақ формада, мойыны ескі формадан ұзындау болып жасалды (мойнының ұзындау болғаны перне саны көбейгендіктен). Бұл домбыралар мен тартылған күйлер «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына Дәулет Халықұлы, Камал Мақайұлы қатарлы күйшілердің орындауында енді. [4,62-99 бб.] Шаңхайда жасалған домбыраға темір ішіек тағылғандықтан тартылған күйлердің үні Дутар аспабының үніне жақындау сыңғырлап естіледі.

         Қытайдағы домбыра үлгісі Шаңхайдан алғаш рет 1955 жылы сол үш аймақтағы көнеден сақталған домбыралардың үлігісінен алынып жасалды. Кейіннен 1975 жылдары Қазақстан шеберлерінің жасаған домбыраларының үлгісіне негізделіп жасалды.

         Іле аймағы күйшілік мектебінің ірі өкілдерінің бірі, Әтіхан Исаұлынан мұра болып қалған 17 пернелі домбыра.

 Суретте: күйшінің немересі Гымыңәлі Бекдәулетұлы.

            Ардаби Мәулетұлы, күйші, зерттеуші

        https://baq.kz/kk

толығырақ

 
          Қытайдан Астанаға арнайы келген қазақ қыз өзінің бірегей туындысын Ұлттық музейге тарту етті.    

      «Биылдың басынан бері асық жинап, жазда алшысынан тұрған 2 017 асықтан осы туындыны жасадым. Көріп отырғаныңыздай, бұнда Қазақстанның Мемлекеттік Туы бейнеленген. Осы ретте қазағымның асығы әрдайым алшысынан түссін деген идеяны негізге алдым»,-деді Құлан Жарқынқызы «ҚазАқпарат» тілшісіне берген сұхбатында.

         Сонымен қатар шебер қыз өзінің арманы туралы да айтып берді.

       «Қытайда мектепті тәмамдағаннан кейін Қазақстанға келіп, азаматтығын алу негізгі жоспарымда бар. Осы ретте алдағы жылы Елбасының атындағы Назарбаев Университетіне оқуға түскім келеді»,-деді Қ. Жарқынқызы.

     Айта кетейік, бүгін ҚР Ұлттық музейінде Қазақ көші басталуының 25 жылдығына және ЭКСПО-2017 көрмесіне арналған «Атамұра ұрпаққа мирас» атты ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Осы шара аясында шетелдегі қазақтар сақтап жүрген жәдігерлер, өткен ғасырда жасалған күміс ер, алаша, және басқа да қолөнер бұйымдары ұсынылған көрме ұйымдастырылып, осы құнды заттардың барлығы Ұлттық музейге сыйға тартылды. Конференцияға шетелден келген қандастарымыз, зиялы қауым өкілдері, ғалымдар, қала тұрғындары қатысты.

23 

4 

5






























































    http://www.inform.kz 

толығырақ

Фото: Адақ Шаймұратұлы

           «Сыбызғы мекені» аталған Құтыби ауданы торғайты қалашық центрлі мектебі көптеген жеткіншек сыбызғышыларды тәрбиелеп, жетістіріп келе жатқан өнер бесгі. Аталған мектеп Құтыби аудандық «Сыбызғышлар қоғамы» мен бірлесіп, оқушылардың сыбызғы өнерін дамыту, мектепті жалпы халққа таныстыру, сонымен бірге, алда келе жатқан құрбан айт мерекесін қарсы алу байланысмен тұңғыш кезекті «Бабалар сазы, бала жүректе» атты ойын-сауық шарасын өткізді – деп хабарлайды Baq.kz тілшісі.

       Сол жақтағы әріптесіміз Адақ Шаймұратұлының хабарлауынша, Торғайты қалашық центрлі мектебінің іргетасы 1935 жылы қаланған. Қазіргі кезңге жеткенде заманауи талаптарға үйлесетін, қызмет кеңселері жүйеленген, 104 оқытушы-қызметкері, 17 класс, 100-ден астам егінші-малшы перезенттері жатаққа жатып оқитын аудан көлеміндегі бірден-быр жатақты мектеп есептеледі.

       Жақынғы жылдардан бері бұл мектеп домбыра, сыбызғы, сурет курстарын құрып, оқушылардың әуестері бойынша тәрбиелеп, халықтың жақсы бағасын алып келеді.

толығырақ

 

      Келер жылы Әсет Найманбайұлының туғанына 150 жыл толады. Осыған орай, Шинжияңның Іле Қазақ автономиялы облысы Көкқамыр сахарасының «Бескеліншек» жайлауында «Ән салсаң Әсеттей сал» атты III кезекті ән байқауы өтті.

       Бұл шараны Құлжа ауданы Әулие ауылына қарасты Бөлекей қыстағының тұрғыны, жеке кәсіпкер Серікбай Әділұлы мен Қазақ Елінен экономика ғылымдарының докторы, жеке кәсіпкер Әсетттің туысы Айтуған Адамқұлұлы екеуі мұрындық болып, селбесіп өткізген.

       Бұл реткі ән байқауына Нылқы, Күнес, Құлжа ауданы, Бұратала моңғол облысы қатарлы орындардан халық әндерін орындайтын өнерпаздар келіп бақ сынады. Жыр додасының құрметті қонағы ретінде шақырылған Қазақстан Ресрубликасы Алматы қаласындағы Мемлекеттік Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық халық аспаптары мұражайының деректоры, Сыр бойының әйгілі жыршысы Ұлжан Байбосынова мен ұлттық музыка аспаптарының шебері Айтмұқамет Тежекенов қатысты

        Әсет Найманбайұлы (1867-1923) - қазақтың атақты әнші-композиторы, суырыпсалма ақыны. Қарқаралы уезінің Темірші болысына қарайтын 8 ауылда ( қазіргі Қарағанды облысы, Қоңырат ауданы, «Қызыларай» колхозы ) туған. Осы маңдағы Керегетас, Қызыларай таулары мен Қаршығалы өзенінің бойы Әсеттің атамекені болған.

       Әсет жеті-сегіз жасында Көктума да (қазіргі Семей облысы, Мақаншы ауданы, Бахты ауылы) Зейнулла имамның медірессесінде оқиды. Он төрт-он бес жасқа келгенде әкесі өліп, Көктал болысындағы нағашысына барады. 14-15 жасында - ақ ақындық, әншілік өнерімен танылған. Әсет - ең алдымен ақын. Оның кейбір өлеңдері құдайға сыйыну, дінді уағыздау сарыны байқалады.
       Әсет – асқақ әнші, дарынды халық композиоры. Арқаның Ақан Сері, Біржан Сал, Құлтума, Жарылғапберді, Үкілі Ыбырай т.б. Әнші - композиторларының тамаша дәстүрі Әсеттің орындаушылық өнеріне, композиторлық шығармаларына зор ықпал еткен. Қоянды жәрмеңкесіне барып, Рысжанмен айтысқан сапарында Үкілі Ыбырай, Жарылғапберді әндерін естіген. Осы бір өнер сапарының нәтижесінде Әсет үлкен шығармашылық толғанысқа түсіп, «Шама», «Әсет», «Майда қоңыр», «Мақпал», «Қайшақбай» сияқты әндерін шығарған. Оның «Үлкен Ардақ», «Кіші Ардақ», «Еркем-ай», «Қаракөз» әндерінен де Арқа әндерінің кең тынысты шалқымалы әуені сезіледі.

       1916 жылы патша жарлығына байланысты дүрліккен елмен бірге Әсетте Қытайға өтіп кетеді. Ұлы Қазан төңкерісінің жеңісін, оның халыққа әкелген теңдігін, бақытын естігенде Әсет Отанын аңсайды, өз еліне келуді армандайды. Көп ұзамай Әсет әншілігімен жұрт көзіне түсе бастайды. Ол осы елде үйленіп, тұрып қалады да шешесін қолына алдырады.

         Әсет 1923 жылы Құлжа қаласында қайтыс болған.

         Әсет ойға жүйрік, көркем сөзге шебер, тілге бай ақын. Тегі әншілік өнеріне ден қойғанынан болу керек, өзінің ақындығына көп мән бермей келіп, ақыры өлер алдында «кейінгі ұрпаққа Абайша сөз қалдырмадым деп қатты өкінеді. Әсеттің тағы бір ерекшелігі күрделі сюжетті поэмалар жазуды да машықтаған. Қай шығармаларын алсақ та оның үлкен өнер иесі болғандығы көрініп тұр.

         https://baq.kz/kk/news

толығырақ

       0003-3

          Қытайдың аз ұлт өкілдері арасындағы «Тұлпар» әдебиет сый­лығының 2016 жылғы ие­герлерінің есімдері белгілі болды. 1981 жылдан бері 3 жылда бір ұйымдастырылып келе жатқан бұл мәртебелі байқау биыл 11 рет өткізіліп отыр. Бұл жолы есімі Қытайда ғана емес, дүниежүзі қазақтарына белгілі ақын, жазушы, этногроф Нұри­ла Қызыханқызы «Тұлпар» сыйлығының иегері атанды.

       Бұған дейін қаламгер «Қа­зақ­тың аңшылық құрал-сай­мандары мен әдіс-амалдары» деген мақаласымен және «Ләй­ла» повесімен қазақ-қырғыз «Тұл­пар» сыйлығын алған болатын. Ал «Борандағы көш» повесі Тянь-Шянь әдебиет-көркемөнер сыйлығын иеленген.

       Нұрила Қызыханқызының айтуынша, әдебиеттің түрлі жанрлары бойынша аз ұлт өкіл­дері арасында өтетін «Тұл­пар» әдебиет сыйлығына өз шығармаларын алғаш рет ұсынған. «Роман», «Әңгімелер мен повестер жинағы», «Шал­қыма», «Поэзия», «Очерк», «Аударма» аталымдары бойынша «Тұлпар» сыйлығын иеленген 28 адамның ішінде ол жалғыз қазақ болып отыр.

        – «Тұлпар» сыйлығын мен «Әңгі­мелер мен повестер жинағы» аталымы бойынша алып отырмын. Жеңімпаз атанған «Бақыттың иесі» деген кітабым «Күйтін» баспасынан шыққан. Оған төрт повесть пен оншақты әңгімем енген еді, – дейді ол.

         Бұған дейін бұл марапатты дәл осы аталым бойынша 2012 жылы жазушы Оразхан Ахметов «Тұлпардың соңғы тұяғы» атты повестер жинағы үшін иеленген болатын.

          Ерлік ЕРЖАНҰЛЫжурналист. АЛМАТЫ


            https://egemen.kz/2016/08/13/56245

толығырақ

        Биыл қытай қазақтарынан үшінші спортшы Олимпиада ойындарына бара жатыр. Бұл туралы грек-рим күресінен ҚХР ұлттық құрамасының балуандарын жаттықтырып жүрген бауырымыз Әлнұр Төргеұлы мәлім етті.

       Естеріңізде болса, осы жылы наурыз айының ортасында Астанадағы «Дәулет» спорт кешенінде күрес түрлерінен Азия елдері арасындағы Рио Олимпиадасының жолдамалары сарапқа салынған болатын. Сонда Әлнұр бастап келген қытай спортшылары грек-рим күресінен Рио Олимпиадасына 3 жолдама жеңіп алған еді. Осыдан-ақ, қазақ азаматының қытай балуандарына қаншалықты еңбек сіңіріп жүргенін бағамдай беруге болады. Елордамызда өткен лицензиялық бәсекеде Қазақстан грек-рим күресінен жалғыз-ақ жолдамаға қол жеткізді.

       Бүгін сол қытай балуандарын баптап, спорт әлеміне өз үлесін қосып жүрген Әлнұр Төргеұлын Астанаға келіп, қыдырып жүргенін естіп, арнайы жолығып сұхбаттасып қайтқан едік. Әңгіменің әлқиссасын Олимпиада ойындарынан бастады.

      - Әлем назары Риоға ауатын күн жақындап қалды. Бәріміз де осы доданы асыға күтіп жүрміз. Бұл Олимпиада деген жай біріншілік емес. Төрткүл дүниенің теңдессіз мықтылары бас қосатын, жан беріп, жан алысатын, өліспей беріспейтін, тек қана жүлде үшін күресетін дода. Қай елдің спортшысы көп медаль жинаса, сол елдің мерейі артады. Жүздеген ел сәт сайын қай ел қанша медаль алып жатыр соны санап отырады. Бұрын аттары атала бермейтін елдердің аттары осы Олимпиада ойындары кезінде жиі аталады. Жалпы спорт - елдің беделін арттыратын, атын әлемге танытатын үлкен мүмкіндік. Сондықтан әр ел өзінің спортшыларына ауыр міндет артады.

      - Бүгінгі таңда Қытай спорты бұрын-соңды болмаған деңгейде дамып кетті. Осының құпясымен бөлісе отырсаңыз...

      - Өнімді еңбек бар жерде жемісті нәтиже болады. Қытайлар өте еңбекқор. Күніне 10-15 сағат жаттығуға салсаң да төзуге бар. Осындай еңбектің арқасында қытай спортында ілгерлеушілік пайда болды. Қай ел болсын еңбектенсе, тер төгілсе, соның өтеуі болады. Қытай Олимпиада ойындарына спорттың барлық түрінен қатысады. Көп жағдайда жеңіл спорт түрлерінен медальдар жияды. Ал, қазақтардың ұлттық спорт түрлеріне айналып кеткен бокс, күрес түрлерінен Қытайдың деңгейі өте нашар. ҚХР-да әлі бірде-бір балуан күрес түрлерінен Олимпиада ойындарының жүлдесіне іліге алмай келеді.

     - Соңғы кездері қытайдың ұлттық құрамаларынан сол жақта тұратын қандастарымызды жиі кездестіретін болдық. Осы жылы наурызда Астанада өткен күрес түрлерінен Азия елдері арасындағы Рио Олимпиадасының жолдамалары сарапқа салынған бәсекеде Ерланбек Кәтейұлы деген бауырымыз еркін күрестен Риоға жолдама жеңіп алды...

      - Иә, Ерланбек бауырымыз қазір өз салмағында Қытайдағы балуандар арасында ешкімге дес бермей жүрген азамат. Ол еркін күресте. Ал мен грек-рим күресіндемін. Бірақ, көптеген жаттығуларда бірге боламыз. Бірге жүреміз, жақын араласамыз. мені өз ағасындай сыйлайды. Сондықтан мен де оған өз бауырымдай қараймын. Қашанда тілекші боламын. Биыл Алла сәтін салып, бірінші Олимпиадасына бара жатыр. Осыдан төрт жыл бұрын да Лондонға жолдамалар сарапқа салынған турнирде Астанада Ақжүрек Таңатаров деген балуанға ұтылып, жолы болмаған. Осы жолы жақсы дайындықпен келді. Мақсаты Олимпиада жолдамасы болатын, дегеніне жетті. Енді Риода бағы жанса екен деп тілеймін.

     - Қытай атынан қатысатын Ерланбектен басқа қазақ спортшыларынан кімдер бар?

      - Ерланбек - Қытайдағы қандастарыңыздан Риоға бара жатқан жалғыз спортшы. Төрт жылда бір өтетін Олимпиада ойындарына бір жарым миллиард қытай арасынан бір қазақ баласының шығуы бұл оңай жетістік емес. Бұрын КСРО кезінде қазақ спортшылары Олимпиадаға қатысу былай тұрсын, ұлттық құрамаға іліге алмайтын кездер болды ғой. Қытайда да тура сол сияқты. Ондағы аз ұлттар үшін қытайдың ұлттық құрамасына ілігіп, талай сыннан өтіп, сол елдің атынан Олимпиадаға жолдама ұтып алу жеке спортшы үшін Олимпиаданы ұтып алумен тең деп айтуға болады.

      - Ерланбектен басқа Қытайдың ішкі біріншіліктерінде топ жарып, Олимпиадаға іріктеу сындарында жолы болмаған бауырларымыз болды ма?

      - Қытайдың ішкі біріншіліктерінде жақсы өнер көрсетіп жүрген қазақ спортшылар жеткілікті. Бәрінің бір ғана арманы - Олимпиадаға бару. Бірақ ол арманның бәрі ойлағанындай бола бермейді ғой. Сол үшін әр төрт жыл сайын қытайдан бір қазақ баласы Олимпиадаға бару мүмкіндігіне қол жеткізіп жатса, соның өзі біз үшін үлкен ерлік. Бірақ, 2004 жылы Афины олимпиадасында қытай атынан екі қазақ баласы Олимпиадаға бардық. Болашақта бір емес, екі-үштен апаратын мүмкіндіктер болады деген үміттемін. Себебі, жастардан жақсы өнер көрсетіп жүрген спортшылар өте көп.

        - Ерланбек қытай қазақтары арасынан Олимпиадаға бара жатқан нешінші қазақ баласы?

      - Үшінші қазақ баласы. Ондағы қазақтар Олимпиадаға 2004 жылы бара бастадық. Афины олимпиадасында боксшы бауырларыңыз Қанат Ислам екеуміз барып қатыстық. Алайда екеуміздің де жолымыз болмады. Екеуміз де жарысты ерте аяқтадық. Бірақ, мен Қанаттан бұрын кілемге шықтым. Сол үшін қытай қазақтары арасында тұңғыш олимпиадаға қатысқан қазақ болып қалдым. 2008 жылы Бейжің олимпиадасына Қанат тағы қатысты. Онда ол қола жүлдені жеңіп алғанын жақсы білесіздер. Ал мен Афиныдан келгеннен кейін бапкерлік жағына ауысып кеттім. Лондонда ешкім барған жоқ. Биыл Қытайдағы қазақтар атынан үшінші қазақ болып Ерланбек бауырларыңыз Олимпиадада өнер көрсетеді.

         - Қалай ойлайсыз, Ерланбектің Риода медаль алуға мүмкіндігі бар ма?

       - Оны уақыт көрсетеді. Қазір болжам жасаудың қажеті жоқ. Бірақ, қанымыз бір, қайда жүрсек те қазақтың абыройы артып, мерейі тасып жатқанға не жетсін. Қытай атынан сынға түсетін Ерланбек бауырыма да, қазақ елінің намысын қорғайтын бұл жақтағы отандастарыма да тек сәттілік жолдас болсын деп тілеймін.

null null null null null null null          

         http://www.inform.kz/kaz/article/2924759

 

 

толығырақ

     

        Шыңжаңның Алтай аймағына қарасты даласы гүл жайнап, орманында бұлбұл сайрап, төскейінде қозы-лақ секіріп ойнап, қазанында ірімшік-құрт қайнап жататын, тіршілігі тынысты, шаруашылығы ырысты, қойнауы құт қасиетті мекен Қаба ауданында өлең мен терме өнері жайлы алқалы жиын, айтулы жарыс өтті.

       Сол жақтағы әріптесіміз Әлімбек Нұрәліның хабарлауынша, бүгінге дейін әсем әуен, жүрекке жылы тиер жыр жолдарымен айшықталатын бөгенайы бөлек терме жанры тағылымды маржан сөз қалдырған ақын, термешілердің еңбегімен ел арасына кеңінен таралып, естіген жанды елітіп, жұртты береке-бірлікке, адалдық пен адамдыққа баулып келді.

       Шыңжаң 2 кезекті терме орындау жарысы, «Қытай қазақ терме мекеніндегі» тұңғыш кезекті терме орындау бәсекесінің бас жүлдесін Сымбат Елтоққызы еншілесе, Бақытнұр Ілясқызы мен Ақсай Қазақ автономиялы ауданыынан келген Айдынгүл Әметақынқызы 1 орынды, Бақытбек Шәріпұлы, Жазира Сарқытбекқызы, Өркен Ерланұлы 2 орынды, Бақытбек Жүнісбекұлы, Жайырбек Оразбекұлы, Мұрат Мейрамханұлы, Оразбай Жетенұлы, Алтыншуақ Төлегенқызы, Сәния Өнерханқызы, Байболат Нұрболатұлы, Жұмагүл Бәзтайқызы 3 орынды, қалған 14 термеші шабыттандыру сыйлығына ие болды.

         https://baq.kz

толығырақ


    Қытайдағы Ганьсу провинциясының Ақсай-Қазақ автономиялық уезінде тоғызқұмалақ үйірмесі ашылды. Бұл туралы аталған өңірдің «Армантау» мәдени серіктестігінің жетекшісі Марқаба Мәлікұлы ҚазАқпараттың Қытайдағы тілшісіне берген сұхбатында хабарлады.

    «16 маусымда Ақсай-Қазақ автономиялық ауданында «Армантау» (www.armantaw.com) мәдени серіктестігі мен аудандық мәдениет және дене тәрбиесі орталығы бірлесіп қазақтың ұлттық зияткерлік ойынын үйрете бастады. Балаларды тоғызқұмалаққа баулу Қытайда кең таралған WeChat әлеуметтік желісінде де насихатталып, жүргізіліп жатыр», - деді ол.

        Марқаба Мәлікұлының айтуынша, Ақсай-қазақ автономиялық ауданының балалары Шыңжаңда тоғызқұмалақтан өткізілген жарыстарда алдыңғы орындарда көрініп жүр. Келешекте басқа да ұлттық ойындар (асық ату, хан дойбысы, дария т.б.) үйірмелерін ашуды жоспарлап отыр.

     Айта кетейік, ресми дерек бойынша ҚХР Ганьсу провинциясының Ақсай-қазақ автономиялық уезінде үш мыңдай, ал Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында - бір миллионнан астам қазақ тұрады.

толығырақ

Zuqa batir150 ur

          2016 жылдың 4 маусымында Қытайдың батысындағы қазақтар көп шоғырланған  орталық  қала Үрімжіде  қытайдағы қазақ қайраткерлері мен зиялы қауымы Зуқа батыр Сәбитұлының  150 жылдық мерей тойын атап өтті.

       Қытайдың әр өңірінен 300-ге тарта қонақ  келіп қатысты.  Асқа жиналған қоғам қайраткерлері мен жазушылар Зуқа батырдың туған елін қорғаған жау жұректілігін, әділетсіздікке қарсы тұрған ізгі істерін, ұлтына, руына қарамай панасына алған халықшылдығын сағынышпен еске алды. Батыр ата ұрпақтары атынан Айдын Уәлданұлы ұйымдастырушы ақсақалдарға шапан жауып рахметін айтты. той соңы концерттік шараға ұласты.

Aqsaqaldar

      Мерейтойға Сұлтан Жанболатов, Қадыс Жәнабыл, Шәріпхан Кәрім, Әуелхан Қали, Жақып Мырзахан, Раздан Айдарханұлы, Батырхан Құсбегин, Байахмет Жұмабайұлы қатарлы қоғам қайраткерлері мен жазуы ағаларымыз қатысты.

        Зуқа батыр - 1866 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауданында дүниеге келген. Зуқаның әкесі шығыс өңіріне аса танымал болған Сәбит дамолла. Арғы атасы Нұрмұхаммед абыз. Текті әулеттен шыққан батыр бабамыз, жауыз биліктің езгісіне тап болған халқын азат ету жолында қаза табады. Биыл батыр бабамыздың туғанына 150 жыл толды.

        Зуқа батыр туралы Қытайда Батырхан Құсбегинның ”Зуқа батыр” романы, Қажықұмар Шабданұлының “Пана” романы мен Байахмет Жұмабайұлының “Сағыныш” романы жарық көрген. Халық арасына таралған бес дастан мен күйлер бар.

        Еске алу шаралары Қазақстан, Германия, Австрия, Англия, Америка, Түркия, Қытай, Моңғолия сынды 10 шақты елде жүргізіледі.

         Жұмабай Мәдібайұлы
         kerey.kz

толығырақ

     Қазақстандық БАҚ делегациясы Қытайдағы Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық өлкесіндегі Құлжа қаласының мамандандырылған қазақ орта мектебіне барды. Мектепте экскурсияны оның директоры Жанар Иманалы өткізді.    

     Оның айтуынша, бүгінде оқу мекемесінде 7-12 сыныптар аралығында 1200 оқушы білім алып жатыр. Мектептегі гуманитарлық пәндер қазақ тілінде, жаратылыстану пәндері - қытай тілінде өткізілуде. Сондай-ақ балаларға ағылшын тілі де үйретіледі. Таңертеңнен бері барлық балалар сабақта болса, түстен кейін олардың демалуға немесе мектеп жанында жұмыс істеп отырған 27 үйірменің біріне баруға мүмкіндігі бар.      

    Бұл мектепте киім үлгісі спорттық. Балалар спорттық шалбар, көгілдір түсті жеңіл жейделер мен күртешелер киеді. Кеуделеріне оқушы туралы мәліметтер жазылған бейдж тағады.  

      Мектеп ауласында 700 адам тұратын жатақхана, дәретханалар және монша орналасқан.      

       Күн сайын негізгі қоңырау кезінде мектеп алдындағы алаңда би түріндегі сергіту сәті өткізіледі. Балалар әуелі кунг-фу амалдарын көрсетіп, одан кейін қазақтың қара жорғасын, ұйғыр билерін билейді. 

     

     Асханада ұлдар мен қыздар бөлек тамақтанады. Мұнда қытай және ұйғыр тағамдары беріледі. Наурыз мерекесінде балалар үшін қазақтың ұлттық тағамдары - наурыз көже, бауырсақ, қазақша ет әзірленеді. Асханада бейнебақылау жазбасы көрсетілетін арнайы экран орналасқан. Осылайша, балалар ас дайындау бөлмесінде не пісіріліп жатқанын көре алады. 

    7 сынып оқушысы Кәрима Бердіқызының айтуынша, оның мектептегі сүйікті пәні - қазақ әдебиеті. Қыз бала Абай, Мұхтар Әуезов, Фариза Оңғарсынова және Мұхтар Шахановтың шығармаларын сүйіп оқитынын айтты. Ол болашақта Қазақстанға барып, онда қазіргі заманғы ақын-жазушылармен танысуды армандайды.

       Жанар Иманалының түсіндіруінше, облыста білім беру тегін, себебі мемлекет орта білімге жыл сайын әр балаға 2 мың юань (шамамен 100 мың теңге) бөліп отырады. Бұл сома барлық шығындарды өтейді. Төленуге тиесілі тек жатақхана мен тамақтану. Жатақханада тұру бағасы бір тоқсанда 200 юань (10 мың теңге), тамақтану - күніне 14 юань (700 теңге). 

      


       Мектеп 1935 жылдан бері жұмыс істеп келеді, оның қабырғасында көптеген танымал қазақ қайраткерлері білім алды. Педагогикалық құрам ҚХР ШҰАӨ Ұлттық-саяси консультативтік кеңесінің бұрынғы төрағасы Асхат Керімбай мен атақты опера әншісі Майра Мұхамедқызының осы мектептің түлектері екендігін мақтаныш етеді. 

     http://www.inform.kz/kaz/article/2909797

толығырақ

    Жақында Шыңжаңның Алтай аймағына қарасты Буыршын ауданына «Қытай қазақ қолонер шеберлері мекені» атағын беру және оның маңдайшалығын асу жөніндегі сәлиқалы шара өтті.

       Сол жақтағы әріптесіміз Ұшар Кәдірбекұлының хабарлауынша Буыршын ауданы орталығында орналасқан «Сұлулық инженериясының автономиялы район дәрежелі үлгі көрсету базасында» өткізілді.

     Қазақтар көп мекендейтін бұл аймақта өткен аталмыш шарада Қытай фольклоршылар қоғамының орынбасар төрағасы, автономиялы райондық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігінің орынбасар төрағасы, автономиялы райондық фольклоршылар қоғамының төрағасы Машиұң Фу Қытай фольклоршылар қоғамының Буыршын ауданына «Қытай қазақ қолонер шеберлігі мекені» деген атақ беру жөніндегі қарарын оқыды.

      Baq.kz

толығырақ

     Шыңжаңның Тарбағатай аймағы Толы ауданында 22 мамырда III кезекті "Тарбағатай тау гүлі шешек атты" домбыра мәдениеті мерекесі басталды. Мәдени шара аясында мың адам бір уақытта домбыра шертті, деп жазады қытайдың kazak.ts.cn сайты.      

     Мамыр айында Толы ауданында тау гүлі шешек атып, бөктерлер мен қыраттарды гүл көмкереді. Осыған орай бұл өңірде жыл сайын мәдени шаралар өтіп тұрады. Биыл да ұйымдастырылған мерекелік шара аясында 1000 адам күй шертіп, көрермен ықыласына бөленді.

толығырақ

      «Әзірет Сұлтан» мешіті ашылғалы бері осында келіп неке қидырып, отбасы құрғандардың саны бүгінде бірнеше мыңның үстінде. Өміріндегі ең елеулі рәсімді еліміздің бас мешітінде өткізгісі келетіндердің қатары күн санап көбейіп келеді.

       Бұның бәрі, әрине, мешіт имамдарының неке қию рәсімі барысында айтатын қысқаша уағыздары, неке залындағы жайлылық, мешіт атынан берілетін неке куәлігі мен отбасылық бақыт құпиялары түсіндірілген кітаптардың әсері екені сөзсіз. 

          Ал, кеше ғана «Әзірет Сұлтан» мешітінде неке қидыру үшін сонау Бейжің қаласынан келген қазақ жастарының махаббатына куә болдық. Қытай Астанасындағы ұлттар радиосының «Қазақ радиосы» бөлімінде ұзақ жылдар бойы аға диктор болып қызмет атқарып келе жатқан Қызырбек Жанасыл ағамыз балаларының некесі туған елінің Астанасында қиылғанын қалапты. Сол үшін арнайы ұшып келген олар кеше мешітке келіп, шариғат бойынша ұл-қыздарының неке қию рәсімін өткізді. 

        Алыста жүрсе де атамекенін аңсап, өміріндегі ең елеулі оқиғаның қазақ топырағында, елдің Астанасында өткенін ырым еткен Құзар Қызырбекұлы мен Алтынай Сәбитжанқызына көтерген шаңырақтарының биік болуын тілейміз!

 

           Фото: muslim.kz

           Baq.kz

толығырақ

      Шыңжаңдағы қандастарымыз көп қоныстанған мекеннің бірі – Мори қазақ автономиялы ауданы. Өз дәстүрін, әдет-ғұрпын берік сақтаған ауданда 10 күнге жалғасатын «салт-сана, саяхат мерекесі» атты ауқымды шара басталды деп хабарлайды BAQ.KZ.

       Шара аясында өрік гүлі алқабына саяхат ұйымдастыру, дәмді тағамдар мерекесі, ауыл шаруашылық өнімдері көргізбесі мен ұлттық қолөнер бұйымдарының және көркем сурет көргізбесін өткізу жоспарланған. 
         Мори ауданы жергілікті саяхат істерін дамытуда үлгілі аудан қатарынан орын алғанын да айта кетейік. Мерекелік шараға өзге ұлттар да қатысып жатыр.  

 

толығырақ

      Іле қазақ автономиялы облысы, Моңғолкүре ауданы Ұзынбұлақ ауылындағы түйінді мектеп оқушылары арасында «Шынжаң қазақ өрендері» газетін оқу бәсекесі өтті деп хабарлайды BAQ.KZ «Іле газетіне» сілтеме жасап.  

     Шараны өткізудегі мақсат – оқушылардың білімге құштарлығын арттыру және «ұрпақ қамы, ұлт қамы» бағытында балалардың өз ана тілін ойдағыдай игеруіне күш салу.

      Бұл қимыл «Шынжаң қазақ өрендер газетіне» өзгерген басылымның облыс көлеміндегі керегесі кеңейіп, оқырманы көбейген сәтте өткізіліп отыр. Жарысқа қатынасқан оқушылар газет оқу мәнері, тыныс белгісі, образы, жүріс-түрысы, киінуі жақтарынан 3 номинация бойынша сараланды. Жарыс нәтижесі бойынша Сұңғат, Айдар, Ержанат, Нинар, Ерсін, Баян қатарлы оқушылар марапатталды.  

толығырақ

Сүйек те сүйкімді болады

      Шыңжаң Іле аймағы, Нылқы ауданы, Қызытұмсық ауылының тұрғыны Өміршат Камалұлының сүйек пен темірден жасаған қолөнер туындылары.

        Өнерлі азаматтың бұйымдары талай жарыстарда жүлде алып, саяхатшыларды қызықтыруда.  

           БАҚ.кз

толығырақ

Ақсақал ақкөңіл екен

     Шыңжаң Алтай аймағы, Көктоғай ауданы,Дүре қалашығы, Теспақан қыстағында тұратын Мінәп ақсақал Дүре қалашығының 1 орта мектебіне 100 мың юнаь (5 миилионнан астам теңге) көлемінде көмек қаржы атады деп хабарлайды BAQ.KZ«Ағажай Алтай»ақпарат торабына сілтеме жасап.

         Қарттың мектепке қаржы беруіне өз басынан өткен жағдай себеп болған. Бірнеше жылдың алдында денсаулығына байланысты Үрімжі қаласына дәрігерге тексерілуге барған Мінәп ақсақал тіл білмеудің қиындығын тартқан.

     Ауылға оралған соң үйдегі отбасы мүшелерімен ақылдасқан ол, жинап жүрген біраз қаржысын мектеп ұжымына беруге шешім қабылдайды. Ондағы ойы – ауылдағы қазақ балаларының жақсы білім алып, болашақта өз тілінде қызмет ететін білікті кадар болып шығуына үлес қосу екен.

     Осылайша, қазақ балаларының қатардан қалмай, басына қиындық түскен жандарға көмек бере білетін білімді адамдардан болып шығуына шын ниетімен тілектес болған қария, ақшаны Дүре ауылдық 1 орта мектебінің директоры Мызғымасқа табыс етті. Жүз мың юаньның чегін алған мектеп бастығы бұл ақшаны дарынды оқушылардың игілігі үшін жұмсайтынын айтып, ақ еділ қарияға алығыс айтты. 

Ақсақалдың жұбайы

толығырақ

       Шыңжаң Алтай аймағы, Буыршын ауданына қарасты Дулайты ауылында дүбірлі ат бәйгесі өткізілді.  

        Әдетте, «көктемнің қара өзек шағы» деп саналатын мезгілде бұндай дүбірлі бәйгенің өтуі сирек болады. Бірақ, соған қарамай, жүйріктерін үкілеген жігіттер Сарытерек өңірін қиқуға толтырып, ат жарысты қыздырып жіберді. Өміртай бидей абыз, Қопадай атақты балуан, Мағаздай қара сөздің қайығы өткен Дулайты өңірі тарихқа бай, мәдениеті мәйекті өңір. Ертіс пен Буыршындай екі өзенге иек артқан мекен тарихта да талай-талай айтулы аламанға, торқалы тойларға куә болған. Бұл реткі мерекелік шара да өз айшығымен өтті.

     «Тәңіртау» торабына Халида Мұратқызы хабарлағандай, бұл реткі мерекеде қазақша күрес, бұқа тартыс, қол күшін сынау тағы басқа спорт ойындары ұйымдастырылды. Ал, қазақтың арқасын қоздырар ат бәйгесіне Буыршын ғана емес, Алтай, Жеменей, Қаба аудандарынан да тұлпарын жетелеген азаматтар келіп ат қосты.

     Бәйгенің бас жүлдесін Қаба ауданынан келген Еркін атты жігіттің жүйрігі еншіледі. Көктемгі төл алу, егін науқанына кірісіп жатқан ел осындай думанды мерекеде көңіл көтеріп, бір серпіліп қалды. 

        BAQ.KZ

толығырақ

      Бұл туралы әнші Арай Айдарқанұлының ағасы Арыс Айдарқанұлының үнхат текшесіндегі ақпаратына сүйеніп, қытай қазақтарының senkazakh.com сайтының қолданушылары хабарлады.  

       Әнші Арай Айдарқанұлы «Қытай елінің арманы» байқауындағы жүз ықпалды адамның бірі. Қытайға танымал қазақ әншісі. Арайдың өнері Қазақстан жұртына да таныс.   

толығырақ


     Қазақ –  қашаннан жауынгер халық. Қайсарлық иесі. Қанда бар осы қасиет қазақтың баласына әлі күнге тыныштық тапқызбайды. Бірі палуан, бірі боксшы дегендей спортың жекпе-жек түрлерінің қай-қайсысынан болмасын озық шығып жүр. Қазақтың осы бір ұлы қасиетін әлемге паш етіп, төрткүл дүниені мойындатып жүрген батыр ұлдарымыз да жетерлік. Сондай ұлдарымыздың бірі – біз сөз еткелі отырған Қытайдағы қазақ қандастарымыздың арасынан шыққан кәсіпқой боксшы Асхат Қуанышұлы. Кәсіпқой боксшы арғы беттегі қазақ арасында күннен-күнге зор бедел иеленуде. Әр кездесуде бар қазақ бір қазақ болып тақымын қысып, жанкүйерлік танытады. Әр бәйгеден оралғанда Үрімжілік атқа мінер азаматтар ат мінгізіп, шапан жауып, лайықты сый-құрметін жасауда. Қазақ халқының атын шығарып жүрген бауырымыз, Қанат Исламдай жұмыр жұдырықты ағаларының жолын қуған Асхат «Қамшы»ақпараттық порталына өз жеңістерімен бөлісіп, сұхбат берді:

      - ­Асхат, біз сені ең әуелі осы жолғы үлкен жеңісіңмен құттықтаймыз! Алдағы уақытта әлі талай осы сияқты шыңдарды бағындырып, биіктерден көріне бер дегіміз келеді! Және осы жерде өзің туралы, осы жолғы жарысың мен жеңісің туралы қысқаша баяндап берсең.

      - Рахмет аға! Ал мен енді осы жолғы сайыс туралы айта кетер болсам, осы жолғы жекпе-жекке шыққан қарсыласым нағыз спорт шебері ретінде әлдеқашан танылып, талай жеңістерге жеткен, әбден ысылған Бота деген боксшы болды. Өзі ірі денелі, бойы 2 метрдей жоян боксшы екен. Спортқа келгеніне бірталай уақыт болған көне боксшы Марк Тайсон, Холифилд  сынды бокс майталмандарымен кездесу өткізген көрінеді. Спорт майданынан біржолата кетпей тұрғанында жекпе- жекке шығып,бәсекеге түскенім бағым деп ойлаймын. Бұл мен үшін үлкен құрмет. Жалпы алғанда жақсы жекпе-жек, жақсы жеңіс болды.

       - Бұл жеңісіңді қәсіпқой бокстағы алғашқы жеңісің деп естідік. Бұл рас па?

     - Иә. Кәсіпқой боксшы ретінде қалыптасып келе жатқаным енді ғана десем де болады. Жақын арада Қытай қазақтарының спорттық ұйымы саналатын «Kunlun fight» ұйымымен келісімшартқа отырғанмын. Ол ұйым көптеген спорт түрлері бойынша басшылық жасайды. Оның ішінде Ардақ Назаров бастаған жігіттер де кәсіпқой боксты  жақсылап қолға алған.

      - Ендігі сауал өмір жолың мен спортқа алғаш келуіңе байланысты болмақ. Сол төңірегінде айта кетсең.

      - Мен 1989 жылы 26 наурызда Шәуешек қаласы, Шәші ауылында дүниеге келдім. Мектептегі оқуымды тәмәмдағаннан кейін 2003 жылы Шәуешек қаласындағы спорт мектебінен бір жыл,Үрімжі қаласында ары қарай жалғастырып  екі жыл білім алдым.

       2007-2012 жылдар аралығында Шинь-Жияң ұлттық командасының құрамында болдым. Сол команда құрамында жүріп көптеген жарыстарда, халықаралық деңгейдегі додаларда бақ сынап, жеңістерге қол жеткіздім. Мемлекеттік «Спорт шебері» атағын иелендім.

      2007 жылы үлкен деңгейдегі бір додада Бақтияр Артаевпен шығып, жеңіліс таптым. Бірақ тәжірибием аз бола тұра олимпиада чемпионына қарсылас болғаным мен үшін үлкен мақтаныш болды. Содан кейін де біраз ел танып, біраз биіктерден көріндім.

      2012 жылы командадан кеттім. Жақсы естеліктер мен қунышты сәттер көп болды. 2013 жылдан бастап кәсіпқой боксқа бет бұрдым.

      - Осы жолы алған кәсіпқой бокстағы алғашқы жүлдең елді біраз дүрліктірді. Негізінен бұл тұңғыш жеңісің бе?

       -  Жоқ бұл алғашқы жеңісім емес. Бұған дейін  2013 жылы Америкада өткен кездесулердің бірінде рингке шығып, жүлделі орын алғаным бар. Одан да басқа ірілі- ұсақты кездесулерім тағы бар. Жалпы осы уақытқа дейін 13 кездесу өткізіп,оның 11-і женіспен аяқталды. Оның 6-уы нокаут болды.

     -  Асхат, жеңісің тағы да құтты болсын!Осы жерде болашақ жоспарың мен еліңе деген тілегіңді айта кетсең, сонымен біз де сұхбатымызды аяқтасақ.

      - Рахмет! Осындай іргелі жарыстардың жүлделі орындарын қанжығама байлап жүргенім ең алдымен өзімнің тәрбиешілеріме, жаттықтырушыма байланысты дер едім. Сонымен қатар мені ел - жұртқа таныстырып, жеңісті сәттерімді айта жүретін ұйымдастырушылар болғандықтан, үлкен алғысымды сол кісілерге білдіремін. Алдағы уақыттағы армандарым да сол спорт додаларында биіктерден көріну. Әлемнің ең мықты деген боксшыларымен майданға шығу, ауыр салмақтағы,яғни 100 кг.-дық көрсеткіші бар спортшылармен қолғап қағыстыру. Және  осы спорт түрін барынша насихаттап, тамаша нәтижелерге қол жеткізу.

      Сондай-ақ менің осылай шалқып-тасып жүргенімнің өзі елімнің арқасы екенін жақсы білемін. Елім болмаса, қазағым болмаса мен ешкім емес едім. Сондықтан әрқашан қолдау көрсетіп отыратын еліме ризашылығым шексіз. Қазақтың бір баласы мені танып, мақтан етіп жүрсе, содан асқан бақыт бар ма?!Елім аман, жұртым тыныш болса деймін! Қазағым көтеріле берсін! Өркендей берсін!

       - Ой, бәрекелді! Айтқаның келсін! Сұхбатыңа рахмет! Сәттілік тілейміз!

     Сұхбаттасқан: Ерлан Төлеубай

«Қамшы» сілтейді

толығырақ

     Қытайдың Алтай аймағында ежелгі атамекендерінде қоныстанған қазақтардың бір бөлігі мал шаруашылығымен шұғылданады.  Бүгінге дейін бабалардан қалған дәстүрлі көшпенділік үзбей, түйеге жүк артып, төрт түлік малын айдап, жаз жайлау, қыс қыстауға көшіп жүр. Дәл қазір төлдеулікке беталған малшы қандастарымыздың көші-қон өмірінен арнайы түсірілген фото репортажды назарларыңызға ұсынамыз.  

Көшпенділердің баспанасын ауырсынбай көтеретін ойсыл қара тұқымы

Мұз өткел

Қоста жайылған дастарқан

Қона қалған бір жұрт

Қоңыр төбенің баурайындағы қоныс

Ала тегенек қар, ала кеуім іңір, ақ томағадай қос

Төлдеулікке барар жол

Жүк түсіру

Қол шапшаң жігеттер қос тігуде

Қозы-лақпен қатар өскен "құлыншақ"

       Фото: kazak.ts.cn/altai 

     Baq.kz     

толығырақ

Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы (көк формада) Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).

Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы (көк формада) Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).

       Биыл наурызда Астанада өткен күрестен Рио олимпиадасына Азия елдері арасындағы іріктеу жарысында Ерланбек Кәтейұлы олимпиада жолдамасын иеленді. Қытай құрамасы балуаны алдымен Содикхожа Исмоиловты (Тәжікстан), Шого Маеданы (Жапония) жеңді. Ал шешуші кездесуде бұрын Ресей құрамасы сапында Еуропа чемпионы болған, қазір Бахрейн азаматтығын алған Адам Батыровты ұтты.

     – Азия және әлем чемпионаттарына қатыстым. Олимпиадаға алғаш бара жатырмын. Енді тек соған дайындаламын. Биыл мен үшін екі ірі жарыс бар. Олимпиададан кейін күзде Қытайдың ішкі спартакиадасы өтеді. Ол жарыс Қытайда олимпиададан кейінгі беделге ие, - дейді балуан.

 ШОПАННЫҢ БАЛАСЫ

     Ерланбек Кәтейұлы Қытайдың Алтай аймағы Қызылтас ауылында туған. Ол 2010 жылы Қытай біріншілігінде 65 килограмм салмақ дәрежесі бойынша чемпион атанып, осы елдің ұлттық құрамасына алынған. Ол қойшы шаңырағында дүниеге келгенін, бала кезден қой бағып өскенін айтады.

      Күресті кешірек бастадым. Басында ата-анам қарсы болды. Бірақ қой бағудан шаршап, күреске бет бұра бастадым.

     – Алты ағайындымыз, мен кенжесімін. Күресті кешірек бастадым. Басында ата-анам қарсы болды. Бірақ қой бағудан шаршап, күреске бет бұра бастадым. Ішкі Қытайдағы күрес орталықтарына бардым. Сол жерде күреске түпкілікті бет бұрдым, - дейді балуан.

     Ерланбек қазір Қытайдың Лянчжоу кентінде әкесі және ағайындарымен бірге тұрып жатыр. Анасы екі жыл бұрын дүние салған.

 «ҚАЗАҚ ЕКЕНСІЗ ҒОЙ»

       Ерланбек Кәтейұлы Қытай чемпионатында еркін күрестен 65 килограмм салмақта бірнеше мәрте чемпион атанған.  

Лондон олимпиадасында еркін күрестен қола жүлде иеленген қазақстандық балуан Ақжүрек Таңатаров.Лондон олимпиадасында еркін күрестен қола жүлде иеленген қазақстандық балуан Ақжүрек Таңатаров.

    2011 жылы Астанада өткен Лондон олимпиадасына іріктеуде Ерланбек ширек финалда Қазақстан құрамасы мүшесі Ақжүрек Таңатаровтан (осы олимпиаданың қола жүлдегері – ред.) жеңіліп, жолдамасыз қалды. Бұл оның олимпиада ойындарына жасаған алғашқы қадамы еді.

      – Ақжүрек менің қазақ екенімді соңына дейін білмеді. Тек ол финалға дейін жетіп, жолдама алған сәтте жанына барып, қолын алдым. Ақжүрек қазақша сөйлегеніме таңғалып, «қазақ екенсіз ғой» деп иығымнан қақты, - дейді ол.

 АЗИЯНЫҢ ҚОЛА ЖҮЛДЕГЕРІ

      Ерланбек Кәтейұлы әлемдік жарыстарда Қазақстан балуандарымен бірнеше рет кездескен. Ол 2014 жылы Оңтүстік Кореяның Инчхон қаласында өткен Азия ойындарында қола медаль иеленген.

      Осы жарыстың бірінші айналымында ол қазақстандық Дәурен Жұмағазиевті жеңіп, ширек финалда үндістандық, Лондон олимпиадасы қола жүлдегері Йогешвар Дуттан жеңіліп қалған. Ал қолаға таласта солтүстік кореялық Кан Чин Хукты жеңді. Бұл Ерланбек Кәтейұлының халықаралық жарыстағы алғашқы медалі еді.  

Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).

    – Балуан кілемге бірнеше жыл бойы төккен тері мен жаттығу нәтижесін көру үшін шығады. Бұл – спорт. Сондықтан кілемге шыққан кез келген спортшымен спорттық ережеге сай белдесу керек. Дәуренмен Азия ойындарында шықтым және жеңіске жеттім, - дейді Ерланбек.

     2014 жылы Азия ойындарында қола алғаннан кейін Қытай бапкерлері оны Лас-Вегастағы әлем чемпионатына жіберді. Ол алғашқы айналымда түркиялық Мұстафа Каяны жеңгенімен, екінші айналымда америкалық Брент Меткалфтан жеңіліп қалды.

      Ерланбек Кәтейұлы спорттан алыстағысы келмейтінін айтады. Спортшы ретінде карьерасын аяқтаған соң бапкерлікпен айналысуды жоспарлап жүр. Балуан тарихи отаны Қазақстанға оралу туралы сұраққа «болашақ көрсетеді» деп жауап берді.

       http://www.azattyq.org/content/kazakhs_in_china_erlanbek_kateiuly_wrestler_olympic_games_in_rio/27651324.html

толығырақ

 Жанымқанның қолы қойылған ақша

     Қытай Халық Республикасының құрамындағы Шынжаң өлкесінде, өткен ғасырда тәуелсіз Шығыс Түркістан Республикасын құру жолында өлімге бас тігіп, отаршыл-әкімшіл күштерге қарсы ұлт-азаттық күресін жүргізген қазақ қаһарманы Осман батырмен тағдырлас тұлға Қажы Жанымқан Тілеубайұлы 1951 жылы, 4 сәуір күні Үрімші қаласында атылды. Ал Оспан батыр болса, 25 күннен кейін 29 сәуір күні атылған еді. Жанымхан Тілеубайұлы 1946 жылы құрылған Шынжан Өлкелік үкіметінде қаржы министрі болып сол үкіметте қызмет атқарған 1946-1949 жылдары арасында көптеген қағаз ақшаға төте әріппен “Жанымхан” деп қолын қойған еді. Бұл қазақ тарихында заманауи ақшада қолы болған тұңғыш қазақ қаржы министрі. 

    Біз әңгіме еткелі отырған Жанымхан 1888 жылы Алтай аймағының Сәрсүмбе ауданында Тілеубайдың шаңырағында дүние келді. 23 жасына қараған шағында әкесінің қайтыс болуынан соң көпшілік тарапынан Тілеубайдың орнына “Залың” етіліп белгіленген Жанымқан, мейрімділігі, парасаттылығы және кіші пейілділігіне байланысты халықтың құрметіне бөленді. Жанымхан жастайынан рухани құндылықтарды сақтау мен білім алу саласында қызмет көрсетті. Осы орайда ол “Сарғұсын” ауылында шамамен бір мың шарсы метрлік аумағы бір діни комплекс салдырады. Оның құрамында бес уақыт пен жұма намазы оқылатын 500 адамдық мешіт, 100 бала оқитын медресе, жатақхана және имам отыратын үй де бар еді. Оған іргелес те бір зират салынған. Ауыл, Ертіс өзенінің жағасына жақын қалың тоғайы бар бір ауданда болғанымен, мешит, тегістелген бір төбеде салынған. Өйткені, Ертістің азғын-тасқын суы кей кездері жан жақты жайпап кететін. Мешіт су апатынан аман болу үшін солай істелінген. “Жанымхан мешиті” деп аталған бұл мешіт көп жылдар құлшылық ғибадат істеушілерге қызмет атқарып келген.

1937 жылғы қажылық сапар. 2 қатар ортадағы кісі Жанымқан қажы


    Бес уақыт намазын қаза жібермей уақтында оқыйтын, күн сайын “Дәлел Хайрат” зікір кітабын оқып тұратын, жылына 3 ай ораза ұстауды әдетке айналдырған Жанымхан 1937-шы жылы, ұлдарынан 15 жасар Дәлелханды ертіп бір топ қазақпен бірге мұсылмандардың қасиетті орны Мекеге ислам дінің бес парызының бірінен саналатын қажылық міндетін орындауға аттанды. Ол кезде қажылыққа Қазақстан, Украина, Түркияны кеме және пойыз арқылы көктей өтіп бір жылға созылатын-ды. Жанымхан қажымен қасындағылар Ыстамбұлда Қаракөй кеме портына жақын маңда бір қонақ үйде жатып сонда фотоға түскен екен. Жанымхан қажының ұлы Дәлелхан Жаналтай 1969 жылы Ыстамбұлға барғанда, сол қонақ үйді тапқан. Сонда қонақ үйдің қожайыны ұлына әлгі фотоны аманаттап кетіпті, олардың ұрпақтары бір күн Ыстамбұлға келеді, сонда фотоны бер деп. Бүгін осы фото үлкен мұра болып отыр.

     Парасатты Жанымхан қажы тек дін жолында ғана емес, сол қатарда заманаға сай саяси істерге, әсіресе оқу-ағарту істеріне де ерекше көніл бөлген. Осыған байланысты қыстауға жақын жерде ұл және қыздарға арнап екі бастауыш мектебі салдырған. Қыздар мектебі “Жаңа Гүл”, ұлдар мектебі де “Жаңа Күш” деп аталған. Аралары жақын болған мектептердің іргесінде бір театр залы және мұғалімдер жатаққанасы болған. Жоспарлы түрде салынғандықтан мектептер әлі күнге дейін қзмет етуде көрінеді.

1911-шы жылғы төңкерістің нәтижесінде Қытайда патшалық жүйе құлап республикалық жүйе орнаса да, бірақ Шыңжандағы Манчу хандығының заң-жүйесі біршама уақытқа дейін сақталды. Соған сай Алтай аймағында “Залың”, “Үкірдай” және “Тәйжілік” мәртебеге дейін көтерілген Жанымқан Тілеубайұлы кейін ұлттық көтерілістер нәтижесінде құрылған қазақ, ұйғұр және қытай аралас үкіметте қаржы министрі қызметін де атқарды.

     Шынжаңды тұншықтырып қанды қолмен басқарған Шың Шы Сай тұсындағы әділетсіз, зорлық-зомбылық саясат-шаралары жергілікті қалықтардың ашу-ызалары мен наразылықтарын тудырумен бірге көтерілістік әрекеттердің пайда болуына себеп болды. Мұндай аласапырандық, тұрақсыз жағдайларды бейбіт жолдарымен шешу жөніндегі іс-әрекеттерге, келіссөздерге ат салысқан Жанымхан қажы алдымен 1940-шы Алтай губернаторы, кейін 1946-жылы Үрімшіде құрылған “Шынжаң Аралас Өлкелік Үкіметте” қаржы министрі етіліп тағайындалды. 1946-49 жылдары шыққан өлкелік қағаз ақшаларда қаржы министрі ретінде қол таңбасы орын алды.

Қажылық сапар кезінен. Артта тұрған баласы Дәлелқан

    Өлкедегі шиеленістіктерді бәсеңдетіп саяси, шаруашылық және әлеуметтік жағдайларды дұрыстау барысында шаралар жасалып жатқанымен, бірақ ішкі Қытайдағы тұрақсыздық әсіресе, 1949 жылғы Мао Цзе Дун басшылығындағы коммунистік төңкерістік әрекет ұлғайып Шынжаңға едәуір қауіп-қатер төндіре бастады. Мұның алдын алу үшін Үрімшіде “Коммунизим және коммунисттерге қарсы қоғам” құрылды. Оның құрамында Алтай губернаторы Оспан батыр мен қаржы министрі Жанымхан қажы да болды. Қызыл армия Үрімшіге басып кіріп Бұрхан Шахиді үкіметін өзіне бағындырмас алдын бұл қозғалыс Баркөл жаққа ойысты.
    Бірақ өкінішке орай Оспан батыр жетекшілігіндегі анти-коммунистік қозғалыстың әскери күш-қуатының аздығы, дұшпан қуатының басымдылығы салдарынан Оспан батырдың сыртындағы басшылар “Азат Дүниеге” көшуге бел байлады. Көш жолында 1950 жылы 1 шілде күні Бисан тауының Дарақты деген ауданында Жанымхан Тілеубайұлы қызыл әскерлер жағынан қолға түсіріледі. Біршама уақыттан кейін Оспан батыр да қолға түседі. Үрімшіге апарылып тергеліп сотталған Жанымхан Тілеубайұлы мен Оспан батыр 1951 жылдың сәуір айында атылады. Ақпарат бойынша, Жанымқан қажы 1951 жылдың сәуір айының төртінші күні, ал Оспан батыр болса сәуір айының 29-і күні атылып шәйіт болды. Отаны үшін қыршын еткен есіл ерлердің жатқан жері торқа, барған жері ұжмақ болғай!
     Жанымхан қажының Өнерхан, Сетерхан, Хамит, Дәлелхан, Мәжит және Шапағат атты алты ұлдарынан тараған ұрпақтары қазіргі таңда Шығыс Түркістан, Қазақстан, Түркия және Еуропа елдерінде өмір сүруде.

        Әлихан Жаналтай Жанымханұрпағы Мюнхен - Германия

      Baq.kz

 

толығырақ

      
       «Қытайға қарасты Баркөл қазақ автономиялы ауданында қазақ емшілігі шипаханасы құрылды.

      «Халық торабының» мәліметіне сүйенсек, қазақтың ұлттық емдеу дәстүрін дамытуды мақсат еткен жобаға 1 милион 500 мың юанның үстінде қаржы бөлінген.

 
     5 жыл бұрын мұнда қазақ емшілігі тек бөлімше ретінде болған. Қазіргі таңда ол кемелді емхана-орталық ретінде қайта құрылды. Қазақ шипагерлігі қазақ емшілігі теориясының негізінде аурудың алдын алу, қуаттау, дарымдау сынды емдік тәсілдерді қолдану барысында пайда болған.

     Ол - қазақ халқының сан ғасырлық тұрмыс-тіршілігінде ауру-сырқауға, дерт-дербезге қарсы қолданған түрлі емдік тәжірибелерінің жиынтығы. Неше ғасыр бұрын жазылған әйгілі Өтейбойдақтың «Шипагерлік баян» кітабында сырқат адамды рухани тұрғыда күтімдеу, жеке тазалығы, орта тазалығы, тәбеттік күтімдеу және дарым заруатындық күтімдеумен бірге кейбір тұрмыстық әрекеттерге шектем жасау сынды мазмұндар баяндалған. Сондай-ақ, ас талғау, тұзбен сылау, булау, май сылау, ысқымалау, шету, әсерлендіру сынды емдік шаралар арқылы науқасты ерекше емдеу тәсілдерін қолданған.

 
     Жел-құз аурулары, созылмалы асқазан қабыну, түрлі буын қабынуы секілді сырқаттарды емдеумен бірге, түрлі ер-әйел науқастарын емдеп, ажалға арашашы болып отырған қазақ шипагерлігі бұл күнде танымал ғылымға айналды. 
    Баркөлдегі «қазақ емшілігі» орталығының ашылу салтанатына Аудан әкімі Ержан және өзге де басшы азаматтар қатысты. 

       BAQ.KZ. 

толығырақ

       Қытайдың Алтай аймағына қарасы танымал туристік аудан атанған Буыршында жастар арасындағы поэзия бәсекесі өтті. Жыр мүшайрасын аудандық партия комитетінің үгіт бөлімі, Әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі, аудандық Жазушылар қоғамы бірлесіп ұйымдастырды. Оған негізінен аудандағы егінші-малшы қауымынан шыққан жас ақындар қатысты.

      Ауылдағы қайнаған өмір базарын бастан өткізген, ортасы орнықты, ынтымағы бекем ауылда өсіп-ер жеткен жастар Бейсенбінің күйлері бебеулеп, Мағаздай қаламгердің маңғаз сөздері салтанат құрған даланы жырға бөледі.

       Мүшайраға поэзияда өзіндік қолтаңбаларын қалдырған қабырғалы қалам иелерінен Сұлтан Қапасұлы, Сәкен Ризабекұлы қатарлы кісілер қазылық етті. Қарт ақын Қалтай Шалұлы, жазушы Асылбек Сақышұлы, Мейрамбек Әшімқанұлы, ақын Азия Мағыперқызы қатарлы зиялы қауым өкілдері көрермен ретінде қатысып, жастарға демеу болды.

     Ынтымақ пен бірлікті, бейбіт заманды, елдік рухты жыр еткен бәсекеде жас ақын Ақыл Омарбекұлы бас жүлдені еншілеп, қомақты жүлдеге ие болса, Бердібай Жақиялин, Ерсінбек Бұқайұлы екінші, Нұрболат Ырымқанұлы, Мұрал Мақсұтұлы, Қуанған Қизатұлы қатарлы азаматтар үшінші орындарды иеледі. Ал мүшайраға қатысқан өзге ақындар да құр қол қайтпай, шабыттандыру сыйлықарына ие болды.

      Жиналған жұрт сөз қадірін түсінер ұрпақ өсіп, талантты ақын-жазушылардың ізімен келе жатқан жастардың талабына риза болып тарқасты.

        Baq.kz 

толығырақ

 
          Астана төрінде 19 мемлекеттің 300-ден аса білекті палуандарының басын қосып, күрес түрлерінен жалауын желбіреткен Азия чемпионаты аяқталды. Шығыстың небір азулы спортшылары жиналған байрақты бәсекеде Қазақстан балуандары грек-рим күресінен жалпы командалық есепте бірінші орынға ие болып, жалпы саны 14 жүлдеге қол жеткізді.

   Грек-рим күресі бойынша Қытай мемлекетінің құрамасын қандасымыз Әлнұр Төргеұлы бастап келіпті. Біз миллиардтар елінің құрама командасын жаттықтырып жүрген қазақ жігітін әңгімеге тартуды жөн көрдік.

Спорттағы іргетасымды Қазақстанда қаладым

     Әлнұр Төргеұлы 1976 жылы Құлжа қаласында дүниеге келіпті. «Жалпы күрес қазақтың қанында бар ғой. Ауылда өскен қара домалақ баламыз. 3-сыныптан бастап күреске қатынаса бастадым. 1992 жылы Алматы қаласына келіп, Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы мектеп-интернатында білім алып, күрес өнеріндегі негізгі іргетасымды қаладым. Қытайға қайтып барған соң, 1995-1996 жылдары  Қытайдың біріншілігін қатарынан екі рет ұттым. 1996 жылдан бастап Қытай құрама командасына қабылданып, Әлем чемпионатына, Азия чемпионатына қатысып, жарқын жеңістерге жеттім», - дейді бапкер.

     Қытай  чемпионатын өз салмағында бірнеше мәрте бағындырған қандасымыз 2004 жылы Грекияның Афины қаласында өткен Олимпиадада өнер көрсетіп, 13-орынға табан тірепті.

Қытайда қазақ спортшыларына сұраныс жоғары

      Әлнүр Төргеұлының айтуынша, қазір Қытайда спортқа бейім қазақ жастарына деген сұраныс өте жоғары көрінеді. Қазы-қарта жеп өскен қазақтың қанына біткен күш қуатын мойындаса керек, қытайлық бапкерлер өз командасына қазақ спортшыларын тартуды көздейді екен.

      «Қазір Қытай қазақтарының ішінде спорттың әр саласында өнер көрсетіп, ерекше жетістіктерімен көзге түсіп жүрген жастар көп. Қытайдың әр қаласында бокс, күрес, ережесіз жекпе-жек және спорттың басқа түрлерінде жүрген қазақтар бар. Соңғы жылдары қытайлық бапкерлердің командасына қазақ спортшыларын тарту «сәнге» айналып барады.

      Мұндағы басты себеп - бабамыздан жалғасқан батырлығымыз, балуандығымыз.

   Екіншіден, қазақ жастарының имандылығы, тәрбиелілігі, жаттығуға жауапкершілікпен қатысып, белсенді жұмыс жасайтындығы. Осы бағытынан таймаса, Қытай қазақтарынан Олимпиада шыңын бағындыратын талай чемпиондар шығатынына сенемін. Менде қолымда мүмкіндік тұрғанда қазақ ұландарының биік белестерді бағындыруына бір кісілік үлесімді қосуға тырысып жүрмін. Қайда жүрсе де қазақтың абыройы ортақ, намысы бір», - дейді ол.

    Қытайлық бапкер, ережесіз жекпе-жекте атой салып жүрген Жұмабек Тұрсынұлы, еркін күресте ерекше көзге түсіп жүрген Ерланбек сынды жігіттердің ерлігін ерекше атап өтті. Олар Қытайда талай биіктерді бағындырған, спортта өз орны бар мықтылар екен.

Қазақстанда грек-рим күресі жақсы дамыған

    Қандасымыз қытайлықтардың қазақстандық бапкерлермен селбестік жасағысы келетінін айтады.

    «Қазақстан спортының әлемде алар орны жоғары, талай байрақты бәсекелерде жақсы жетістіктерге жетіп жүр. Өзім білетін грек-рим күресі туралы айтар болсам, Қазақстанның грек-рим күресі Қытаймен мүлде ұқсамайды. Еуропа елдерінің күрес техникасына жақынырақ келеді.

     Менің бір байқағаным, Қазақстан палуандарының жігері өте жоғары, көздерінде от бар. Қарсыластарынан еш қорықпайды. Өздеріне өте сенімді шығады. Қытайлық спортшыларға осындай қасиеттер жетіспейтін секілді.

    Сондықтан, Қытайда Қазақстан грек-рим күресін жоғары бағалайды. Біз қазақстандық бапкерлермен сөйлесіп жатырмыз, басшылар өзара ақылдасты. Ынтымақтастық жасап, тәжірибе алмассақ дейміз. Бірлескен жаттығулар ұйымдастыруды көздеп отырмыз», - деген ойларын айтты Әлнұр қандасымыз.    

Бұл жолғы дүбірлі дода  жоғары деңгейде ұйымдастырылған

      Сонымен қатар ол осы жолғы Қазақ елінде өткен дүбірлі доданың жоғары деңгейде ұйымдастырылғанын айтады. «Астанада бірінші рет болып отырмын. Қаланың дамуында айтар жоқ. Кең де таза, адамға ерекше әсер береді. Мен Қазақ елінің болашағы бұдан да нұрлы деп білемін. Осы жолғы бәсекенің ұйымдастырылуы өте жоғары деңгейде өтті. Спорт кешені, қызмет көрсетуі бәрі керемет. Палуандардың бәсекесі де тартымды болды. Көзге түскен саңлақтар да көп. Атап айтар болсақ, 98 келі салмақта өнер көрсеткен Ерұлан Ысқақовтың шеберлігі керемет екен. Және Өзбекстан елінен келген Тасболат деген қандасымыз да жалындап тұр. Өте жақсы күресті. Ирандықтардың, қырғыздардың палуандарының деңгейі жоғары болды. Біздің құрама командамыздың да нәтижесі жаман болмады», - дейді Әлнұр.

      Қай елде жүрсе де  жүрегі қазақ деп соққан қандастарымыздың беделі биік, абыройы асқақ бола бергей. Өнері мен рухы өр осындай жігерлі қандастарымызды қазақтың көк байрағын желбіретуге мүмкіндік жасасақ нұр үстіне нұр болар еді.

        Нүсіпбек Ризабек

         http://www.inform.kz/kaz/article/2653455

толығырақ


      Шетелде жүрген, әсіресе миллиард Қытай елінің астанасында өмір сүріп жатқан аз ғана қазақтың балалары ана тілін ұмытып кетуі талас тудырмайтын шындық. Міне, ондай қасіретті жағдайдың алдын алу үшін Бейжіңдегі қандастарымыз қазақ тілін ұрпақ бойын сіңіру үшін қолдан келгенін жасауда.  

       Естеріңізде болса, 2014 жылы сәуір айында Бейжіңдегі Шачыхай спорт мектебінде «Қазақ бала» атты тіл үйрену клубы ашылып, алғашқы тәрбиеленушілерінің «тілашары» өткен. Міне, екі жылдан кейін келесі бүлдіршіндер қабылданып, кеше ғана жаңа топтың тілашары өтті. 

       Қытай астанасында мемлекеттік қызметтің әр саласында еңбек етіп жүрген қазақтар аз емес. Олардың балалары үшін арнаулы қазақ мектебі жоқ. Ана тілін білмей өскен ұрпақ болмауы үшін ашылған «Қазақ бала» қазақ балалары үшін құнды еңбек жасап жатыр. Клубтың бас алқасы Жанар Сыланбекқызы. Ұйымдастыру жұмыстарына Таңнұр, Гүлина, Сайра қатарлы қандастарымыз және балалардың ата-аналары қомақты үлес қосуда. 
         Ал, балаларға қазақ тілі сабағын қазақстандық Айжан атты мұғалім үйретеді екен.  

        Фото: kazakcnr.com

        Baq.kz 

толығырақ

      Әлем қазақтарының руханиятында өзіндік орыны бар тұлға, атақты қазақ ақыны, діни қайраткер, халық ағартушысы Ақыт қажы Үлімжіұлы жайында жеке сайт ашылды. 

     Ақыт қажы Үлімжіұлы – қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Ол 1891-1914 жылдары Санкт-Петербург, Қазан баспаларынан «Абият ғақидия», «Сейітбаттал Ғазы», «Ишан Махмұд» қатарлы кітаптары «Жиһанша», «Ахиретбаян (Қиямет ахуалы, Ахуал-и-қиямет)», «Сәйпілмүлік-Жамал» дастандары бірнеше рет жарық көрген ірі қаламгер. Өз кезінде «Айқапта» «А. Алтайский» деген бүркеншік атпен шығармалар жариялап тұрған. Оның қажылық сапарынан сыр шертетін «Қажыбаян» атты өлең романы да елге кеңінен танымал. Сонымен қатар, ғұлама Құран Кәрімнің қазақша аудармаларын, сонау, 1920 жыладардың соңы мен 1930 жылдардың басында-ақ қолға алған болса да, тарихи себептерге байланысты бұл жобаны соңына жеткізе алмаған-ды. Кейінен Құран Кәрімнің қазақша түсіндірмесін дайындаған Ғазез және Мақаш ақсақалдар да осы Ақыт қажының перзенттері. Осы мәннен айтулы тұлғаның асыл дінімізге сіңірген еңбегі де орасан.
    Қытайдағы қандастарымыз Ақыт қажыны Абайдан кейінгі қазақтың рухани ақылманы, шешен биі, халық ақыны ретінде танып, ерекше қастерлейді. Ақыттану ғылымының бір жүйеленіп келеді. Ақын атында жаңа сайттың ашылуы – Қытай жеріндегі ақыттану ғылымының жетістігі деп айтуға болады.
       Аhitalemi.com деп аталатын жаңа сайт «Өмірбаяны», «Өлеңдер», «Деректі фильм», «Толғаулар», «Қиссалар», «Қазынамалар», «Романдар мен дастандар», «Өлеңдер мен жырлар», «Дыбысты өлеңдер», «Түсініктеме» сынды айдарлардан құрам тапқан. Онда қайраткер ақынның өмірі, шығармашылы және ақыттану ғылымының жетістіктері мен ғұлама жайлы телехабарлар, деректі фильмдер қамтылған.
    Жоба авторы, «Ақыт әлемі» сайтының бас редакторы – Ши-ән университетінің студенті, «Ай-куә» электрондық кітапханасының құрушысы Муса Тәбітайұлы.
    Сайт жаңалығының бірі бүгінге дейін басылған Ақыт Үлімжіұлының төрт томдық шығармалар жинағындағы бір қатар өлеңдердің аудио нұсқасын жасап, ғұламаның мұраларын тірі дауыспен сөйлетуінде. Қазірге дейін 20-дан астам өлең, жыр, толғаулары аудио нұсқасы ғаламтор пайдаланушылар назарына ұсынылыпты. Ғұламаның жыр жауһарларын «сайратқан» - Шыңжаң қазағына танымал тележүргізуші, Үрімжі «Пана» игілік қор қоғамының құрушысы Панар Ерғанқызы.
    Аталмыш сайттың материалдық базасын жасақтауға Шыңжаң халық баспасы Қазақ бөлімінің меңгерушісі, ақыттанушы Сімәділ Шүкенұлы қатарлы ел зиялылары да атсалысыпты.
    Міне, шекара сыртында, жаттың қабағына қарап отырған қандастарымыздың игі қадамы біздің қазақ еліндегі тұлғатанушылардың үлгі алуына тұрарлық жақсы бастама болып отыр. Санаулы тұлғалардың жеке сайты болмаса, бір Абайдың өзінде жеке сайттың жоқтығы елдігімізге сын емес пе? Ұлт көсемі Әлихан Бөкейхановқа бір сайт ашсақ, айртулы тұлғаның тақиясына тар емес еді ғой. Әрине, бұл түйін зерттеуші, ғалымдарымыздың көкейінде жүрген болар. Десе де, ақтаңдақтың орыны тез толса құба-құп.
   Қытайдағы танымал senkazakh.com сайтының хабарлауынша, М.Тәбітайұлының ізденісімен алғашқы мезгілде жеке блог ретінде жұмысын бастаған сайт алдағы уақытта өзінің қазақ харпіндегі (кирилше) нұсқасын іске қоспақ.
     Жеке адамдарды қаржылық қолдауымен ашылған сайт 2018 жылы әйгілі ғұламаның 150 жылдық мерейтойына арналған құнды жәдігерлерді оқырман қауымның назарына ұсынуды көздеп отыр.

       Оразбек САПАРХАН 

     sunna.kz

толығырақ

      Қытайда «Екі мәжіліс» деген атпен ауқымды мемлекеттік жиын өтіп жатқаны белгілі. Оның бірі - Мемлекеттік саяси кеңестің 12 кезекті 4 реткі мәжілісі. Ол наурыздың 3-күні ашылса, 12 кезекті халық құрылтайының 4 мәжілісі наурыздың 5 күні басталды. Осы екі жиында Қытайдағы қандасымыз, Қытай мемлекеттік саяси кеңестің тұрақты мүшесі Мәукен Сейтқамзаұлы жылқы шаруашылығы туралы мәселе көтерген еді.  

       Мал шаруашылығының ішінде жылқы түлігін өсірудің маңызы ерекше зор. Өйткені, Шыңжаңда 8 миллион бастың үстінде жылқы бар болып, мемлекет бойынша ең үлкен жылқы өсіретін өңір саналады. Шыңжаңда жылқының еті мен сүті адамдардың күнделікті тұрмысында кем болса болмайтын азық-түлік тұтыну қажеті. Бұдан тыс, қазір дене-тәрбие, бәйге ойын түрлері сынды ұлттық дәстүрлі мәдениетті дамытуға байланысты, жылқыға болған қажет барған сайын артуда. Алайда, жылқы түлігі тоқтаусыз жем-шөп жейді. Бұл экономикалық жағдайы онысыз да әлсіз малшыларға ауыр. Осы өзекті мәселе жөнінде «Жұңго қазақ радио торабына» сұхбат берген мемлекеттік саяси кеңестің тұрақты мүшесі Мәукен Сейтқамзаұлы: «Жылқының жем-шөбіне, нәсілін жақсартуға, жылқы дерт-дербездерінінің алдын-алуға, шеттен нәсілді жылқыларды енгізіп, сол арқылы жерлік жылқыларды будандастыру, нәсілді тұқымдарды енгізуге мемлекет қолдау көрсетсе» дейді.

           Baq.kz 

толығырақ

      Шыңжаң қазақтарына танымал ақын, ағартушы Құрман Әбдікерұлының «Сары атан жыры» атты кітабының тұсау кесілді деп хабарлайды BAQ.KZ «Тәңіртау» торабына сілтеме жасап.

   Марқұм Құрман Әбдікерұлы «тұлпар мекені» атанған Моңғолкүре ауданының тумасы. Ол Шыңжаңдағы ең жоғары оқу орны есептелетін «Шыңжаң институтынан» алғаш оқу бітірген санаулы қазақ зиялыларының бірі. Институтты тәмамдаған соң сол кездегі Іледегі ең үлкен білім ордасы «Іле 1 педагогика институтында» ұстаздық қызмет атқарған. Кейін денсаулығына байланысты кіндік кесіп, кір жуған ата мекені өр Текеске барып, табаны күректей 35 жыл ағартушы болады. 
     Құрман Әбдікерұлы 600-ден астам өлең, 3 дастан, бір балалар әні, 3 әңгіме, бір пьесса, 4 ғылми зерттеу мақаласын жазып, кейінгі жұртқа «Шын сырым», «Толқындар толғамы», «Сары атан жыры» сынды үш жинақ қалдырды. 
     Жиында сөз алған Моңғолкүре аудандық парткомның тұрақты мүшесі, үгіт бөлімінің бастығы Жолдыбай Жырғалбайұлы автордың өмір жолы, жасампаздығы жайында тоқталып, оның әдебиетке қосқан үлесін жоғары бағалады.

     «Ғалымның хаты өлмейді» дегендей, ақын, ағартушы Құрман Әбдікерұлының арамыздан аттанғанына он неше жылдың жүзі болғанымен, марқұмның артында қалдырған мол рухани байлығы халықтың қазына қорына қосылды. Осы рухани мұраларды зерттеп-зерделеудің, ұрпаққа үгіттеудің, ғылми талқы жиындарын ашудың мән-маңызы зор, біз ақын, ағартушы Құрман Әбдікерұлының артында қалған өлмес туындыларының халықпен бірге жасай беретіндігіне, ағартушылық үлгілерінің жас ағартушыларға тура жол нұсқай беретініне кәміл сенеміз» деді Ж.Жырғалбайұлы.

        

толығырақ

Қазақтың қымызы

       Алдағы уақытта Қытайдың Tmall интернет-дүкенінде қазақ­стандық брендтер сатылымға шығарылуы мүмкін. Олардың арасында ұлттық сусынымыз – қымыз да бар. Мұндай жағымды жаңалық «Самұрық-Қазына» АҚ басшысы Өмірзақ Шөкеевтің Қытайдың ең бай адамы, Alibaba Group компаниясының басқарма төрағасы Джек Мамен кездесуінен кейін белгілі болды.

     «Қазпошта» АҚ басшысы Бағдат Мусиннің Facebook әлеуметтік желісіндегі жеке парақшасына жазған жазбасына қарағанда, кездесу барысында тараптар интернет-сауда, төлем жүйесін дамыту, тасымал әлеуетін пайдалану сынды бірқатар мәселеге тоқталып, осы салалардағы ынтымақтастықты арттыру жөнінде сөз қозғаған.

    «Ең бастысы, біз Tmall интер­нет-дүкеніне қазақстандық 150 брендтің тізімін ұсындық. Tmall – Қытайдың ішкі нарығында электронды коммерциямен айналысып, тауар сататын платформа. Ол жерде миллиондаған транзакциялар жасалады», – деп жазады «Қазпошта» басшысы.

      «Бұл – қазақстандық кәсіп­керлерге беріліп отырған мол мүмкіндік», – деген «Қазпошта» АҚ маркетингтік коммуникация­лар департаментінің директоры Байрам Әзизов ұсынылған тауарлардың ішінде қымыз, құрғақ қымыз, шоколад, бал сынды өнім түрлері бар екенін айтты.

      Ернар МҰХАМБЕТ.

толығырақ

original
      
         Қазақ пен ұйғырды қытайдың құшағынан діні мен салты құтқарып тұр.

       «Қытайда қытаймен некелескен басқа ұлттар 8 миллион 952 мың 100 адам болған» деп жазыпты осыдан бір-екі жыл бұрын жабылған қытайдағы қазақ сайты. Енді, мақалаға көз жүгіртейік.

      Қытайлармен аз ұлттардың некелесу үрдісі барған сайын үдеп келеді. 1950 жылдан бері 8 миллион 952 мың 100 адам болған. Мұның ішінде 81.59%-ы қытайлармен аралас некеленген. Ең жоғарысы орыс – 78,71%. гаушән, сібе – 58.11%, шүршіт – 41.94%, дағұр – 41.5%, жиңзу – 41.45%, мұңғұл – 37.49%, иүгу – 34.08, евенкі – 32.56% қатарлы ұлттар бар. Кейінгі қатарда жуаңзу – 12.66%, буизу – 14.86%, дұңзу – 15.16%, маунан – 18.44%, гіләу – 17.42% қатарлы ұлттар. Қытайлармен некелесуі біршама аз ұлтар: кәріс – 7.95%, дүңген – 11.85%, пурей (тибет, заңзу) – 6.49%, ұйғұр – 0.62%, мяузу – 14.02%, изу  – 16.29%, яузу – 19.34%, байзу – 18.76%,тужя – 18.61%, хани – 9.08%, қазақ – 0.21%, дайзу – 13.49%, лизу – 12.78%, лису – 7.42%, уазу – 10.27%, тузу – 25.10%, қырғыз -1.05%, мұлау – 24.78%, чяңзу – 18.35%, булаң  – 17.56%, сала –  1.14%, ачаң  – 19.76%, пуми – 10.91%, тәжік  – 6.11%, нузу – 5.66%, өзбек – 1.84%, дыаң – 8.77%, татар – 7.85%, дулұң  – 27.28%.

        Қарап отырсақ, Ислам дініне сенетін ұлттардың қытайлармен некеленуі салыстырмалы түрде алғанда төмен болған. Мысалы, дүңген  – 11.85%, татар – 7.85%, тәжік – 6.11%, өзбек  – 1.84%, сала  – 1.14%, қырғыз  – 1.05%, ұйғұр – 0.62%, қазақ – 0.21%. Бұл ислам дінінің құдіреті. Ал, жат дінге сенетіндер немесе әтейістердің қытайлармен оңай сіңісіп кететінін көруге болады. Мұның дәлелі  орыс пен мұңғұл. Ал, Қытаймен некеге тұрған қазақтардың саны 0.21 %-ы  – 3300 адам. Мұның басым көбі қытайдан қыз алғандар емес, қайта қытайға тигендер екенін айта кеткен жөн. Қарапайым мысал: 14-15 мың адамы бар ауылда қытайға тиген қыз саны кемі 10-ды құрайды (мен өскен ауылда дәл осындай еді. Қытайдан қыз алған бір жігіт бар болатын). Қытайдағы қазақтың шамамен 80%-дан артығы ауылдарда, 40%-ы мал шаруашылық аудандарында тұрады. Бұл өз кезегінде қытаймен некелесу үрдісін баяулатып тұрған кедергі. Қазақстанның ақпарат құралдарының айтуынша, 10 қазақ қызының бірі басқа ұлтқа тиеді екен. Бұл  өте қауіпті жағдай! Америка мен Еуропаның басындағы іс басымызға келмесін! Олардың қыздары қара нәсілділердің талауына түскен!

     Жоғарыда біз қытайдағы қазақ сайтының мәліметін бердік. Енді, осыған орай өзіміздің пайымымызды жеткізсек.

      Бізге қауіп Қытайдан. Олар  жезөкше қыздарға да зәру.

      Қытайлардың қыздарына үйленіп жатқандардың арасында қытайдағы ұлттардан  гөрі қара нәсілділердің үлесі басым. Бір Гуаңжоу қаласында 300 мыңнан астам қытай қыздары негрлердің құшағында кеткен. Ал, Еуропада бұл сан әлдеқайда артық. Себебі, негрлердің арманы ақ нәсілді не сары нәсілден қыз алу екені түрлі сайттарда айтылып жүр. Бұл мәселе Қытайды да алаңдатып отыр екен.

      Қытайда 10 миллионға тарта мұңғұлдардың қазір тек 30% ғана таза қанды мұңғұлдар. Тіпті, қытайдың шығыс солтүстігіндегі қытайлардың 70-80%-ы қытайланған мұңғұл тектілер деп те айтылып жүр.  Бұларға 70% қытайланып кеткен шүршіттерді де қосып  айта кету керек. Жақын болашақта осы ұлттарды қытайлар басы бүтін жұтып кетуі мүмкін. Ал, ұйғұр, қазақтарды әзірше діні мен салт-санасы сақтап тұр. Деседе, қытайда дін негізінен шектеліп, саясат ұлтты жұтудың жобасымен жұмыс жасап отырғанын есепке алсақ, олардың да басына ауыр күн туып келе жатыр.

     Қытайдың 52%  ер, 47%-дан артығы әйел. Шетелдікке кетіп жатқаны тіпті көп. Шаңхайдың өзінде 8 қытай қыздың бірі жаттық болады. Сонда, 40 миллион қытай еркегі қайтеді? Әрине, бізге ауыз салады. Қытайда жылына 1 миллионнан астам бала жоғалады. Ішкі қытайдың көп аудандарында бұл қалыпты тұрмысқа айнала бастады. Тіпті, жас қыздарды ұрлап әкетіп, байлап әйел еткенін Қытай сайттарынан жиі көресіз. Олар сол қыздарды 1-2 бала тапқан соң, қалуға көнбесе не өлтіреді не қашып кетеді. Адамның көптігі мен тұрмыстың тақсыретінен олар үшін ақша табудың барлық жолы ашық. Айта берді, балаларды дәрі үшін сатып та баюда. Ал, бұған үкімет қауқарсыз. Сол себепті, Қытайлар шетелге кетуді армандайды. Қытайлар мен зәңгілер үшін шетелге барып ақ тәнді немесе сары тәнді қыздармен үйленіп, сол жерде қалу – ең үлкен бақыт. Ол үшін оларға кезігетін қыздар атақты жезөкше болса да бәрібір, бала тапса болды. Қаншалық бодау берсе де соған жетуге ұмтылады. Жуықтан бері Қытайлар Қазақстанға да ағыла бастады. Тіпті, олар тіл білмесе де, осы жерде қалу үшін кез келген әйелмен үйленуге дайын екендіктерін ашық айтуда, тек Қытайға қайтпаудың жолы болса болды. Қытай, Кәріс сынды жан саны көп ұлттар үшін, бұл қан алмастырып, ұлттың сапасын көтеретін, шетелге қоныс тебуіне көмектесетін пайдалы жағдай. Ал, жан саны аз ұлттар үшін трагедияға жетелейтін, ассимиляцияға ұрындыратын күрделі  мәселе.

       Аралас некенің  қазақтарға әсері қандай болады?

      Аралас неке жан саны көп ұлттар үшін үлкен пайдасы бар саясат. Қан алмасу, генді жаңарту, тұқымдық сұрыптаудан өтіп өзі ұнататын ұлттарға бейімделу, сіңу мен сіңіру – жан саны көп ұлттардың пайдасына шешіледі. Ал, біз сияқты саусақпен санарлық аз қазақ үшін қыз алсақ алайық, қыз беру ұлттық санымыз бен сапамызға, дініміз бен ділімізге кері әсер беретін жоғалту.

       Қазақтар үшін Қазақстандағы аралас некелердің қазақ ұлтына пайдасы болар. Бұл жағдайда да қыз алысу жағы дұрысырақ. Кезіндегі орыстық саясаттың кесірінен алыстап кеткен татар, башқұрт, ноғай, құмық,  қырғыз, қарақалпақ қатарлы діні де, тілі де, тегі мен салт-санасы да жақын ұлттармен құдандалы болу қазақтар үшін пайдалы жақтары көп, олардан келген келіндер қазақтарды өз ұлттарындай түсінісе алады.  Бұл бір жағынан осы ұлттар арасындағы қарым-қатынасты көбейтіп, өзара түсіністікті арттырады, бір тұтастыққа жақындатады. Екінші жағынан осы туысқан ұлттарға тұрмысқа шыққан қыздарымыздан қайыр болады, үшінші жағынан, баяғыдай мұсылман болып қала береді. Шынын айтқанда, бұларды бір ұлт ретінде ұйыстырып әлемдік интеграция мен жаһандану барысында күш біріктіруге болады. Бұл ұлттардың барлығы бірін-бірі сіңіруді қалайды әрі кең көлемде ойлағанда бір ұлтпыз деп сезінеді. Ал, туысқан ұлттар арасында түркі мен әзірбайжан сынды оғыз текті түріктерімен, өзбек, ұйғыр қатарлы қарлұқ текті түркілерінің саны қазақтардан көп болғандықтан, оларға кеткен қыздарымыздан көбінесе қайыр болмайды. Бір жағынан қазақтар қан тазалығы жағынан бұл ұлттарды ұната бермейді. Екінші жағынан, олардың жан саны көптігінен Қазақстандағы өз табақтарына ортақтасуынан қорқады және басып кетуі мүмкін. Үшінші жағынан, олар бізге бәсекелес ұлттар болып, олардың жалпыұлттық көзқарасын ұнатпайды. Тіпті, өткен жылы Түркия түріктеріне тұрмысқа шыққан орыс қыздардың саны 300 мыңнан асып, туылған балалардың саны 1 миллионнан асқан. Міне, орыстардың өзін сіңіре бастаған түріктерден сақтанғанымыз дұрыс. Тек мұсылмандығы болмаса. Парсы текті иран, тәжіктермен некелену өте аз кездеседі. Қыз алысуға болар, бірақ, қыз беруге қиындау. Қайыр болмайды, болса да Қазақстанда тұрса ғана қазақылануы мүмкін. Ал, алтай, хакас, мұңғұл қатарлы ұлттар діндік сенім жақтан басқа болғандықтан қыз беруге қиындау, десе де бұл ұлттар басқа ұлттарға тез сіңуге бейім болғандықтан Қазақстан ішінде бірден қазақыланып кетеді. Бір жағынан, алтай мен хакастар тек діні басқа болмаса тегі мен нәсілі қазақпен бірдей ұлттар. Бұл олардың қазақтарға сіңуіне себеп болады. Екінші жағынан, басқалардың отарында  бодан болғандықтан және сандары аз  болғандықтан, олар қазаққа бүйрегі бұрылып, жақын тартып тұрады және өздеріне қарата көмек дәметеді. Үшінші жағынан, бұл халықтар саясат пен қоғамдық көзқарас жағынан бейуаз халықтар болғандықтан сіңуге бейім. Қазақыландыруға оңай.

    Ресейдегі қазақтар жөнінен алғанда, орыстілді әйелмен некелескендер негізінен 2 ұрпаққа барғаннан кейін-ақ орыстанып кетеді. Ал, орысқа тигендер бірден орыстанады. Бұл Қазақстанда кері процесс ретінде қабылданады. Қазақстандағы кәріс, неміс қатарлы ұлттармен некелесу олардың қазаққа сіңуін тездетеді. Тұрмыс өресі жақсы батыс елдерінде қазақпен некелескендер негізінен Қазақстаннан барып оқып жатқан қыздардың есебінен көбеюде. Бұл бір жағынан Қазақстанның әлеуметтік жағдайының асқынуынан да өсіп отыр. Ол қыздарымыздың 98%  қазаққа қайырым жасамайды, тіпті, қыздарымыз соларға қарап шетелді аңсай бастауы да ғажап емес. Ал, сол батыс елдерінен қыз алып үйленген жігіттеріміз Қазақстанға негізінен оралмайды. 2-3 ұрпағынан бастап соларға сіңіп кетеді. Бір қызығы, қазақтар өзбек, түрік, ұйғыр, тәжік, күрд сияқты ұлттардың қазақылануын қаламайды. Оларды ұлттың тәбиғи сапасын түсіреді деп есептейді. Себебі, олар туысқан арасында қыз алыса береді. Оның үстіне, бұл ұлттар қатты саудагер болғандықтан болса керек. Сондай-ақ, бұл халықтар оғыз тектілер мен қарлұқ тектілер. Қысқартып айтқанда, қазақ  санын барынша көбейту керек. Міне, ұлтымыздың болашағына әсер етіп, тағдырымызды белгілейтін басты көрсеткіштердің бірі.

        Бейсен Ахмет, журналист

      Дереккөзі: «Ақиқат» журналы

толығырақ

       Бір жыл бұрын порталымыз Қытайда «Ақылды қоян» шыққаны туралы ақпарат берген еді. Балаларға араналған интеллектуалды оқу құралы енді Қазақстан нарығына аяқ басты. Осы орайда біз BAQ.KZ редакциясына арнаулы келген қонағымыз – аталмыш жобаның авторы, педагог Қанатхан Әбілғалиұлымен аз-кем әңгімелесіп, ойда жүрген сұрақтарымызға жауап алдық. 

      – Қанатхан, әңгімені алдымен өзіңізбен танысудан бастайық.

      – Мен 1981 жылы Қытайға қарасты Санжы облысы, Ашылы қазақ ауылында дүниеге келдім. 2000 жылы «Санжы педагогикалық институтын» тәмапдап, 2002-2005 жылдары «Шыңжаң университетінде» тіл-әдебиет мамандығы бойынша білім толықтырдым. Қазір Ашылы ауылындағы қос тілді, түйінді орта мектепте тіл-әдебиет пәнінің мұғалімімін. Оның сыртында жеке жұмыстармен шұғылданамын.

       – Бұрын «Дана қаламы» және дыбысты әліппе шығарғаныңызды білеміз, одан кейін «Ақылды қоян» жасалды. Осы жобаларды қолға алу идеясы қайдан келді?

         – 2003 жылы жұбайым екеуміз қазақ тілінде тәрбие беретін жеке балалар бақшасын аштық. Негізі ол Шыңжаңдағы тұңғыш рет ашылған қазақ тіліндегі балалар білім орны еді. Алайда, оған қажет оқулықтардың көбі қытай тілінде болғандықтан, қазақша оқу құралдарына мұқтаждық байқалды. Сосын, өзім кірісіп, оқулық жаздым. Кейін оны жинақтап «әліппе» оқулықғы етіп құрастырдым. «Әліппені» «Шыңжаң халық баспасындағы» ағаларымыз ұнатып, өздері бастырып шығарды. Қазір ол қос тілді балалар бақшасындағы оқулық ретінде пайдаланылуда. 
      Сонымен бірге, ол жақтағы қазақ балаларының ана тілін үйренуі үшін біраз ізденіп, «дыбысты әліппе» деген жобаны жасадым. Оны арнаулы электрондық «Дана қалам» шағын техникалық аспап арқылы оқитын етіп құрстырдық. 2013 жылы шілде айынан бастап нарыққа шықты. Оған халықтың сұранысы жақсы болды. Солтүстік Шыңжаң топырағындағы қазақ ата-аналар балаларына іздеп жүріп алып беретін деңгейге жетті. Себебі, қос тілді оқу жүйесі орнағаннан бері ана тіліне шорқақ балалар байқала бастаған. Ал, Дана қалам мен әліппе осы жағдайға жақсы көмектесті. Әліппе мен қалам тіпті, сый ретінде ұсынылатын дүниеге айналды.

       – Жобаларыңыздың мазмұнында не қамтылған еді?

       – Шынын айтқанда мазмұн жағы әлі де кемшін екенін сездім. Ішінде төте жазу әліпбиінің 33 әрпі, оған қатысты сөз-сөйлемдер және отыз ертегі - тақпақ пен Абай шығармаларынан отыз өлең ғана бар еді. Бұл балалардың тіл үйренуіне, танымын арттыруға жеткіліксіз болғандықтан, осы «Ақылды қоян» жобасын қолға алдық. Ол – қоянның қуыршағы формасында жасалған электронды оқыту құралы. Бұл жобамыз былтыр ақпаннан бастап нарыққа шықты. Оған да сұраныс көңілдегідей болды. 
       «Ақылды қоянның» мазмұны бір шама кемелді. Оның білгенге маржан бөлімінде қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мәдениет, тұрмыс-тіршілігі мен ұлттық өнімдер, тағам мәдениетіне қатысты 1500-ге жуық атауға түсінік берілген. Сонымен қатар, мақал-мәтел, жаңылтпаш, ырымдар мен тыйымдар, Абай өлеңдерін қамтыған 500-ге жуық мәтін бар. Ал, ертегі бөлімінде қазақ халық ертегілері, жан-жануарлар, қиял-ғажайып, тұрмыс-салт және шетел халықтарының әдебиетін қамтыған 130 ертегі енгізілген. Тақпақтарды айтсақ, тілді дамытуға арналған, көлемі 800 шумақтан тұратын 88 түрлі тақпақ бар. Ағылшынша ән үйренейік бөлімінде 200-ден астам ағылшын тілін үйренуге бағытталған ағылшынша әндерді енгіздік. Бұл оқу құралы балалардың эстетикалық талғамына шақталып жасалды. Қоянның түсті шырақтарынан шыққан құбылмалы нұр түнгі аспанды елестетіп, балаларды қиял көкжиегіне бастаса, бүктеліп ұстауға икемді құлақтары балалардың назарын өзіне аударып, бірден баурап әкетердей әсем етіп жобаланған.

       – Элетронды оқу құралынан сырт, сегіз дана кітап та қоса шығыпты. Оларды да таныстыра отырыңыз...

       – Аталған оқу құралдары электонды дүниелер. Оны балалар тек құлақпен естиді. Бүгінде бүлдіршіндеріміздің өзі телефон, телевизор секілді техникалық өнімдердің соңынан кетіп бара жатқаны белгілі. Біз, балаларды осы электронды оқу құралдарымызға қызықтыра отырып, оған қосымша шығарылған осы сегіз дана кітапқа да мойын бұрғызғымыз келді. Бұл оларды жастайынан оқу әдетіне, кітапқа құмартуға ынталандырумен қатар, тіл-жазу мәдениетіне жетелесе деген ойды алға ұстадым. Жалпы, бұл кітаптарды құрстырып, жобалауға 3 жылдан артық уақыт жұмсадық. 
      Кітаптар Дана қаламның көмегімен де оқылады. Қаламды кітаптың сыртқы бетіне тигізсеңіз оның не туралы кітап екенін айтады. Ал, әріпті бассаңыз оны дауыстайды. Әріпке қатысты берілген суреттің төменгі жағында буынға бөлу белгісі орналастырылан. Қаламды бассаңыз алдмен оған қатысты сөз, одан кейін сөз тіркесі, тағы бассаңыз сөйлем құрап береді. Кітаптың ақ жеріне қаламды тигізсеңіз тақпақ оқылады, ән-күй әуелейді. Яғни, сөз, сөз тіркесі, сөйлемді негіз етіп, балалардың сөздік қорын, танымын арттыруға көмектеседі. Бұл бірінші кітап, әліппе туралы. 
       Енді екінші кітапқа салт-сана білімдері топтастырылған. Бұл балаларды қойып, жас ата-аналардың да салт-дәстүр, тұрмыстық, туыстық, шаруашылық атауларға қатысты білімін жетілдіреді. Үшінші кітапта балалар өлеңдері, тақпақтар бар. Соған сай суреттермен безендірілді. Төртінші кітапта жұмбақ, мақал-мәтел, жаңылтпаштар басылды. Бесінші кітапта тұрмыс-салт ертегілері, алтыншы кітапта жануарлар жайлы ертегілер, жетінші кітапта шетел халық ертегілері болса, соңғы сегізінші оқулықта Абай өлеңдері бар. Осы соңғы кітап туралы айтар болсам, Қытайдың ерте тарихында өмір сүрген Ли Бай, Ду Фу секілді ақындардың жүздеген шумақ өлеңдері басылған кітап бар. Осыны 1-5 сыныпқа дейінгі балалар жатқа біледі. Ал, қазақтың ұлы ақыны Абайды қазақ балалары да жатқа білуі керек деген оймен, ақынның 30 өлеңін осы кітапқа топтастырдық. 
   – Бұл электронды оқу құралдары қайда жасалды? Кітаптар қайда басылды? Қанша данамен шықты?
      – Бұл оқу құралдары негізі шетелде пайда болған жоба. Біз оны өзіміздің қазақ балаларына лайықтап жасадық. Оқу құралдары мен кітап Қытайдың теңіз жағалауындағы ғалым-техника қаласы атанған Шынжында жасалды. Дыбысты әліппе мен дана қаламның 7 мыңдай данасы шықты. Ал, «Ақылды қоянның» 3 мың данасы халыққа жетті. Кітаптарды жақында ғана басып шығардық. Ендігі мақсат қазақтың жас ұрпағына сәл де болса пайдасы тисін деген оймен, осы өнімдерімізді Қазақстан халқына таныстырып, жеткізу.

       – Осы жобаға атсалысқан адамдар туралы айтып өтсеңіз.

        – Электрондық оқулықтардың кеңесшісі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жазушы, «Ұлы Дала Қырандары» республикалық қоғамдық мәдени-әлеуметтік қозғалысының теңтөрағасы Сәдібек Түгел ағамыз. Біз ол кісінің ақыл-кеңесіне сүйеніп, жобаны ары қарай қанат жайдыруға ниеттеніп отырмыз. Ал, мәтіндерді оқып, дыбыс бергендер де дауысы тыңдармандардың құлақ құрышын қандырған белгілі дикторлар, актерлер мен әншілер. Мәселен; Астана радиосының белді жүргізушісі Жанар Сайланбекқызы, Шыңжаң Қазақ радиосының «күміс көмей» дикторы Қайникамал Жолымбетқызы және Шыңжаң телеарнасының белді дыбыс актерлеры Серғазы Төлеуханұлы мен Жайна Ғинаятқызы. Сондай-ақ, Шыңжаң қазағына танымал композитор, әнші Ғизат Сәкенұлы атсалысты. Ал, редакторлары белгілі жас ақын, журналист Оразбек Сапархан, ақын Қабыкен Зейнұралин. Оқу құралдарының дыбыс сапасына қатты мән беріп, жоғары технологиялық әлеуетпен жазуға тырыстық. Басым көп бөлігі Астана радиосы студиясында жазылса, қалғандары Ғизат Сәкенұлы мен Қалысбек Бабанұлының жеке студияларында дыбысталған.

          – Балалар үшін зиянсыздығы да ескерілген болар?

      – Әрине, ол біз үшін ең басты талап, жауапкершілік болды. Бұл құралдар жоғары сапада жасалған, балаларға залалсыз, бағасы қолжетімді деп айтуға әбден болды. Арнайы орындардың сараптамасынан өткен. Бұйыртса, жас ұрпақтың бойына қазақы дүниетаным қалыптастырып, бойларына қазақы «қан жүгіртуді» көздеген өнімімізді қазақ еліне де алып келсек деп талаптанып отырмыз.

       – Бұл өнімдерді Қазақстанға өткізу мәселесі қиын болмай ма?

       – Осы жобалардың бәріне Қытайдың Баспасөз-ақпарат мекемесінің ел ішінде және шетелге таратуға рұқсат ететін өкілдік нөмірін алдық. Заңды дүние болған соң тиісті кеден рәсімдерін өтеп, кедергісіз алып келеміз деп сенемін.

      – Істеріңізге сәттілік тілейміз!

      Мұрат Алмасбекұлы

       Фото: Нұрбек Әлмамбетов

толығырақ



      
Қытайға қарасты Алтай аймағы Буыршын ауданында тұратын Батырбек Мамұқұлы қисса-дастандарды жатқа айтады. Бұл күнде көшпенділерге тән көне қасиеттің иелері аз екенін ескерсек, Батырбек ақсақалдың біз үшін қадір-қымбаты артық екені даусыз.  

       Дастаншы қарт Буыршынның Қостық ауылы, Жиделі қыстағын мекен етеді. Ол өзінің дастанды 13 жасынан бастап нағашысы Ыбырай деген кісіден үйренгегін айтады. Қария 20-дан астам дастанды жатқа біледі екен. Кейде апта бойы, тіпті жарты айға дейін дастан айтып, таңды-таңға ұратын кездері бар. Халықтың той-қызықтарында Батырбек дастаншыны арнайы қолқалап шақыруы дәстүрге айналған. 

         Алпысқа келген қария өнерін тұл қалдырмай, немересі Тілебалдыға да үйретіп жүр. 8 жастағы бала 4 дастан жаттап алған. Орайы келсе үлкен сахнаға шығып, өнерін елге танытсам деген арманы бар. Ал, дастаншы қарттың ойлайтыны – осыбір қасиетті өнерді үзіп алмай, жастарды қисса-дастан айтуға тәрбиелеп, ұлттық дәстүрдің ұлық сипатын сақтап қалу.  

         Фото:kz.ts.cn

         Baq.kz

толығырақ

 
           Қытайдағы қазақ жастарына арналған «Іле жастары» журналы «Шыңжаң қазақ жастары» болып атын өзгертіп, алғашқы саны жарық көрді.  
      Журналда «Замана дидары», «Құлшынғанға құт үйір», «Тез басы», «Ортаға салар ойлар бар», «Ой қозғар», «Талғам Таразысы», «Ұлағат», «Ана тілі ــ алтын қазық», «Сыр шертер», «Мыс қоңырау», «Бүгінгі қара сөз», «Жеті бояу», «Тұздық» деген айдаршалар бар.
        «Тәңіртау» торабы жариялағандай, журнал 1956 жылы қазан айынан бастап шыққан. 60 жылдық тарихы бар басылымның бүгінге дейін 722 саны оқырманмен бет көрісіпті. 1982 жылы 64 бет болып жаңа дизайнмен қайта басылады. Ал, 2015 жылы түрлі-түсті болып өзгерсе, көп өтпей «Шыңжаң қазақ жастары» деп атын өзгертті. Бұның алдында балаларға арналған газеттің аты «Шыңжаң қазақ өрендері», балалар суретті журналы «Шыңжаң қазақ балалары» болып аты өзгерген еді.


   «Іле жастар-өрендер газет-журнал мекемесі» бас редакторының орынбасары Қуандық Нүсіпқанұлы осы ат өзгертулерге байланысты былай дейді: «Бұл үш басылымның алды шыға бастағанына 60 жыл. Соңғысының шыққанына 31 жыл болды. Аталған басылымдардың бас редакциясы Іле аймағында болуына байланысты, атына «Іле» деген сөзді арқау еткен еді. Солай бола тұрса да, әуелден тұтас еліміздегі қазақ жастары мен өрендеріне арналғаны анық. Десе де, бұл аттардың өңірлік шектемесі де болмай қалған жоқ. Осы себептерге ескерген мекемеміздің басшылары жоғарыға өтініш жасап, үш басылымның атын озгертуді айтты. Мемлекеттік Баспасөз мекемесінің беекітуімен бұл жұмыстар сәтімен жүзеге асты. Мұның өзі дәуірдің талабы, реформаның қажеті, ұлтымыздың зор қуанышы. Осы орайда барша оқырманды қуаныштарымен құттықтаймын! Алдағы жерде үш басылымды мазмұны мен көркемдігін сәйкестіре отырып, тіпті де сапалы шығаруға құлшынамыз».

      Айтпақшы, мұқабадағы «Шыңжаң қазақ жастары» деген көркем жазуды белгілі хаткер Әбдімәжит Ертуғанұлы жазыпты. Ал, журналдың тұңғыш санының бірінші мұқаба бетіне «Сахаралықпын» туындысымен Қытай бойынша үздік мультфильм режиссері сыйлығын алған Арысбек Нұқанұлының суреті берілген. Аты өзгеріп, ауқымы артып, тынысы ашылған басылымдарға ғұмырлы болсын айтамыз.

       Мұрат Алмасбекұлы 

       Фото: kazak.ts.cn

         Baq.kz

 

толығырақ

     Зиялы – саналы ғұмырында ұлт руханиятына терең тамыр жіберген, жаңа кәсіби білімнің биігіне құлаш ұрған, зерделі ойдың, парасатты пайымның, ірі азаматтық мінездің иесі. Ондай тұлға қашанда еріктіліктің құлы. Олар ешкімнің міндеттемесінсіз-ақ кез келген салада адал да қа­жырлы еңбек етіп, ұлтын әманда өркениеттің өріне сүйрейді. Оның бәрі өзі істеуге тиісті перзенттік борыш екенін шынайы сезінеді. Ғұмыр дариясына тәй-тәйлап аяқ басқаннан тартып, қатепті қара нардай қасқайып, бабалардан қалған аманатты көш жерге болса да алға апаруға атан күшін аямайды. Бір қызығы бұл қасиет кім көрінгенге беріле бермейтіні тағы ақиқат. Ол қасиет өз заманының озық ойлы, нағыз зиялыларына ғана тән. Әне, сондай ардақты тұлға, бекзат болмысты, үлкен жү­ректі азамат, жан-жақты білім иесі шетелдерде өмір сүріп жат­қан қандастарымыздың арасында да аз емес. Солардың бірі һәм бірегейі – ҚХР-дың Үрімжі қаласында тұратын белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, жазушы, ғалым, Сұлтан Жанболатов. 

        Сұлтан Рамазанұлы 1936 жылы Қытай Халық Республикасының Тарбағатай аймағына қарасты Шағантоғай ауданында өмір есі­гін ашқан. Аталған аудан біздің Шығыс Қа­­зақстан облысының Үржар ау­данымен шекаралас. Ежелде олар қойы қоралас, ыдыс-аяғы аралас бір елдің көрші ауылдары еді. Тағдырдың тарпаң жылдарында ауыл арасы темір тормен бөлініп, туған ағайынның аралас-құраластығы арманға айналған замандар болғаны белгілі. Ол заман да келмеске кетіп, Тәңі­рі сыйлаған Тәуелсіздіктің ар­қасында халқымыздың сан ға­сырлық арманы орындалып, елге ел қосылып құтымыз асып, берекеміз тасып жатқан жайымыз бар. Әсіресе, Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың салиқалы саясатының нәтижесінде шеттегі қандас бауырларымыз да тәуелсіз Қазақ елінің арқасында еңселері көтеріліп, рухани серпіліп қалғаны жасырын емес. Осынау шексіз бақытты алғашқы күннен мықтап сезініп, сол жолда жан аямай тер төгіп келе жатқандардың бірі тағы да осы Сұлтан Жанболатов ағамыз. Ол былай атүсті қараған адамға шет жайлап, қиыр қонып жүргендей көрінгенімен, ширек ғасыр бойына азат Қазақ елі іргесінің бекемделуі, көрші ел­дердің өзара түсіністігі мен дос­­тығының нығаюы, ол елдегі ағайын­дардың тілі мен ділінің сақ­талып қалуы жолында «күндіз отырмай, түнде ұйықтамай» еңбек етіп келеді.
     Қарап отырсаң табиғат шынында да жомарт-ақ. Біреуге дарын, талант берсе, кейде үйіп-төгіп бір-ақ береді. Сұлтан Жанболатов ағамыздан да Жаратушы ештеңесін аяп қалмағандай көрінеді. Дене-бітімі, пошымы қандай мол болса, Құдай дарынды да солай молынан сыйлапты. Ол шынында да жан-жақты талант иесі. Физика-электроника ғылымдары бойынша Қытай қазақтарынан шыққан тұңғыш доцент (1982 жыл), ағар­тушы-ұстаз, мемлекет және қоғам қайраткері, жазушы, аудармашы, тарихшы, фольклорист-ғалым. Сұлтан Рамазанұлының осы айтылғандардың ішіндегі бір ғана қырына сәл ғана шұқшиған адамның өзі кемінде бір кітаптың басын қайыратынына еш күмән жоқ. Бұл қасиеттерге оның өне бойы­нан төгіліп тұрған сырбаз мінезді, бекзат болмысты, тектілікті қосыңыз. Өйткені, ұлт көсемі Ә.Бөкейхан «Ұлтқа қызмет ету білімнен емес, мінезден» дегенді жайдан-жай айтпаса керек. Сондай-ақ, ол Қытайдағы қа­­бырғалы елдің, қаймағы бұ­зылмаған қалың қандастың рухани ту ұстаушысы, мәйекті ұйыт­қысы. Миллиард халқы бар елде осындай мәртебелі биікке көтерілу, әрине, бірер жылдағы бірер тамшы тердің бодауы емес. Қаршадайынан-ақ, қашанда үлкен ізденіс пен тынымсыз еңбекті серік еткен Сұлтекең иісі жас ұрпаққа ісімен де, мінезімен де үлгі. Жастарға қажырлы болудың, ізденімпаз болудың, бесаспап болудың не екенін көрсеткен ұлағатты ұстаз. Ғылымның сан тарау жолына түсіп, бәрінде өз қолтаңбасы мен бө­генайы бөлек із қалдырған ға­лым. Тарлан тарихтың тереңіне сүңги жүріп, қазақ әдебиетіне қайталанбас шығармалары арқылы ауқымды ол­жа салған қаламгер. Ел ісіне елпек жан қатепті қара нарлардай қоғамдық жұмыстарға да белсене араласып, нар жолында жүк қалдырмаған қайраткер азамат.
      1956 жылы Шыңжаң инс­ти­­тутының физика-математика факультетін үздік нәтижемен тә­мамдаған жалынды да талапты жасты сол оқу орнының басшылары физика кафедрасына оқытушылыққа алып қалады. Болашақ ғалым өз білімін тер­ең­дете түсу мақсатында 1957-1961 жылдар аралығында Қы­тайдың Чанчунь қаласындағы Зилинь университетінің физика факультетінде радио-электрони­ка мамандығын оқиды. Ой қа­зынасын, парасат қоймасын жаңа, озық білімге толтырған Сұл­тан Рамазанұлы қазіргі Шыңжаң уни­верситетіне оқытушылық қызмет­ке қайтып оралады. Еңбек жолын елдің білім іздеген жастарына бар білгенін сарқа жұмсаудан, яғни, ұстаздықтан бастайды.
      Осылайша ұлт жастарын бі­лім нәрімен сусындатып, ғы­лым жолына біржола түсіп, оған құлай беріліп келе жатқан Сұл­тан Рамазанұлының арман көгі саясаттың ылаңымен тұманданды. Қытай тарихындағы «мәдени төң­керіс» жас Сұлтанды да айналып өткен жоқ. 1963 жылы күзде оған әртүрлі саяси жалалар жабылып, басына қара бұлт үйіріледі. Атап айтқанда, оған «қашқынның баласы», «шетпен астасқан», «ақлақан», «буржуазия маманы» деген сорақы айдарлар тағылып, қақ-соққа ұшырап, жауапқа тартылады. Бұл саяси науқан 1966 жылға келгенде тіптен өршіп, жағдай тіптен ушыға түседі. 1966 жылы тамызда хунвэйбиндер Сұлтан Ра­мазанұлының басына қағаз қалпақ кигізіп, өзіне «ұлтшыл», «өзгертімпаз», «қанды балақ» деген айдар тағып, ел алдына шығарып, көше аралатып масқаралайды. Қарапайым халық алдында ар-намысын аяққа таптап, қорлық пен қинаудың сан түрін көрсетеді. Осындай ауыр күндерді басынан өткерген зия­лы қауым өкілдерінің ішінде қорлық-зорлыққа шыдамай өзіне өзі қол жұмсап, о дүниеге аттанып кетіп жатқандар да аз болған жоқ. Бірақ табиғатынан текті, рухты, қайсар Сұлтанды қатыгез қорлық-зорлық, қинау жасыта алған жоқ. Түнек түннен соң, жарқырап таң атпаушы ма еді. Сол секілді 1976 жылы «мә­дени төңкеріс» аяқталып, саясат оңалып, Сұлтан Рамазанұлы өзінің сүйікті қызмет орнына – универ­ситет аудиториясына қайта оралды. Бақандай бір мүшелінің мағынасыз қуғын-сүргінмен өт­іп кеткеніне ашынған ғалым уа­қытқа кеткен есесін қамтып қа­лу мақсатында түнде ұйқыны, күн­­діз күлкіні қайырып қойып еңбектенді. Соның арқасында 1982 жылы «Бүкілқытайлық ғы­лыми атақ-дәреже беру» заңы қа­былданғаннан кейін, Сұлтан Рамазанұлы Шыңжаң қазақтары арасынан тұңғыш доцент атағына, одан кейін тағы да тұңғыш рет (Үрімжі кәсіби университетінен) профессор атағына ие болды.
    Сұлтан Жанболатов 80-жылдардан кейін қоғамдық жұмыстарға белсене атсалыса бастады. Өйт­кені, Қы­тай өкіметі осы кезеңдерде «ре­­форма жасау, сыртқа есік ашу» саясатын кеңінен насихаттап, екпінді түрде жүзеге асыруға кірісіп кеткен болатын. Тап осы мезгілде Сұлтекең сияқты кәсіби мамандардың еңбегі ғана емес, ой-пікірі мен ұсыныстары да ауадай қажет болды. Осылайша, ол 1983 жылы Шыңжаң университетінің проректоры, ҚХР Электроника қоғамының бас алқа мүшесі, ҚХР аз ұлт жазуындағы ақпараттарды компьютермен өңдеу қоғамының төрағасы, ШҰАР Ғылым және техника қауымдастығының тұрақты жорасы, ШҰАР ЖОО ғылыми атақ­тар беру жөніндегі аттестаттау комиссиясының төрағасы, т.б. қызметтерге тартылды. Ол қандай биік лауазымды қызметтің тізгінін ұстамасын, туған халқына адал қыз­мет ету деген жауапты міндетті ешқашан да есінен шығарған емес. Атап айтқанда, сол тұста ол аз ұлт­жастарының да жаратылыстық ғылым салалары бойынша жан-жақты білім алып, заман талабына сай тірлік етуі үшін жаратылыстық ғылымдар бойынша Шыңжаңдағы жоғары оқу орнына қабылдана­тын студенттердің үлес салма­ғы­ның артуына мұрындық бол­ды. Сұлтан Жан­болатовтың осы ең­бегінің нәтижесінде, қазақтың қара көз ұлдары мен қыздары қат мамандықтар бойынша да білім алып, заманауи ғылым-тех­ни­каның нәрінен сусындай бастайды.
      Сұлтан Рамазанұлы сан-са­лалы мемлекеттік және қоғам­дық салада қызмет ете жүріп, жас ұр­паққа пайдалы ғылыми ең­бектер жазуды да ұмытқан жоқ. Оның ғылыми саладағы із­денісінен туған «Компьютер принциптері», «Жартылай өткіз­гіштік радиоқабылдағыш», «Маг­нитофонды радиоқабылдағыш», «Калькулятор», т.б. ғылыми-тех­никалық саладағы кітаптары замана сұранысын қанағаттандырған бірегей еңбектер еді. Сонымен бірге, ол электроника саласындағы мол білімінің арқасында, өзі басқарған мамандар тобымен бірге аз ұлт жазуларын компьютерге ыңғайлау жүйесін ойлап тауып, ШҰАР-дың «Техникалық прогресс» сыйлығын еншіледі.
      Сұлтан Жанболатов ұлтыма пайдам тиеді-ау деген жұмыстың қандайынан да қашқан емес. Осы жолда ол шығармашылық жұмысына кесірі тиетінін бі­ле тұра, үлкен мемлекеттік қыз­меттерге саналы түрде барды. 1986-1996 жылдары ШҰАР Оқу-ағарту ко­митеті төрағасының (ШҰАР Бі­лім министрінің) орынбасары, 1988 жылы Оқу-ағартуды зерттеу институтының, кейіннен Үрімжі кәсіби университетінің профессоры, ЖОО-ларда білім беруді зерделеу институтының директоры һәм аға зерттеушісі, 1993-2003 жылдары 8-ші және 9-шы рет шақырылған Мемлекеттік Халық Құрылтайының (парла­мент) депутаты, оның ұлт істері Комиссиясының мү­ше­сі болды. 2005 жылы Дүние­жүзі қазақтарының ІV құ­рыл­тайында Дүниежүзі қа­­зақ­тары қауымдастығы Төр­алқа­сына мүше болып сайланды. Қазірге дейін Сұлтекең ШҰАР телеуниверситеті мен Үрімжі кәсіби университеттерінің профессоры, Қазақстандағы Мұх­тар Әуезов атындағы Семей университеті мен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық уни­верситеттерінің құр­метті профес­соры.
     Сұлтан Жанболатов ғалым, мемлекет және қоғам қайраткері ғана емес, қазақ әдебиетіне олжа салған аса дарынды суреткер-жазушы. Әдебиеттің қақпасын 1979 жылы «Аруақтар ара­сын­да» атты повесімен ашты. Қа­зір есеп­теп қарасақ, ол кезде Сұлте­кең­­нің жасы 43-те екен. Әрине, бұл қаламгер үшін кештеу болса да, оның қаламынан әлде­қан­дай тосырқауды байқай алмайсыз. Керісінше, осы алғашқы шы­ғармасынан-ақ қаламы төселген, арғы-бергі әдебиеттен мағлұматы мол, ұлттың рухани топырағына терең тамыр жіберген кәнігі жазушылардай-ақ еркін көсілген шеберлікті байқауға болар еді. Жазушының «Аруақтар арасында» повесі тақырыптық жаңалығымен, жанр­лық сонылығымен, көркемдік шеберлігімен жариялана салып-ақ ШҰАР-дың «Бірінші дәрежелі әдеби сыйлығын» еншіледі. Өйт­кені, Сұлтан Рамазанұлы осы шы­ғармасымен Шынжаң қазақ әдебиетіндегі бір айтулы ақ­таң­дақтың орнын толтырды. Ол – фан­тастикалық проза жанры болатын. Жазушы осы шығармасын­да тарихтың терең қатпарларына сүңгумен қатар, болашаққа болжал жасайды. Келешек ғылым-техника саласында болуы мүмкін жаңа­лықтар туралы батыл ой айтады.
   Сұлтан Жанболатовтың ғы­лыми-фантастикалық шы­ғар­малары 1985 жылы «Қас Сақтар» деген атпен Пекиндегі «Ұлттар бас­пасынан» жарық көрді. Осы кітап туралы ғалым, жазушы Жақып Мырзахановтың: «Сұлтан қазақ әдебиеті тарихындағы ғылыми-фантастикалық әдебиеттің туып-қалыптасуына кең жол ашқан ғалым һәм жазушы… «Қас Сақтар» атты ғылыми-фантастикалық әңгімелер жинағы оның өзіндік стиль, өзіндік оймен жаза­тын талғамды да тынысты жазушы екендігін көрсетті», – деген пікірімен толықтай келісуге болады.
      Осыдан кейін Сұлтан Жан­болатов жазушы ретінде он­да­ғы қазақ, хань, ұйғыр оқыр­ман­да­рының іздеп жүріп оқитын қаламгеріне айналды. Әрине, одан кейін де жазушы қаламынан неше ондаған повестер мен әңгімелердің оқырман жүрегіне жол тартқаны белгілі. Дегенмен, қаламгер ре­тінде Сұлтан Жанболатовтың әде­биеттегі ас­қар биігі – «Үйсін хикаясы» три­ло­гиясы. Трилогия жеке-жеке «Елжау Күнби», «Саншора Күн­би», «Оңғай Күнби» атты бөлімдерден тұрады. Бұл трилогия 1994 жылдан жарық көре бастады. Артынша бұл кесек туынды ҚХР Мемлекеттік сыйлығына ие болды. Сондай-ақ, еліміздің ХХ ғасырдағы «Қазақтың 100 романы» атты бағ­дарламасына енгізілді.
      «Үйсін хикаясы» трилогиясында жазушы тарихи деректерді молынан пайдаланады. Мұнда автор жалаң қытай мұрағаттарымен ғана шектелмей, сонымен бірге, грек, араб, парсы тілдеріндегі тарихи материалдарды да молынан пайдаланғаны шығарманың өн бойынан айқын аңғарылады. Соның арқасында автор һәм қан­ды-сөлді һәм көркем, һәм тарихи һәм жанды образдар жасап, ұлттың сан ғасырлық көркем ше­жіресін көз алдыңызға әкеледі. Сондай-ақ, жазушы аталған трилогиясында тек Үйсін елінің көсемі Елжаудың ғана көркем образын жасаумен шектелмей, нанымды тарихи фактілерге негізделе отырып, бүгінгі қазақ ұлты мен ежелгі үйсін арасындағы тектік-генетикалық сабақтастықты да дәлелдеуге тырысады. Бұның өзін жазушының осы шығармадағы ең үлкен ұтысы, керемет жетістігі деп бағалаған жөн. Қысқасы, бұл трилогия бүгінгі қазақ оқырманына Ұлы Дала елінің тарихи көркем шежіресін шертумен бірге, Ел­басымыз Н.Назарбаев ылғи айтатын «тарихта озған кезіміз – берекелі кезіміз, тозған кезіміз – берекесіз кезіміз» екендігі жөнінде тарихтан құнды сабақ береді.
      Сұлтан Рамазанұлының бұ­дан өзге, әр жылдары жарық көрген «Таластағы жанталас», «Атлах-Талас шайқасы» секілді повестері мен романдары, сегіз­томдық ғы­лыми-зерттеулер топтамасы, сондай-ақ, очерк, әңгіме жинақтары оқырманға етене таныс. 2008 жылы «Біз» атты автобиографиялық трилогиясы оқырманға жол тартқан болатын. Ол да «Ес кіру», «Ес шығу», «Ес жию» атты романдардан тұратын, автордың өмір жолының орайында тұтас ХХ ғасырдағы қытай елінің, дәлірек айтқанда, ондағы қандастарымыздың тыныс-тіршілігін қамтып жатқан іргелі туынды. Бұл трилогия Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы тарапынан жарық көрді. «Ежелгі ұлыс тарихы» («Үйсіннама») ат­ты монографиясы да Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы тарапынан жарық көріп, Қазақ елі оқырмандарының қолына тигеніне де көп бола қойған жоқ. Бұл ертедегі Үйсін мемлекетінің тарихын баяндаған ғылыми еңбек.
      Сұлтан Жанболатовтың ғы­лым, білім, әдебиет саласында қол жеткізген жетістіктері әр жылдары ҚХР өкіметі тарапынан лайықты бағасын алып отырды. Оның бас­тылары ретінде ҚХР Мемлекеттік сыйлығы, ШҰАР-дың «Ерекше үлес қосқан маман» сыйлығы, әдебиет пен өнер саласындағы ең жоғарғы «Үлес» сыйлығы қатарлы марапаттарын атауға болады.
      Сұлтан Рамазанұлының айтпай кетуге болмайтын тағы бір елеулі еңбегі – Қазақстан мен Қытай елдері арасындағы дос­тықты, өзара түсіністікті ны­ғайту жолындағы тынымсыз ізденісі. Бұл тұрғыдан келгенде, Сұлтекеңді Елбасымыз ұстанып отырған саясаттың сол елдегі белсенді насихатшысы десек те артық емес. Сұлтекең­нің бұл бағыттағы еңбектері де елен­­­бей қалған жоқ. Ол 2001 жылы Елбасының Жарлығымен «Қазақстанның Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен, 2007 жылы «Достық» орденімен, 2015 жылы «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» және «Қазақ хандығының 550 жылдығы» ес­телік медальдарымен марапатталды. Сондай-ақ, өткен жылы Сұлтан Рамазанұлы қазақ ғылымына қосқан зор үлесі үшін ҚР Ұлттық Ғылым академиясының президенті, академик М.Жұрыновтың алғыс хатымен марапатталды.
     Сексеннің сеңгіріне ентікпей көтерілген Сұлтекең әлі де тынымсыз еңбек пен терең ізденістің үстінде. «Жазарымды жаздым, болдым» деп қарап отырмай, Қазақ хандығының 550 жылдығына шашу ретіндегі «Қазақ тарихынан сауат» дейтін еңбегін аяқтап, шығармаларының 20 томдық жинағын реттеп баспаға ұсынды.
      Ұлтының бақыты үшін жаралып, ұлтының намысы үшін қа­жы­май еңбек етіп, тұтас ғұ­мырын ұлтының рухани түлеуі мен жаңғыруына арнап келе жатқан ұлтының адал ұлы, Алаш жұртының аяулы ақсақалы – Сұлтан Рамазанұлына енді өмір бойғы бейнетіңіздің зейнетін ұзақ жылдар жеуге жазсын деген тілек айтамыз!

      Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, филология ғылым­дарының докторы. Л.Н.Гумилев атындағы 
ЕҰУ кафедра меңгерушісі. Астана. 

    egemen.kz

толығырақ

    Қытайда тұратын қандастарымыз арасында өз бетімен талпынып, сайт арқылы қазақ оқырмандарына қолайлы жағдай жасап жүрген жастардың бірі - Шалқар Шәріпұлы. Шалқар 1992 жылы Тарбағатай аймағының Шағантоғай ауданында туылған. Ол - арғы бет қазақтарына ең танымал «xalhar.net» сайтының негізін қалаушы. Біз BAQ.KZ редакциясына қонаққа келген Шалқарды әңгімеге тартып, сауалымызды қойдық.

         – Шалқар, «xalhar.net» сайтының қазіргі жағдайы қалай?

       – Сайтымыз қазір жақсы жұмыс істеп келе жатыр. Қаралымы да ойдағыдай. 300 мың оқырман кіріп, өз қажетіне қарай ақпарат алады.

       – Сайтты алғаш құрғанда нені мақсат еттің, қазір сол ойлағандарың жүзеге асып жатыр ма?

       – Қытайда интернет тұтынуға деген сұраныс күшейген кезде, қазақ тілді сайттар өте аз әрі барының өзі жұтаң болды. Қазақ тіліндегі контенттің кемдігі, басқаларға қарағанда көзге ұрып тұрды. Сөйтіп, жастарымыздың қазақша музыка тыңдайтын, пікір алысатын, ақпарат бөлісетін ортақ алаңы болса деген оймен алғашында жеке блогтарымызды аштық. Оған елдің қызығушылығы жақсы, оқырмандары мол болды. 
Мен 7 сынып оқып жүргенде интернет арқылы сайт жасау техникаларын үйрене бастадым. Кейін, сол ұмтылыстың арқасында алғашқы сайтымызды жасап шықтық. Бастабында ол «xalhar.com» болып елге танылған. Кейін 2009 жылы Үрімжідегі 7 шілде оқиғасынан кейін бір жыл ғаламторға шектеу қойылды. Сол кезде жаңағы доменімізден айырылып қалдық та, кейін қазіргі жаңа доменді алдық. 
     Сайтымыз қазір жан-жақты сипатқа ие. Күнделікті ақпараттардан тартып, ән-күй, бейне баян, теле бағдарламалар жүктеліп, қазақ тілді оқырманның сұранысын қанағаттандырып отыр деп айтуға әбден болады. Яғни, бастапқы ойға алған мақсатымызды, қазақ оқырмандарын жан-жақты ақпаратпен қамтып, өз тіліндегі интернет өрісін алдына тосу ойымызды сәтімен жүзеге асырып келеміз. Ең бастысы, Қазақстанда болып жатқан саяси, мәдени, рухани жаңалықтарды, жетістіктерді ол жақтағы қазақтарға жеткізіп, екі арадағы алтын көпір, дәнекер рөлін атқарудамыз.

        – Қытайда жеке адамның сайт ашуы қиын ба? Ресми орындар рұқсатты тез бере ме?

     – Қажетті құжаттарыңды жинап берген соң, жарты айға жуық тексереді. Егер бәрі ойдағыдай болса, сайт ашуға сенімді адам ретінде жұмыс істеуге рұқсатын береді. Егер, кейінгі уақытта ел заңына қайшы жарияланымдар болса, қатаң заңмен қузайды. Жауапкершілік те, қадағалау да күшті. Көптеген тақырыптарға шектеу қойылған.

       – Қазір сайтты дамыту негізінде не істеп жатырсыңдар?

        – Иә, қазір әлемтор тұтынушылардың талабы мен талғамы жоғарылады. Интернет пайдалану техникалары өте жедел, күн сайын жаңаланып жатыр деуге де болады. Бүгінде елдің көбі қол телефонға ауысты. Соған орай телефонға лайықталған ақпарат текшелерін, түрлі сервистік қызмет деталдарын орнатуға көштік. Қолфонға лайықталған интернет дүкен қолайлылықтарын да дамыту ойда бар. Қытайда үнхат текшелері көп қаралады.

      Сайт жобалаумен қоса клип түсіру, теледидарлық жарнама жасау, концерттер ұйымдастыру секілді қосымша қызметтерді де атқарамыз. Жұртта қандай сұраныс бар, соған сай болуға дайын тұрамыз. Алғашында, сайтымызды өз қаражатымызбен жүргіздік. Қазір жарнама, өзге де қызметтер негізінде өзімізді қамдайтын болды. Қазақтар ғана емес, басқа ұлт адамдары да теледидарлық жарнама, фото сессия секілді қызметтерде бізге жүгінеді. «Шалқар» сайтының өз қоғамдық қоры бар. Қиындыққа жолыққан, денсаулығына қарай мұқтаждық көрген адамдарға да көмек қолын созуды өз парымыз санап, мүмкіндігінше ондай жандарға жәрдем беріп келеміз.

       Ал, өзім қазір «Шыңжаң көркемөнер институтында» 3 курсында оқып жатырмын.

    – Сайтқа қосымша, қол телефонға лайықталған деталдарды жасау қиын ба?

       – Оны жасау үшін сайт жолбалауға қатысты техникалық білімдерді жақсы игеруің және өзіндік тәжірибең болу керек.

      – «Шалқар» сайтынан дамытудан басқа жалпы қазақ интернет тұтынушыларына арналған қандай жаңалық, жоспарларың бар?

         – Біздің қазіргі ең үлкен мақсатымыз – әлемде ғаламтор тұтынушыларын өзіне бағындырып отырған «facebook», «Instagram», «twitter», тіпті орыстың «В контакте» т.б желілеріне ұқсас қазақтың төл әлеуметтік желісін жасау. Оның платформалық, технкалық қамдау мүмкіндіктерін өзіміз қамтамасыз етеміз. Онда жоғарыда аталған әлеуметтік желілердің функциялары, қосымша өзіміз қарастырған, зерттеп жасаған деталдары, тетіктері енеді. Мысалға, whatsApp, wechat мессендежерінің функциялары да соның ішінде болады. Біз, қазір өзгелер жасап берген дүниені пайдаланып жүрміз. Мүмкіндік болса, соны өзіміз жасамақпыз. Оның алғашқы қадамы басталып та кетті.

       Болашақта Қазақстанға осы жобаны әкеліп, жұмысты жалғастырсақ, жалпыластырсақ, бізге тиісті мекемелер тарапынан, министрлік жағынан қолдау болса дейміз. Бұл өз кезегінде отандық ақпараттық технологиялардың дамуы үшін жасалған қолдау, қазақ ІТ мамандарына көрсетілген үлкен көмек болар еді.

      – Оның аты қалай болмақ?

       – Ол қазірше құпия. Бұйыртса, жұмысты аяқтаған соң бір-ақ таныстырғанымыз дұрыс болар.

      – Іске сәт, әңгімеңе рахмет!

        Мұрат Алмасбекұлы

толығырақ

   

         Қытай секілді жан саны көп елде қоғам тыныштығын сақтап, сақшы (полиция) болып қызмет ету үлкен жауапкершілікті қажет етеді. Осындай талабы жоғары, қауіп-қатері мол қызметті арқалап жүргендердің қатарында қара көз қазақ қызы Таслима да бар.  

        Таслима Дәулетқызы 2010 жылы арнайы емтиханнан өтіп, Шыңжаң қоғам қауіпсіздік мекемесі ерекше сақшы бас бөлімшесіне қабылданады. Онда жапа-машақатқа толы 3 жылдық жұмысты сәтімен аяқтап, 2013 жылы Үрімжі қалалық қоғам қауіпсіздік департаменті Сайбақ районына қарасты Хотан көшесінде әлеуметтік халық сақшысы қызметіне ауысады. Қазіргі күні сонда еңбек етіп жүр. 

      Жақында «Жұңго қазақ радио торабы» Таслимамен арнайы сұхбат жасады. Өйткені, полиция қыздың қуанышты жаңалығы бар. Биылғы жыл бастала сала, Қытай елі 13 қысқы спорт жарысын өткізгені белгілі. 4 жылда бір болатын осы ауқымды спорт додасы тұңғыш рет Шыңжаңда, оның ішінде Үрімжі қаласында болды. 
      Міне, 15 күнге созылған мемлекеттік деңгейдегі үлкен ауқымды шарада қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін, тікесінен тік тұрып қызмет еткен полиция өкілдерінің еңбегі орасан. Ал, олардың қатарынан оза шығып, атқарған қызметімен көзге түсу одан да абыройлы. Сол абыройлы міндетті ойдағыдай орындап, шынайы, адал еңбегі басшылық тарапынан жоғары бағаланған үздік полиция - Таслима Дәулетқызы. Үрімжі қалалық қоғам қауіпсіздік департаменті оны «қоғам амандығын қорғаудағы үздік полиция қызметкері» атағымен марапаттады. 
      Бұл Таслиманың алғашқы табысы емес. Құқық қорғау мекемесінде жұмыс атқарып келе жатқан алты жылдан бері қарапайым халықтың алқауына бөленіп, ұжымның мақтанышы, өз ісінің кәсіби маманы болған қандасымыз талай рет сыйланып, қатты еңбегінің тәтті жемісін татып келе жатыр. 
        Фото: www.kazakcnr.com

        Baq.kz 

толығырақ

      Қытайға қарасты Тарбағатай аймағы, Шиху қаласының бастығы болып, қандасымыз Дәлелбек Кенжеқанұлы тағайындалды деп хабарлайды BAQ.KZ.      

       «Тәңіртау» торабының дерегінше, Дәлелбек Кенжеқанұлы Шиху қалалық 4 кезекті халық құрылтайы, 2 жалпы мәжілісінде сайланған. Құрылтай жиынына қатысқан 148 өкіл жасырын дауыс беріп, соңында қала әкімдігіне қандасымыз лайық  деп танылыпты.

       Шиху - Жоңғар жазығының жиегіне орын тепкен, тоғыз жолдың торабы саналатын маңызды, тарихи қала. Ежелде ойраттардың хошут тілінде Шиху – «Көр харусұн» деп аталыпты. Бұның мағынасы «мол қара су» деген сөз болса керек.  Ежелгі Жібек жолы да осы Шиху қаласынан өткен. Шихудың тағы бір ерекшелігі - онда елге әйгілі Ақ сексеуіл қорығы бар. 1945 жылғы Гоминдаң қытайларына қарсы соғыста қала әскери бекініс болып, штаб орналасқан. 

толығырақ

       Түрлі себептерге байланысты атамекеннен жырақтап, ғаламшардың әр жеріне құмалақтай шашылған қазақ диаспорасы туралы баспасөз беттерінде айтылып та, жазылып та жүр. Алайда, шетелде мекендеп жатқан қандастарымыздың саны бір ізге түспеген.  

     Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының интернет сайтындағы деректер былайша сөйлейді: Ресейде 1 млн. 400 мыңға жуық, Өзбекстанда 1 500 млн. жуық, Қырғызстанда 70 мыңға жуық, Моңғолияда 100 мыңнан астам, Қытайда 2 млн. жуық, Түркияда 20 мыңнан астам қазақ бар. Бұл мәліметтерден Қытайдағы қазақтардың саны көп екенін аңғарған боларсыз. Елден жырақта жүрген осыншама қандас қалай өмір сүріп жатыр?


     Жуырда Мүкен Құнақын есімді Қытайлық қандасымыз Қостанайға оқуға келіпті деген хабарды естідік. Кейіпкерімізді іздеп барып, сұхбаттастық. Алтайдың ар жағындағы ағайынның амандығын сұрап білдік.

      – Қытайдағы қазақтардың өмір салты қалай, күнкөрісі, тұрмыстары ше?

        – Мен Қытай Халық Республикасының Шыңжаң ұйғыр автономиясында туып өстім. Ондағы қазақтар отбасында міндетті түрде қазақ тілінде сөйлеседі. Соңғы жылдары үкімет қос тіл деген жоба бастады. Жоба бойынша орта мектептерде ана тілі мен әдебиеті қазақша өтеді. Басқа сабақтар қытайша оқытылады. Қазір Қытай қазақтарының бәрі бірдей қазақи емес, ауытқу бар, жергілікті жердің мәдениетін, тілін қабылдау байқалады. Қытайдағы қазақтар ата-бабамыздың ұлттық салт-дәстүрін сақтап, бүгінге дейін жеткізді. Той-думандағы жөн-жоралғылар бұзылмай келе жатыр. Наурыз мейрамы, Құрбан айт, Ораза айт ең ұлық мерекеміз. Ұлттық өнерді де ұмытқанымыз жоқ. Күйтің деген қала бар. Онда арнайы өнер мектебі жұмыс істейді. Қобыз, домбырада ойнауды, ән айтуды үйретеді. «Қара жорға» биін білесіз ғой?! Оны Қытай қазақтары Қазақстанға жеткізіп, таратты.

       Алтай аймағының Шіңгіл ауданында қазақтың халық биі «Қара жорғаны» 10 мың 300 адам билеп, Гиннес кітабына жазылды. Қазақтардың басым көпшілігі мал шаруашылығымен айналысады. Жерге егін егетіндері де көп. Үкімет қызметкерлері де шыққан. Қытайда 56 ұлт мекендейді. Ел ішінде аз және көп ұлт деп екіге бөлінеді. Қытай ұлты көп ұлттың қатарына, ал қазақтар аз ұлтқа жатады. Аз ұлттарға деген үкіметтің саясаты оң. Жоғары оқу орнын бітірген жастарды жұмысқа орналастырады. Баспанамен қамтуға арналған бағдарламалары жеткілікті. Халықты жұмыспен қамтумен айналысатын арнайы орган бар. Аталған органға барып дипломыңызды тіркетесіз. Олар 24 сағаттың ішінде бір хабарын береді. Мамандығыңыз бойынша жұмыс табуға көмегі бар.

     Егер, өз күнімді өзім көремін немесе кәсіпкерлікпен айналысамын десеңіз, өсімсіз несие аласыз. Қытайдағы қазақ жастары елдегі жаңалықты интернеттен оқып, үлкендерге айтып береді. Үлкендер оны өзара талқылап, ой қорытады. Қазақстанның эстрада әншілері Қытайға жиі келіп, концерт қояды. Роза Рымбаева бастаған әншілер, Қарақат пен Қыдырәлі, Мәдина Сәдуақасова, Қайрат Нұртас та бар. Бұрын «Шаншар», «Бауыржан-шоу» әзіл-сықақ театрлары жиі келетін. 
     Әр адам үшін Отанның орны бөлек. Қытайдағы қандастар Қазақстанға келгісі келеді. Қазақстанға келіп азаматтық ала алмай кейін қайтқан бауырларымыз да болды.

       – Атамекенге оралу қиын ба? Қандай кедергі бар?

       – Ешқандай қиын емес. Бірақ Қытайдан шықты деген анықтаманы алу қиын. Аталған анықтаманы Қазақстанда талап етеді. Заңның осындай томпақ тұстары кедергі. Қазақстанға келген жастар жаңа ортаға бейімделе алады. Атамекенді дамыту мақсатында жұмыс істегісі келетіндер өте көп. Менің басты мақсатым сол. Елдің экономикасын көтеруге үлес қосқым келеді. Қостанайға алғаш келгенде таң қалдым. Тап-таза, бұзылмаған қала. Есік терезесі жабық, жай жатқан, тыныш жатқан киіз үй сияқты. Сол киіз үйдің есік-терезесін ашу керек, жұрттың назарын өзімізге аудару керек. Қостанайдың көркем табиғатын сыртқа көрсету керек. Туризмді дамытқым келеді.

         Қытайға соңғы барғанымда туристік компаниялармен сөйлестім. Ондағы қазақтар Астана, Алматы, Бурабайды аралап, Қытайға кейін қайтады. Қазақстанның басқа қалаларын білмейді. Мен сол көштің басын Қостанайға бұрғым келеді. Қаладағы демалыс орындарын, мұражай мен театрларды көрсетсем деймін. Жергілікті ақын-жазушылармен кездесулер ұйымдастырсақ жақсы емес пе. Әзірге, осы ойды пысықтап, зерттеу үстіндемін. Атамекенді бір көргісі келетін қазақтар көп. Олар аз ақша жұмсай отырып Қазақстанға саяхаттағысы келеді. Ел көріп, жер танығысы келетін азаматтарға бағыт-бағдар берсем деген ой. Қостанайда өндіріс орындары мүлде аз. Жеңіл өнеркәсіп, киім-кешек саласын бастау керек. Қызмет көрсету саласында қолданылатын тұрмыстық заттар, қалам, сіріңке, тарақ, қонақ үйлерге арналған сабын сияқты ұсақ-түйекті шығарудан бастаған жөн. Мұндай заттардың өндірісі өте оңай әрі өтімді тауар. Осылайша, Отандық өндіріске үлес қосуға болады.

         Қытай қазақтары Қазақстандағы жаңалықтарға елеңдеп отырады. Кейде елдегі келеңсіз оқиғаларды естіп қалады. Соған сай көпшілікте теріс пікір қалыптасады. Қостанайды орыс тілді аймақ, қазақтар аз деп біледі. Сондықтан үлкендер қорқып, балаларын солтүстікке жібергісі жоқ. Осы барғанымда олар да менен елдегі хал-ахуалды сұрап жатыр. Үкіметтің саясаты қалай, қолдау бар ма? Қандастарға деген көзқарас қандай? Бәрін білгісі келеді. Қандастарды алаңдататыны жер мселесі. Сырттан қоныс аударған отандастарға жер берсе, өздері-ақ пана болар баспана тұрғызып алады. Қазақстанға көшіп келе сала баспана алу мүмкін емес. Жұмыс табу, күнкөруге бас қатырмайды.

          – Кейінгі өсіп келе жатқан балалар қазақша ұмытып қалады-ау деген қорқыныш бар ма?

         – Әрине, бар. Ауруын жасырған өледі. Қытайда кейінгі жылдары қазақ тілді мектептердің саны азайып бара жатыр. Балалар қытайша оқып, қытайша жазады. Соған сай қытайша ойлауға бейімделе бастайды.

       – Қытайда бала тууды шектеу деген бар. Мұндай саясат қазақ отбасыларына кері әсерін тигізбейді ме?

       – Ол заң 1986 жылы қабылданған. Қытай ұлтына бір бала, аз ұлттарға екі бала. Диқандарға 3 бала рұқсат етілді. Тұңғыш бала қыз болса тағы бір балаға рұқсат. Бізде бала тәрбиесіне аса мән беріледі. Бір баланы тәрбиелеу үлкен жауапкершілік. Оны трбиелеп, сапалы білім беріп, қатарға қосу оңай емес. Соңғы жылдары қыздарымыз қытайға тиіп жатыр. Қытайша оқып білім алған адам сол тілде ойлауға бейімделеді. Ондай адамның көзіне қытай жақсы болып көрінеді. Бұрынғы кезде қытайға тиемін дейтін қыз мүлде болмайтын. Басқа ұлттан қыз аламын немесе келін боламын деген адамды қатаң жазалайтын. Қазір оған көнетін адам жоқ.

         – Жеке басыңыз, отбасыңыз туралы бірер сөз.

       – Шыңжаң ұйғыр автономиясындағы Бұратала облысында туып өстім. Шыңжаңның орталығы Үрімші қаласында жоғары оқу орнын бітірдім. Шыңжаң аграрлық университетінде «Жануарлар ғылымы» мамандығы бойынша білім алдым.. Қазақтың баласымын. Ата кәсіп деген бар. Әкемнің әкесі Байдаш өмір бойы мал баққан кісі. Солардың ізінен өкшелеп келе жатқан ұрпақ болған соң осы кәсіпті жалғау перзенттік парызымыз деп түсіндім. Әкемнің аты – Құнақын Байдашұлы. Анам – Бағдат Оразалықызы. Ата-анам бастауыш сыныптың мұғалімдері болған. Әкем ана тілі, анам математика пәнінен сабақ берді. Қазір екеуі де зейнеткер. Отбасында төрт ұл, бір қыз өстік. Үлкені – Бекен Бұратала қаласында медиа орталықта техникалық маман, екіншісі – Өкен Арасан аудандық сауықтыру орнында аспаз, үшіншісі мен – Мүкен. Зульфия деген қарындасым Қарабұқа қалашығында емханада мейірбике, кенжеміз Жәркен Арасан ауданында жұмыс істеп жатыр.

       – Қостанайға алғаш келген күніңіз есіңізде ме?

         – Былтыр шілде айында келіп, екі күн болып кеттім. Екі күннің ішінде әбден қиналдым. Көшеде такси тоқтамайды. Бір сағат көше бойында тұрдым, сонда бір-ақ көлік тоқтады. Көлік жүргізуші шымкенттік жігіт ағасы екен. Маған көмектесіп, жол көрсетті. Сол кісіге қатты разымын. Қостанай ұнаған соң тамызда қайта келіп, магистратураға оқуға түстім. Үдемелі индустриалды-инновациялық даму бағдарламасымен грантқа түстім. Қабылдау комиссиясында Құндызай есімді кісі көмектесіп, осындай бағдарлама бар екенін айтты.

    – Қостанай қаласында тұрып жатқаныңызға алты ай болыпты. Не байқадыңыз, қандай ой түйдіңіз?

      – Жергілікті тұрғындар дайын нәрсеге құмар, Еңбектенуге, тер төгуге жалқау сияқты. Еңбек етпесе табыс келмейді. Жамандаған болмайын, бірақ, көзге ұрып тұрғаны кемшіліктің бірі – қазақша сөйлейтіндер аз. Сұрақ қойсаңыз орысша жауап береді. Жанға бататын шындық осы. Басқасының бәрін шешуге болады. Қазір ҚМУ-дың жатақханасында тұрып жатырмын. Қостанай мемлекеттік университетінде оқимын деген адамға барлық жағдай жасалған. Қытайдағы білім беру саласынан кем емес. Университетте «Білім орталығы» бар. Іздеген кітаптың бәрі сол жерден табылады. Оқырман билетінің көмегімен кітапты тегін аласыз. Ал Қытайда ақшасын төлейсіз, сатып аласыз. Әттеген-айы қазақтілді оқытушылар аз. Қазақша сөйлейтін жоғары білімді, профессорлар аз. Мен орыс тобында оқып жатырмын. Орысша үйренемін деп өз-өзіме сөз бердім. Бірақ мұндағы тіл үйретушілер сағатына бес мың теңге сұрады. Сондықтан, орыс тілін Қытайдағы қазақтан интернет арқылы үйреніп жатырмын. Қостанай қаласының тазалығы, мәдениеті ұнады. Қазақстанның оңтүстігінде Алматыны – ару қала деп атасақ, солтүстік аймақтың сұлу шаһары — Қостанай дер едім. Бұл жерден қазақ әліпбиінің атасы – Ахмет Байтұрсынұлы шыққан. Ең алғаш төте жазуды ойлап тапқан Алаш зиялысы. Шыңжаң ұйғыр автономиясының қазақтары әлі күнге сол төте жазуды пайдаланады. Қостанайдың бидайы халықаралық деңгейде танымал. Бала кезімнен Қазақстанды көруді армандайтынмын. Сондықтан, жаз айларында Астана мен Алматы қалаларындағы туыстарыма қыдырып бардым. Атамекендегі ағайындардан Қостанайдың керім табиғатын естідім. Осылайша Қостанайға келдім. Қазақстан халқына, Қостанай қаласының тұрғындарына жақсылық тілеймін. Төл жаңа жылымыз Наурыз мейрамы келе жатыр. Еліміз өркендей берсін. Тыныштық, бейбітшілік болсын. Елдің жағдайы жылдан жылға оңала берсін.

      Түпнұсқадағы тақырып: Мүкен Құнақын: «Қытайдан келдім Қостанайға» немесе ата-жұртты аңсап жеткен бір қазақтың әңгімесі

          Қымбат ДОСЖАНОВА
            www.kostanaytany.kz

толығырақ


      Америкалық саяхатшы алты жылдан бері Орта Азия елдерінің саятшылық өнері жобасы аясында бүркітшілер туралы мәлімет жинаумен жүр. Қазақстан, Моңғолия, Қырғызстан, Тәжікстан елдерінде болған ол Қытайға қарасты Алтай аймағына барып, ондағы қазақ бүркітшілерімен кездесуді армандапты. Ақыры ол тілегі орындалған. Төменде америкалықтың қытай қазақтары жайлы естелік, әсерлері жазылған. Біз оны орыс тілінен желдірте аударып, негізгі тұстарын назарларыңызға ұсынып отырмыз.  

        Ол өзінің Falconry Heritage Trust-тен грант алып, бүркітшілермен кездесіп, әңгімелесу үшін әр жылы жаңа жылдық каникул кезінде құсбегілер мекендейтін өлкелерге барады.


        Қытайға Зайсандағы Майқапшағай кеден бекеті арқылы өткен оны, Қытай шекара қызметі көп тексеріпті. Шыңжаңның батыс солтүстігіндегі Шіңгіл ауданынан не іздеп жүргенін сұрапты. 
      Саяхатшы ол жаққа бармас бұрын жергілікті қазақтардың үнемі қолданатын кейбір сөздерін үйреніп алған. Ал, шекарадан өтер кезде өзіне Қазақстанға қытайдан қоныс аударған оралман азаматтардың көмектесіп, кеден қызметкерлерінің кедергілерінен жеңіл алып өткенін айтады. Өте қонқжай халық деп разы көңілін білдірген ол, Екпін атты қазақтың Көктоғайдағы үйіне шақырғанын, оның Екпіннің еңселі үйінде әр алуан ұлттық тағамдардан дәм татқанын жазады.

        Америкалық бері шығарда картаға қараған. Сонда ол Алтайды шағын ғана үйлері бар, ауласында мал жүретін кішкене ауыл ретінде елестетіпті. Ал, келген кезде өзінің ойлағанынан мүлде бөлек, заманауи қалашықтарды көргенде таңқалғанын жасырмайды. Әсіресе, қазақ тілін білмейтін қытайлардың топырлап жүргенін бөле айтады. 
          Ал, жергілікті халық пен қытайлардың мәдениет жақтағы айырмашылығы да зор екенін байқаған. Алтайлық қазақ Екпіннің арқасында Шіңгілдегі жергілікті полицияның і тіркеуден сәтті өткен ол, өзі жолығуға тиісті адамдармен де оңай кезіккен. 
     Шіңгілде қытай ұлттық қауіпсіздік өкілдерінің тексеруіне, қадағалауына жолыққан америка азаматы, ақыры қалада қалағанынша тұруға рұқсат алады. Шңіңгіл аудандық мұражайға қызққан ол 30 мың жан саны бар аудан мұражайының 2 миллион халқы бар Алматыдағы мұражайдан гөрі өзіне үлкен әсер еткенін айтады. Этнграфиялық әдігерлердің көп, ерекше екенін көледенең тартып, жақсы бағалайды. Сондай-ақ, Алтайдың ауасы Үрімжі мен Алматының экологиясына қарағанда өте таза екенін айтады. Ал, Алтай қазақтарының ең алғаш қар шаңғы мұрагері ретінде танылғанына да таңданысын білдіреді.

             Шіңгілден аттанған саяхатшы Бумаған ауылына барып, құсбегі ақсақалдармен кезігеді. Қазақ ауылының өміріне қызыққан ол әр үйдің алдындағы тошала үйді де сөз етеді. Ауыл тұрмысын, қазақтардың ынтымақты, берекелі екеніне, отбасындағы татулықты ту еткен ерекше өмір салтына таңқалады. Әуелі, бір үйде кім-кімнің туысы, немере ағасы, інісі дегенді анықтау үшін біраз уақыт кеткен. Америкадағыдай жалғыз басты адамның бөлек тұрмайтынын, әр үйде үлкен әулеттің ұрпағы бірге тұратынын зор құрметпен әрі таңқала жазады.

        Қазақтың өз қолымен дайындалған ұлттық тағамдарынан дәм тақан саяхатшы ұсақ туралған қуырдақтың да мәнін айтып, сипаттама беріп өтеді. 
         Құсбегі ақсақал Құрманбекпен әңгімелескен ол, қазақтың саятшылық өнеріне, оның тарихына қатты қызыққанын, өзі үшін көптеген жаңа ақпаратқа ие болғанын айтады. Құсбегі қарттың жауымен саят кезінде, аңмен айтқаста өлген бүркітінің басын қастерлеп, оны төріне іліп қойғанын да назардан тыс қалдырмайды. Қазақтың түрлі ұлттық бас киім, тымақ түрлерін де санамалайды.


      Сол ауылда тұсау кесу тойына шақырылған ол, досы Ерлан екеуі қойдың құлағын жеп, Қаражорғаға билейді. Ең соңында қарт құсбегі Нұрғазымен кезігіп, оның қыран құсын көрген әсерін айтады. Қытайлардың қоршаған ортаны қорғаймыз деген желеумен қазақтың саятшылық өнеріне қатаң шектеу салып, оны белгілі бір үкіметтік шара ретінде ғана жолға қойып отырғанын атап өтеді.


       Алтайдағы аз күндік сапарын қорытындылаған америкалық саяхатшы өз жазбасын «Өзінің бай тарихы мен тылсымдығымен ұлы Қытайдағы Алтай бізге осылай көрінді» деп аяқтайды.

       Фото, материал:  nur.kz

       https://baq.kz/kk 

толығырақ

  
         Бұдан былай Қытайдың мемлекеттік салтанатты шараларына Іле жылқысы ғана мініледі. Негізінен қазақтар көп шоғырланған аймақтағы бұл жылқының тұрқы биік, шыдамды келеді. Оны халық арасында Іле қазақ жылқысы деп те атайды. Бұл туралы «Шыңжан» жаңалықтары басылымы жазды.
     Бейжіңде қаңтар айында жылқы шаруашылығы қауымдастығының отырысы өткен. Жиында Қытайдың салтанатты шеруге арналған жылқы түрін таңдау мәселесі қаралған. Талап бойынша, жануар бойының биіктігі - 1 метр 60 см, түрі қара немесе қара торы болуы шарт. Мамандар өзара ақылдаса келе көптеген жылқы тұқымының ішінен қазақтың Іле жылқысын таңдайды. Түрлі спорттық сайыстарда жеңімпаз атанып, көзге түсіп жүрген жануардың бұл түрі тұрқы биік, мінезі жұмсақ, үйретуге жеңіл болып келеді екен, деп жазады 24.kz.
    http://www.inform.kz/kaz/article/2866712

толығырақ

© qamshy.kz

© qamshy.kz

        Қазіргі таңда Қытайдың Үрімжі қаласында тұратын қандасымыз Зейнехалық Сәкенұлы осы уақытқа дейін Қытай мемлекеттік білім меншік құқығы мекемесінен өзі ойлап тауып, қолданыс тетіктерін әзірлеген төрт бірдей жаңалығы үшін патент иеленген екен. Күнделікті қолданысқа қолайлы ол жаңалықтарды қытайлық ғылыми мекемелер жоғары бағалап отыр, - деп хабарлайды «Қамшы» порталы.

      Өнертапқыш Қытай үкіметінен ғылыми патентті «Ақындар айтысы мен қоғамдық орындарда концерт өткізуге арналған жылжымалы сахна», «Жүк көліктері мен механикалық береліс қорабы бар жеңіл көліктерге арналған тежегіш жүйесі», «Автоматты басқарылатын терезе» және көшіп-қонып жүретіндерге немесе алыс сапарға жиі шығатындарға қолайлы «Үй-машина» жобалары үшін алып отыр. Бұл жобалардың барлығы 2012-2015 жылдар аралығында ресми органдарға таныстырылып, тиісті құжаттарын иеленген. Өнертапқыш бұлардан басқа да жаңа жобаларды әзірлеп қойғанын, қажет деп тапқан күні тиісті патент алу мүмкіндігіне ие бірнеше жобасы дайын тұрғанын айтады.
         «Бұлардың барлығы тек сөз жүзінде, қағаз бетінде қалмады. Патент алу үшін оның практикада қолданылуын көрсету қажет болды. Сол үшін бұларды қажетті материалдардан құрастырып, бір-бір үлгісін жасап шықтық», - дейді Зейнехалық Сәкенұлы.
         Осы ретте жүк көлігінің базасында жасалған далалық сахна туралы таратып айта кеткен жөн сияқты. Атаулы мерекелерді атап өту кезінде далада ұйымдастырылатын концерттік шаралар біршама қиындық туғызатыны белгілі. Ен далада сахна әзірлеу, орнату, оны тоқпен, жарықпен қамтамасыз ету әлі күнге қол жұмысымен атқарылып жүргені, ұзақ уақыт пен үлкен еңбек күшін талап ететіні белгілі. Ал, өнертапқыш ойлап тапқан және бір данасын қолданысқа әзірлеген жобаны кең көлемде жүзеге асырсақ мұндай қиындықтар болмас еді. 


       «Жылжымалы сахна жобасының жалпы көлемі 165 шаршы метр болады. Бұған қажетті жабдықтар мен құралдар бір жүк көлігінің ішіне толықтай сыйып кетеді. Тасымалдауға қолайлы, көлемі ықшам жоба. Осы сахнаны пайдаланып табиғат аясында халықаралық ақындар айтысын, үлкен концерттер ұйымдастыруға болады» деген өнертапқыш бұл сахнаның басты үш артықшылығын атап отыр:

      Оның біріншісі – қоршаған ортаға зиянсыздығы. Сахнаны қою үшін еш жерді қазудың, қазық қағудың немесе құм үюдің қажеті жоқ. Қолдануға қолайлы. Бір көлікке ғана сиып кететін сахна жабдықтарын бір орыннан екінші орынға тасымалдау оңайдың оңайы. 



      Екіншісі – сахнадан бөлек, көлік базасында әртістердің безену, киіну бөлмелері, сахна қызметкерлерінің дайындық орындары, концерт жүргізушісінің және дыбыс-кескінді басқару бөлмелері бар. Бұлардың барлығы бір-біріне кедергі келтірмейтіндей, бөлек әзірленген.



        Үшіншіден, бұл түрдегі сахнаны қолдану қаржыны үнемдейді. Сахна жылжымалы болғандықтан қалаған орынға апаруға болатындықтан бірнеше жерден концерт залын арендаға алудың қажеті жоқ. Қайталынбалы қолданылатындықтан концерт орнында қалып қоймайды. Іс-шара біткесін жиналып, басқа орынға апаруға мүмкіндік бар. сонымен қатар, еңбек күшіне де үнем. Сахна жабдықтарының ішінде LED экраны, шырақтарды тоқпен қамдау жүйесі, дыбыс колонкалары, кеңістіктен кескін түсіру құрылғылары бар. Өткізілетін концерттің ерекшелігіне қарай түрлі өрнекпен безендіру мүмкіндігіне ие.


        Өнертапқыштың «Тежегіш жүйесі» жобасы да машина жасау ісінде қызығушылық туғызып отырған жаңалық екен. Механикалық беріліс қорабы бар жүк көліктері мен жеңіл машиналарға бұл аяқ, қол тежегіштеріне қосымша үшінші тежегіш жүйесі болмақ. Зейнахалық Сәкенұлы бұл жүйені бұрын шығып қойған көліктердің беріліс қорабына қосалқы бөлшек ретінде орнатуға, ал, зауыттан жаңадан шығатын көліктер үшін беріліс қорабын өзгерту арқылы орнатуға болатынын айтады. Тежегіштің көмегі таулы аймақтарға жолға шыққанда, не еңіске қарап тұрған көлікті артқа жүргізгенде пайдасы мол болмақ. Жаңа тежегіш жүйесі артқа жүру тетігі қосылған кезде көлік күш алып артқа жылжығанға дейін оның еңіске қарай ағып кетпеуіне, сондай-ақ қырға шығып бара жатқан көліктің артқа кетіп қалмауына жағдай жасайды.

          Бүгінде Үрімжі қаласындағы «Алты Алаш» мәдениет тарату серіктестігін басқаратын, Қытай елінде қазақ өнері мен мәдениетін жоғары деңгейде насихаттап жүрген Зейнехалық Сәкенұлы бұл жаңалықтарын әлемге аты әйгілі көлік құрастыру, құрылыс материалдарын әзірлеумен айналысатын компанияларға беріп, қолданыс табуға болатынын, бірақ, өзі ойлап тапқан жобалардың қазақ елінде танылып, Қазақстанның игілігіне жарағанын қалайтынын айтады. Арманым қазақ елінің техникалық әлеуеті артып, ғылымы дамыса, өзгелерге техникасын сататын алпауытқа айналса дейді. Сондай-ақ, өнертапқыш 2017 жылы елімізде өтетін «ЭКСПО» көрмесіне де осы патент иеленген жобаларының бірін сыйға тарту ниеті барын да жасырмады.
      «Мына әзірлеген жобалардың ішінде қазақ елінің техникалық әлеуетін арттыруға мол үлес қосады деп үміт күтетінім осы тежегіш жүйесі. Көшпелі сахнаны ел ішінде, ауыл-аймақта кеңінен қолдануға болады, әрине. Ал, мына бүкіл адамзатқа ортақ, қолданыс аясы кең тежегіш жүйесі машина жасау өндірісінде тың жаңалық. Осы жаңалығымды отандық компаниялар ел игілігіне жаратамыз десе тегін-ақ сыйға тартар едім», - дейді З. Сәкенұлы. Сондай-ақ, өнертапқыш Қазақстан басшылығы тарапынан қызығушылық болып жатса, алдағы уақытта да қазақ елі үшін жаңа жобалар жасап, Қазақстанның техникалық қорын байытуға әзір екенін айтады.

       qamshy.kz 

Толығырақ: http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/kyitayda-turatyin-kazak-onertapkyishyi-br-janalyigyin-ekspo-ga-tartu-etpek-video-79654/

толығырақ

       Қытайда өтіп жатқан мемлекеттік 13 қысқы спорт жарысында Шыңжаң конкишілер командасы жақын аралыққа сырғанаудан алтын медалға қол жеткізді.

      Бұл шыңжаңдықтардың 20 жылдан кейінгі қайта жеңіс тұғырына көтерілуі екен. Бір қуанарлығы осы конкишілер командасының екі спортшысы қандастарымыз – Рақымбай Талапқанұлы және Дәстүр Тұрсынқанұлы атты жас спортшылар. Енді біреуі Жоу Жияфан есімді қытай азаматы. Шыңжаң мұз үсті ойындары орталығында өткен бәсекеде Рақымбай мен Дәстүрдің командасы ағалап шығып, ондағы қандастарымызды ғана емес, бүкіл шыңжаңдықтарға қуаныш сыйлады. Жалпы Қытай еліндегі этникалық қазақтар арасынан қысқы спорт ойындарында жақсы нәтиже көрсетіп жүрген спортшыларымыздың көбейіп келе жатуы көңіл тоғайтады.

          Baq.kz 

толығырақ

    Қазақстанның Қытайдағы елшісі Шахрат Нұрышев Далянь шет тілдері университеті ж­анындағы Қазақстанды зерттеу орталығының салтанатты ашылу рәсіміне қатысты. Бұл шара елшінің Далянь қаласына жұмыс сапары барысында жүзе­ге асты. Орталық Далянь шет тілдері университетінде (ДШТУ) Қазақстанның Елшілігі мен М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік уни­верситетінің (ОҚМУ) жәрдем­десуімен құрылған болатын.

     Орталық қазақ тілі мен қазақ мәдениетін және өнерін зерделеуде, сонымен қатар, студенттер мен оқытушыларды Қазақстанның қалыптасу тарихы және қазіргі тыныс-тіршілігі туралы ақпараттандыруда жәр­дем көрсетеді. Ал орталық­тың ашылуында елші жергі­лік­ті академиялық топтар мен қазақстандық және шет­ел­дік студенттердің алдын­да сөз сөйлеп, аудиторияны «Қа­зақстан-2050» Страте­гиясы, «Нұр­лы Жол» Жаңа Эконо­ми­калық Саясаты, Елбасының «Қа­зақстан жаңа жаһандық нақты ахуалда: өсім, реформалар, даму» Жолдауымен Бес институттық реформаны жүзеге асыру жөніндегі Ұлт Жоспары және Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев алға қойған елдің басқа да әлеуметтік-экономикалық, сондай-ақ, саяси дамуына қатысты міндеттермен таныстырды. Іс-шараға ОҚМУ-дің ректоры Жұмахан Мыр­халықов пен ДШТУ басшылығы қатысты.

       Далянь қаласына сапары шеңберінде Ш.Нұрышев ДШТУ ректоры Лю Хунмен кездесті. Тараптар ДШТУ мен Қазақстан арасындағы білім беру саласындағы ынтымақтастықты дамыту мәселелерін, екіжақты негізде және ШЫҰ университеті шеңберінде алдағы әрекеттесу жайын талқылап, Далянь уни­верситетінде қазақ тілінің кафедрасын ашу мүмкіндігі жөнінде пікір алмасты.

      Далянь шет тілдері универ­ситеті жанындағы «Қазақстанды зерттеу орталығы» Шанхай шет тілдері университеті (2015 жылғы 16 қарашада ашылды) мен Бейжің шет тілдері универ­ситеті жанындағы (2015 жылғы 13 желтоқсанда ашылды) орта­лықтардан кейінгі үшінші орталық болып табылады. Мұндай оң үдеріс Қытай­дың ғылыми қауымы мен қоғамы­ның Қазақстанға деген қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетеді.

      «Егемен-ақпарат».

     http://egemen.kz/2016/01/19/18018

толығырақ

         Уатқан Сәйпілұлы — 1958 жылы Қытайдың Мори Қазақ автономиялы ауданында туған. Жапонияға Қытайдағы қазақтар арасынан алғаш барып, медицина ғылымдарының докторы атағын қорғаған азамат. Сондай-ақ, Жапонияның Тей Кио университетінде он жылдай дәріс берген білікті ұстаз. Жапон жерінде ұзақ жыл жүріп, жергілікті халықтың дәстүрі мен ұлттық құндылықтарына қаныққан ғалыммен өткізген әңгімемізді оқырман назарына ұсынамыз.

     – Уатқан Сәйпілұлы, жапондар ұлттық құндылықтарын қалай қалыптастырды?

     – Жапония бергі тарихта үш жүз жыл бойы халқын кедей де, бай да емес түлкі құрсақ жағдайда ұстап отырған дүниедегі ең тұрақты феодалдық мемлекет болатын. Үш жүз жыл қалай ұстады? Мәселен, жапонның Канадзава деген өлкесі бар. Соны басқаратын бір бай болса (оны жапондар «кадахан» деп атаған), сол басқарушының ең жақын туыстарын, бәйбішесін орталықта, астанада ұстаған. Бұл төменгі сатыдағы басқарушыға бопса десек те болады. Жақындары аманаттағы жапон ұлықтары мемлекетке адал қызмет атқарған екен. Бұл тұрақты және жабық ұстанымдағы елді әлемге алғаш рет голландиялық әскери кеме ашады. Көзі көк, сары шашты адамдарды көргенде жапондықтар таң қалыпты. Жапон императорының бір інісі деп айтылады аңыздарында, голландиялықтардан мылтық атуды үйреніп, сұрмерген атанады. Осы қарапайым оқиға жапон зиялыларына үлкен ой салады. Олар Жапония үлкен кеме мен мылтық жасауы үшін мемлекеттік басқару жүйесін өзгерту керек деген тоқтамға келеді. Сөйтіп, империяны билеушілер мен реформаторлар арасында азаматтық соғыс басталады. Соңында үш жүз жыл дәурен сүрген Эдо Бакуфудың билік жүйесін реформаторлар тобы жеңеді. Бірақ, жапон халқының ұлылығы сонда, төңкерісшілер билікті жойғанымен мемлекеттің рухани бірлігін, тұтастығын ұстап отырған императорға тиіспей, орнында қалдырады. Себебі жапондар императорды Тәңірдің жіберген елшісі, «құдай» деп санайтын. Сондықтан, жапон императорын қорғау – жапонның ұлттық тұтастығын, құндылығын, мәдениетін қорғау, тіптен ұлтты қорғау деп есептейді. Азаматтық соғыста реформаторлар жеңіске жетіп, Окубо деген атақты реформатор жаңа жүйедегі мемлекеттің премьер-министрі болады. Ол шетелден ғылым-білім үйрену үшін Комакура Сэзыдан деген оқымысты басқарған 300 адамнан тұратын делегацияны Еуропаны көріп қайтуға үш жылға жібереді. Олардың көбі ұзын шашын қиған, ұзын етек шапанын шешкен Эдо Бакуфу дәуіріндегі мемлекет басқарған бюрократтар болатын. Яғни, Жапонияның реформаторлары бұрынғы биліктегі ақылды, талантты адамдарды бағалап, тиіспеген. Мемлекет басқарудан да шеттетпеген. Үш жылдан кейін Комакура бастаған мемлекет қайраткерлері бүкіл Еуропаны аралап, елге келген соң Жапонияны реформалаудың тәсілін ұсынады. Міне, осы кезден бастап жаңа үкімет мемлекеттің жалпы атауымен Мэйдзи Ишн аталады. Яғни, Мэйдзи жаңалыққа көшу жылнамасы атанады. Міне, қазірге дейінгі 170 жылдай уақыт аралығында жапондар толықтай мемлекеттік жүйені өзгертіп, ұлттық буржуазиялық парламенттік басқаруды енгізеді. Император – ұлттың рухани көсемі, ұлт тұтастығының символы ретінде қалады да, мемлекетті Премьер-министр басқаратын жүйе орнатады. Бірақ, заңды түрде сайланған премьерді император қол қойып бекітеді. Бұл – бір. Ал жапондардың екінші даналығы, екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі 130 жылдай уақытты, жастарға білім беру, оқытуға күш салуға жұмсады. Сөйтіп, осы аралықта жапонның жаңа буын зиялылары қалыптасады. Менің ұстазым айтады: «Жапониядан мұнай да, бір кесек руда да шықпайды. Бірақ, алдыңғы аға буын бізге мол мұра ретінде білім мен ғылымды қалдырды». Ол кезде білімі жоқ, сауаты жоқ адамдарды жазалайды екен. «Сенің жеріңнің астындағы мұнайың, көмірің, алтының бітіп қалуы мүмкін. Бірақ, білімің таусылмайды», – дейді ұстаз. Тарихтан белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония Азиядағы ең қуатты, батыстың өзі санасатын милитаристік мемлекетке айналды. Бұның сыры – бірінші, жүйені, екінші, білім беруді күшейткендіктен. Біздің Алаш арыстары, Алаш Орда автономиясын құрарда неге жапондық үлгідегі мемлекеттік басқару жүйесін таңдады? Бірақ, Кеңес үкіметі бәрін «жапонның тыңшысы» деген жалған жаламен атып тастады ғой. Алаш арыстары өз дәуірінен жүз жыл бұрын сара жолға түскен Жапонияның саяси даму реформасын тани білді. Ал, Кеңес өкіметі көрсоқырлыққа салынды. Біздің алаштықтар да, реформашыл жапондықтар да жүрегін қолына ұстап жүгірген, ұлттың мүддесін бәрінен жоғары қойған азаматтар болатын.

       Жапонияда жүргенімде, Тоса деген жеріне барып, Мэйдзи Ишн заманын бастаған Мэ Сакомото Реуба: «Жапонияның феодалдық жүйесін өзгертпей, жапондар дүниенің артында қалады», – деген сөзді бірінші айтқан адамның, ұзын етек ұлттық шапан киген, ұзын шашты, қылыш асынған қарапайым айбатты бейнесі мыстан құйылған үлкен мүсінге барып үш рет басымды иіп тағзым еттім. Бұл қараңғы қазақ көгіне күн болып шыққан арыстардың рухын сезіну, соларға идеал болған жапондық батырды ұлықтағаным еді. Ол тұста Қазақстан тәуелсіздік алмаған, Алаш арыстары ақталмаған кез. Сакомото Реубаны билік күштері 30 жасында қылышпен шауып өлтіреді. Ол да біздің Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт Торайғыровтардай қылшылдаған жас кезінде елдің, ұлтының тәуелсіздігін көре алмай кеткен екен…

       – Екінші дүниежүзілік соғыста Қытай коммунистері, Кеңес өкіметі, АҚШ үш жақтан Жапонияны «адамзаттың жауы» ретінде көрсетті. Сіз жапондықтардың ұстанымын, шынайы келбетін қалай бағалайсыз?

       – Екінші дүниежүзлік соғыс кезінде Жапония басқа халықтарға телегей теңіз қасірет әкелді деп айтылады. Ал жапондарда «Дайу тоуа — куою кен» ұғымы бар. Бұл – «Үлкен Шығыс Азияға ортақ гүлдену шеңберін құрамыз» деген мағынадағы сөз. Жапондардың әу бастағы мақсаты – «Біз азиаттықтар адамзаттың екі жүз жылдық тарихында тек қана батыстан таяқ жеп келдік. Неге? Біз енді таяқ жемей соғатын күшке келуіміз керек» деген ұран тастайды. Ол үшін не істеу керек. Ол мемлекетте дамыған билік жүйесі, энергия көзі, білім жүйесі, ғылым-техника болуы керек деп санайды. Ал осыны бүкіл Азияға үлгі ететін біз, жапондар деп ойлайды. Ақыры ізгі ниет саяси қастандыққа ұшырады. Қытайда «Лу Гу Шяу» оқиғасы деген бар. Ондағы тарих мүлде басқаша құрастырылған. Барлық әлем Жапонияға жабылып, ақырында жеңіп шықты. Адамзат тарихында алғаш рет Америка адамзатқа, жапондарға атом бомбасының сынағын жасады. Бұны ешқандай бүркемелеудің керегі жоқ. Сол кезде, жапондардың айтуынша, америкалықтардың бірнеше жобасы болыпты. Әуелде біреулер бомбаны «Токиоға тастайық», біреулер «Киотоға тастайық», біреулер «Нараға тастайық» деп таласыпты. Бірақ, бұлардың барлығы көне жапон мәдениетінің, өркениеттің мәйегі болған қалалар еді. Мәселен, Нара қаласы жапондықтар ұғымындағы біздің Түркістан, Тараз қаласы сияқты киелі жерлері. Содан атом бомбасын жапондар кейін қалаған, тарихы ұзақ бола қоймаған Нагасаки мен Хиросима қаласына тастапты. Қазіргі тарихшылар: «Ол жерде Жапонияның әсери базасы болыпты», – деп қасіретті жұмсартуға тырысады. Олай емес! Бомба тасталған соң шамамен 300 мың адам қырылады. Содан кейін америкалықтар күйген, өртенген, өлген мыңдаған адамның денесінен образец алып кетеді. Бұл ашықтан ашық жасалған сынақ болғанын жапондар жиі айтады. Ал сол кездегі Американың әскери қуаты, күші екі атом бомбасын тастамай-ақ жапондарды бағындырып алуға жетер еді. Олай дейтінім, Қытайдың Қиыр шығысына Кеңес Одағы әскерін кіргізіп, жапон армиясы ойсырай жеңілген уақыт болатын. Сөйтіп, Америка Жапонияны құрдымға жібере жаздады. Содан Жапонияның бүкіл қалалары қирап, соғысқа аттанған әскерлері жеңіліп қайтып келгенде, босып кеткен халқы қайта жиналғанда ешбір жапондық «Мен аш қалдым» деп жыламаған. Жапон рухын түсірмеген. Әрбір жапондықта жұмыс істеп, мемлекетті құтқарамыз деген ниет қана болған екен. Менде бір жапон журналисінің «Электронмен мемлекет құрған Жапонияның тарихы» деген желілес 4 кітабы бар. Онда радио қабылдағышты зерттегеннен бастап, қазіргі компютерлік жүйеге дейін жапон ғалымдарының, қарапайым азаматтардың, тіпті император отбасының қалай, қандай рухпен жұмыс істегендігін баяндайды. Жапон императорларының үш жарым мың жылдық тарихы бар. Адамзат тарихындағы ең үлкен, ұзақ өмір сүрген монархиялық жүйе. Бірақ, сол соғыстан кейінгі қиын күндерде император отбасы халыққа ауыртпашылық салмай, қорасында тауық бағып, көкөніс егіп өз күнін өзі көрген. Сондай қадірлі, жапон халқының символына айналған императорда жеке дүние-мүлік болмайды. Оның пайдалануындағы дүниенің бәрі мемлекеттің меншігі саналады. Ал оның мұрагерлері, ханзадалар биліктен аулақ жүреді, саясатқа араласпайды. Көбінде иператордың ұл-қыздары қайырымдылық шараларын өткізеді, қоғамдық ұйымдардың жұмысына араласады.

     – Жапондықтардың қазаққа көп ұқсастығы бар деседі. Бірақ, жапон құндылығына біз жете алмайтын сияқтымыз…

     – Олар өте кішіпейіл. Жапондықтардың бойынан шаңның ауырлығындай тәкаппарлық пен менмендікті көре алмайсың. Жапониядағы дамудың, қоғамдық сананың қалыптасуының бір ғана тиянағы бар. Ол – жапон құндылығы биік өреге жеткен. Адамзаттың ортақ құндылығы бар. Құндылықтың қасиеті неде? Сен хансың ба, қарашасың ба, байсың ба, кедейсің бе? Министр ме, президент пе бәрі заң алдында тең қаралады. Әрине, сенің қоғамдық орның, қалтаңдағы ақшаң тең болмауы мүмкін. Бірақ, заң адамдарға әділетті қарайды. Мәселен, Жапонияда бір қылмыс жасалса оған 99,9 пайызға дейін әділетті үкім шығарылады. Сондықтан, адамдар мемлекетке, қоғамға сенеді.

      Қазақтың жапонмен теңесуге потенциалы жетеді. Қазақ пен жапонның миы ұқсас, таланты тең. Бірақ, білім жағынан жапон қазақты жарты жолда қалдырады. Мәселе білім алуда емес, біздегі білім беру деңгейі өте төмен болып тұр. Жапондарда жоғарғы біліммен қатар үш қасиет болады. Оның біріншісі – қажырлық. Жапондардың табысқа жетудегі сыры осында жатыр. Екіншісі – жауапкершілік. Жапондарда көзбояушылық, алдау деген болмайды. Үшіншісі – адалдық. Жапон жерінің 80 пайызы пайдалануға келмейтін таулы аймақтар. 5 пайызын қала мен ауыл иеленді дейікші, қалған 15 пайызын ғана ауыл шаруашылығына пайдаланды. Міне, сонымен қазақтан он есе көп жапонды астықтан тарықтырмай асырап отыр. Ал халқының 15 пайызы ғана ауыл шаруашылығымен шұғылданады. Әрбір жапон диханы әрбір тал күріштің дәніне жауап беретіндей жауапкершілікпен еңбек етеді. Орақ маусымында біздегідей үлкен комбайндерді салып, егіннің біразын таптап жүріп ормайды, шағын техникамен шаштараздың шаш алғанындай ретімен орып, жинап алады. Жапонияда оқып жүргенімде Америкамен арада сауда соғысы басталды. Екі елдің бірлескен өндіріс орындарынан америкалықтар үнемі зиян тартып, жапондар пайдаға бата береді екен. Сөйтсе, жапонның дүниесі сапалы және бағасы лайықты болады. Біз жапон болайық, жапон болайық деп айтамыз. Америкалықтардың өзі жапондық бола алмас еді. Олар әдетте көп ұлттарды, мемлекеттерді айта бермейді. Бірақ, менің байқауымша, жапондар неміс халқын жақын көреді. Жапон болу қиын нәрсе. Қазақтар жапон болу үшін, қазақилық мінезден құтылуы керек. Қазақы мінезді екі деңгейде, бірі ұлттық құндылық, екіншісі білім мен цивилизация деңгейінде қарау керек. Қазақ өтірік айтатын, мақтаншақ, жауапсыз мінезінен арылғанда ғана жапонға жақындай түседі. Ең қарапайымы, қазақты тойға шақырсаңыз уақытында келмек түгілі, неше сағатқа кешігіп келеді ғой. Жапонда плюс-минус бес минут деген ұғым бар. Кешіксең бес минуттен қалмайсың, ерте барсаң да бес минуттен ерте бармайсың деген қағида. Жапонда себепсіз кешігу дегеннің не екенін білмейді. Сосын жапондарда «жасаған ортаң жақсарса, менің де күнкөрісім жақсарады» деген ұстаным бар. Олар осындай түсінікпен әуелі отбасын, компаниясын, мемлекетін құрады. Өткен жылы жапондар дүниедегі ең сыпайы, мәдениетті халық болып бағаланды. Қарап отырсақ, Қазақстан егемендік алған 25 жылдан бері Батысты қатты күйттеп кетті. Әрине, мен батыстың озық мәдениетін мойындаймын. Жапония халқының бізге берері неге көп десең, олар азияттықтар. Көптеген тұрмыс-салты, ғұрып-әдеті бізге өте жақын. Тәуелсіздіктен кейінгі Қазақстан мен Жапония арасындағы достық немесе экономикалық қарым-қатынастарда бір салғырттық, салқындық байқалады. Мен жапондық кәсіпкер достарымнан «сендер неге Қазақстанға келмейсіңдер», деп сұраймын. Олар: «Жапон елі Қазақстанды білмей отырған жоқ. Біріншіден, Қазақстан географиялық жақтан тым алшақ, теңізден алыс жатыр. Екінші жағынан, біз кез келген елге барсақ та жапон стилінде, заңдылығына сай жұмыс істегіміз келеді. Бір жұмыс бітпей қалса, немесе дұрыс болмаса пара ұсынатын қоғамда жұмыс істеуге жапондардың жүрегі шыдамайды», – дейді. «Сен тек пайдаңды алып, қазақтың стилінде жұмыс жасай бермейсің бе» деймін тағы. Олар: «жоқ» дейді. Олар біреуден пайда алумен қатар, пайдасын да тигізу үшін келеді. Жапондық құндылық деген осы. Өткен жылдардағы Жапонияда болған жойқын жарылыстың апатын білесіздер. Сондай қиын жағдайда жапон халқы өзін қалай ұстады? Бала-шағасынан, жарынан айырылған анаға шетелдік тілші «қайғырмайсыз ба, жыламайсыз ба?», – деген мағынада сұрақ қойып жатыр. Әйел: «Жүрегіммен жылаймын, бірақ көз жасымды көрсетпеймін. Менен де басқа қаншама адам бар. Олардың қабырғасын қайыстырғым келмейді», – деп жауап қатты. Панасыз, аш-жалаңаш қалған жапондар әлеуметтік көмек алуға кезекте тұрды. Сақшы жоқ, далада тізіліп тұрған ауыз су мен нанан жапондар тек өзіне қажеттіні ғана алады. Артық алса да ешкім қолын қақпайды ғой. Бірақ, олардың мәдениеттілігі мен жауапкершілігі ешқашанда пендешілікке бой бермейді. Апаттан кейін мемлекет өз жауапкершілігін, халық өз міндетін өтеді.

     Қазақта: «Иттің жаманы қорыққанынан үреді» деген сөз бар. Қаншалықты құндылығың жоқ болса, соншалықты құндылық деп айқалайды екенсің. Он жылдай жүргенде жапондардан бір мақтан сөз естіген емеспін. Байсалды, сабырлы қалпынан жазбайды. Біз мақтанбайтын нәрсені мақтан көріп, місе тұтпайтын дүниені місе тұтып, тайраңдап қалатын әдетіміз көп.

        – Жапонияға қалай бардыңыз?

       – 1978 жылы Қытайдың әйгілі жалпы мәжілісі деген жиыны өтті. Ол кезде Қытайда реформатор Дэн Сяопин билікке келмеген, бірақ перде артында іс жүргізіп отырған кезі еді. Сол тұста Дэн Сяопин: «Қазіргі оқып жатқан, оқу бітірген жастарды шетелге білім алуға жіберу керек», – деген ұран тастады. Сонда қытай билігінде талас-тартыс туындады. Жастар елге келмей қойса қайтеміз деп жатты. Жүзі кетіп, оны қайтып келсе де олжа деген қағидамен мақұлдады. Ол уақытта мен Шинжаң медицина универ