Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Басты бет | Қытай қазақтары

Қытай қазақтары

    Қытайда тұратын қандастарымыз арасында өз бетімен талпынып, сайт арқылы қазақ оқырмандарына қолайлы жағдай жасап жүрген жастардың бірі - Шалқар Шәріпұлы. Шалқар 1992 жылы Тарбағатай аймағының Шағантоғай ауданында туылған. Ол - арғы бет қазақтарына ең танымал «xalhar.net» сайтының негізін қалаушы. Біз BAQ.KZ редакциясына қонаққа келген Шалқарды әңгімеге тартып, сауалымызды қойдық.

         – Шалқар, «xalhar.net» сайтының қазіргі жағдайы қалай?

       – Сайтымыз қазір жақсы жұмыс істеп келе жатыр. Қаралымы да ойдағыдай. 300 мың оқырман кіріп, өз қажетіне қарай ақпарат алады.

       – Сайтты алғаш құрғанда нені мақсат еттің, қазір сол ойлағандарың жүзеге асып жатыр ма?

       – Қытайда интернет тұтынуға деген сұраныс күшейген кезде, қазақ тілді сайттар өте аз әрі барының өзі жұтаң болды. Қазақ тіліндегі контенттің кемдігі, басқаларға қарағанда көзге ұрып тұрды. Сөйтіп, жастарымыздың қазақша музыка тыңдайтын, пікір алысатын, ақпарат бөлісетін ортақ алаңы болса деген оймен алғашында жеке блогтарымызды аштық. Оған елдің қызығушылығы жақсы, оқырмандары мол болды. 
Мен 7 сынып оқып жүргенде интернет арқылы сайт жасау техникаларын үйрене бастадым. Кейін, сол ұмтылыстың арқасында алғашқы сайтымызды жасап шықтық. Бастабында ол «xalhar.com» болып елге танылған. Кейін 2009 жылы Үрімжідегі 7 шілде оқиғасынан кейін бір жыл ғаламторға шектеу қойылды. Сол кезде жаңағы доменімізден айырылып қалдық та, кейін қазіргі жаңа доменді алдық. 
     Сайтымыз қазір жан-жақты сипатқа ие. Күнделікті ақпараттардан тартып, ән-күй, бейне баян, теле бағдарламалар жүктеліп, қазақ тілді оқырманның сұранысын қанағаттандырып отыр деп айтуға әбден болады. Яғни, бастапқы ойға алған мақсатымызды, қазақ оқырмандарын жан-жақты ақпаратпен қамтып, өз тіліндегі интернет өрісін алдына тосу ойымызды сәтімен жүзеге асырып келеміз. Ең бастысы, Қазақстанда болып жатқан саяси, мәдени, рухани жаңалықтарды, жетістіктерді ол жақтағы қазақтарға жеткізіп, екі арадағы алтын көпір, дәнекер рөлін атқарудамыз.

        – Қытайда жеке адамның сайт ашуы қиын ба? Ресми орындар рұқсатты тез бере ме?

     – Қажетті құжаттарыңды жинап берген соң, жарты айға жуық тексереді. Егер бәрі ойдағыдай болса, сайт ашуға сенімді адам ретінде жұмыс істеуге рұқсатын береді. Егер, кейінгі уақытта ел заңына қайшы жарияланымдар болса, қатаң заңмен қузайды. Жауапкершілік те, қадағалау да күшті. Көптеген тақырыптарға шектеу қойылған.

       – Қазір сайтты дамыту негізінде не істеп жатырсыңдар?

        – Иә, қазір әлемтор тұтынушылардың талабы мен талғамы жоғарылады. Интернет пайдалану техникалары өте жедел, күн сайын жаңаланып жатыр деуге де болады. Бүгінде елдің көбі қол телефонға ауысты. Соған орай телефонға лайықталған ақпарат текшелерін, түрлі сервистік қызмет деталдарын орнатуға көштік. Қолфонға лайықталған интернет дүкен қолайлылықтарын да дамыту ойда бар. Қытайда үнхат текшелері көп қаралады.

      Сайт жобалаумен қоса клип түсіру, теледидарлық жарнама жасау, концерттер ұйымдастыру секілді қосымша қызметтерді де атқарамыз. Жұртта қандай сұраныс бар, соған сай болуға дайын тұрамыз. Алғашында, сайтымызды өз қаражатымызбен жүргіздік. Қазір жарнама, өзге де қызметтер негізінде өзімізді қамдайтын болды. Қазақтар ғана емес, басқа ұлт адамдары да теледидарлық жарнама, фото сессия секілді қызметтерде бізге жүгінеді. «Шалқар» сайтының өз қоғамдық қоры бар. Қиындыққа жолыққан, денсаулығына қарай мұқтаждық көрген адамдарға да көмек қолын созуды өз парымыз санап, мүмкіндігінше ондай жандарға жәрдем беріп келеміз.

       Ал, өзім қазір «Шыңжаң көркемөнер институтында» 3 курсында оқып жатырмын.

    – Сайтқа қосымша, қол телефонға лайықталған деталдарды жасау қиын ба?

       – Оны жасау үшін сайт жолбалауға қатысты техникалық білімдерді жақсы игеруің және өзіндік тәжірибең болу керек.

      – «Шалқар» сайтынан дамытудан басқа жалпы қазақ интернет тұтынушыларына арналған қандай жаңалық, жоспарларың бар?

         – Біздің қазіргі ең үлкен мақсатымыз – әлемде ғаламтор тұтынушыларын өзіне бағындырып отырған «facebook», «Instagram», «twitter», тіпті орыстың «В контакте» т.б желілеріне ұқсас қазақтың төл әлеуметтік желісін жасау. Оның платформалық, технкалық қамдау мүмкіндіктерін өзіміз қамтамасыз етеміз. Онда жоғарыда аталған әлеуметтік желілердің функциялары, қосымша өзіміз қарастырған, зерттеп жасаған деталдары, тетіктері енеді. Мысалға, whatsApp, wechat мессендежерінің функциялары да соның ішінде болады. Біз, қазір өзгелер жасап берген дүниені пайдаланып жүрміз. Мүмкіндік болса, соны өзіміз жасамақпыз. Оның алғашқы қадамы басталып та кетті.

       Болашақта Қазақстанға осы жобаны әкеліп, жұмысты жалғастырсақ, жалпыластырсақ, бізге тиісті мекемелер тарапынан, министрлік жағынан қолдау болса дейміз. Бұл өз кезегінде отандық ақпараттық технологиялардың дамуы үшін жасалған қолдау, қазақ ІТ мамандарына көрсетілген үлкен көмек болар еді.

      – Оның аты қалай болмақ?

       – Ол қазірше құпия. Бұйыртса, жұмысты аяқтаған соң бір-ақ таныстырғанымыз дұрыс болар.

      – Іске сәт, әңгімеңе рахмет!

        Мұрат Алмасбекұлы

толығырақ

   

         Қытай секілді жан саны көп елде қоғам тыныштығын сақтап, сақшы (полиция) болып қызмет ету үлкен жауапкершілікті қажет етеді. Осындай талабы жоғары, қауіп-қатері мол қызметті арқалап жүргендердің қатарында қара көз қазақ қызы Таслима да бар.  

        Таслима Дәулетқызы 2010 жылы арнайы емтиханнан өтіп, Шыңжаң қоғам қауіпсіздік мекемесі ерекше сақшы бас бөлімшесіне қабылданады. Онда жапа-машақатқа толы 3 жылдық жұмысты сәтімен аяқтап, 2013 жылы Үрімжі қалалық қоғам қауіпсіздік департаменті Сайбақ районына қарасты Хотан көшесінде әлеуметтік халық сақшысы қызметіне ауысады. Қазіргі күні сонда еңбек етіп жүр. 

      Жақында «Жұңго қазақ радио торабы» Таслимамен арнайы сұхбат жасады. Өйткені, полиция қыздың қуанышты жаңалығы бар. Биылғы жыл бастала сала, Қытай елі 13 қысқы спорт жарысын өткізгені белгілі. 4 жылда бір болатын осы ауқымды спорт додасы тұңғыш рет Шыңжаңда, оның ішінде Үрімжі қаласында болды. 
      Міне, 15 күнге созылған мемлекеттік деңгейдегі үлкен ауқымды шарада қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін, тікесінен тік тұрып қызмет еткен полиция өкілдерінің еңбегі орасан. Ал, олардың қатарынан оза шығып, атқарған қызметімен көзге түсу одан да абыройлы. Сол абыройлы міндетті ойдағыдай орындап, шынайы, адал еңбегі басшылық тарапынан жоғары бағаланған үздік полиция - Таслима Дәулетқызы. Үрімжі қалалық қоғам қауіпсіздік департаменті оны «қоғам амандығын қорғаудағы үздік полиция қызметкері» атағымен марапаттады. 
      Бұл Таслиманың алғашқы табысы емес. Құқық қорғау мекемесінде жұмыс атқарып келе жатқан алты жылдан бері қарапайым халықтың алқауына бөленіп, ұжымның мақтанышы, өз ісінің кәсіби маманы болған қандасымыз талай рет сыйланып, қатты еңбегінің тәтті жемісін татып келе жатыр. 
        Фото: www.kazakcnr.com

        Baq.kz 

толығырақ

      Қытайға қарасты Тарбағатай аймағы, Шиху қаласының бастығы болып, қандасымыз Дәлелбек Кенжеқанұлы тағайындалды деп хабарлайды BAQ.KZ.      

       «Тәңіртау» торабының дерегінше, Дәлелбек Кенжеқанұлы Шиху қалалық 4 кезекті халық құрылтайы, 2 жалпы мәжілісінде сайланған. Құрылтай жиынына қатысқан 148 өкіл жасырын дауыс беріп, соңында қала әкімдігіне қандасымыз лайық  деп танылыпты.

       Шиху - Жоңғар жазығының жиегіне орын тепкен, тоғыз жолдың торабы саналатын маңызды, тарихи қала. Ежелде ойраттардың хошут тілінде Шиху – «Көр харусұн» деп аталыпты. Бұның мағынасы «мол қара су» деген сөз болса керек.  Ежелгі Жібек жолы да осы Шиху қаласынан өткен. Шихудың тағы бір ерекшелігі - онда елге әйгілі Ақ сексеуіл қорығы бар. 1945 жылғы Гоминдаң қытайларына қарсы соғыста қала әскери бекініс болып, штаб орналасқан. 

толығырақ

       Түрлі себептерге байланысты атамекеннен жырақтап, ғаламшардың әр жеріне құмалақтай шашылған қазақ диаспорасы туралы баспасөз беттерінде айтылып та, жазылып та жүр. Алайда, шетелде мекендеп жатқан қандастарымыздың саны бір ізге түспеген.  

     Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының интернет сайтындағы деректер былайша сөйлейді: Ресейде 1 млн. 400 мыңға жуық, Өзбекстанда 1 500 млн. жуық, Қырғызстанда 70 мыңға жуық, Моңғолияда 100 мыңнан астам, Қытайда 2 млн. жуық, Түркияда 20 мыңнан астам қазақ бар. Бұл мәліметтерден Қытайдағы қазақтардың саны көп екенін аңғарған боларсыз. Елден жырақта жүрген осыншама қандас қалай өмір сүріп жатыр?


     Жуырда Мүкен Құнақын есімді Қытайлық қандасымыз Қостанайға оқуға келіпті деген хабарды естідік. Кейіпкерімізді іздеп барып, сұхбаттастық. Алтайдың ар жағындағы ағайынның амандығын сұрап білдік.

      – Қытайдағы қазақтардың өмір салты қалай, күнкөрісі, тұрмыстары ше?

        – Мен Қытай Халық Республикасының Шыңжаң ұйғыр автономиясында туып өстім. Ондағы қазақтар отбасында міндетті түрде қазақ тілінде сөйлеседі. Соңғы жылдары үкімет қос тіл деген жоба бастады. Жоба бойынша орта мектептерде ана тілі мен әдебиеті қазақша өтеді. Басқа сабақтар қытайша оқытылады. Қазір Қытай қазақтарының бәрі бірдей қазақи емес, ауытқу бар, жергілікті жердің мәдениетін, тілін қабылдау байқалады. Қытайдағы қазақтар ата-бабамыздың ұлттық салт-дәстүрін сақтап, бүгінге дейін жеткізді. Той-думандағы жөн-жоралғылар бұзылмай келе жатыр. Наурыз мейрамы, Құрбан айт, Ораза айт ең ұлық мерекеміз. Ұлттық өнерді де ұмытқанымыз жоқ. Күйтің деген қала бар. Онда арнайы өнер мектебі жұмыс істейді. Қобыз, домбырада ойнауды, ән айтуды үйретеді. «Қара жорға» биін білесіз ғой?! Оны Қытай қазақтары Қазақстанға жеткізіп, таратты.

       Алтай аймағының Шіңгіл ауданында қазақтың халық биі «Қара жорғаны» 10 мың 300 адам билеп, Гиннес кітабына жазылды. Қазақтардың басым көпшілігі мал шаруашылығымен айналысады. Жерге егін егетіндері де көп. Үкімет қызметкерлері де шыққан. Қытайда 56 ұлт мекендейді. Ел ішінде аз және көп ұлт деп екіге бөлінеді. Қытай ұлты көп ұлттың қатарына, ал қазақтар аз ұлтқа жатады. Аз ұлттарға деген үкіметтің саясаты оң. Жоғары оқу орнын бітірген жастарды жұмысқа орналастырады. Баспанамен қамтуға арналған бағдарламалары жеткілікті. Халықты жұмыспен қамтумен айналысатын арнайы орган бар. Аталған органға барып дипломыңызды тіркетесіз. Олар 24 сағаттың ішінде бір хабарын береді. Мамандығыңыз бойынша жұмыс табуға көмегі бар.

     Егер, өз күнімді өзім көремін немесе кәсіпкерлікпен айналысамын десеңіз, өсімсіз несие аласыз. Қытайдағы қазақ жастары елдегі жаңалықты интернеттен оқып, үлкендерге айтып береді. Үлкендер оны өзара талқылап, ой қорытады. Қазақстанның эстрада әншілері Қытайға жиі келіп, концерт қояды. Роза Рымбаева бастаған әншілер, Қарақат пен Қыдырәлі, Мәдина Сәдуақасова, Қайрат Нұртас та бар. Бұрын «Шаншар», «Бауыржан-шоу» әзіл-сықақ театрлары жиі келетін. 
     Әр адам үшін Отанның орны бөлек. Қытайдағы қандастар Қазақстанға келгісі келеді. Қазақстанға келіп азаматтық ала алмай кейін қайтқан бауырларымыз да болды.

       – Атамекенге оралу қиын ба? Қандай кедергі бар?

       – Ешқандай қиын емес. Бірақ Қытайдан шықты деген анықтаманы алу қиын. Аталған анықтаманы Қазақстанда талап етеді. Заңның осындай томпақ тұстары кедергі. Қазақстанға келген жастар жаңа ортаға бейімделе алады. Атамекенді дамыту мақсатында жұмыс істегісі келетіндер өте көп. Менің басты мақсатым сол. Елдің экономикасын көтеруге үлес қосқым келеді. Қостанайға алғаш келгенде таң қалдым. Тап-таза, бұзылмаған қала. Есік терезесі жабық, жай жатқан, тыныш жатқан киіз үй сияқты. Сол киіз үйдің есік-терезесін ашу керек, жұрттың назарын өзімізге аудару керек. Қостанайдың көркем табиғатын сыртқа көрсету керек. Туризмді дамытқым келеді.

         Қытайға соңғы барғанымда туристік компаниялармен сөйлестім. Ондағы қазақтар Астана, Алматы, Бурабайды аралап, Қытайға кейін қайтады. Қазақстанның басқа қалаларын білмейді. Мен сол көштің басын Қостанайға бұрғым келеді. Қаладағы демалыс орындарын, мұражай мен театрларды көрсетсем деймін. Жергілікті ақын-жазушылармен кездесулер ұйымдастырсақ жақсы емес пе. Әзірге, осы ойды пысықтап, зерттеу үстіндемін. Атамекенді бір көргісі келетін қазақтар көп. Олар аз ақша жұмсай отырып Қазақстанға саяхаттағысы келеді. Ел көріп, жер танығысы келетін азаматтарға бағыт-бағдар берсем деген ой. Қостанайда өндіріс орындары мүлде аз. Жеңіл өнеркәсіп, киім-кешек саласын бастау керек. Қызмет көрсету саласында қолданылатын тұрмыстық заттар, қалам, сіріңке, тарақ, қонақ үйлерге арналған сабын сияқты ұсақ-түйекті шығарудан бастаған жөн. Мұндай заттардың өндірісі өте оңай әрі өтімді тауар. Осылайша, Отандық өндіріске үлес қосуға болады.

         Қытай қазақтары Қазақстандағы жаңалықтарға елеңдеп отырады. Кейде елдегі келеңсіз оқиғаларды естіп қалады. Соған сай көпшілікте теріс пікір қалыптасады. Қостанайды орыс тілді аймақ, қазақтар аз деп біледі. Сондықтан үлкендер қорқып, балаларын солтүстікке жібергісі жоқ. Осы барғанымда олар да менен елдегі хал-ахуалды сұрап жатыр. Үкіметтің саясаты қалай, қолдау бар ма? Қандастарға деген көзқарас қандай? Бәрін білгісі келеді. Қандастарды алаңдататыны жер мселесі. Сырттан қоныс аударған отандастарға жер берсе, өздері-ақ пана болар баспана тұрғызып алады. Қазақстанға көшіп келе сала баспана алу мүмкін емес. Жұмыс табу, күнкөруге бас қатырмайды.

          – Кейінгі өсіп келе жатқан балалар қазақша ұмытып қалады-ау деген қорқыныш бар ма?

         – Әрине, бар. Ауруын жасырған өледі. Қытайда кейінгі жылдары қазақ тілді мектептердің саны азайып бара жатыр. Балалар қытайша оқып, қытайша жазады. Соған сай қытайша ойлауға бейімделе бастайды.

       – Қытайда бала тууды шектеу деген бар. Мұндай саясат қазақ отбасыларына кері әсерін тигізбейді ме?

       – Ол заң 1986 жылы қабылданған. Қытай ұлтына бір бала, аз ұлттарға екі бала. Диқандарға 3 бала рұқсат етілді. Тұңғыш бала қыз болса тағы бір балаға рұқсат. Бізде бала тәрбиесіне аса мән беріледі. Бір баланы тәрбиелеу үлкен жауапкершілік. Оны трбиелеп, сапалы білім беріп, қатарға қосу оңай емес. Соңғы жылдары қыздарымыз қытайға тиіп жатыр. Қытайша оқып білім алған адам сол тілде ойлауға бейімделеді. Ондай адамның көзіне қытай жақсы болып көрінеді. Бұрынғы кезде қытайға тиемін дейтін қыз мүлде болмайтын. Басқа ұлттан қыз аламын немесе келін боламын деген адамды қатаң жазалайтын. Қазір оған көнетін адам жоқ.

         – Жеке басыңыз, отбасыңыз туралы бірер сөз.

       – Шыңжаң ұйғыр автономиясындағы Бұратала облысында туып өстім. Шыңжаңның орталығы Үрімші қаласында жоғары оқу орнын бітірдім. Шыңжаң аграрлық университетінде «Жануарлар ғылымы» мамандығы бойынша білім алдым.. Қазақтың баласымын. Ата кәсіп деген бар. Әкемнің әкесі Байдаш өмір бойы мал баққан кісі. Солардың ізінен өкшелеп келе жатқан ұрпақ болған соң осы кәсіпті жалғау перзенттік парызымыз деп түсіндім. Әкемнің аты – Құнақын Байдашұлы. Анам – Бағдат Оразалықызы. Ата-анам бастауыш сыныптың мұғалімдері болған. Әкем ана тілі, анам математика пәнінен сабақ берді. Қазір екеуі де зейнеткер. Отбасында төрт ұл, бір қыз өстік. Үлкені – Бекен Бұратала қаласында медиа орталықта техникалық маман, екіншісі – Өкен Арасан аудандық сауықтыру орнында аспаз, үшіншісі мен – Мүкен. Зульфия деген қарындасым Қарабұқа қалашығында емханада мейірбике, кенжеміз Жәркен Арасан ауданында жұмыс істеп жатыр.

       – Қостанайға алғаш келген күніңіз есіңізде ме?

         – Былтыр шілде айында келіп, екі күн болып кеттім. Екі күннің ішінде әбден қиналдым. Көшеде такси тоқтамайды. Бір сағат көше бойында тұрдым, сонда бір-ақ көлік тоқтады. Көлік жүргізуші шымкенттік жігіт ағасы екен. Маған көмектесіп, жол көрсетті. Сол кісіге қатты разымын. Қостанай ұнаған соң тамызда қайта келіп, магистратураға оқуға түстім. Үдемелі индустриалды-инновациялық даму бағдарламасымен грантқа түстім. Қабылдау комиссиясында Құндызай есімді кісі көмектесіп, осындай бағдарлама бар екенін айтты.

    – Қостанай қаласында тұрып жатқаныңызға алты ай болыпты. Не байқадыңыз, қандай ой түйдіңіз?

      – Жергілікті тұрғындар дайын нәрсеге құмар, Еңбектенуге, тер төгуге жалқау сияқты. Еңбек етпесе табыс келмейді. Жамандаған болмайын, бірақ, көзге ұрып тұрғаны кемшіліктің бірі – қазақша сөйлейтіндер аз. Сұрақ қойсаңыз орысша жауап береді. Жанға бататын шындық осы. Басқасының бәрін шешуге болады. Қазір ҚМУ-дың жатақханасында тұрып жатырмын. Қостанай мемлекеттік университетінде оқимын деген адамға барлық жағдай жасалған. Қытайдағы білім беру саласынан кем емес. Университетте «Білім орталығы» бар. Іздеген кітаптың бәрі сол жерден табылады. Оқырман билетінің көмегімен кітапты тегін аласыз. Ал Қытайда ақшасын төлейсіз, сатып аласыз. Әттеген-айы қазақтілді оқытушылар аз. Қазақша сөйлейтін жоғары білімді, профессорлар аз. Мен орыс тобында оқып жатырмын. Орысша үйренемін деп өз-өзіме сөз бердім. Бірақ мұндағы тіл үйретушілер сағатына бес мың теңге сұрады. Сондықтан, орыс тілін Қытайдағы қазақтан интернет арқылы үйреніп жатырмын. Қостанай қаласының тазалығы, мәдениеті ұнады. Қазақстанның оңтүстігінде Алматыны – ару қала деп атасақ, солтүстік аймақтың сұлу шаһары — Қостанай дер едім. Бұл жерден қазақ әліпбиінің атасы – Ахмет Байтұрсынұлы шыққан. Ең алғаш төте жазуды ойлап тапқан Алаш зиялысы. Шыңжаң ұйғыр автономиясының қазақтары әлі күнге сол төте жазуды пайдаланады. Қостанайдың бидайы халықаралық деңгейде танымал. Бала кезімнен Қазақстанды көруді армандайтынмын. Сондықтан, жаз айларында Астана мен Алматы қалаларындағы туыстарыма қыдырып бардым. Атамекендегі ағайындардан Қостанайдың керім табиғатын естідім. Осылайша Қостанайға келдім. Қазақстан халқына, Қостанай қаласының тұрғындарына жақсылық тілеймін. Төл жаңа жылымыз Наурыз мейрамы келе жатыр. Еліміз өркендей берсін. Тыныштық, бейбітшілік болсын. Елдің жағдайы жылдан жылға оңала берсін.

      Түпнұсқадағы тақырып: Мүкен Құнақын: «Қытайдан келдім Қостанайға» немесе ата-жұртты аңсап жеткен бір қазақтың әңгімесі

          Қымбат ДОСЖАНОВА
            www.kostanaytany.kz

толығырақ


      Америкалық саяхатшы алты жылдан бері Орта Азия елдерінің саятшылық өнері жобасы аясында бүркітшілер туралы мәлімет жинаумен жүр. Қазақстан, Моңғолия, Қырғызстан, Тәжікстан елдерінде болған ол Қытайға қарасты Алтай аймағына барып, ондағы қазақ бүркітшілерімен кездесуді армандапты. Ақыры ол тілегі орындалған. Төменде америкалықтың қытай қазақтары жайлы естелік, әсерлері жазылған. Біз оны орыс тілінен желдірте аударып, негізгі тұстарын назарларыңызға ұсынып отырмыз.  

        Ол өзінің Falconry Heritage Trust-тен грант алып, бүркітшілермен кездесіп, әңгімелесу үшін әр жылы жаңа жылдық каникул кезінде құсбегілер мекендейтін өлкелерге барады.


        Қытайға Зайсандағы Майқапшағай кеден бекеті арқылы өткен оны, Қытай шекара қызметі көп тексеріпті. Шыңжаңның батыс солтүстігіндегі Шіңгіл ауданынан не іздеп жүргенін сұрапты. 
      Саяхатшы ол жаққа бармас бұрын жергілікті қазақтардың үнемі қолданатын кейбір сөздерін үйреніп алған. Ал, шекарадан өтер кезде өзіне Қазақстанға қытайдан қоныс аударған оралман азаматтардың көмектесіп, кеден қызметкерлерінің кедергілерінен жеңіл алып өткенін айтады. Өте қонқжай халық деп разы көңілін білдірген ол, Екпін атты қазақтың Көктоғайдағы үйіне шақырғанын, оның Екпіннің еңселі үйінде әр алуан ұлттық тағамдардан дәм татқанын жазады.

        Америкалық бері шығарда картаға қараған. Сонда ол Алтайды шағын ғана үйлері бар, ауласында мал жүретін кішкене ауыл ретінде елестетіпті. Ал, келген кезде өзінің ойлағанынан мүлде бөлек, заманауи қалашықтарды көргенде таңқалғанын жасырмайды. Әсіресе, қазақ тілін білмейтін қытайлардың топырлап жүргенін бөле айтады. 
          Ал, жергілікті халық пен қытайлардың мәдениет жақтағы айырмашылығы да зор екенін байқаған. Алтайлық қазақ Екпіннің арқасында Шіңгілдегі жергілікті полицияның і тіркеуден сәтті өткен ол, өзі жолығуға тиісті адамдармен де оңай кезіккен. 
     Шіңгілде қытай ұлттық қауіпсіздік өкілдерінің тексеруіне, қадағалауына жолыққан америка азаматы, ақыры қалада қалағанынша тұруға рұқсат алады. Шңіңгіл аудандық мұражайға қызққан ол 30 мың жан саны бар аудан мұражайының 2 миллион халқы бар Алматыдағы мұражайдан гөрі өзіне үлкен әсер еткенін айтады. Этнграфиялық әдігерлердің көп, ерекше екенін көледенең тартып, жақсы бағалайды. Сондай-ақ, Алтайдың ауасы Үрімжі мен Алматының экологиясына қарағанда өте таза екенін айтады. Ал, Алтай қазақтарының ең алғаш қар шаңғы мұрагері ретінде танылғанына да таңданысын білдіреді.

             Шіңгілден аттанған саяхатшы Бумаған ауылына барып, құсбегі ақсақалдармен кезігеді. Қазақ ауылының өміріне қызыққан ол әр үйдің алдындағы тошала үйді де сөз етеді. Ауыл тұрмысын, қазақтардың ынтымақты, берекелі екеніне, отбасындағы татулықты ту еткен ерекше өмір салтына таңқалады. Әуелі, бір үйде кім-кімнің туысы, немере ағасы, інісі дегенді анықтау үшін біраз уақыт кеткен. Америкадағыдай жалғыз басты адамның бөлек тұрмайтынын, әр үйде үлкен әулеттің ұрпағы бірге тұратынын зор құрметпен әрі таңқала жазады.

        Қазақтың өз қолымен дайындалған ұлттық тағамдарынан дәм тақан саяхатшы ұсақ туралған қуырдақтың да мәнін айтып, сипаттама беріп өтеді. 
         Құсбегі ақсақал Құрманбекпен әңгімелескен ол, қазақтың саятшылық өнеріне, оның тарихына қатты қызыққанын, өзі үшін көптеген жаңа ақпаратқа ие болғанын айтады. Құсбегі қарттың жауымен саят кезінде, аңмен айтқаста өлген бүркітінің басын қастерлеп, оны төріне іліп қойғанын да назардан тыс қалдырмайды. Қазақтың түрлі ұлттық бас киім, тымақ түрлерін де санамалайды.


      Сол ауылда тұсау кесу тойына шақырылған ол, досы Ерлан екеуі қойдың құлағын жеп, Қаражорғаға билейді. Ең соңында қарт құсбегі Нұрғазымен кезігіп, оның қыран құсын көрген әсерін айтады. Қытайлардың қоршаған ортаны қорғаймыз деген желеумен қазақтың саятшылық өнеріне қатаң шектеу салып, оны белгілі бір үкіметтік шара ретінде ғана жолға қойып отырғанын атап өтеді.


       Алтайдағы аз күндік сапарын қорытындылаған америкалық саяхатшы өз жазбасын «Өзінің бай тарихы мен тылсымдығымен ұлы Қытайдағы Алтай бізге осылай көрінді» деп аяқтайды.

       Фото, материал:  nur.kz

       https://baq.kz/kk 

толығырақ

  
         Бұдан былай Қытайдың мемлекеттік салтанатты шараларына Іле жылқысы ғана мініледі. Негізінен қазақтар көп шоғырланған аймақтағы бұл жылқының тұрқы биік, шыдамды келеді. Оны халық арасында Іле қазақ жылқысы деп те атайды. Бұл туралы «Шыңжан» жаңалықтары басылымы жазды.
     Бейжіңде қаңтар айында жылқы шаруашылығы қауымдастығының отырысы өткен. Жиында Қытайдың салтанатты шеруге арналған жылқы түрін таңдау мәселесі қаралған. Талап бойынша, жануар бойының биіктігі - 1 метр 60 см, түрі қара немесе қара торы болуы шарт. Мамандар өзара ақылдаса келе көптеген жылқы тұқымының ішінен қазақтың Іле жылқысын таңдайды. Түрлі спорттық сайыстарда жеңімпаз атанып, көзге түсіп жүрген жануардың бұл түрі тұрқы биік, мінезі жұмсақ, үйретуге жеңіл болып келеді екен, деп жазады 24.kz.
    http://www.inform.kz/kaz/article/2866712

толығырақ

© qamshy.kz

© qamshy.kz

        Қазіргі таңда Қытайдың Үрімжі қаласында тұратын қандасымыз Зейнехалық Сәкенұлы осы уақытқа дейін Қытай мемлекеттік білім меншік құқығы мекемесінен өзі ойлап тауып, қолданыс тетіктерін әзірлеген төрт бірдей жаңалығы үшін патент иеленген екен. Күнделікті қолданысқа қолайлы ол жаңалықтарды қытайлық ғылыми мекемелер жоғары бағалап отыр, - деп хабарлайды «Қамшы» порталы.

      Өнертапқыш Қытай үкіметінен ғылыми патентті «Ақындар айтысы мен қоғамдық орындарда концерт өткізуге арналған жылжымалы сахна», «Жүк көліктері мен механикалық береліс қорабы бар жеңіл көліктерге арналған тежегіш жүйесі», «Автоматты басқарылатын терезе» және көшіп-қонып жүретіндерге немесе алыс сапарға жиі шығатындарға қолайлы «Үй-машина» жобалары үшін алып отыр. Бұл жобалардың барлығы 2012-2015 жылдар аралығында ресми органдарға таныстырылып, тиісті құжаттарын иеленген. Өнертапқыш бұлардан басқа да жаңа жобаларды әзірлеп қойғанын, қажет деп тапқан күні тиісті патент алу мүмкіндігіне ие бірнеше жобасы дайын тұрғанын айтады.
         «Бұлардың барлығы тек сөз жүзінде, қағаз бетінде қалмады. Патент алу үшін оның практикада қолданылуын көрсету қажет болды. Сол үшін бұларды қажетті материалдардан құрастырып, бір-бір үлгісін жасап шықтық», - дейді Зейнехалық Сәкенұлы.
         Осы ретте жүк көлігінің базасында жасалған далалық сахна туралы таратып айта кеткен жөн сияқты. Атаулы мерекелерді атап өту кезінде далада ұйымдастырылатын концерттік шаралар біршама қиындық туғызатыны белгілі. Ен далада сахна әзірлеу, орнату, оны тоқпен, жарықпен қамтамасыз ету әлі күнге қол жұмысымен атқарылып жүргені, ұзақ уақыт пен үлкен еңбек күшін талап ететіні белгілі. Ал, өнертапқыш ойлап тапқан және бір данасын қолданысқа әзірлеген жобаны кең көлемде жүзеге асырсақ мұндай қиындықтар болмас еді. 


       «Жылжымалы сахна жобасының жалпы көлемі 165 шаршы метр болады. Бұған қажетті жабдықтар мен құралдар бір жүк көлігінің ішіне толықтай сыйып кетеді. Тасымалдауға қолайлы, көлемі ықшам жоба. Осы сахнаны пайдаланып табиғат аясында халықаралық ақындар айтысын, үлкен концерттер ұйымдастыруға болады» деген өнертапқыш бұл сахнаның басты үш артықшылығын атап отыр:

      Оның біріншісі – қоршаған ортаға зиянсыздығы. Сахнаны қою үшін еш жерді қазудың, қазық қағудың немесе құм үюдің қажеті жоқ. Қолдануға қолайлы. Бір көлікке ғана сиып кететін сахна жабдықтарын бір орыннан екінші орынға тасымалдау оңайдың оңайы. 



      Екіншісі – сахнадан бөлек, көлік базасында әртістердің безену, киіну бөлмелері, сахна қызметкерлерінің дайындық орындары, концерт жүргізушісінің және дыбыс-кескінді басқару бөлмелері бар. Бұлардың барлығы бір-біріне кедергі келтірмейтіндей, бөлек әзірленген.



        Үшіншіден, бұл түрдегі сахнаны қолдану қаржыны үнемдейді. Сахна жылжымалы болғандықтан қалаған орынға апаруға болатындықтан бірнеше жерден концерт залын арендаға алудың қажеті жоқ. Қайталынбалы қолданылатындықтан концерт орнында қалып қоймайды. Іс-шара біткесін жиналып, басқа орынға апаруға мүмкіндік бар. сонымен қатар, еңбек күшіне де үнем. Сахна жабдықтарының ішінде LED экраны, шырақтарды тоқпен қамдау жүйесі, дыбыс колонкалары, кеңістіктен кескін түсіру құрылғылары бар. Өткізілетін концерттің ерекшелігіне қарай түрлі өрнекпен безендіру мүмкіндігіне ие.


        Өнертапқыштың «Тежегіш жүйесі» жобасы да машина жасау ісінде қызығушылық туғызып отырған жаңалық екен. Механикалық беріліс қорабы бар жүк көліктері мен жеңіл машиналарға бұл аяқ, қол тежегіштеріне қосымша үшінші тежегіш жүйесі болмақ. Зейнахалық Сәкенұлы бұл жүйені бұрын шығып қойған көліктердің беріліс қорабына қосалқы бөлшек ретінде орнатуға, ал, зауыттан жаңадан шығатын көліктер үшін беріліс қорабын өзгерту арқылы орнатуға болатынын айтады. Тежегіштің көмегі таулы аймақтарға жолға шыққанда, не еңіске қарап тұрған көлікті артқа жүргізгенде пайдасы мол болмақ. Жаңа тежегіш жүйесі артқа жүру тетігі қосылған кезде көлік күш алып артқа жылжығанға дейін оның еңіске қарай ағып кетпеуіне, сондай-ақ қырға шығып бара жатқан көліктің артқа кетіп қалмауына жағдай жасайды.

          Бүгінде Үрімжі қаласындағы «Алты Алаш» мәдениет тарату серіктестігін басқаратын, Қытай елінде қазақ өнері мен мәдениетін жоғары деңгейде насихаттап жүрген Зейнехалық Сәкенұлы бұл жаңалықтарын әлемге аты әйгілі көлік құрастыру, құрылыс материалдарын әзірлеумен айналысатын компанияларға беріп, қолданыс табуға болатынын, бірақ, өзі ойлап тапқан жобалардың қазақ елінде танылып, Қазақстанның игілігіне жарағанын қалайтынын айтады. Арманым қазақ елінің техникалық әлеуеті артып, ғылымы дамыса, өзгелерге техникасын сататын алпауытқа айналса дейді. Сондай-ақ, өнертапқыш 2017 жылы елімізде өтетін «ЭКСПО» көрмесіне де осы патент иеленген жобаларының бірін сыйға тарту ниеті барын да жасырмады.
      «Мына әзірлеген жобалардың ішінде қазақ елінің техникалық әлеуетін арттыруға мол үлес қосады деп үміт күтетінім осы тежегіш жүйесі. Көшпелі сахнаны ел ішінде, ауыл-аймақта кеңінен қолдануға болады, әрине. Ал, мына бүкіл адамзатқа ортақ, қолданыс аясы кең тежегіш жүйесі машина жасау өндірісінде тың жаңалық. Осы жаңалығымды отандық компаниялар ел игілігіне жаратамыз десе тегін-ақ сыйға тартар едім», - дейді З. Сәкенұлы. Сондай-ақ, өнертапқыш Қазақстан басшылығы тарапынан қызығушылық болып жатса, алдағы уақытта да қазақ елі үшін жаңа жобалар жасап, Қазақстанның техникалық қорын байытуға әзір екенін айтады.

       qamshy.kz 

Толығырақ: http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/kyitayda-turatyin-kazak-onertapkyishyi-br-janalyigyin-ekspo-ga-tartu-etpek-video-79654/

толығырақ

       Қытайда өтіп жатқан мемлекеттік 13 қысқы спорт жарысында Шыңжаң конкишілер командасы жақын аралыққа сырғанаудан алтын медалға қол жеткізді.

      Бұл шыңжаңдықтардың 20 жылдан кейінгі қайта жеңіс тұғырына көтерілуі екен. Бір қуанарлығы осы конкишілер командасының екі спортшысы қандастарымыз – Рақымбай Талапқанұлы және Дәстүр Тұрсынқанұлы атты жас спортшылар. Енді біреуі Жоу Жияфан есімді қытай азаматы. Шыңжаң мұз үсті ойындары орталығында өткен бәсекеде Рақымбай мен Дәстүрдің командасы ағалап шығып, ондағы қандастарымызды ғана емес, бүкіл шыңжаңдықтарға қуаныш сыйлады. Жалпы Қытай еліндегі этникалық қазақтар арасынан қысқы спорт ойындарында жақсы нәтиже көрсетіп жүрген спортшыларымыздың көбейіп келе жатуы көңіл тоғайтады.

          Baq.kz 

толығырақ

    Қазақстанның Қытайдағы елшісі Шахрат Нұрышев Далянь шет тілдері университеті ж­анындағы Қазақстанды зерттеу орталығының салтанатты ашылу рәсіміне қатысты. Бұл шара елшінің Далянь қаласына жұмыс сапары барысында жүзе­ге асты. Орталық Далянь шет тілдері университетінде (ДШТУ) Қазақстанның Елшілігі мен М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік уни­верситетінің (ОҚМУ) жәрдем­десуімен құрылған болатын.

     Орталық қазақ тілі мен қазақ мәдениетін және өнерін зерделеуде, сонымен қатар, студенттер мен оқытушыларды Қазақстанның қалыптасу тарихы және қазіргі тыныс-тіршілігі туралы ақпараттандыруда жәр­дем көрсетеді. Ал орталық­тың ашылуында елші жергі­лік­ті академиялық топтар мен қазақстандық және шет­ел­дік студенттердің алдын­да сөз сөйлеп, аудиторияны «Қа­зақстан-2050» Страте­гиясы, «Нұр­лы Жол» Жаңа Эконо­ми­калық Саясаты, Елбасының «Қа­зақстан жаңа жаһандық нақты ахуалда: өсім, реформалар, даму» Жолдауымен Бес институттық реформаны жүзеге асыру жөніндегі Ұлт Жоспары және Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев алға қойған елдің басқа да әлеуметтік-экономикалық, сондай-ақ, саяси дамуына қатысты міндеттермен таныстырды. Іс-шараға ОҚМУ-дің ректоры Жұмахан Мыр­халықов пен ДШТУ басшылығы қатысты.

       Далянь қаласына сапары шеңберінде Ш.Нұрышев ДШТУ ректоры Лю Хунмен кездесті. Тараптар ДШТУ мен Қазақстан арасындағы білім беру саласындағы ынтымақтастықты дамыту мәселелерін, екіжақты негізде және ШЫҰ университеті шеңберінде алдағы әрекеттесу жайын талқылап, Далянь уни­верситетінде қазақ тілінің кафедрасын ашу мүмкіндігі жөнінде пікір алмасты.

      Далянь шет тілдері универ­ситеті жанындағы «Қазақстанды зерттеу орталығы» Шанхай шет тілдері университеті (2015 жылғы 16 қарашада ашылды) мен Бейжің шет тілдері универ­ситеті жанындағы (2015 жылғы 13 желтоқсанда ашылды) орта­лықтардан кейінгі үшінші орталық болып табылады. Мұндай оң үдеріс Қытай­дың ғылыми қауымы мен қоғамы­ның Қазақстанға деген қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетеді.

      «Егемен-ақпарат».

     http://egemen.kz/2016/01/19/18018

толығырақ

         Уатқан Сәйпілұлы — 1958 жылы Қытайдың Мори Қазақ автономиялы ауданында туған. Жапонияға Қытайдағы қазақтар арасынан алғаш барып, медицина ғылымдарының докторы атағын қорғаған азамат. Сондай-ақ, Жапонияның Тей Кио университетінде он жылдай дәріс берген білікті ұстаз. Жапон жерінде ұзақ жыл жүріп, жергілікті халықтың дәстүрі мен ұлттық құндылықтарына қаныққан ғалыммен өткізген әңгімемізді оқырман назарына ұсынамыз.

     – Уатқан Сәйпілұлы, жапондар ұлттық құндылықтарын қалай қалыптастырды?

     – Жапония бергі тарихта үш жүз жыл бойы халқын кедей де, бай да емес түлкі құрсақ жағдайда ұстап отырған дүниедегі ең тұрақты феодалдық мемлекет болатын. Үш жүз жыл қалай ұстады? Мәселен, жапонның Канадзава деген өлкесі бар. Соны басқаратын бір бай болса (оны жапондар «кадахан» деп атаған), сол басқарушының ең жақын туыстарын, бәйбішесін орталықта, астанада ұстаған. Бұл төменгі сатыдағы басқарушыға бопса десек те болады. Жақындары аманаттағы жапон ұлықтары мемлекетке адал қызмет атқарған екен. Бұл тұрақты және жабық ұстанымдағы елді әлемге алғаш рет голландиялық әскери кеме ашады. Көзі көк, сары шашты адамдарды көргенде жапондықтар таң қалыпты. Жапон императорының бір інісі деп айтылады аңыздарында, голландиялықтардан мылтық атуды үйреніп, сұрмерген атанады. Осы қарапайым оқиға жапон зиялыларына үлкен ой салады. Олар Жапония үлкен кеме мен мылтық жасауы үшін мемлекеттік басқару жүйесін өзгерту керек деген тоқтамға келеді. Сөйтіп, империяны билеушілер мен реформаторлар арасында азаматтық соғыс басталады. Соңында үш жүз жыл дәурен сүрген Эдо Бакуфудың билік жүйесін реформаторлар тобы жеңеді. Бірақ, жапон халқының ұлылығы сонда, төңкерісшілер билікті жойғанымен мемлекеттің рухани бірлігін, тұтастығын ұстап отырған императорға тиіспей, орнында қалдырады. Себебі жапондар императорды Тәңірдің жіберген елшісі, «құдай» деп санайтын. Сондықтан, жапон императорын қорғау – жапонның ұлттық тұтастығын, құндылығын, мәдениетін қорғау, тіптен ұлтты қорғау деп есептейді. Азаматтық соғыста реформаторлар жеңіске жетіп, Окубо деген атақты реформатор жаңа жүйедегі мемлекеттің премьер-министрі болады. Ол шетелден ғылым-білім үйрену үшін Комакура Сэзыдан деген оқымысты басқарған 300 адамнан тұратын делегацияны Еуропаны көріп қайтуға үш жылға жібереді. Олардың көбі ұзын шашын қиған, ұзын етек шапанын шешкен Эдо Бакуфу дәуіріндегі мемлекет басқарған бюрократтар болатын. Яғни, Жапонияның реформаторлары бұрынғы биліктегі ақылды, талантты адамдарды бағалап, тиіспеген. Мемлекет басқарудан да шеттетпеген. Үш жылдан кейін Комакура бастаған мемлекет қайраткерлері бүкіл Еуропаны аралап, елге келген соң Жапонияны реформалаудың тәсілін ұсынады. Міне, осы кезден бастап жаңа үкімет мемлекеттің жалпы атауымен Мэйдзи Ишн аталады. Яғни, Мэйдзи жаңалыққа көшу жылнамасы атанады. Міне, қазірге дейінгі 170 жылдай уақыт аралығында жапондар толықтай мемлекеттік жүйені өзгертіп, ұлттық буржуазиялық парламенттік басқаруды енгізеді. Император – ұлттың рухани көсемі, ұлт тұтастығының символы ретінде қалады да, мемлекетті Премьер-министр басқаратын жүйе орнатады. Бірақ, заңды түрде сайланған премьерді император қол қойып бекітеді. Бұл – бір. Ал жапондардың екінші даналығы, екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі 130 жылдай уақытты, жастарға білім беру, оқытуға күш салуға жұмсады. Сөйтіп, осы аралықта жапонның жаңа буын зиялылары қалыптасады. Менің ұстазым айтады: «Жапониядан мұнай да, бір кесек руда да шықпайды. Бірақ, алдыңғы аға буын бізге мол мұра ретінде білім мен ғылымды қалдырды». Ол кезде білімі жоқ, сауаты жоқ адамдарды жазалайды екен. «Сенің жеріңнің астындағы мұнайың, көмірің, алтының бітіп қалуы мүмкін. Бірақ, білімің таусылмайды», – дейді ұстаз. Тарихтан белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония Азиядағы ең қуатты, батыстың өзі санасатын милитаристік мемлекетке айналды. Бұның сыры – бірінші, жүйені, екінші, білім беруді күшейткендіктен. Біздің Алаш арыстары, Алаш Орда автономиясын құрарда неге жапондық үлгідегі мемлекеттік басқару жүйесін таңдады? Бірақ, Кеңес үкіметі бәрін «жапонның тыңшысы» деген жалған жаламен атып тастады ғой. Алаш арыстары өз дәуірінен жүз жыл бұрын сара жолға түскен Жапонияның саяси даму реформасын тани білді. Ал, Кеңес өкіметі көрсоқырлыққа салынды. Біздің алаштықтар да, реформашыл жапондықтар да жүрегін қолына ұстап жүгірген, ұлттың мүддесін бәрінен жоғары қойған азаматтар болатын.

       Жапонияда жүргенімде, Тоса деген жеріне барып, Мэйдзи Ишн заманын бастаған Мэ Сакомото Реуба: «Жапонияның феодалдық жүйесін өзгертпей, жапондар дүниенің артында қалады», – деген сөзді бірінші айтқан адамның, ұзын етек ұлттық шапан киген, ұзын шашты, қылыш асынған қарапайым айбатты бейнесі мыстан құйылған үлкен мүсінге барып үш рет басымды иіп тағзым еттім. Бұл қараңғы қазақ көгіне күн болып шыққан арыстардың рухын сезіну, соларға идеал болған жапондық батырды ұлықтағаным еді. Ол тұста Қазақстан тәуелсіздік алмаған, Алаш арыстары ақталмаған кез. Сакомото Реубаны билік күштері 30 жасында қылышпен шауып өлтіреді. Ол да біздің Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт Торайғыровтардай қылшылдаған жас кезінде елдің, ұлтының тәуелсіздігін көре алмай кеткен екен…

       – Екінші дүниежүзілік соғыста Қытай коммунистері, Кеңес өкіметі, АҚШ үш жақтан Жапонияны «адамзаттың жауы» ретінде көрсетті. Сіз жапондықтардың ұстанымын, шынайы келбетін қалай бағалайсыз?

       – Екінші дүниежүзлік соғыс кезінде Жапония басқа халықтарға телегей теңіз қасірет әкелді деп айтылады. Ал жапондарда «Дайу тоуа — куою кен» ұғымы бар. Бұл – «Үлкен Шығыс Азияға ортақ гүлдену шеңберін құрамыз» деген мағынадағы сөз. Жапондардың әу бастағы мақсаты – «Біз азиаттықтар адамзаттың екі жүз жылдық тарихында тек қана батыстан таяқ жеп келдік. Неге? Біз енді таяқ жемей соғатын күшке келуіміз керек» деген ұран тастайды. Ол үшін не істеу керек. Ол мемлекетте дамыған билік жүйесі, энергия көзі, білім жүйесі, ғылым-техника болуы керек деп санайды. Ал осыны бүкіл Азияға үлгі ететін біз, жапондар деп ойлайды. Ақыры ізгі ниет саяси қастандыққа ұшырады. Қытайда «Лу Гу Шяу» оқиғасы деген бар. Ондағы тарих мүлде басқаша құрастырылған. Барлық әлем Жапонияға жабылып, ақырында жеңіп шықты. Адамзат тарихында алғаш рет Америка адамзатқа, жапондарға атом бомбасының сынағын жасады. Бұны ешқандай бүркемелеудің керегі жоқ. Сол кезде, жапондардың айтуынша, америкалықтардың бірнеше жобасы болыпты. Әуелде біреулер бомбаны «Токиоға тастайық», біреулер «Киотоға тастайық», біреулер «Нараға тастайық» деп таласыпты. Бірақ, бұлардың барлығы көне жапон мәдениетінің, өркениеттің мәйегі болған қалалар еді. Мәселен, Нара қаласы жапондықтар ұғымындағы біздің Түркістан, Тараз қаласы сияқты киелі жерлері. Содан атом бомбасын жапондар кейін қалаған, тарихы ұзақ бола қоймаған Нагасаки мен Хиросима қаласына тастапты. Қазіргі тарихшылар: «Ол жерде Жапонияның әсери базасы болыпты», – деп қасіретті жұмсартуға тырысады. Олай емес! Бомба тасталған соң шамамен 300 мың адам қырылады. Содан кейін америкалықтар күйген, өртенген, өлген мыңдаған адамның денесінен образец алып кетеді. Бұл ашықтан ашық жасалған сынақ болғанын жапондар жиі айтады. Ал сол кездегі Американың әскери қуаты, күші екі атом бомбасын тастамай-ақ жапондарды бағындырып алуға жетер еді. Олай дейтінім, Қытайдың Қиыр шығысына Кеңес Одағы әскерін кіргізіп, жапон армиясы ойсырай жеңілген уақыт болатын. Сөйтіп, Америка Жапонияны құрдымға жібере жаздады. Содан Жапонияның бүкіл қалалары қирап, соғысқа аттанған әскерлері жеңіліп қайтып келгенде, босып кеткен халқы қайта жиналғанда ешбір жапондық «Мен аш қалдым» деп жыламаған. Жапон рухын түсірмеген. Әрбір жапондықта жұмыс істеп, мемлекетті құтқарамыз деген ниет қана болған екен. Менде бір жапон журналисінің «Электронмен мемлекет құрған Жапонияның тарихы» деген желілес 4 кітабы бар. Онда радио қабылдағышты зерттегеннен бастап, қазіргі компютерлік жүйеге дейін жапон ғалымдарының, қарапайым азаматтардың, тіпті император отбасының қалай, қандай рухпен жұмыс істегендігін баяндайды. Жапон императорларының үш жарым мың жылдық тарихы бар. Адамзат тарихындағы ең үлкен, ұзақ өмір сүрген монархиялық жүйе. Бірақ, сол соғыстан кейінгі қиын күндерде император отбасы халыққа ауыртпашылық салмай, қорасында тауық бағып, көкөніс егіп өз күнін өзі көрген. Сондай қадірлі, жапон халқының символына айналған императорда жеке дүние-мүлік болмайды. Оның пайдалануындағы дүниенің бәрі мемлекеттің меншігі саналады. Ал оның мұрагерлері, ханзадалар биліктен аулақ жүреді, саясатқа араласпайды. Көбінде иператордың ұл-қыздары қайырымдылық шараларын өткізеді, қоғамдық ұйымдардың жұмысына араласады.

     – Жапондықтардың қазаққа көп ұқсастығы бар деседі. Бірақ, жапон құндылығына біз жете алмайтын сияқтымыз…

     – Олар өте кішіпейіл. Жапондықтардың бойынан шаңның ауырлығындай тәкаппарлық пен менмендікті көре алмайсың. Жапониядағы дамудың, қоғамдық сананың қалыптасуының бір ғана тиянағы бар. Ол – жапон құндылығы биік өреге жеткен. Адамзаттың ортақ құндылығы бар. Құндылықтың қасиеті неде? Сен хансың ба, қарашасың ба, байсың ба, кедейсің бе? Министр ме, президент пе бәрі заң алдында тең қаралады. Әрине, сенің қоғамдық орның, қалтаңдағы ақшаң тең болмауы мүмкін. Бірақ, заң адамдарға әділетті қарайды. Мәселен, Жапонияда бір қылмыс жасалса оған 99,9 пайызға дейін әділетті үкім шығарылады. Сондықтан, адамдар мемлекетке, қоғамға сенеді.

      Қазақтың жапонмен теңесуге потенциалы жетеді. Қазақ пен жапонның миы ұқсас, таланты тең. Бірақ, білім жағынан жапон қазақты жарты жолда қалдырады. Мәселе білім алуда емес, біздегі білім беру деңгейі өте төмен болып тұр. Жапондарда жоғарғы біліммен қатар үш қасиет болады. Оның біріншісі – қажырлық. Жапондардың табысқа жетудегі сыры осында жатыр. Екіншісі – жауапкершілік. Жапондарда көзбояушылық, алдау деген болмайды. Үшіншісі – адалдық. Жапон жерінің 80 пайызы пайдалануға келмейтін таулы аймақтар. 5 пайызын қала мен ауыл иеленді дейікші, қалған 15 пайызын ғана ауыл шаруашылығына пайдаланды. Міне, сонымен қазақтан он есе көп жапонды астықтан тарықтырмай асырап отыр. Ал халқының 15 пайызы ғана ауыл шаруашылығымен шұғылданады. Әрбір жапон диханы әрбір тал күріштің дәніне жауап беретіндей жауапкершілікпен еңбек етеді. Орақ маусымында біздегідей үлкен комбайндерді салып, егіннің біразын таптап жүріп ормайды, шағын техникамен шаштараздың шаш алғанындай ретімен орып, жинап алады. Жапонияда оқып жүргенімде Америкамен арада сауда соғысы басталды. Екі елдің бірлескен өндіріс орындарынан америкалықтар үнемі зиян тартып, жапондар пайдаға бата береді екен. Сөйтсе, жапонның дүниесі сапалы және бағасы лайықты болады. Біз жапон болайық, жапон болайық деп айтамыз. Америкалықтардың өзі жапондық бола алмас еді. Олар әдетте көп ұлттарды, мемлекеттерді айта бермейді. Бірақ, менің байқауымша, жапондар неміс халқын жақын көреді. Жапон болу қиын нәрсе. Қазақтар жапон болу үшін, қазақилық мінезден құтылуы керек. Қазақы мінезді екі деңгейде, бірі ұлттық құндылық, екіншісі білім мен цивилизация деңгейінде қарау керек. Қазақ өтірік айтатын, мақтаншақ, жауапсыз мінезінен арылғанда ғана жапонға жақындай түседі. Ең қарапайымы, қазақты тойға шақырсаңыз уақытында келмек түгілі, неше сағатқа кешігіп келеді ғой. Жапонда плюс-минус бес минут деген ұғым бар. Кешіксең бес минуттен қалмайсың, ерте барсаң да бес минуттен ерте бармайсың деген қағида. Жапонда себепсіз кешігу дегеннің не екенін білмейді. Сосын жапондарда «жасаған ортаң жақсарса, менің де күнкөрісім жақсарады» деген ұстаным бар. Олар осындай түсінікпен әуелі отбасын, компаниясын, мемлекетін құрады. Өткен жылы жапондар дүниедегі ең сыпайы, мәдениетті халық болып бағаланды. Қарап отырсақ, Қазақстан егемендік алған 25 жылдан бері Батысты қатты күйттеп кетті. Әрине, мен батыстың озық мәдениетін мойындаймын. Жапония халқының бізге берері неге көп десең, олар азияттықтар. Көптеген тұрмыс-салты, ғұрып-әдеті бізге өте жақын. Тәуелсіздіктен кейінгі Қазақстан мен Жапония арасындағы достық немесе экономикалық қарым-қатынастарда бір салғырттық, салқындық байқалады. Мен жапондық кәсіпкер достарымнан «сендер неге Қазақстанға келмейсіңдер», деп сұраймын. Олар: «Жапон елі Қазақстанды білмей отырған жоқ. Біріншіден, Қазақстан географиялық жақтан тым алшақ, теңізден алыс жатыр. Екінші жағынан, біз кез келген елге барсақ та жапон стилінде, заңдылығына сай жұмыс істегіміз келеді. Бір жұмыс бітпей қалса, немесе дұрыс болмаса пара ұсынатын қоғамда жұмыс істеуге жапондардың жүрегі шыдамайды», – дейді. «Сен тек пайдаңды алып, қазақтың стилінде жұмыс жасай бермейсің бе» деймін тағы. Олар: «жоқ» дейді. Олар біреуден пайда алумен қатар, пайдасын да тигізу үшін келеді. Жапондық құндылық деген осы. Өткен жылдардағы Жапонияда болған жойқын жарылыстың апатын білесіздер. Сондай қиын жағдайда жапон халқы өзін қалай ұстады? Бала-шағасынан, жарынан айырылған анаға шетелдік тілші «қайғырмайсыз ба, жыламайсыз ба?», – деген мағынада сұрақ қойып жатыр. Әйел: «Жүрегіммен жылаймын, бірақ көз жасымды көрсетпеймін. Менен де басқа қаншама адам бар. Олардың қабырғасын қайыстырғым келмейді», – деп жауап қатты. Панасыз, аш-жалаңаш қалған жапондар әлеуметтік көмек алуға кезекте тұрды. Сақшы жоқ, далада тізіліп тұрған ауыз су мен нанан жапондар тек өзіне қажеттіні ғана алады. Артық алса да ешкім қолын қақпайды ғой. Бірақ, олардың мәдениеттілігі мен жауапкершілігі ешқашанда пендешілікке бой бермейді. Апаттан кейін мемлекет өз жауапкершілігін, халық өз міндетін өтеді.

     Қазақта: «Иттің жаманы қорыққанынан үреді» деген сөз бар. Қаншалықты құндылығың жоқ болса, соншалықты құндылық деп айқалайды екенсің. Он жылдай жүргенде жапондардан бір мақтан сөз естіген емеспін. Байсалды, сабырлы қалпынан жазбайды. Біз мақтанбайтын нәрсені мақтан көріп, місе тұтпайтын дүниені місе тұтып, тайраңдап қалатын әдетіміз көп.

        – Жапонияға қалай бардыңыз?

       – 1978 жылы Қытайдың әйгілі жалпы мәжілісі деген жиыны өтті. Ол кезде Қытайда реформатор Дэн Сяопин билікке келмеген, бірақ перде артында іс жүргізіп отырған кезі еді. Сол тұста Дэн Сяопин: «Қазіргі оқып жатқан, оқу бітірген жастарды шетелге білім алуға жіберу керек», – деген ұран тастады. Сонда қытай билігінде талас-тартыс туындады. Жастар елге келмей қойса қайтеміз деп жатты. Жүзі кетіп, оны қайтып келсе де олжа деген қағидамен мақұлдады. Ол уақытта мен Шинжаң медицина университетінде асисстент болып жұмыс істейтін едім. Содан таңдау маған түсіпті. Сөйтіп қазақ жастарынан алғашқы болып Жапонияға оқуға бардым. Оған дейін, жапондықтарды қытай саясаты бір құбыжық ел, шапқыншы халық ретінде біздің санамызға сіңіріп тастаған болатын. Жапонияға барғаннан кейін бірден түсіндім, қытай қоғамының артта қалуына мемлекеттік жүйенің кесірі тиіп тұрған екен. Арамызда жапондықтармен бірге алты аспирант бірге оқуға түсіп, оқуымды сәтті аяқтадым. Жапондықтардың өмірін зерттей келе жапон болуға тырыстым. Мен жапондық білімді және сол ұлттың мәдениетін үйренуге міндет санадым. Докторлықты қорғап болғаннан кейін, жапондық ұстазым: «Жапонияда қаласың ба? Еліңе кетесің бе?» – деп сұрады. Мен: «Қаламын», – дедім. Содан Жапониядағы Император университетінде ассистент болып қызметке қалдым. Ол тұста Жапонияның сыртқы істер министрлігі олай қалдыра салмайды. Университет: «Бұл азамат Жапонияның білім беруіне қажетті маман», – деп анықтама жазып беріп, алып қалды.

      Қазақтар майды көп жейді, бауыр ауыруы көп болады ғой деген оймен май қышқылының алмасуы жөнінде зерттедім. Бауырда витаминнің жетіспеушілігінен және жасаған ортаның әсерінен бауыр майланады. Бауыр майланса, ол берішке айналады. Беріш обырға айналады. Бауырдың майлануына себеп болатын осы зерттеудің нәтижесін алғаш ашып, докторлығымды қорғадым. Кейін Қытайға келген соң университетте кафедра меңгерушісі болып жұмыс істедім. Содан Мори қазақ автономиялы ауданында саяси кеңестің мүшесі, яғни депутат болдым.

        – Қазақстан тәуелсіздік алғанда Жапонияда жүрген шығарсыз…

      – Иә, ел тәуелсіздігін алып, Президент алғаш Токиоға барғанда сонда едім. Тәуелсіздіктің жариялануын 30 күн бойы асыға күттім. Бір қызық оқиға болды. Кеңес Одағы тарай бастағанда қасымда жүрген жапон, ұйғыр достарыма Қазақстан тәуелсіздік алса сендерге дастарқан жайып, қонақ қылымын деп уәде бердім. Содан жұмысқа ерте келіп, теледидардан жаңалықтар қарайтынмын. Телеарналар КСРО-ның тарап, одақтас елдердің тәуелсіздік алып жатқандығын жар сала айттты. Содан бір күні телеарнадан Кеңес Одағы ыдырады деген хабар айтылды. Құдай-ай, не қуанарыңды, не қорқарыңды білмей қалады екенсің. Неге дейсіз ғой? Ресей, Украина, Белоруссия үшеуі бірігіп одақ құрды да, қалған елдерге өз күндеріңді өздерің көріңдер деді ғой. Бірінші кезекте Прибалтика елдер: Эстония, Латвия, Литва тәуелсіздік алып кетті. Бір кезде Өзбекстан, Қырғызстан тәуелсіздік алды. Содан әлгі ұйғыр достарым телефон соғады: «Әй, қазақ! Елің тәуелсіздік алды ма?», – дейді ғой. Мен: «Ой, тоқтай тұрыңдар. Асықпаңдар. Біздің ел ақылдасып жатқан сияқты», – деп қоямын. Содан бір күні Ресейдің қаржы министрі Қазақстанды рублдік жүйеден шығарып тастады. Қазақ ақшасыз қалды. Сонан барып, Қазақстан егемендік жариялады. Қуанышымды айтып жеткізе аламаймын. Достарымды шақырып, дастарқан жайып, қонақ қылдым. Тағы тыныш отырмай: «Жүріңдер, Қазақстанды көріп қайтыңдар. Мен Қытайға қайтпай, Қазақстанға кетем», – дедім. Токиодан бірден Қазақстанға кете салғым келді. Ол кезде Жапонияда Кеңес Одағының елшілігі болды. Консулға бардық. Түріміз де, тіліміз де жапондарға ұқсап кеткен, әңгімелесіп отырмыз. Содан консулға «Қазақстанға барайын деп ем», – дедім. Ол: «Неге?», – деді. Мен: «Тарихи орындарды көріп қайтқым келеді», – дедім. Консул: «Жоқ, сіз Мәскеуге барыңыз», – деді. Мен: «Жоқ, Қазақстанға барамын» деп қоймаймын. Ол: «Неге?» деп таңғала қарай қалды. Мен: «Қазақпын! Сондықтан, Қазақстанға барамын», – дедім. Әлгі орысым сұп-сұр болып, өңі шүберектей қуарып кетті. Ол мені жапон екен деп отырса керек. Содан есін жиып, түрі өзгеріп, манағы сыпайы қалпынан айнып, дауысы ызғарланып: «Сен Қазақстанға бара алмайсың! Дүниеде Қазақстан деген егемен ел жоқ. Кеңес Одағы ғана бар», – деді. Содан мен де артыма қайырылғам жоқ, кетіп қалдым. Амалсыз жоспарымызды өзгертіп, Қытайға қайттық.

           – Қазақстанға қашан, қалай жеттіңіз?

      – Қытайда университетте жұмыс істеп жүргенімде Қазақстан Ғылым академиясынан Төрегелді Шарманов ағамыз шақырту жіберді. 1995 жылы, Қазақстанға тәжірибе алмасу мақсатындағы ғалым ретінде келдім. Содан қайтпай, осында қалдым. Ол уақытта қайдағы ғылым? Ел нан тауып жей алмай қиналып жатқан кез еді. Бір кісідей аштықты, қиындықты көрдік. Қытайдан келерде осындай қиындықты, жоқшылықты көретінімді біле тұра келдім. Өкінішім жоқ. Мен Санжар Асфендияров атындағы университетте дәріс бердім. Қиын күндерді, емдеу факультетінде оқитын жастарға тұңғыш қазақ тіліндегі лекцияларыма дайындалып жүріп ұмыттым. Ең алғашқы дәріске, алғаш рет қазақ елінде, қазақ жастарына, қазақ тілінде дәріс оқуға келгендегі тебіреністі сұрамаңыз. Бірақ, бір студент қыз орнынан тұра сала: «Ағай, лекцияңыз болмаса бізді жібере салыңызшы» – деді. Әлгі толқып, тебіреніп тұрған жүрек мұздай болып табаныма түсті… Университетте 9 жыл сабақ бердім. Соның 6 жылында дәрістерімнің арасында қазақ туралы, қазақты өркениетті ұлтқа айналдыру турасында дәрістер оқыдым. Алайда бірде бір студент құлағына ілген жоқ. Ал Токиодан Қытайға келе салғанымда Шинжаңда медицина ғылымдары докторлығын Жапониядан алған алғашқы қазақ едім. Содан университеттер арнайы студенттерге дәріс оқуға шақырып тұрды. Үрімжідегі бір университеттке дәріс оқуға барғанымда қатты әсерлендім. Жастар залға сыймай қалғандықтан сыртта тұрып лекциямды тыңдады. Дәрістен соң қолтаңба алуға ұмтылған жастардан аяқ алып жүре алмай қалдым. Солардың алдыңғы қатарында қытайдағы қазақ жастары жүгіріп жүр. Мен Қазақстанға келгенде де студенттер сондай деңгейде ғылымға құштар деп ойладым. Менің өкінетінім, қазақтың бір зиялысы ретінде сонша жыл сабақ бергенде бір студентке ұлттық құндылық пен өзімнің ой жүйемді сіңіре алмадым. Ойланбайды! Оянбайды! Бұл Қазақстанда жастарға бағытталған дұрыс саясаттың жоқтығынан. Біздегі саясат тек билікті үгіттеуге ғана арналған. Жастар саясаты жоқ. Университеттегі жастар қалай оқып жатыр, оларды қай бағытқа жетелеу керек деген дүниені ешкім ойлап жатқан жоқ. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында соғыстан кейінгі елдер сияқты қирап жатты. Бұны кейде Кеңес Одағына жабамыз. Бірақ, Жапония 300 жылдық феодалдық езгіден кейін, азаматтық соғыстан соң қайта түлеп, қирған қалаларын қалпына келтіріп алды? Біз неге олай істей алмадық? Жапонияны аяғынан тұрғызған ұлт көсемдері мен зиялылары. Олар Жапонияны бұрынғыдан да қуатты елге айналдырып әкетті. Міне, ұлт деген осындай болуы керек! Қазақстанда еңбек еткеніме өкінбеймін. Бірақ, Қазақ елінің даму процесінде біз артық жолдарды көп жүріп кеттік. Қазақтың болашағын Еуропадан іздедік. Еуропа құндылықты жасағанда, қасына ақшаны қосып қойған. Біз дүниедегі қаржы алпауыттарының қалтасына түсіп кеттік. Сыртқы қарызымыз қауіпті деңгейге жетті. Бұдан қалай құтыламыз? Ал біздің осыншама бұралаңдау жолға түскеніміздің екінші себебі, Кеңес Одағының бойымызға сіңірген уы тарамай жатыр. Сол біздің ұлттық құндылғымызды жойып кеткендей сезіледі. Өлі жандарға айналып барамыз. Мен «маған бәрібір» деген сөзді қатты жек көрем. Біз көбінде кемшілікті билік жүйесінен іздейміз. Бірақ, билік барлық елде де сондай. Мен кемшілікті халықтан іздегім келеді. Мәселен, тіл мәселесін біздің халық қазақ мемлекетінің күшімен басқаларға мойындатқысы келеді. Ал мемлекеттің елде тұрып жатқан екінші бір ұлтты қандайда бір іске зорлауға құқы жоқ. Болмайды! Ал осы елдің негізін қалаушы қазақ деген халық өзі алдымен қазақша сөйлеп, мәдени тілмен айтқанда қазақтың мейір-шапағатын көрсетіңдер. Өзбекстанда өзбек тілі, қырғыздар қырғызбен қырғызша сөйлеседі. Бізде керісінше. Біз ұлттық мемлекет құрайық деп шатқаяқтап, мұз үстінде тайғанақтап жүргеніміздің көп себебі халықта. Біздің халықта кемшілік көп. Алайда, үміт үзбеуіміз керек. Қазақ халқы ортақ құндылықты жасай алады.

        – Біз көбінде кемшілікті көреміз, айтамыз. Бірақ, оны жою жолдарын ұсынбаймыз. Сіз қандай шешім ұсынар едіңіз?

      – Мемлекет бастан-аяқ өзінің қалыс саясатын ұстануы қажет. Мәселен, Президент Назарбаев шығып, «Ертеңнен бастап қазақша сөйлеңдер» десе, мен оған келіспеймін. Одан үлкен мәселе туындайды. Бірақ, бір ғана жолы бар. Қазақтың интеллигенциясы, зиялылары бас біріктіруі керек. Тәуелсіздік алған тұста Назарбаевтың алдында бірнеше тарихи міндеттер тұрды. Соның бірі, жас мемлекетті батыстың алпауыт байлары жұтып кетпеу үшін, қазақтың ұлттық буржуазиясын, байларын дайындау керек болды. Қазақта қайдағы ақша? Қазақ егемендік алғанда халқымыздың 60 пайызы ауылда жүрді. Егінші, малшы болды. Мың қой баққан қазақты бай дедік. Ал оның ақшасының құны неге жетеді? Содан тез арада байларды қалыптастыру керек болды. Бұл мақсатты қысқа мерзімде орындаудың екі-ақ жолы болды. Бірі – ұрлау, екіншісі, тонау болды. Сондықтан да, Қазақстандағы кейбір экономикалық дағдарыстар қолдан жасалды. Мен осылай ойлап, осылай бағалап жүрмін. Егер тез арада ұлттық буржуазия дайын болмағанда Алматының жерін, Қазақстанның құнарлы жерлерін өзгелер сатып алып кетер еді. Территория сенікі болғанымен жерді алса ешкімді кіргізбейді. Соның алдын алу үшін, осындай құрбандықтар жасалды. Келісеміз, дұрыс болды. Бірақ, біздің ұлттық буржуазиямыз болады деп күткен адамдарымыз ақшасын шетелге апарып тығып тастады. Біздің халқы аз, территориясы кең аумақта санаулы ұлттық буржуазияға айналған байларымыз не істеймін десе де мол мүмкіндік бар еді ғой. Бұл біздің қасіретімізге айналды. Ал қалай өзгереміз деген сауал қойдың ғой. Менің байқауымда бір ғана жол бар. Баяғыда Қытайдың Лу Шин деген ұлтшылы медицина мамандығын тастап, жазушылыққа келеді. Сөйтіп, бүкіл қытай қоғамына сілкініс әкелген жазушыға айналды. Халықтың санасын оятуда жазушылар, ақындар, журналистер жалықпай жазуы керек. Тыңдаса да, тыңдамаса да жаза бер. Бір күні біреуі ортақ құндылыққа келеді. Мәселен, екеуміз әңгімелесіп отырмыз. Кейбір ойларымыз ортақтасып жатыр. Сен ертең өз ортаңа, мен өз достарыма ана жігіттің ойы бізбен бір екен, ортамызға алайық деймін. Сөйтіп, сен ортаңа мені шақырасың, сөйтіп бір бірімізді тауып, көбейеміз. Бірақ, менің бір налитын дүнием, қазақтың зиялылары, газет-журналдары, ақпарат құралдары бір-біріне жаудай көрінеді. Сондықтан, ақпараттық идеологияда отырған азаматтар ортақ пікірде болмаса да, ортақ құндылықтарға келгенде ортақтасуы керек. Бұл айтқанда оңай сияқты болғанымен өте нәзік дүние. Сондықтан, зиялы қауымда пікір алуандығы болсын, тек көреалмастық, көрсеқызаралық болмасын. Қазақтың жаманы басынан сөз асырмайды. Әркім бір таудың бұғысы болып алған. Ең алдымен, қазақтың зиялылары бірігіңіздер. Ұлттық құндылыққа тән, өркениетті құндылыққа ие дамыған ел құруда тізе қосуымыз керек. Ал араздасқан зиялы қауым алауыздықты дер кезінде шешуге тиіс.

     Мемлекеттік саясатта, билік жүйесінде, тіптен елді мекендерде қазақсыз вакуум болмауы керек. Вакуум деген не? Шын бостық деген сөз. Яғни, шын бостықта ауа болмайды. Мәселен, бір құтыдағы ауаны сорып алып, топыраққа көміп қой. Қақпағын ашсаң вакуум топырақты сіміріп алады. Құтыны таза ауаға апарсаң ауаны сіміріп алады. Өмірде де, билікте де, саясатта да ваккум болмауы керек. Қазақстандағы шын бостық не? Ол – демографиялық жағдай. Сондықтан, дүниедегі бес миллион қазақты елге әкелу мемлекетіміздің басты стратегиялық жоспары болуы тиіс. Мәселен, Қазақстан Қытайдағы қазақ жастарын елге әкелмесе, олар аз жылдардан кейін қытайға сіңісіп кетеді. Сонда біздің қазақ екі зиян тартады. Бірі, саны кеміп, бауырынан айырылады. Екіншісі, онсыз да кемерінен тасып отырған Қытайға екі миллион адам қосып береді. Қазақ қазақтан ештеңені қызғанбауы керек. Қазақ көшінің алдына ешқандай саяси керме тартпауы керек.

         – Әңгімеңізге рахмет!

         Әңгімелесекен Жәнібек ҒАЛЫМ

       http://turkystan.kz/suhbat/8707

толығырақ

15-12-15-Janat-1

 
        Алматыда 11-желтоқсанда биылғы жазда басталған «Қазақ дауысы» халықаралық ән байқауы аяқталды. Ол Қытайдан келген қазақ қызы Жанат Әділханқызы мен астаналық Cәкен Әлімхановтың бас жүлдегер атанғандарын айғақтады.

          Жарты жылға созылған ән додасына барлығы 220 үміткер қатысты. Олар конкурстың бірінші кезеңінде ғалам­тор желісіндегі дауыс беру жүйесі арқылы өзара сайысқа түсті. Қа­зылар алқасы бұдан кейін көп дауыс жинаған үздіктер арасынан жеңім­паздарды анықтады. Осылайша бас жүл­деге тігілген 1 миллион теңгені Жа­нат пен Сәкен теңдей бөлісіп алды. Бұдан кейінгі бірінші орынды Елдос Жақсылықовқа берілді.

        Ұйымдастырушылар келешекте бай­қауды жыл сайын өтіп тұратын дәстүрлі сайысқа айналдыруды көздеп отыр. Бұдан кейін аталмыш жоба үздік әншілерді жеке-жеке сала бойынша анықтайтын болады.

        Естеріңізге сала кетейік, Жанат Әділ­ханқызы Ұлттық арнаның «Қазақстан дауысы» жобасы байқауында да өз бағын сынап, іріктеу кезеңдерінен сүрінбей өтіп, қазір финалға жолдама алған үздік төрт әншінің бірі атанды. 21 жастағы жас әнші өз елінде әртүрлі байқауларда жүлделі орындардан көрінген екен. Ол Үрімжідегі «Шыңжаң» телеарнасы ұйымдастырған «Күміс көмей» байқауында үздік10 әншінің бірі атанса, Қытай Орталық телеарнасы өткізген «Шарықтасын әніміз» конкурсында топ жарып, «Ән патшасы» атағын алған.

         Мұрат АЙТҚОЖА

        http://egemen.kz/2015/12/16/11936

толығырақ

     Өткен сенбі Шыңжаң Ұйғыр Автономиялы Районының орталығы Үрімжі қаласында Абай Құнанбаевтың 170 жылдығына арналған «Білімдіден шыққан сөз» атты рухани кеш өтті. «Алмалы» театр-клубында өткен кешті Шыңжаң Қазақ қоғамы Жастар бөлімі мен Қытай қазақ студенттер бірлестігі Үрімжі бөлімшесі бірлесіп, «Абай жолы» ЖШС қаржылай қолдауымен ұйымдастырды.  

      «Тәңіртау» ақпараттық сайтының хабарлауынша, шараға Қытайдың экс-парламентшісі, жазушы-тарихшы Сұлтан Рамазанұлы Жанболатов, мәдениеттанушы, профессор Ясин Құмарұлы, Шыңжаң Қазақ қоғамының төрағасы Арып Зұрғанбекұлы қатарлы ел ағалары мен ЖОО студенттері, мектеп пен балабақшадағы қазақ балалары қатысты. 
      Кеште Үрімжідегі «Балдырған» қостліді балабақшасының бүлдіршіндері ақын өлеңдерін жатқа оқыса, Үрімжі қалалық № 43 бастауыш мектеп пен № 116 және №36 орта мектебінің қазақ сыныбындағы оқушылар Абай әндерін асқақтатты. Шет тілдерін жетік меңгерген қазақ жастары Абай өлеңдерін қазақ тілінен бөлек ағылшын, орыс тілдерінде оқыса, қытай, ұйғыр, дүнген жастары Абай өлеңдері мен қара сөздерін өз тілдерінде оқып, кештің салтанатын асырды. Жиналған қауым жас ақындардың айтысына куә болып, «Бала Мұхтардың Абаймен кездесуі» атты сахналық қойылымнан ләззат алды.
     Айта кетейік, бұған дейін де ұлы ақынның 170 жылдық мерейтойы Қытай Қазақ студенттер бірлестігінің ұйымдастыруымен Бейжің, Ши-Ан, Нанжиң қатарлы Қытайдың 10-нан аса ірі қалаларында аталып өтілген. Сондай-ақ, жақында Қытайдағы әр ұлт ғалымдарының қатысуымен ғылыми конференция да өткен болатын. 

      BAQ.kz

толығырақ

©thenews.kz

©thenews.kz

      Қытайдағы қазақ мектептері “Қара жорға” мен “Қамажайды” ресми түрде оқу бағдарламасына қосты. Яғни оқушылар күнделікті орындауға міндетті жаттығу орнына, енді ұлттық би қимылдарын жасайды.

       Бұл бастамаға жергілікті билік тарапынан да ешқандай қарсылық болмаған. Қайта, оны бірден қолдап, міндетті оқу жүйесіне бекітіп берді.

       Бұл – кезекті флешмоб емес, Қытайдағы қазақ мектептерінде жасалатын күнделікті жаттығу. Бірақ бұны той томалақта билейтін “Қара жорға” немесе “Қамажаймен” шатастыруға болмайды. Сөзі, әні, тіпті қимылына дейін оқушыларға бейімделіп жасалған. Оны мектеп ұжымы осылай күніне 25 минуттық үлкен үзілісте орындайды.
       “Қаражорға” биі Қытайдағы қазақ мектептері бағдарламасындағы ерекшеліктердің бірі ғана. Оқу ордасымен жақын таныса келе тағы бірнеше қызықты жайтқа жолықтық. Мәселен, қыздар жатақханасы. Оның қабырғасында «Қызға 40 тыйым» деген нақыл сөздер жиынтығы бар. Бұл – тек нақыл сөздер емес, ереже мен талап. Яғни оны сақтамағандар қатаң ескерту алады, тіпті оқудан шығарылады.
       “Қыздар – болашақ аналар. Сондықтан осындай жан-жақты, сымбаттылық, адамгершілік, мінез-құлық жағында мін болмауы тиіс. Балаларды осы талапқа түсті ме, түспеді ме деп ай соңында, маусым соңында бағалап отырамыз”, – дейді №1 қазақ орта мектебінің директоры Жанар Иманәліқызы.
        Бір ерекшелігі Қытайдағы қазақ мектептерінде күніне 8 сабақ болады. 8-сабақ – ұлттық өнерге баулу пәні. Яғни оқушылар қолөнер, кесте тігу, аспап жасаудың қыр-сырын үйренеді. Бұл – кейінгі кезде оқу бағдарламасына енгізілген жаңалықтардың тағы бірі.
          Ал негізгі сабақтар қазақ және қытай тілінде жүреді. Бұған қоса ағылшын пәні қоса оқытылады. Біз бас сұққан Құлжа қаласындағы қазақ мектебінің сексен жылдық тарихы бар. Дегенмен оқу ордасының Қазақстандағы білім ошақтарымен әлі күнге дейін еш байланыс орнатпаған. Бірақ еліміздің білім-ғылым жүйесімен танысып, екіжақты тәжірибе алмасуға ниетті екендігін жеткізді. 
        nur.kz
Толығырақ: http://alashainasy.kz/culture/kyitayda-kazaktyin-ulttyik-biler-mektep-bagdarlamasyina-engzld-76142/

толығырақ

    Қытайдағы қазақ телеарналары отандық әріптестерімен бағдарлама алмасуды жолға қойғысы келеді. 

      Өйткені ондағы қандастарымыз біздегі ақпаратты дер кезінде ала алмай отыр. Әсіресе, тарихи отаны Қазақстанда туған-туыстары барлар мен балалары оқып жатқандар қатты алаңдаулы. Қытайдың Шыңжаңында бүкіл елге ақпарат тарататын үш қазақтілді телеарна бар. Олар тәулігіне 38 сағат жұмыс істейді. Яғни басым бөлігі күнделікті ресми жаңалықтар болса, бұған қоса ана тілімізде 14 бағдарлама дайындайды. Оған қазақ тілінде дубляждалатын 2500 сағаттық сериалдарды қосыңыз. Соған қарамастан, жергілікті көрермендердің қазақстандық телеөнімдерге сұранысы жоғары. Бұндағы әріптестеріміздің тыныс-тіршілігімен танысуға келгенде, басшылықтың айтқан ең бірінші мәселесі осы.

      Қызығы сол, Қытайдағы қазақтілді негізгі ақпараттық арнаның атауы – «Хабар әмбебап». Заты ғана емес, аты да ұқсас ұйымдағы тілшілермен әңгімелесе келе, қазақстандық телеарналар мұнда көрсетілмейтінін білдік. Біліп қана қоймай, көз жеткіздік. Оған негізгі кедергі – әлемдік БАҚ саласында болып жатқан түрлі құқықтық өзгерістер.

Қанат Ережеп, «Шыңжаң» телевизиясы президентінің орынбасары:

     - Кейінгі кезде екі жақта да, мәселен, Қазақстанда да заң күшейді. Сонымен қатар, авторлық құқыққа саятын көптеген нәрселер болды. Біз жақта да солай болып қалды. Мәселен, бізде деректі фильм түсіру жекешеленді. Содан кейін бәрі «авторлық құқық» дейді де үлкен ақша сұрайды.

      Жергілікті көрермендер көбіне әдеби және мәдени бағдарламаларды сүйіп көреді екен. Бұған қоса тарихи деректі фильмдерге қызығушылық жоғары. Сәйкесінше, осы бағыттағы отандық телетуындыларға сұраныс зор. Қытайдағы қазақ арналары тек осы бағдарламаларды алып қана қоймай, өздерінің төл өнімдерін атамекендегі ағайындарға таныстырғысы келеді. Бір сөзбен айтқанда, қос елдің тілшілері арасындағы байланыс одан сайын бекемдей түссе деген ниет-тілектері бар.

      Есбол Тайып, «Шыңжаң» телевизиясы техникалық бөлім басшысының орынбасары:

       - Өздерің келіп жатсыңдар, көріп жатсыңдар. Осының өзі байланыс деп ойлаймын. Енді осындай байланыстар көбейе берсін деп тілеймін. Сіздердің арналарыңызды тікелей көре алмаса да, Қытайдағы қазақтар интернет арқылы ақпарат қабылдап жатады. Бүгінгі таңда Қытайда 1,5 млн-дан аса қазақтілді аудитория бар. Олар ақпаратты тек телеарналардан ғана емес, ана тілімізде жарық көретін жергілікті басылымдардан алады. Дәл осындай бірнеше радио да тәулік бойы жұмыс істейді. Ал ендігі мақсат – қазақстандық туындыларды тікелей тамашалауға мүмкіндік алу. Көрші жатқан қос ел арасындағы экономикалық әрі мәдени ынтымақтастық күн санап нығайып келеді. Осы тұрғыда алыстағы ағайын аталмыш арманға жақын болашақта қол жетеді деп үміттеніп отыр.
         24.kz

толығырақ

               Қазір әлемде қазақ медицинасын ғылыми түрде мо­йындап, оған қажетті орта және жоғары білімді мамандарды дайындауға жағдай жасаған бір ғана ел бар. Ол – Қытай Халық Республикасы. Онда бүгінгі таңда Алтайда, Құлжада және Үрімжіде қазақ медицинасының 3 бірдей орталығы жұмыс жасап жатыр. Біз осыған орай Үрімжідегі Қазақ дәрісін зерттеу орталығының басшысы, Шыңжаң медицина университетінің профессоры Әсия БЕЙСЕНБАЙҚЫЗЫН әңгімеге тартқан едік.

       – 1,5 млрд. халқы бар Қытай елінде  қазақ медицинасының жоғары билік органдары тарапынан ресми түрде мойындалуына үлес қосқан адамның бірі екенсіз. Бұл жетістікке қалай қол жеткіздіңіздер?

       Қытайдағы қазақ медицинасы алғашқы кезде халық  емшілігі, дәстүрлі шипагерлік, одан кейін қазақ шипагерлігі деп аталды. Қазір қазақ медицинасы деп ресми түрде танылды. Бұл елде 56 ұлт бар. Біздің қазақ медицинасы олардың ішінен алтыншы болып, ресми түрде толық жүйелі ғылыми медицина деп мойындалды. Мемлекетімізде қазақ медицинасының жер-жерде зерттеу орталықтары мен шипаханалары құрылды. Қазақ медицинасынан Алтайдағы  техникумда 2010 жылдан, Үрімжідегі Шыңжаң медицина университетінде 2011 жылдан бас­тап студенттер тәрбиеленіп жатыр. Ал 2014 жылы олардағы бітірушілерге толымдылық куәліктері беріле бастады. Сондай-ақ, бүтін Шыңжаңда қазақ медицинасының ғылыми қоғамы құрылды.  Енді дәрі зауыттары да ұйымдастырылып жатыр. Біздің алдағы мақсатымыз осы қазақ медицинасын ғылыми жолмен дамытып, Қазақстанмен бірлесіп халықаралық деңгейге көтеру.

       Маған Францияда докторантураны бітірген кезде, сонда қалып қызмет жасауға көп ұсыныс жасалды. Қазақ медицинасын дамытуға атсалысуды алдыма мақсат етіп қойғандықтан, олардың бәрінен бас тар­тып Қытайға оралдым.  Әрине, оны Қазақстанға келіп те жүзеге асыруға болар еді. Бірақ өз ісімінің Қытайдағы қазаққа да, Қазақстандағы қазаққа да, әлемнің түкпір-түкпіріндегі бүкіл  қазаққа да  пайдалы болғанын қаладым.

    – Өзіңіз жетекшілік жасайтын Қазақ дәрісін зерттеу орталығы қашан ашылды?

      – 2005 жылы Франциядан докторантураны бітіріп келгеннен кейін: «Қазақта   дәрі бар ма? Неге біз оны шығармаймыз?» деген ой туды. Соның нәтижесінде  2008 жылы жоғарыға Қазақ дәрілерін зерттейтін орталық құрсақ деп ұсыныс берген едім. 2010 жылы автономиялы районымыздағы өкімет жағынан рұқсат алдым. Ал 2011 жылы мамыр айында Қазақ дәрісін зерттеу орталығын құрдым. Біздің мұны құрудағы мақсатымыз – осыны мемлекет өлшеміне жеткізу. Өйткені, дәріхана және емхана мен доқтырханаларда әлі күнге дейін мемлекет өлшемін алған қазақтың бірде-бір дәрісі жоқ. Алғашқы 2 жылымыз орталықтың ұйымдастыру жұмыстарымен өтіп, доқтырханалардың ішінде істеліп жатқан дәрілерді мемлекет өлшеміне жеткізуді зерттеу жұмысын тек 2013 жылдан бастадық. Бірінші кезеңде  5 дәріні мемлекет өлшемі бойынша істетіп жатырмыз. Енді жыл соңына қарай оны уәкілетті органға жолдаймыз. Бәрі ойдағыдай жүзеге асатын болса, бізге арнайы нөмірлер беріледі. Сол бойынша келесі жылдан бас­тап олар  зауыттарда жасалып, дәрі сататын барлық орындарда саудалануға жол ашылады.

       – Бұл дәрілердің қандай ерекшеліктері бар? Оны қайда шығарасыздар?

      – Олардың Қытай қазақтары ішінде көп кездесетін буын мен бұлшық еттердің шаншып, сырқырап ауруы, қан қысымының көтерілуі, қандағы май құрамының көбеюі сияқты сырқаттарға шипасы мол. Біз оны зерттеу жұмыстары барысында толық дәлелдеп шықтық. Шығару жұмысына келсек, Үрімжіде 2 жылдың алдында «Шипагер» деген қазақ дәрі зауытын құрамыз деп ұйымдастыру жұмыстарын бастағанбыз. Қазіргі кезде оның негізгі жұмыстары бітті. Ол келесі жылы ашылып қалуы мүмкін.  Сондай-ақ, естуімше Алтайда бір азаматтар ішкі қытайдағылармен бірлесіп қазақтың бір дәрі зауытын құру жұмыстарын жүргізіп жатыр екен. Бұдан бөлек жақында бізге Қазақстаннан Алматы мен Астанада сауық­тыру орталығын ашқан қан­дастарымыз келіп қайтты. Олармен осы жақта да қазақ дәрілерін жасайтын зауыт ашу туралы сөйлестік.

      – Қазір Алтайда, Құлжада, Үрімжіде қазақ медицинасының 3 орталығы бар. Олардың міндеті бір-біріне ұқсамайды. Мәселен, Алтайдағы орталық  қазақ медицинасының назариясын (теориясын) зерттеп жатыр. Олар Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баянын» пайдаланып кітап шығарды. Одан бөлек 16 оқулық пен басқа да әртүрлі пайдалану материалдарын әзірледі. Құлжадағы орталық болса негізінен шөптерді зерттеуде. Ал біздің орталығымыз дәріханалардың ішіндегі дәрілерді мемлекет өлшеміне жеткізу жағымен айналысуда.

     – Қазір Қазақ медицинасына қызығу­шылар Қытайда күрт өсіп жатқан көрінеді. Оған түрткі болған нендей жайттар деп ойлайсыз?

      – Иә, Қытайда қазақ  медицинасына қызығушылар көп. Соңғы  жылдары бұл бағытта көптеген жұмыстар істелді. Үгіттеу өте жақсы жүргізілді. Студенттердің де қызығушылығы өсіп келе жатыр.

         – Кәдімгі медицина мен қазақ медици­на­сының айырмашылығы қандай?

      – Үлкен. Қазақ медицинасының өз теориясы бар. Біз орта және жоғары оқу орнында тек қана қазақ медицинасын оқытамыз. Біздің ұлттық медицинаның анатомиясы әдеттегі медицинаға да, қытай және шығыс медицинасына да ұқсамайды. Ағзалардың жіктелуі, аталуы да өзгеше. Диагноз қоюы мен дауалауы да мүлде бөлек. Көзқарас та солай. Басқалар бір нәрсені 4-ке бөлсе, біз оны 6-ға бөлеміз.

         – Қазақтың дәрі жасау өнері қазір ғылыми жолға түсті ме?

      Біздің ұлттың шөптен дәрі жасау өнері қазір ғылыми жолға түсті деп сеніммен айта аламын. Бұрынғы заманда емшілер шөптің өзін ғана пайдаланатын. Одан кейін оларды  бір-біріне қосып істейтін болса, қазір енді оның ішіндегі белгілі бір құрамды бөліп алып жеке қолданатын деңгейге дейін жеттік.

     Былтыр халықаралық бір жәрмеңкеде арнайы орын алып, келушілерге қазақ медицинасы мен қазақ дәрі-дәрмегін түсіндірдік. Сол кезде бізге шетелден де, ішкі Қытайдан да бірлесіп жұмыс істеуге қызыққан адамдар көп болды. Біздің жанымыздағы кейбір әріптестеріміздің орындары көбіне бос тұрды. Олар жәрмеңкеге келушілердің үсті-үстіне үймелеп жатқанын көріп: «Сендер не істеп жатырсыңдар?» деп сұрағандары да  кездесті. Бұл қазақ медицинасының мүм­кіндігі мен әлеуетінің зор екенін айқын аңғартады.

       – Сіз сияқты ғалымдар Қытайда көп пе?

      – Көп. Бірақ қазақ медицинасына қызмет істеп жатқан ғалымдар өте аз. Санаулы ғана деуге болады. Бірақ қазақ медицинасына жан-жақтан көмектесіп,  жұмыстарын істеп жатқан адамдар мол.

        –  Енді өзіңіз туралы оқырманға аз-кем мағлұмат бере кетсеңіз?

      Мен Үрімжіде туып, бастауыш орта мектепті ұйғыр тілінде, университетті қытай тілінде, аспирантураны ағылшын тілінде, докторантураны француз тілінде оқыдым. Университетте 6 жыл жүріп, фармакология кафедрасына жұмысқа қабылданып, 1 жылдан кейін сәбилі болдым. Қызым 3 айлық кезінде аспиранттыққа сынақ тапсырып, оны 3 жыл  оқыған соң 2 жылға Бейжіңдегі аз ұлт кадрларын тәрбиелеу мекемесіне жіберілдім. Одан кейін Францияға докторлық оқуға кеттім. Онда  4 жыл оқып, докторлық қорғаған соң, Үрімжіге оралып қазақ медицинасын дамытуға бел буып кірістім. Қазір Шыңжаң медицина университетінің фармакология кафедрасының профессорымын. Ол жерде біздің толық курс оқушылар, аспи­ранттар, докторлар бар. Оларға же­тек­ші болып, сабақ беремін. Сондай-ақ, Қазақ дәрісін зерттеу орталығында басшы болып қызмет жасаймын.

      Жолдасым Францияда 6 жыл, Германияда 7 жыл тұ­рып, был­тыр Астанадағы Назар­­баев Университетке ауы­сып келді. Ал қызым ор­та мектепті Францияда, уни­в­ерситетті Қытайда, аспи­ранттықты Фран­ция­да оқыды. Би­ыл аспи­рантурасын біті­ріп, Қазақ­станға келіп, білі­мімді жетілдірсем деп жүр.

        Ерлік ЕРЖАНҰЛЫ.  АЛМАТЫ.

      http://etjendi.egemen.kz/?p=52521

толығырақ

         

      Қанат Ислам туған Қытайдың Алтай аймағы Қаба ауданынан тағы бір қазақ батыры шықты. Ол бірден кәсіпқой бокста бағын сынап, Филиппин, Тайланд, Қытай елдерінің саңлақтарын сан соқтырып, милиардтардың назарын өзіне аудара бастады. 

          Бұл қазақ батырының есімі Бейсенбі Нәсиоллаұлы. 1994 жылы Қаба ауданында дүниеге келген, деп хабарлады ҚазАқпарат тілшісі.

        Ол биыл Қытайдың ішкі қалаларында ұйымдастырылған азиялық кәсіпқой жарыстарға бес рет қатысып, барлығында жеңіске қол жеткізді. Оның біреуінде ғана (6 раунд) ұпай санымен басым түссе, қалған төртеуінде жарысты мерзімінен бұрын аяқтаған.

        Бейсенбі соңғы жекпе-жегін осыдан 5 күн бұрын, яғни қарашаның 4 күні өткізді. Тұңғыш рет 8 раундтық бәсекеде қарсыласын 1 минут 20 секундта сұлатып тастады.

       Бейсенбі қазір қытайдың ішкі қалаларының біріндегі «Жоң-Вей» компаниясымен келісімшартқа отырып, Лиябың Дұң есімді филиппиндік бапкердің қол астында жаттығып, шеберлігін шыңдап жүр. Салмағы - 147,4 фунт (66,8 келі), бойы 180 сантиметр. Қазір ол жалпы рейтингте осы салмақ дәрежесінде дүниежүзі бойынша 467 орында болса, Қытай елі бойынша 2 орында тұр.

        Біз ата-жұртынан алыста жүрсе де, Алаштың абыройын асырып жүрген қандасымызға тек сәттілік жолдас болсын дейміз. Осы қарқынынан таймай, әлемдік додаларда асығы алшысынан түсе беруіне тілектеспіз.

             Күнсұлтан Отарбай 

толығырақ

    2008 жылдың 15-ші жұлдызы. Қытайдың астанасы Бейжіңде Жазғы Олимпиада ойындарының қызған шағы. Әзірше Қазақстан қоржынында бірде-бір алтын медаль жоқ. Медаль ала ма деп үміттенген қыз-жігіттер алтынға жетпей күміс, қоланы қанағат тұтуда. Өскеменнен келген Ольга Рыпакова төртінші орынды алған кезде қатты өкіндік. Ендігі үміт - боксшыларда.

      Дәл сол күні Бейжіңнің салтанаты келіскен спорт сарайында Серік Сәпиев, Бақыт Сәрсекбаев және Қытайдағы қандасымыз Қанат Ісләм рингке шығып, үшеуі де қарсыластарын айқын басымдықпен жеңді. Мен 15 күн бойы қазақтың батыр ұлы Әбілсейіт Айхановпен «Ю-Янг» деген жаңадан салынған қонақүйдің бір бөлмесінде жаттым. Жерлестеріміз сайысқа түсетін күні жұбымызды жазбай стадиондарға жүгіреміз. Сондай қуанышымыз қойнымызға сыймай тұрған сәттің бірінде жанымызға кең жауырынды, қыран тұмсық, жас мөлшері елуден асқан жігіт ағасы келіп сәлем берді.

      - Ассалаумағалайкүм, Әбілсейіт аға! Сізді бір көрсем деп армандаушы едім. Дәл қазір ерекше бақыт құшағында тұрмын. Мен Шыңжаңның Үрімшісінен келдім. Айдархан Қабдоллаұлы деген ініңізбін, -  деп  арсалаңдап келіп Әбілсейіт ағаны құшағына алды.

       - Шыңжаңда Айдархан деген қандасымыз тұрады, өзі Қытайдың дзюдодан алты дүркін чемпионы, университет профессоры деп естігенмін. Қазақ жастарын қазақша күреске де баулып жүр деп айтқан достарым. Келші, өзіңді құттықтап қояйын, - деп Айханов ағамыз отырған жерінен көтерілді. Таңғалғаным, Әбілсейіт аға бойымның ұзындығы 197 см, ал салмағым қазір 150 келі тартады деп ағынан жарылған. Анық байқадым, Айдарханның бойы сәл қысқа, денесі де Әбекеңе қарағанда шағын болғанымен, шымыр көрінді. Мұның алдында ғана атақты балуанымыз өзінің 70 жылдық мерейтойын атап өткен.

       Бір көрген біліс, екі көрген таныс дегендей, бұдан кейін де Айдарханмен жарыс өтіп жатқан ареналарда сан мәрте жолықтық. Бір риза болғанымыз, жанында төрт баланы сыйлаған өмірлік жары Хадиша бірге жүрді. Ол кісі мектепте ұстаздық еткен, жоғары дәрежелі ұстаз екен. Боксшы Бақыт Сәрсекбаев алтыннан алқа тағынғанда Айдархан қасымызға келіп, бізді құттықтады. Сол жолы Қытай құрамасы сапында жұдырықтасқан Қанат Ісләмнің де жұлдызы жанып, қола медальды иеленген еді. Бір әредікте Әбілсейіт аға, жанкүйерлер бар Қанатпен тілдескенімізде, ол ата-жұртқа қоныс аударғысы келетінін, Қазақстан азаматтығын алып, елдің намысын қорғағысы келетінін сездірген. Бірер жылдан кейін Қанат елге оралды, сан мәрте халықаралық жарыстарға қатысып, топ жарды. Алайда, талантты боксшы өз елінде өзін өгей сезінді, кәсіби боксқа ауысып кетті. Қанаттың әлі де бергенінен берері көп екенін ұмытпауымыз керек.

      Жақында өзендер өрнектеген Өскеменде қазақ хандығының 550 жылдығы аясында Кетбұқа ноян мен Төлегетай бабамызға ас беріліп, Құран хатым түсірілді. Қазақстанның бірнеше облыстарынан, тіпті шетелдерден келген қандастарымыздың арасында Айдархан Қабдоллаұлы да бар. Ол бізбен ескі таныстардай құшақ жая амандасты.

       - Өскеменде достарым көп. Атақты бапкер Жанәділ Атаев, елімізде қол күресі мен гір спортының негізін қалаған, ересектер арасында қол күресінен Әлемнің және Азияның чемпионы Мұхамедолла Ағзамов Қытайдан келген қонақтарды қарсы алды, қошемет көрсетіп жатыр. Бабаларға арналған астың тәлім-тәрбие беретін өнегелі жақтары көп. Жаңа ғана атақты балуандарымыз Айбек пен Мұхиттың белдесуін көрдім. Қазақ күресінің құпиясын терең меңгерген екеуінің тәжірибесін кейінгі толқын жастарға үйретсе оң болар еді. Қазір қазақ күресімен әлемнің 50-ден астам мемлекеттері шұғылданады екен. Алайда, күрестің бұл түрін Олимпиада ойындары немесе Азия ойындары бағдарламасына енгізу үшін көп жұмыс жасау қажет. Тіпті алысқа бармай-ақ, өзбектің курашын алайық. Өзбек өз ағам демекші, олар ұлттық спорт түрін Азия чемпионатына енгізіп отыр. Ал біздің қазақ күресін алайық. Жапондар қазақ күресін өздерінің дзюдосынан кем көрмейді. Жамбасқа салып лақтыру, іштен шалу, басқа әдіс-тәсілдер қазақ күресінің мәртебесін арттыра бермек.

       - Көрші елде қазақ күресін насихаттап жүр деп естіген едік. Газет оқырмандары сіз жайында білгісі келеді.

     - Мен 1954 жылы Шыңжан-Ұйғыр автономиялы республикасына қарасты Алтай аймағының Сарысүмбе қаласында дүниеге келдім. Әкелеріміз аумалы-төкпелі заманда еріксіз осы жаққа қоныс аударыпты. Шыңжан мемлекеттік университетінде білім алып жүргенімде дзюдомен, қазақ күресімен шұғылдандым. Оны тәмамдаған соң бапкер болып, жастарды жаттықтыра бастадым. Шәкірттерім Адақ, Серік, Қаһарман, Берікбол дзюдодан өткен халықаралық жарыстарда топ жарды. Бұл салада 40 жыл еңбек етіп келемін. Отызға тарта спорт шеберін, жиырмадан астам Қытай елінің чемпиондарын баптадым. Қытайда төрт жылда бір рет спорттың барлық түрінен спартакиада өтіп тұрады. Оның деңгейі Әлем чемпионатымен бірдей деуге келеді. 2009 жылы өткен дүбірлі сайыста шәкірттерім Ерлан Кәтейұлы 62 келіде еркін күрестен чемпион атанды, ал 90 келі салмақта Қуатбек Бақытханұлы күміс алқаға ие болды, - деп Айдарбек біраз жайдан мағлұмат бере кетті.

      Айдархан Қабдоллаұлы қазір дзюдодан үкіметтің бас бапкері болып қызмет етуде. Айдарханның қазақ күресін дамытуға сіңірген еңбегі ерекше. Шыңжаңда жыл сайын қазақ күресінен жарыстар өткізіп тұрады. Оған елімізден талантты спортшыларды шақырады. 1995 жылы Абайдың туғанына 150 жыл толуына орай өткізілген Қарауылдағы ұлан-асыр тойға Айдархан ерекше сый жасады. Ол өз қалтасынан 50 мың АҚШ долларын салып, 500 жұп кимоно мен кроссовканы қазақ күресі федерациясына сыйға тартты. Атымтай жомарт азаматымыз бұдан кейін де сан мәрте қайырымдылық шараларына белсене араласты. Сол жылдары Бауыржан Жаналин, Марат Жақитов, Диқанбай Биткөзев сияқты қазақ спортының танымал азаматтарымен бірге қазақ күресінің ережесіне өзгерістер енгізгені өз алдына бөлек әңгіме.

     - 2013 жылы Қытайдың Гансу өлкесінің Ақсай ауданында қазақ күресінен тоғызыншы Азия чемпионаты өтті. Ал келесі жылы Семейде өткен оныншы Азия чемпионатында бас төреші болдым. Жақында ғана Қытайдың Алтай аймағында қазақ күресінен 11-ші Азия чемпионаты өтті. Оған шамам келгенше атсалыстым. Алтайға 19 мемлекеттен балуандар келіп, күш сынасты. Соңғы кезде Моңғолияның балуандары қазақ елінің қазақша күрес шеберлерін еңсере бастады. Соңғы кездері елдеріңізде өткен дүбірлі сайыстарда екінші орынға сырғып кеткендеріңіз, алға жылжу емес, кейінге шегінгенді аңғартса керек. Демек, қазақ күресінің беделін арттыру, оны Олимпиада ойындары бағдарламасына енгізу үшін көп ізденіс қажет, - дейді Айдархан Қабдоллаұлы.

      Айдархан Қабдоллаұлы қазір Шыңжан университетінің профессоры, Азия қазақ күресі федерациясы президентінің бірінші орынбасары қызметін атқарып жүр. Айдархан мен Хадишаның төрт баласы да жоғары білімді. Арай, Арыстан, Шолпан, Жайна деген ұл-қыздары өнегелі жастар. Арай қытай тілінде ән салудан дүниежүзі бойынша «Алтын медальды» жеңіп алды. Қалған балалары әр салада жемісті қызмет етуде. Міне, қилы тағдыр иесі, жат жұртта тұрса да жүрегі қазағым, елім деп соққан, қазағымды абыройға бөлеймін деп күндіз-түні шапқылап жүрген үлкен жүректі азамат Айдархан Қабдоллаұлының өнегелі жолдары осындай.

      didar-gazeti.kz 

толығырақ

Әмина ЫДЫРЫСБЕК, емші:  Шығыс медицинасы ағзаны бір-бірінен ажыратып қарамайды

 
         Қытай халықтық медицинасы – бүгінде кең таралған медицинаның түрі. Отандастарымыздың кейбірі сол үшін көрші елге ем іздеп барып жатады. Ал Қазақстанда бұл медицина бойынша ем көрсететіндер бірді-екілі ғана.

       Көбіне батыс медицинасының көмегіне жүгіреміз. Екі медицинаның айырмашылығы неде? Бұл туралы Қытайдан келген қандасымыз Әмина Ыдырысбек айтып берді.

      – Шығыс-тибет медицинасының Батыс елінің медицинасынан ерекшелігі неде?
        – Шығыс медицинасы барлық дене мүшені бір көреді, яғни адамның ағзасын бір-бірінен ажыратпай, біртұтас деп қа­райды. Мысалы, жүрек, ауырса, сол ағзаны ғана емдеп қоймаймыз. Сол жүректің не себепті ауыратынын анықтаймыз, оны анықтайтын тамырлар болады. Денедегі күш-қуатты жоғарылату арқылы денедегі мүшелердің жұмысын жақсартамыз. Мысалы, ендігі жылы көктем кезінде шөп шықпас үшін, оны тамырымен жұлып тастаймыз ғой, сол сияқты шығыс медицинасы науқастың ауырып тұрған жерінің тамырын емдейді. Біз бір ғана ағзаны емдемейміз, ерекшелігіміз сонда деп ойлаймын. Денеге зиян тигізетін химиялық заттарды қолданбаймыз, адамның күш-қуатын жоғарылату үшін шөп-дәрілерді, инені пайдаланамыз. Батыс медицинасы «жазылмайды» деген ауруларды емдеп шығуымыз да ғажап емес. Өйткені Жаратқан берген күш-қуатты жоғарылатып, тамыр арқылы емдейміз. 
       – Сонда батыс медицинасы емдей алмаған ауруларды емдей аласыздар ма?
         – Иә. Қазір негізгі мәселе болып отырған ауру – қатерлі ісік. Бұл кезде батыс медицинасымен емдейтіндер көбіне операция жасайды. Ал біз соны қалпына келтіруге тырысамыз. Себебі рак жасушалары барлық адамның денесінде бар. Ол не себепті қозып кетті? Денедегі күш-қуаттың төмендеуінен пайда болады. Ал сол иммунитетті қайта жоғарылатқан кезде, ол қанның ішінде қозғалмай тұрып қалады. Шығыс пен Батыс медицинасы мүлдем ұқсамайды.
       – Сонда сіздер ракты қай сатысында емдейсіздер?
       – Рак пайда болса, дене ауырғанын дәрі-уколдар баса алмайды ғой. Сол кезде ине басады, ол тәжірибеден де белгілі. Бірақ науқастың ауруы жазылып кетеді деп айта алмаймыз, өйткені оның ішкі ағзалары уколдан әбден бұзылып кетуі мүмкін. Ал ең басында, яғни алғашқы сатыларында келсе, жазылып кетеді. Адам аурудың жеңіл түрлерінде денеге пышақ тигізбеу керек. Алдымен кеселдің емін іздеп көріп, амал болмаған жағдайда ғана операцияға келісім беруге болады. Негізі, укол салдыра берген дұрыс емес, өйткені одан қан айналымы төмендейді, үлкендердің аяқтары одан әрі ауыра береді. Уколдан ауру тоқтап қалғандай болады, бірақ ол ауруды емдеді деген сөз емес, жай ғана ауруды басады. Ал шығыс медицинасы аурудың себебін анықтап, соны емдеп, қан айналуын жақсартады. Сол кезде науқастың өзі де жақсарып қалады. Бізге ауруының неден пайда болғанын білмей жататын науқастар келіп жатады. Біз оның тамырын ұстап, аурудың себебін айтып береміз. 
       – Медицинаның бұл түрімен қашаннан бастап айналыса бастадыңыз?   
      – Мен 15 жасымнан ауыра беретінмін. Нағашыларым қазақы емдермен емдейтін. Солардың емін көріп жүрдім, кейін Үрімшідегі бір қытайлық емшіге ине салуға көмекші керек болып, соның қасында жүріп, көп нәрсені үйрендім. Шығыс медицинасын колледжде, кейін университетте оқып шықтым. Мен негізі адамның тамырын, ішкі-құрылысын зерттеуді, ине салуды оқығанмын.    
      – Қытай халқы шығыс медицинасына қаншалықты жүгінеді?
      – Бұрын дәстүрлі емді халықтың шамамен 80 пайызы пайдаланатын. Кейін Қытайда Батыс медицинасы қатты дамып кетіп, адамдардың барлығы соған баруда. Бірақ қытайлардың әлі де 60 пайызына жуығы шөп-дәрілермен, инемен емделеді.      
       –  Батыс медицинасы дамыды дедіңіз, халықтық медицинаға сонда да сұраныс бар ма?
      – Сұраныс көп. Негізі, ондағылар алдымен инеге барады. Ал ағза емге тіптен келмейтін жағдайда ғана операция жасауға мәжбүр болады. Ол жақтағы қазақ, ұйғыр сияқты аз ұлттар, сондай-ақ көбіне ме­дицинадан хабары жоқтар бірден батыс медицинасына жүгіреді.  
     – Өзіңіз Үрімшіде жүргенде ауруханада жұмыс істедіңіз бе?
       – Ұйғырлардың ашып қойған жеке ауруханасында жұмыс істедім. Сол жерде науқастарды қабылдап, шығыс медицинасы бойынша емдедік. Сөйтіп жүріп, мол тәжірибе жинадым дей аламын.
       – Адамдар қандай аурулармен жиі келеді?
       – Осында келгеніме екі жыл ғана болды. Қазақстанда көбіне жүрек, асқазан, бас ауруларымен келеді. Бұл кеселдің болатыны, дұрыс тамақтанбағандықтан. Әзірше бәрі емделіп шықты, емнен кейін қайта келгендер болған жоқ.  
        – Сонда бұл иненің құдыреттілігі неде? 
     – Құдыреттілігі – денедегі қанның жақсы айналуына алып келеді. Қан айналған сайын адамның уыты денеде тұрмайды. Уытты үлкен, кіші дәрет және әйел адамдардың етекірі арқылы дененің сыртына шығарып тастайды. Теріден тер шығады. Иненің ең үлкен қасиеті – қан айналымын жақсартады. Дененің ішінде 75 пайыз су бар. Ол адам ағзасының жылу балансын реттеуші болса, соның да қызметін жақсартады. Әрбір инені салған кезде, ол әрбір мүшеге әсер етеді. Мысалы, инені қолыма салған кезде ол асқазаныма әсер етіп жатуы мүмкін. Одан кейін адамның реңі, қанның реңі өзгереді, денең жеңілдейді.  
     – Мысалы, сіздер рентген, УЗИ сияқты аппараттарды қолданбайды екенсіздер, сонда иненің ауруға әсер етіп жатқанын қалай білесіздер? 
      – Ең бірінші адамның реңінен байқаймыз. Келгенде бет-жүзі қарайып кеткен болып жатса, ине салғаннан кейін адамның бетіне қан жүргендей жүзі нұрлана бастайды, көңіл күйі өзгереді. Екіншіден, тамырдан-ақ қан айналымының жақсарғанын байқаймыз. Негізі, барлық ауру айыға бастаған кезде адамның реңі жақсарады.     
        – Инемен емдегенде қосымша дәрілер беріледі ме?
         – Денедегі уыттарды бір тазалап өткеннен кейін шөп-дәрі беріледі.
     – Қытайдың қай қаласында болсын, шығыс медицинасын насихаттап жұмыс істей аласыз ба, оған мүмкіндік бар ма? 
       – Әрине, мүмкіндік болады, бәсекеге түсесіз. Бірақ шыны керек, қазақтарды өте жолата қоймайды. Ұйғырлардың ауруханасында істеген себебім де сол. Олар сен қаншалықты мықты болып тұрсаң да мойындағысы келмейді. Өзге ұлтты төрге шығармайды. Содан кейін Қазақстанға келдім. Дегенмен, қытайлықтардан үй­ренгенім көп. Негізі, шығыс медицинасына диплом қатты қажет емес. Бастысы – тамырды ұстап, кеселді емдеп шықсаң болды. Батыс медицинасында көбіне бітірген оқу орнына, дипломға қараса, Шығыс медицинасында ұстаздың дәрежесіне қарайды. 
        – Шығыс-тибет медицинасы дейміз, тибет деген нені білдіреді?
      – Тибет арабша «дәрігер» деген мағынаны білдіреді. Тибет, тамыршы, емші – бәрі бір мағына береді. Негізі, адамның тамырына қараймын, егер ауруды емдеп шығуға шамам жетпесе, бірден айтамын. «Емдей аламын» деп алдамаймыз. Айта кеткім келетіні, химиялық заттарды пайдаланбаймыз. Қазір шығыс медицинасының дамығаны сондай, америкалықтар да емделуге Қытайға келіп жатады. Жаңа ине салғаннан кейін иммунитет жоғарылайды дедік қой, инені алып тастағаннан кейін де оның әсері болады. Тіпті бір жылға дейін әсер етуі мүмкін. 
        – Шығыс медицинасында инеден басқа не қолданылады? 
       – Шығыс емінің – массаж жасау, қан алу, от ине, күш-қуатты жоғарылататын алтын ине деген түрлері бар және шөп-дәрілер береді. Алтын ине деуіміздің себебі, ине алтын болғандықтан емес, оның денеге күшті әсер етуінен солай дейді. Әр емші ем түрлерін ауру түріне байланысты қолданады.                       

            Сұхбаттасқан Нұрсұлу МЫРЗАХМЕТ 

http://aikyn.kz/ru/articles/show/15489-_mina_ydyrysbek_emsh_shy_ys_medicinasy_a_zany_b_r-b_r_nen_azhyratyp_aramaidy

толығырақ

    Парламент мақұлдаған Көші-қон туралы заң жобасында оралмандарға қатысты жеңілдіктер қарастырылғанын естіген алыстағы ағайын қуанып жатыр. Бірқатар кедергілер жойылып, азаматтардың атамекенге оралуына мүмкіндік артатын секілді.

        Қытайдағы қазақтардың 90 пайызға жуығы тарихи отанына қоныстануға дайын екенін білдіріпті. Бұл ақпарат «Қоғамдық пікір» институты жүргізген әлеуметтік сауалнамада анықталды. Кейінгі жылдары Отанына оралып жатқандардың саны артып тұр. Мысалы, биылдың өзінде 3 мыңнан астамы Қазақстанға көшті. Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің мәліметі бойынша, олардың 78,6% Өзбекстаннан, 6,7% Түркіменстан, ал 6 пайызы Қытайдан оралған. Отанға оралсам дегендер қатарында Бейжіңде тұратын Ақжол Еркінұлы да бар. Ол 2013 жылы Қытайдағы музыкалық университетті бітірген соң арман қуып, Астанаға екі рет барыпты.

         Ақжол Еркінұлы, сазгер - Жинайтын құжаттар өте көп болды. Құжаттарды Семейде аударттым. Бірақ Астанаға барғанда ол жарамады. Содан Астанада нотариусқа аударттым. Осылай жүргенде визаның уақыты бітті. Оралмандарға үш ай ішінде ықтияр хат береді деп естіп, қатты қуандым. Кедергілер аз болса барамыз.

        Хабар

толығырақ

      Жуырда Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өту шараларының аясында қазақтың ХVІІІ ғасырдағы ел қорғаған даңқты қолбасшыларының бірі, Байтайлақ батырды еске алуға арналған, халықаралық деңгейдегі ауқымды іс-шара өткізілген болатын. Қытай елінде тұратын белгілі қоғам қайраткері Қадыс Жәнәбілұлы қазақ батырының рухын асқақтатқан осы мерейлі шараны өткізуге мұрындық болған екен. Игі істің бастамашысы болып, Қазақ еліне арнайы келген Қадыс ағамызбен сұхбаттасудың сәті түсті.         - Биылғы жылы Қазақ хандығының 550 жылдығын мемлекеттік деңгейде тойлап жатырмыз. Сіз Қытайдан арнайы келіп осы атаулы мерекенің шеңберінде ұйымдастырылған Байтайлақ батырды еске алуға арналған шараның өтуіне бастамашы болыпсыз. Батыр бабамыздың рухына арналып, құрмет көрсетілген той қалай өтті?

       - Мен Қытайда тұрып жатқан қазақтың бірімін. Қазақтар әлемнің қай түкпірінде жүрсе де өзінің дәстүрі мен мәдениетін, төл тарихын санасында мықты сақтауы керек. Осы жолғы Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойына орайластырып, Жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыста ерен ерлігімен көзге түскен қазақ батырларының бірі, Байтайлақ Бәйімбетұлын еске алып, ұлықтап отыруымыз - соның бір көрінісі.
       Байтайлақ батырды еске алуға арналған барлық шаралар алдын ала жоспарланған кестеге сәйкес тыңғылықты ұйымдастырылып, жемісті аяқталды. 27 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қалба тауы бөктерінде батырдың кесенесі орнатылып, ас берілді. Жергілікті халық арасында «Байтайлақ қорымы» деп аталатын төбе басында ұйымдастырылған аталмыш шараға Жарма ауданының әкімінің міндетін атқарушы Айдар Маратұлы, Ақын-жазушы, Моңғолияға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері Шынай Рахметұлы, Моңғолия Республикасы Баян-Өлгей аймағының әкімі Дәрмен Құзыкейұлы қатарлы қонақтар арнайы келіп қатысты. Сол Байтайлақ батырдың басына тұрғызған биіктігі 17 метрлік, мұнаралы кесенені белгілі кәсіпкер Ділдәхан Дәлелұлы есімді азамат өз қаражатымен салдырды. 
       Ал, 29 қыркүйек күні Байтайлақ батырға арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция Астана қаласындағы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде өткізілді. Конференция жұмысын университет проректоры, белгілі алаштанушы ғалым Дихан Қамзабеков басқарып жүргізіп отырды. Жиналыс университет ректоры, академик Ерлан Сыдықовтың сөзімен ашылды. мемлекет және қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор Мырзатай Жолдасбеков, белгілі тарихшы ғалымдар Қаржаубай Сартқожаұлы, Зиябек Қабылдинов, Ғарифолла Есім, Тұрсынхан Зәкенұлы, т.б. ғалымдар баяндама жасап, Байтайлақ батырдың Қазақ еліне сіңірген еңбегі хақында ой толғады. Осылайша үш күнге созылған шара Астанадағы Жастар сарайында өткен Байтайлақ батырдың рухына арналған үлкен концертпен қорытындыланды. 
       - Байтайлақ батырдың тарихи тұлғасы мен ел қорғау жолындағы ерлік іздеріне де шолу жасай кетсеңіз?
       - Менің оқыған мамандығым экономика болса да, қазақтың тарихы мен этнографиясын танып білуге, шежіресін жинауға ерте бастан ден қойдым. Алтайдың әкімі болып жұмыс атқарған жылдары ел арасындағы шежірелерді жинауды ұйымдастырдым. Сол уақыттарда ұрпақтан ұрпаққа аманатталып қалдырылған 50-ге жуық шежіре табылды. Олардың алды 200 жылдан бұрын жазылып сақталған екен. Бұл мұралар жеке рулық, аталық шежірелерді ғана таратып қоймай, арасынан тарихи тың деректер де кездеседі. Міне, Байтайлақ батыр туралы мәліметтерді осындай тарихи шежірелерден және басқада тарихшы ғалымдардың еңбектерінен көптеп кездестіруге болады.
       Байтайлақ Бәйімбетұлы 1703-1781 жылдары өмір сүрген. Он екі рулы Абақ керейдің Шеруші руынан шыққан батыры. Алғаш 1723 жылы Жоңғар шапқыншыларымен болған ұрыста ерен ерлігімен көзге түседі. Осыдан бастап даңқты сардар қазақ халқының жоңғар, шүршіт, қырғыз, орыс шапқыншыларына қарсы соғыстардың барлығына да қатысып отырған. Сол замандарда толарсағынан қан кешіп елі мен жерін қорғап, шапқыншы жаулармен соғысқан 50-ден астам қазақ батырларының аты бүгінге жетсе, солардың арасында Байтайлақ батырдың есімі де ел есінде ерлігімен жатталып қалған.
     - Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған мерейтойдың маңызына тоқталсаңыз?
     - Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері төл тарихын өзі зерделеп жазатын кең мүмкіндікке қол жеткізді. Бұл тарихи датаны атап өту, ел абыройын асқақтататын, ұлт рухын серпілтетін, ұрпақ санасын жаңғыртатын мерейі үстем мереке болды деп білемін. Қазақ хандығы дәуірі қазақ тарихының бір кезеңі. Ұлт тарихының бастауы бұдан да тереңде жатқаны бәрімізге белгілі. Сақ, үйсін, ғұн, көк түрік, қаңлы-қыпшақ, Алтын Орда дәуірлері біздің төл тарихымызға тікелей қатысты. Олардың әрқайсысы ірі империя болған. Осыған ру, ұлыс ретінде қарайтын адамдар да бар. Қазіргі кейбір ұлттар оны ата-бабасы етіп меншіктегісі де келеді. Сол тұстағы Түркі қағанатының құрамында 130-дан астам ұлт пен үлкен ұлыстар өмір сүрсе, бүгінгі күні түркі тілдес халықтардың саны 40-қа жетпейтін болып қалған. Осы тарихи кезеңдердің барлығы да тереңдеп зерттеуді қажет етеді. Ізденушілеріміз ұлтымызға қатысты өзге ұлттардың тарихшылар жазған мұрағаттарды оқығанда, автордың сол тарихи дәуірді жазудағы мақсаты мен кітапқа жазбай қалдырып кеткен сырын іздеуі керек. Автор өзі жасап отырған қоғамның көзқарасымен немесе саяси астармен шын тарихты бұрмалап жазуы да мүмкін.
       - Қазақ тарихының тереңіне бойлау, рулар тарихының көне іздерін ашудан басталатыны бүгінгі ғалымдардан жаппай қолдау тапқан үрдіс. орта жүздің керей руы Қазақстаннан тысқары шетелдерде көбірек қоныстанған. Осының тарихи себептерін айтып берсеңіз?

       - Біз бұл көш туралы айтпас бұрын ескі шежірені бір шолып өтсек. Өйткені, Алтай жері керейлердің осыған дейін де күл төккен ата қонысы болған киелі мекен. Керей (керейіт) жұрты тарихтың алғашқы беттерінде біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-ІІІ ғасырларда Моңғол үстіртінде мекендегені белгілі. Ал, тарихқа айқын із қалдыруы, үлкен ұлыс болып тарих сахнасына көтерілуі біздің заманымыздың 10 ғасыры. сол кездің өзінде халық саны 400 мыңға жеткен және соғды жазуын (көне ұйғыр жазуы) қолданған, мәдениеті дамыған, күшті ұлыс екендігі айтылады.
    Шыңғысхан көшпелі моңғол тайпаларының басын біріктіріп, ұлы хандық орнатуы қарсаңында керей - ұлы даладағы ең үлкен, саны да басым тайпа болған. Керейдің Тұғырыл ханы Ясукеймен «анда» дос болғандықтан Темучин Тұғырылды «әке» деп атаған. Кейін Тұғырыл хан мен Шыңғысхан арасындағы одақтық байланыс бұзылып, қанды шайқасқа ұласты. Соғыста керей ұлысы жеңіліс тапты. Деректерге жүгінсек, осыдан кейін керей ұлысының халқы 14 ұлт пен руға телім болып кірігіп кеткен екен. Тек ХІІІ ғасырдың соңына қарай тоз-тозы шыққан ұлыс халқының бір бөлігі қазіргі Қазақстанның солтүстігінде қайтадан бас біріктіріп, Ашамайлы керей, Абақ керей деген екі үлкен тайпа атымен тарих сахнасына көтерілді. Сол кезеңдерде билік басындағы Жошының ұрпақтары Тұғырыл хан мен Шыңғысханның бір-бірімен «әке мен бала» қарым-қатынасында болғанын ескеріп, керей тайпасын хан тұқымы деп қараған. Сондықтан қыз беріп, қыз алысып құдандаласқан. Тұғырыл ханның шөбересі Кергіні ұлысты басқаратын хан етіп сайлаған. Былайша айтқанда, керейдің өзін-өзі билеуіне жол қойған. Тарихшылар сол Кергі хан Қазақстанның солтүстік өңірінде Теңді деген қала салдырған дейтін деректер ұсынады. Кейіннен Қазақ хандығы құрылған уақытта қазақ ұлты болып ұйысқан ру, тайпалармен бірлікте керей рулары да хандық құрамына қосылды.
      Ал, керей руының қазіргі Қытай жеріне қоныс аударуы Жоңғар шапқыншыларымен болған соғыс толық аяқталып, жеңіске жеткеннен кейін орын алды. 1756 жылдары Ашамайлы керей Қазақстанның солтүстігінде, қазіргі Ақмола, Павлодар облыстарының аумағында мекендеп қалады. Бұл кезде Абақ керей Шығыс Қазақстандағы Қалба тауына көшіп келеді. Осыдан кейін 30 жылдай ес жиып, еңсе көтеріп алған соң, 1775 жылдардан бастап ата жұрт, түп мекен Алтайға қарай көш түзейді. Қазіргі кезде 12 рулы Абақ керей өз ішінен 84 кіші руға бөлінеді.
      - Бүгінгі күні Қытай мен Қазақстан арасындағы екіжақты достық қарым-қатынастар түрлі салалар бойынша қарқынды дамуда. Көрші елдердің бұл достық байланыстарын қалай бағалайсыз?
      - Мен Қытай мемлекетінде тұрып жатқан қазақпын, сол елдің азаматымын, Қазақстан - қазақ ұлтының құрған тәуелсіз мемлекеті. Бүгінгі күні батыр бабаларымызды ұлықтаған осындай шараларды өткізіп, Қазақ еліне келіп-кетіп жүргеніміз екі елдің сенімді достығының арқасы. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ халқы әлемге танылды. Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен «Қазақстан-2030», «Қазақстан-2050» және «Нұрлы жол» бағдарламалары, Қазақстанды дамудың жаңа сатысына шығаруды көздеген «Ұлт жоспары - 100 нақты қадам» қатарлы реформалық шараларының жолға қойылуы көреген саясаткердің сәтті қадамы деп білемін. Қазақ Президентінің тағы бір жүргізіп отырған оң саясаты, елдегі өмір сүріп жатқан 130 ұлтты досым деп, түркі жұртын арқа сүйер сүйенішім деп, қазақ болса, менің бауырым, қандасым деп қарайтындығы.
     Қытай елі ұлы мемлекет деп саналады. Сол сияқты Қазақстанды да тарихи таныммен таразылап, қазіргі мемлекеттің барлық болмысына қарай отырып ұлы мемлекет деп атауға болады. Осы екі ұлы елдің тату көршілік қарым-қатынастары тарихтан бері жалғасып келеді. Қарап тұрсаңыз, екі елдің жүргізіп отырған саясатында да үндестік табылады. ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің «Жұңго арманы» (Қытай елі арманы) деген бағдарламасы бар. Бұл қандай арман десеңіз? 56 ұлттан құралған Қытай халқын бақуатты, бай етіп, мемлекетті қуатты, жаңаша дамуға бағыттау. Және ҚХР төрағасының бастамасымен қолға алынған ірі халықаралық жоба «Жібек жолы» бағдарламасын атауға болады. Ал қазіргі күні Қытайда мемлекетті заңмен басқару шарасы жолға қойылып жатыр. Осы арқылы жемқорлыққа пәрменді соққы беріп, халықты разы етіп отыр.
      - Сіз өзіңіз де әкім болып тұрған жылдары Қазақстан мен Қытайдың көршілес аймақтарының арасындаэкономикалық, әлеуметтік және мәдени байланыстардың орнауына дәнекер болыпсыз. Қазақстанға алғаш қай жылдары жолыңыз түсті?
      - Мен 1989 жылы маусым айында Шығыс Қазақстан облысының шақыруымен, ҚХР Алтай аймағының делегациясын бастап Алматы қаласында және Шығыс Қазақстан облысының аудан, қалаларында сапарда болдым. Сапар аясында экономикалық, әлеуметтік және мәдени салалар бойынша келісімдер жасастық. Сондай-ақ, екі елдің арасында шекара өткелін ашу туралы ортақ пікірге келіп, екі тарап ұсыныстарымызды орталық билікке жолдауға уағдаластық. Көп уақыт өтпей ұсыныстарымыз үкіметтен қолдау тауып, «Майқапшағай» шекара бекеті ашылды. Осылайша, түрлі саяси ауқымның ықпалымен 30 жылдан артық тоқырап қалған екі көрші аймақтың арасындағы достық байланыстар жандана түсті. Осыдан кейін 1992 жылы қыркүйекте Қазақстанда екінші рет сапарда болдым. Бұл жолы Қазақстанның Павлодар, Семей, Шығыс Қазақстан облыстарын аралап, бірқатар сауда келісімдеріне қол қойдық. 1992 жылы қазан айында тағы да Шығыс Қазақстан облысына ҚХР Алтай аймағының 62 адамдық делегациясын бастап келдім. Бізді Шығыс Қазақстан облысының әкімі Аманкелді Бектемісов бастаған Қазақстанның сауда және мәдениет саласының жауапты басшылары қарсы алды. 7 күндік сапар барысында екі елдің бизнесмендері арасында түрлі сауда келісімдері жасалды. Сонымен бірге Алтай аймағының өнер ұжымы концерт қойды.
      - Сіз бастама көтеріп әлемнің ешбір жерінде жоқ қазақтың дәстүрлі медицинасымен жұмыс істейтін емхана салдырыпсыз. Емхана қазірде елдің игілігі үшін жұмыс істеп жатыр екен. Осы туралы айта кетсеңіз?
     - Халық шипагерлігі осы заманғы медицина қалыптасқанға дейін, ғасырлар бойы ұлтымыздың өсіп-өнуіне өзіндік ықпалын тигізіп келді. Десе де, қоғамның аумалы-төкпелі бір кезеңдерінде осы дәстүрлі өнерімізден көзжазып қалғанымыз жасырын емес. Алтайдағы «Қазақ емханасы» сондағы үкімет пен халықтың тікелей қолдауында ашылды. Мен 1985 жылы Үрімжі қаласында ШҰАР-дың жетінші бесжылдық жоспарын талқылауға қатыстым. Сол бесжылдық жоспарда «6 жерде ұйғырдың ұлттық емханасы, 2 жерде моңғолдың ұлттық емханасы салынады» - деп жазылыпты. Мен жоспарды әзірлеген жауапты адамдарға «Шынжаңда ұйғыр ұлтынан кейін қазақтар көп қоныстанған, қазақтардың ұлттық емханасын салуға неге қаржы бөлмейсіздер» - деп сұрақ қойдым. Олар «біз тарих маманы емеспіз, қазақтың ұлттық медицинасы бар болса, алдымен өздеріңіз бастап жолға қойып, басқаларға танытыңыздар» деген пікір айтты. Мен оларға қазақтың ұлттық медицинасының тарихи тамыры тереңде жатқанын айтып түсіндірдім.
      Алтайға келген соң «Қазақ емханасын» салдыруды қолға алдым. Кедергілерде көп болды. Жұмысымызға сол кездегі ШҰАР-дың орынбасар төрағасы Қыдырбай Мүрсәлімұлы барынша қолдау көрсетті. 1987 жылы Алтайға сапарлай келген ҚХР денсаулық сақтау министірі Сүй Юльи де салынып жатқан ұлттық емхананы көріп, қызығушылық танытты. Ол, емхананы кеңейтіп заманға сай, кемелді орталық етіп құрып шығуға нұсқау берді. Бұрынғы бөлінген қаржыға үстемелеп 3 миллион юань ақша қосып берді. Осылайша толық қанды жұмыс істейтін, нағыз заманға сай дәстүрлі қазақ емханасы бой көтерді. Бұл бастама кейін ары қарай да жалғасын тауып, 2008 жылы Алтайдағы медициналық колледжде Қазақ медицинасы факультеті жұмыс істей бастады. 2011 жылы Үрімжіде Шыңжаң медицина университеті жанынан Қазақ медицинасы кафедрасы ашылып, Қазақ медицинасының жоғары білімді мамандарын даярлап шығу мүмкіндігіне қол жеткізді.
     - XV ғасырда жазылған қазақ медицинасының түп кітабы «Шипагерлік баян» 5 ғасырдан соң Алтайдан табылып, бар қазақтың мерейін үстем етті. Кітапты сақтаушы адам, ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа аманатталып, құпия ұсталған мұраның сырын алғаш сізге ашыпты...
     - Ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы 1388-1478 жылдар аралығында өмір сүрген. Ғалым «Шипагерлік баян» кітабын Жәнібек ханның тапсыруы бойынша 70 жасында жаза бастап, Жәнібек хан дүние салған 1473 жылы, 85 жасында кітапты жазып бітіргені жөнінде дерек қалдырған. «Шипагерлік баян» кітабында өсімдіктен алынатын 728 түрлі, жан-жануарлардан алынатын 318 түрлі, металл-металлоидтардан түзілетін 318 түрлі шипалық қасиеті бар дәрілердің атауы, 500-ге тарта анатомиялық атаулардың келтірілген.
     Аталмыш кітап осы уақытқа дейін ғалымның Қытай елінде тұратын ұрпақтарының қолында сақталып келген. 1990 жылы тамыз айының бір күні жұмыс кабинетіме мені іздеп Нұртай Түменбайұлы деген азамат келді. Ол қолында 500 жыл бойы, отыз неше ұрпақ қолдан-қолға аманаттап, құпия сақтап келген көне кітаптың бар екенін айтты. Сол мұраны ашыққа шығару-шығармау туралы сізбен ақылдасуға келдім, - деді. Мен мұндай бағалы мұра шындығында бар болса тезірек жарыққа шығар, халқымыздың кәдесіне жаратайық деп кеңес бердім. Бірақ, сол жолы Нұртай кітаптың жай-жапсарын ашып айтпай кетіп қалды. Оның әңгімесінен қалайда бір сыры ашылмаған мұра барын аңғарып, қазан айында шақыртып алып тағы әңгімелестім. Кітапты тапсырғаны үшін оның жұмыссыз жүрген екі баласына өмірлік жалақы алып тұратын мемлекеттік штат бергізіп, жұмысқа орналастырдым. Осылайша «Шипагерлік баян» кітабы 1994 жылы Үрімжіде, 1996 жылы Алматыда басылып шықты. Қытай үкіметі кітаптың құндылығын бағалап, 1997 жылы «Мемлекеттік бірінші кітап» деген сыйлықпен марапаттады. Қазіргі күні бұл кітапты мамандар қытай тіліне аударып жатыр.
       - Осы жылдары қазақ ұлтының мәдени, рухани саласын дамытуға да барынша қолдау танытыпсыз. Жұрт сізді жақсы басшы, ел ағасы болды деп алқайды. Халықтың сізге барген бағасына алып-қосарыңыз бар ма? 
       - Ел солай бағалап жатса қуаныштымын. Халықтың ықыласына бөлену, сынынан сүрінбей өту әрине мерейлі. Мен бүгінгі күні өмірдің осы бір белесіне шығып тұрып соңыма қарап, бұрынғы істеген шаруаларыма өзімше баға берем. Ел игілігіне жарасын деп шамам келгенше біраз жұмыстар істеген болдым. Бірақ, өзім бастап соңына шығара алмаған, шамам жетіп істей алмаған, тіптен мүмкіндігім болсада ақылым жетіп бастай алмаған шаруаларым да көп екен. Адам пендесі қоғамның сан қатпарын толық аршып оңап кететіндей кемел емес қой. Соған қарап халық алдында орындалмаған азаматтық парызым көптей сезінем. Сол елге өтелмеген борыштан ғой, қазірде сексенге келсем де, жас жігіттей елпектеп қазақ батырын еске алу шарасының басы-қасында жүргенім (күлді).

***

      Қадыс Жәнәбілұлы (1936 жылы ҚХР, Алтай аймағында туылған) - белгілі қоғам қайраткері, шежіреші-тарихшы. 1979-1994 жылдары ҚХР Алтай аймағының (құрамында 7 аудан бар) әкімі, 1996-2003 жылдары ҚХР ШҰАӨ Халық өкілдер құрылтайы тұрақты комитеті (парламент) төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. Сонымен бірге 1987-1991, 1993-1997 жылдары Қытайдың бір палаталы бүкіл мемлекеттік халық өкілдері құрылтайының депутаты болған. Ол әкімшілік жұмыстарымен қатар қоғамдық жұмыстарға да белсене атсалысты. Қытай Орта Азия мәдениетін зерттеу қоғамы басшысының орынбасары, Шынжаң халықаралық Алтайтану ғылыми қоғамының төрағасы, Алтай аймағындағы қазақ ұлттық медицинасын зерттеу орталығының құрметті төрағасы сынды жұмыстарды атқарады. Сондай-ақ, Қадыс Жәнәбілұлы - ғылыми-танымдық мақалалар мен тарихи-шежіре кітаптардың авторы, Шынжаң жазушылар одағының мүшесі.

        Сұхбаттасқан: Бақытжол Кәкешұлы

     http://baq.kz/kk/diaspora/atazhurt/kadis-zhanabiluli-kazak-handiginin-550-zhildigi-ult-ruhin-serpiltip-urpak-sanasi-1443

толығырақ

     Қытайдағы қазақ студенттері бірлестігінің белсенділері Қазақ хандығының 550 жылдығына орай «Қара жорға» биін Қытайдың 24 аймағында орындап, қазақстандықтар үшін құттықтау бейнебаянын дайындады. 

        «Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2015 жылды Қазақ хандығының 550 жылдығын мерекелеу жылы деп жариялады. Оны естіген кезде, дайындыққа кірісіп кеттік, сәуірден бастап қазанға дейін 24 аймаққа барып, барлығында «Қара жорға» ұлттық биін орындап, түсірдік. Бұл біздің Қазақстандағы отандастырымызға сыйлығымыз әрі Қазақстанның тарихы мен мәдениетіне құрмет көрсетуіміз», - деді «ҚазАқпарат» тілшісіне берген сұхбатында Қытайдағы қазақ студенттері бірлестігінің орынбасары, Хуайбэй қаласы (Аньхой провинциясы) халықаралық саясат зерттеулері орталығының студенті және тағылымгері Жігер Қабинұлы.

Оның айтуынша, бейнебаянның түсірілуін ұйымдастыруға Қытайдағы қазақ студенттері бірлестігінің 3 мыңға жуық мүшесі қатысқан. «Қара жорға» биі тек Шыңжаң-Ұйғыр автономдық округінде ғана емес, Хэнань, Цзянсу, Аньхой, Чжэцзян, Сычуань, Цинхай, Ганьсу, Гуандун, таудағы Тибет автономдық ауданында және ҚХР-ның басқа да аймақтарында орындалған. Бейжіңде Жігер Қабинұлы Тяньаньмэнь алаңы мен Ұлы Қытай қорғанында биледі.  

толығырақ

  Құлжа қаласында тұратын болғандықтан, Абайдың 170 жылдық мерейтойының әр елде тойланып жатқанын жақсы білемін, әрі соның ішінде жүрмін десем артық айтқаным емес. Абайдың бұл атаулы күні миллиардтар елінде қалай тойланып жатыр десек, Бейжің қаласында бір айдан астам уақыт Лушың әдебиет институтында болдым. (Лушың – қытайдың Абай сияқты классик жазушысы.) Сол әдебиет институтына Лушың атын берген.

Нұрболат Әбдіқадыр, ақын

      Мен сол оқу орнында білім алдым. Қы­тай орталық насихат бөлімі деген бар, тұтас мемлекеттік Жазушылар одағы бо­лып, солар бас болып 18 ұлттың қалам­гер­лерін шақырды. Соның ішінде мен де қазақ қаламгерлерімен бірге оқып қайттым. Дәл осы кезде Абай оқулары Пе­кинде өтетін болды. Ұлттар баспасының бастығы Бақытбек Тоқтасынұлы: «– Нұрболат, сен осы Абай оқуларында тұ­тас миллиардқа Абайды танытуға кү­шің­ді сал, Сібе қаламгері, үлкен аудармашы Қабайды қатыстыруға жауапты бол», – деп тапсырма берді. Ол кезде Бақытбек ағамыз Шыңжаң өлкесінде жүрген еді. Бірден келістім. Содан Қабай ақсақалдың үйінде қонақта болдық. Бірден ол кісімен сөзіміз жарасып кетті. Қабай ақсақал Сібе ұлтынан шыққан қаламгер. Сонау 50-ші жылдары Абайды хан тіліне аударды. Хан тілі деп отырғаным, Қытай тілі. Қазірге дейін 14-15-ке жуық кітабы жа­рық көрген. Ол Абайдың өлеңдерін, қара сөз­дерін, «Абай жолы» эпопеясын аудар­ған. Ол кісінің аудармасы қазір Абай мұра­жайында сақтаулы. Өзге тілге ауда­рылған кітап­тар­дың қатарында тұр. Қазір ол Пекин қала­сында тұрады, жасы 90-да. Қабай Абай дейтін үл­кен тұлғаны танып, оны миллиард тіліне аударуды ерте бастап кеткен. «Мен бар өмі­рімді Абайға арнадым» деп өзі айт­қан­дай, расында да бар өмірін Абай шығар­ма­шылығына арнап келген қаламгер. Абай­ды тек аударып қана қоймай, ол туралы зерттеу ма­қа­лалар да жазған. Бір сөзбен айт­қанда Абайды таныған. 
Сонымен, Пекинде Абай оқулары өтті. Қазақстан бас елшілігіндегі қазақ азаматтармен танысып, білістік. Ең әуелі Пе­кин­дегі «Ақпарат медиаларын көбірек шақыру керек, сонда Абайды миллиардқа жақсы насихаттауға болады» деген ұсы­ныс тастадық. Бас елшілікте Болат дейтін інімізбен танысып, бұл шараға Қабай ақсақалды қатынастыратын болдық. Сонымен бірге миллиардтар еліне аударыл­ған кітаптарды әкеліп, көрмеге қойдық. Ал ол кітаптарды автордың өзінен, яғни Қабай ақсақалдан алып келуге тура кел­ді. Күн-түн демей жүгіріп жүріп, 20-дан аса кітапты кейбіреуінде тіпті бір ғана данадан қалған, 50 жылдан бері қарайғы шығып жатқан кітаптарын жеткізіп бер­дім. Абай оқулары өз деңгейінде өте тамаша өтті десем болады. Қабайдың аударма кітаптары көрмеге қойылып, оған әр елдің тұлғалары келіп қатысты. Бұл шарамыздың ішінде Қабай ақсақалдың өзі де болды. Сонымен қатар, Қабайға қа­зақ халықының атынан рах­ме­тіміз, құр­метіміз ретінде «Орталық ұлттар кітап­ханасынан» жарық көрген «Өзіміздің Қабай» деген кітапты сыйға тарттық. Бұ­ған Қабай ақсақал қатты қуанды. Кітап­тың авторы Дәулетхан Әбдібекұлы деген аға­мыз болатын. Өкінішке қарай, ол кісі 65 жасында марқұм болып кетті. Менің жақсы досым еді. Абай оқуларында бұл кітапты оқырманға тараттық. Сондай-ақ, бас елшілікке кітаптың бір данасын ұсын­дық. Сонау Орта Азия жазушыла­рының жиынында Мұхтар Әуезов біздің үлкен тұлғалы қаламгеріміз Құрманәлі Оспан дейтін ағамызға: «Көзімнің тірісін­де Абай эпо­пеясының ханзу тіліне ауда­рыл­ған кітапты көріп кетсем», – деп аманат айтқан екен. Ал жалпы, Мұхтар Әуезовтің көзі тірісінде «Абай жолы» 25 тілге ауда­рыл­ғаны анық. Содан Құрманәлі Ос­панов елге қайтып келгеннен кейін бұл аманатты Қабайға тапсырады. Қабай бірден аударғысы келіп қанша тырысса да еш­теңе шығара алмайды. Қанша үлкен аудармашы болса да. Себебі, Абай өмір сүрген өңірді, оның жүрген ізін көргісі келеді. Сөйтіп, Қабай Қазақстанға екі рет келіп, Абай жүріп өткен қазақ даласын аралағаннан кейін бұл кітапты аударып шығады. 
       Абай оқулары Пекин қаласында өтті. Тағы бір игі шараға мұрындық болдық. Оны мен емес, «Орталық Ұлттар баспасы­ның» ұйымдастыруымен орталық ұлттар баспасының жетекшілігінде автономиялы облыстың Тоғызтарау ауданында «Кәу­сар» атты кітап дүкені ашылды. «Кәу­сар» кітап дүкенінің ашылуына орта­лық ұлттар баспасының басшылығының тапсыруымен үш адам қатыстық. Ол биылғы Абайдың 170 жылдығымен байланысты өткізілді. Абайдың суреті, өлеңдері жа­зыл­ған үлкен тақта қойылды. Сондай-ақ, аудандық әкімшілік тікелей араласты. Сонымен қатар, «Қазақ ұлты қайткенде кітап оқитын ұлтқа айналады» деген тақырыпта отырыс өтті. Оған жергілікті қарапайым жұртшылық келді. «Кәусар» кітап дүкені көптеген кітаптарды жинал­ған жұртшылыққа таратты. Жергілікті қаламгерлер өздерінің кітаптарын «Кәу­сар» дүкеніне ұсынды, оқырмандарға таратты. Кешке қарай Абай оқулары болды. Бұл Шыңжаң өлкесінде тұңғыш рет өткізіліп отыр. Бұл енді басқа да аудандарда жалғасын тапқалы жатыр. Абай­дың әндері шырқалды, өлеңдері, қара сөздері жатқа оқылды. Осылайша жергілікті оқырмандардың рухани сусындату мақсатында осындай жақсы шаралар өткізіліп жатқанын айтқым келеді.

      http://www.writers.kz/journals/?ID=10&NUM=374&CURENT=&ARTICLE=10005

толығырақ

    Қытайдың Алтай аймағында өткен егін, малшаруашылығы өнімдерінің көрмесі аясында аталған аймақтың аудан, ауылдарынан келген 100 шебер әйел сырмақ тігу бәсекесіне қатысты. 

      100 сайыскер бірдей формадағы дөңгелек сырмақты 2 сағат ішінде тігіп шыққан. Оның 25-і жүлдегер атанып, марапатталды,-деп жазады Қытай Қазақ радиосының сайты.

     Сондай-ақ, көлемді көрме аясында Алтай қаласы Балбағай ауылының тұрғыны Бахтигүл Солтанияқызының 3 ай уақыт жұмсап тіккен ұзындығы 4 метр, ені 2 метр сырмағы бәссаудаға салынып, 13 мың юанға (500 мың теңге) сатылды.

     Буыршындық шебер Айдынгүл Еркінқызының қолынан шыққан «Қанас көрінісі» атты кестелі сурет 26 мың юанға (1 милн. теңге) сатылды.

  Алтай қаласы «Ақжол» ұлттық киім серіктестігінің директоры Пәзила Қабдырахманқызының жобалаған ШҰАР құрылғандығының 60 жылдығына арналып 120 метр матадан тігілген 60 қатпарлы қазақ көйлегі мен Қытайдағы 56 ұлттың ынтымағын бейнелейтін 56 қатпарлы қазақ көйлегі Гиннестің рекордтар кітабына енді.

       Фото: kazakcnr.com сайтынан алынды

     http://baq.kz/kk/diaspora/kitai-kazaktari/altaida-sirmak-tiguden-saiis-otti-foto-1428

толығырақ

     Қытайдағы қазақтар Еуразияның орталық бөлігіндегі Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданында тығыз қоныстанған, оның аумағы – 1 743 441 км2. Ол Қытайдың алтыдан бір бөлігін алып жатыр. 22 миллионнан астам халқының 45%-ын ұйғырлар, 40% хансулар (қытай) құрайды. Жалпы саны 1,5 миллионға (6%) тартатын қазақтар өңірдегі үшінші ірі этнос. 

    Шыңжанның 5600 км шекарасы сегіз мемлекетпен шектеседі: олар – Моңғолия, Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Ауғанстан, Үндістанның солтүстік аймағындағы Пәкістанның бақылауындағы Джамма және Кашмир штаты. Өңір сондай-ақ Қытайдың Ганьсу, Цинхай провинцияларымен және Тибет автономдық аудандарымен көрші жатыр. Ерте заманда бұл өңірден Ұлы Жібек жолы өткен.

    ҚХР құрылғанға дейін Шыңжанның ұлттық экономикасы негізінен ауыл және мал шаруашылығы өнімдерінен тұратын. Өнеркәсібі дамымаған. Көптеген аудандарға астық жетпей, халық кедейшілікте өмір сүрді.

     1955 жылы 1 қазанда Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданы (ШҰАА) құрылды. Бұл өңірде 60 жылдың ішінде ауыл шаруашылығының жалпы өнімділігі едәуір артты, өнеркәсіп әлеуеті күшейді, ирригациондық құрылыс, көлік және сыртқы сауда дамып келеді. Туризм қарқынды даму үстінде. 
    Бүгінде Қытай жүргізіп отырған жалпы даму стратегиясының мақсаты ШҰАА тереңдетіп игеру болып табылады: экономикалық, саяси, демографиялық мазмұндағы түрлі бағдарламалар қолға алынып жатыр.
      Бірлескен экономикалық өмір барлық ұлттардың мүдделерін тығыз және тікелей байланыстырады. Өндірістің дәстүрлі тәсілдері мен өмір сүру дағдысына байланысты шаруашылықтардың әр түрлі салалары бойынша ұлттың белгілі бір қабілеттері мен бейімі қалыптасады.Ұ йғырлар – сауда жасауға, хансылар – бақша өсіруге, қазақтар мал бағуға бейімделген. Бір нарық және ортақ экономикалық мүдде – табыс табу олардың бәрін өзара бірлесіп даму үшін біртұтас етіп ұйымдастырады. 
      Қазақ социумының әлеуметтік құрылымы түрлі факторлардың ықпалына қарай өзгеріп тұрады. Қазақстан мен Қытайдың шекарааралық қатынастары инфрақұрылымды дамытады және жетелей түседі. «Көмектесу» институты – кәсіпкерлер мен оларға көтерме саудада, зауыттарда, фабрикаларда тауар алуға көмектесетін көмекшілері – аралық делдалдар белсенді жұмыс істейді.  
       Қытай бизнесмендері қазақтардың өз ана тілін білуін тиімді пайдаланып жүр. Көбінесе көтерме саудаға сатып алушылармен өз тілінде сөйлесе алатын қазақтарды шақырады. Кейінгі кездері сатушылар орыс тілін де үйреніп жатыр. Тұтастай алғанда, сауда қатынастарының дамуы инфрақұрылымды дамытуға жетеледі, жаңа кәсіптер дамыды: такси, сатушы, делдалдар, даяшылар және т.б. 
     Туризм саласы қарқынды дамып келеді: Қанас өзенінің аймағында қазақ кәсіпкерлері туристік инфрақұрылымға жұмыс істейді.
       Қытай қазағының әңгімесінен:
      «Мәдениет 1949 жылдан бастап күрт қарқынды дамуға бет алды. Әрине, белгілі бір қиындықтар болды. 1966-1976 жылдар аралығында 10 жылға созылған «Мәдени төңкеріс» біздің мәдениетімізге соққы болып тиді; зиялы қауымның көрнекті өкілдері, ұлтымыздың үздік ұлдары түрлі қиындықтарға тап болды: олардың көпшілігін түрмелерге жапты, қуғын-сүргінге салды. 
       1978-1979 жылдары Қытай коммунистік партиясы үлкен съезд өткізді. Сол кезден бастап бұрынғы он жылдықтарда жіберілген қателер түзетіле бастады. Біз дамудың жаңа бағыттарын белгіледік. Оған мемлекет есігін айқара ашты, яғни сыртқы әлеммен байланыстарымыз күшейді. Шетел мемлекеттерінің жақсы жақтарының бәрін үйрендік, реформалар жасалды. Дамудың жаңа бағыттарының құрамдас бір бөлігі ретінде әр ұлттың өз мәдениетін дамытуға мүмкіндік берілді. Осының арқасында біздің мәдениетіміз қайтадан дами бастады. 
        Қытайда 1,5 миллион қазақ тұрады. Тіпті Еуропаның 30-40 еліндегі қазақтардың бәрін жинап алғанның өзінде сан жағынан Қытай қазақтарымен салыстыруға келмейді. Шетелдегі қазақтардың ең көп жиналған жері, қазақ мәдениетінің, тілінің, қолөнерінің, үй құрылысы өнерінің қаймақтары, бір сөзбен айтқанда қазақ мәдениетінің үздік үлгілері Қытайда шоғырланған. 
        Мен Қазақстан халқы мұны біледі деп ойлаймын. Әрине, кейбіреулер Еуропада тұратын қазақтардың мәдениеті нағыз қазақи деп ойлауы мүмкін. Қалай болғанда да біз, ең бірінші, ана тілімізбен мақтанамыз, ол шындық. Күні бүгінге дейін бізде мектептер жұмыс істеп тұр: балаларымыз бастауыш сыныптардан бастап университетке дейін өз ана тілінде оқиды. Қазір біз екі тілділікті насихаттап отырмыз. Яғни, ең алдымен ана тіліңді біл, сосын екінші тіл ретінде қытай тілін үйрен.
       Бізде қазақ тілінде 38 журнал, он шақты газет, 6 телеарна жұмыс істейді. Біз осы күнге дейін ана тілімізді дамытуға күш салып келеміз. Бізде 18-20 сағат бойы хабар тарататын екі телеарна бар. Одан Қазақстанның жаңалықтарын білуге болады. Одан басқа бір радиостанса, бір баспахана, бір қазақ мекемесі бар. 
        Әрине, қытай тілін де оқу керек, өйткені оны білмей қадам да баса алмайсыз. Бірақ, бұл өз тіліңді ұмыт деген сөз емес. Оқымау мүмкін емес, өйткені қоғам осыны талап етіп отыр. Қытай тілін білмей өзіңді асырау, мамандық алу, карьера жасау мүмкін емес. Сондықтан, ол тілді оқып-үренуден басқа жол қалмайды. Бірақ, қандай жағдайда болсын, ана тіліміз біз үшін бірінші кезекте тұрады.
       Қазақтардың экономикалық жағдайы қандай? 
      Әлеуметтік-саяси зерттеу институты (ӘСЗИ) тек жұмыс істейтін Қытай қазақтарының арасында сауалнама жүргізгенде, респонденттердің 23,1% сауда, қоғамдық тамақтану, делдалдық салада жұмыс істейтінін, 13,5% – әскер, ІІМ, құқық қорғау органдарының, 10,6% – білім беру, ғылым, мәдениет, өнер саласының өкілдері екенін айтқан.
       Этникалық қазақтардың 45,1% өздерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайын «не қаласа соны сатып алуға табысы жететіндіктерін», 24,0% - «қымбат тауар сатып алуға шамалары жететіндіктерін», 21,2% - «қажет нәрселерін сатып алуға жағдайы жететіндіктерін» айтқан.
      Сауалнамаға қатысқан респонденттердің 44,3% - тұрақты жұмысы бар, 14,4% - кездейсоқ табыспен күн көреді, ал 29,8% - жұмыс істемейді.
      Қытайдағы этникалық қазақтардың көпшілігі, яғни 41,3% - өз табыстарын орташа, 15.4% – онша жоғары емес және 7,7% - жоғары, 7,7% - ортадан төмен деп бағалаған, ал 26,9% жауап беруге қиналатынын айтқан.


       Көш-қон ахуалы қандай?

   Тәуелсіздік жылдарында елімізге миллионға тарта қазақ тариғи Отанына оралды. Соның ішінде Қытай қазақтары Өзбекстаннан келген оралмандардан кейінгі екінші үлкен топты құрайды. 
     Зерттеу нәтижесіне сүйенсек, респонденттердің 45,1% Қазақстанда ешқашан болмадық десе, 17,3% - жылына 1 рет, 16,3% - 2 жылда 1 рет болғанын жеткізген. Айта кету керек, Қазақстанға баратын бірқатар көлік қатынасы мүмкіндіктері бар: Алматы-Үрімші, Астана- Үрімші тұрақты рейсі, Алтайдан Өскеменге дейін автомобиль жолдары ашылған.

     43,3% респондент Қазақстанда болып жатқан оқиғаларды мұқият қадағалап отырады, 26,9% - шекараның арғы жағындағы отандастарының өміріне қызығушылық танытуы сирек, 25,0% - тиіп-қашып қарайды, ал 3,8% - жауап беруге қиналған. 
    «Сіз Қазақстанға тұрақты тұруға көшіп баруды ойластырып жүрген жоқсыз ба?» деген сұраққа респонденттердің 91,3% «иә» деген.
   Қытайдағы этникалық қазақтардың тарихи Отанымен қарым-қатынасын одан әрі қалай дамытатыны туралы пікірін білу үшін: «Сіз қалай ойлайсыз, Қазақстан өзінің отандастарымен қай формада қатынасты дамытқаны дұрыс?» деген сұраққа респонденттердің 45,2% – мәдени байланыстар, 43,3% – қазақ тілінде оқу бағдарламаларына қолдау көрсету, 41,3% – отандас аға буын өкілдеріне әлеуметтік көмек көрсету, 37,5% – Қазақстанның мәдени орталықтарымен тығыз қарым-қатынас орнату, 35,6% – жастар бағдарламаларын дамыту керек деп көрсеткен. 
      Сұрау салынғандардың 63,5% балаларын қазақы салт-дәстүрлер бойынша тәрбиелесе, 10,6% салт-дәстүр бойынша тәрбиелемейді, бірақ ұлттық салт-дәстүр туралы біледі. Ал 2,9% жауап беруге қиналған. 
      Көпшілік (87,5%) этникалық қазақтар балаларының Қазақстанда өмір сүргенін, респонденттердің 89,5% балаларының Қазақстанда жұмыс істегенін, 78,5% балаларының Қазақстанда білім алғанын, 68,7% балалары этникалық Отанында отбасы құрғанын қалайды.
       Қытай Халық Республикасы мен Қытай мәдениет орталығының бірлескен «Көрші» журналы шығарылады. «Көрші» - журналы қазақ тілінде әсем безендірілген журнал. Оның басты міндеті – қазақстандық оқырманды Қытай тарихымен, мәдениетімен, экономикасымен, жағрафиясымен, этнографиясымен жан-жақты таныстыру.

                                 Қытайлық білім беру жүйесі
        Қытайдың Конституциясы бойынша 9 жылдық білім әр азаматы үшін міндетті болып табылады. Оның 6 жылы бастауыш мектеп және 3 жылы орта білімді құрайды.
       Бастауыш мектеп – балалар алғашқы білім алатын оқу орны. Қытайда 5-тен 6 жылға дейінгі жалпы түрдегі бастауыш мектептерде толық оқыту жүйесі қолданылады. Мектептерде қытай тілі, математика, ағылшын тілі, жаратылыстану, қоғамтану, этика және мораль пәндері оқытылады, бейнелеу өнеріне, музыкаға, дене шынықтыруға, қол еңбегіне үйретеді.
        Орташа білімді жалпы білім беретін және арнайы оқу орындарында алуға болады. Жалпы білім беретін мектептер өз кезегінде 2 сатыдан тұрады, оқыту олардың әрқайсында 3 жылдан жалғасады. Міндетті пәндер тізіміне қытай және шет тілдері, математика, саясаттану, тарих, география, физика, химия, биология, дене шынықтыру, музыка, сурет салу, еңбекке бейімдеу, информатика және т.б енеді. Үздік баға алған және жан-жақты дамыған оқушылар жоғары деңгейдегі мектепке емтихансыз өту жеңілдігіне ие болады. Әдетте, аралық емтихандар күрделі конкурстық тайталаспен өтеді және өте қиын болады. Жоғары дәрежедегі мектептен кейінгі университетке түсу үшін өткізілетін емтихандар жастардың алдағы тағдырын анықтап береді. Сондықтан бұл емтихандар жақындаған сайын жоғары сынып оқушыларының сабақтары бұрынғыдан бетер күрделене түседі. 
        Бірақ, университетке түскісі келмейтін балалар да аз емес. Олардың алатын мамандықтарына байланысты 2-ден 4 жылға дейін оқитын арнаулы орта оқу орындары – кәсіби-техникалық, педагогикалық техникумдарға, кәсіби бағыттағы түрлі мектептерге және т.б түсулеріне мүмкіндіктері бар. Қалауы бойынша техникалық, агрономдық, орман, медицина, қаржы-экономикалық және сонымен қоса менеджмент, заң, шет тілдері, туризм, спорттық, педагогикалық бағыттағы басқа да мамандықтарды таңдауына болады. Өндірістер үшін орта техникалық және төменгі техникалық біліктілік алып шығатын техникум түлектеріне сұраныс қашанда жоғары – оларды ірі кәсіпорындар жұмысқа құлшына алады. 
       Жоғары білім. Экономикалық және қоғам дамуының қажеттіліктеріне сай құрылған бірқатар реформалардың нәтижесінде Қытайда көп деңгейлі, сараланған, көпсалалы білім беру жүйесі жұмыс істейді. 1981 жылдан бастап ғылыми дәрежелер жүйесі енгізілді – бакалавр, магистр және ғылым докторы.
        Жоғарғы оқу жүйесіне университеттер және бейінді (бейімделген) жоғары оқу орындары енеді. Арнайы жоғары білім беру үшін 3 жыл (кей мамандықтар бойынша 2 жыл), толық жоғары білім беру үшін 4 жыл (кей мамандықтар бойынша 5-6 жыл) оқытады. Өте танымал университеттердің қатарында Бейжің университеті, Цинхуа және Фудань университеттерін, Нанькай университетін, Қытай ғылыми-техникалық, Цзилинь, Ухань университеттерін және т.б атауға болады. 

                                                Ұлттық мектептер 

     Қазақтар тығыз тұратын ШҰАА елді мекендерінде қазақ тілінде дәріс беретін мектептер бар. Этникалық мектептерде кейінгі екі жыл бойы Қытай үкіметі «қос тіл» саясатын енгізіп келеді, яғни бұл мектептерде қытай тілі қазақ тілімен қатар жүргізіледі. Ол жөнінде Қытай Халық Республикасы Үрімші қаласы қазақ жастарының ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевқа жазған ашық хатында айтылған: «Жақында «ұлттық азшылықтардың мәдениеттерін дамыту» сылтауымен қазақ мектептері қытай мектептерімен біріктірілді, сөйтіп «қос тілді білім беруді» кең ауқымдық науқанмен бастап жіберді. Соның салдарынан ана тілінен басқа сабақтардың бәрі қытай тілінде жүргізілетін болды. Ал, келесі жылдан бастап ана тілінде дәріс беру көлемін бақандай үш сағатқа қысқарту туралы шешім шығарылды. Мында, Қытайда қазақтар өздерінің болашағы үшін қатты қауіптенеді».
      «Қазақ тілінде білім алу мүмкіндігі бар ма, өтінем, айтыңызшы?» деген сұраққа респонденттердің 91,3% «Иә, мүмкіндік бар» деп жауап берді. «7.7% – қазақ тілінде білім алу мүмкіндігі жоқ» деген.
       «Сіздердің отбасыңызда жас буынның қазақ тілін үйренуіне кедергі бар ма?» деген сұраққа респонденттердің 42,3% өздерінің балалары қазақ тілін жақсы үйреніп жүргенін айтса, ал 50,0% балаларының қазақ тілін үйренуіне кедергілер бар екенін айтқан. Респонденттердің 5,8% отбасыларында кішкентай балалар жоқ екенін жеткізген.
       «Сіздердің отбасыңызда жас буын қазақ тілінде еркін сөйлей ме?» деген сұраққа респонденттердің 83,7% өздерінің балалары қазақ тілін ана тілім деп санайтынын айтса, респонденттердің 11,5% балаларының ана тілін үйренуіне кедергілер туындауы мүмкін екенін айтқан. 
      Үрімшіде Шыңжан педагогикалық институты бар. Қазақ тілі мамандығы бойынша сыныптар жұмыс істейді. Тіл, әдебиетті үйренеді, олар қытай тілінде оқиды. Мұнда қазақ профессоры бар. Өнеркәсіп университетінде қазақтар бар. Қазақ тілі мен әдебиетінің докторлары, профессорлары дәріс береді. Жоғары жақта ғалым докторлар, докторанттар бар.
       Алтайда, Іледе, Тарбағатайда педагогикалық мектептер жұмыс істейді. Олардың бәрінде қазақ әдебиеті мамандығы бар.

                                             Мәдени байланыстар
     «Мәдениет – ұлттың жаны, оның тірегі және бірлігі. Оның макромәдениетке және микромәдениетке бөлінетінін сіз білесіз бе? Адамның дүниетанымы, көзқарасы, іс-әрекеттер заңдылығы – мұның бәрі ортақ мәдениетке енеді. Одан әрі нақты мәдениет, ән, күй, би, тұрмыс, көйлек және т.б. бар.
       Сұрау салынған қазақтың бәрі ұлттық әндерді тыңдайды. Үрімшіде және Алтайда жүргізілген зерттеулер кезінде этникалық қазақтардың экспедицияларына ере жүріп қазақтардың күнделікті өмірінде ұлттық музыканың аса жоғары маңыз алатынына көз жеткізілген. 
      Этникалық музыка ұялы телефондардың рингтонгтарында, көліктерде, дәмханаларда ойналады. ШҰАА-да ұдайы айтыстар, Қазақстан мен Қытайдың белгілі әртістерінің концерттері өткізіліп, дүкендерде сүйікті авторлар мен орындаушылардың шығармаларын сатып алуға болады. Сондай-ақ дүкендерде Қазақстан мен Қытайда жасалған ұлттық музыкалық аспаптарды сатып алуға болады.
           Күн сайын қазақтардың ас мәзірі негізінен этникалық тағамдардан тұрады: сүт өнімдері (сүт, май, айран, қаймақ, құрт, сүзбе, шұбат, қымыз), ұн өнімдері (бауырсақ, шелпек,), ет және т.б
        Ірі супермаркеттерде этникалық қазақтардың Алтайда өндірілетін азық-түлік тағамдары сатылады. Олар – ет өнімдері (шұжық, қарта), сүт өнімдері.
        Қазақтар тығыз шоғырланған өңірлерде қазақтардың ұлттық тағамдарды кездестіруге болады. 
         Қазақтар күнделікті өмірде қазіргі заманның киімдерін киеді. Аға буын өкілдерінің киімдерінде әрқашан ұлттық киімнің элементтері кездеседі. Тұрмысқа шыққан келіншек басына міндетті түрде орамал тартады, жиі камзол киеді, ерлер тек тақия киеді. Ауыл тұрғындары қолайлы болу үшін көбінесе этникалық киімдерді киеді, ыңғайлылық және ең бастысы ауыл тұрғындарының күнделікті тұрмысына сай келеді. 
       Кейінгі бірнеше жылда қазақ өрнектері бар қазіргі заманғы киімдер сәнге айнала бастады. Сондай-ақ Қазақстанның рәміздері бар киімдер де сұранысқа ие.
        Үй сәні үшін дәстүрлі жабдық ретінде кілемдерді (87,5%), көрпешені (87,5%), піспекті (76,0), сабаны (72,1%), сандықты (71,2%), ағаш астауларды (61,5%) қолданады.

                                                     Салт-дәстүрдің сақталуы
                              
       Өмірдің түрлі ережелерін, салт-дәстүрлер мен рәсімдерді сақтау адамның этникалық ерекшелігін айқындап, өзін белгілі бір қауымның бөлшегі ретінде қарастыру үшін маңызды. Дегенмен, ШҰАА әлеуметтік кеңістігінде көптеген өмір салттары, мәдениеттер мен діндер араласып кеткеніне қарамастан, қазақтар өздерінің ата-бабасының мұраларын сақтауға және одан әрі дамытуға аса көңіл бөліп келеді. «Сіз өзіңіздің ұлттық салт-дәстүріңізді білесіз бе?» деген сұраққа респонденттердің барлығы білетінін айтқан. 
        Қазақ халқы өкілдерінің реакциясы мейлінше түсінікті және бірқатар мәдениеттердің даусыз ассимилициялық ықпал ету әсерімен байланысты. Сауалнама кезінде респонденттерге қазақтардың салт-дәстүрлерін қаншалықты білетіндігі жөнінде сұрақтар қойылды. Қойылған сұрақтарға 99,0%-ы дұрыс жауап берді.
         Өз халқының салт-дәстүрлерін қытай қазақтарының 79,8%-ы ұстанатыны, 17,3% -і тек кейбір салт-дәстүрлерді ғана сақтайтыны анықталған. Атаулы оқиғалар бойынша (үйлену тойы, бала туу, адам жерлеу, т.б) кейбір салт-дәстүрлерді респонденттердің 2,9% сақтайды екен.
         Респонденттердің пікірінше Қытайда қазақ диаспорасының сақталуына ең бірінші дінді ұстану (80,8%), қазақтың салт-дәстүрлерін, мәдениетін білу (65,4%), өз ата-тегін, шежіресін білу (46,2%), қазақ тілін білу (18,3%), және өздерін қазақ этносына жататындығын сезіну (18,3%) ықпал етті деп санайды. 
       Қазақ отбасыларында ер адам үйдің иесі саналады, үй жұмыстары әдетте әйелдердің еншісінде. Қазақтар мәңгілікке некелеседі, егер жастар некелессе, ол кездейсоқ аяқталуы мүмкін емес. Ерекше жағдайда олар айырылысса, бала әкеде қалады. Егер айырылысуды күйеуі бастаса, әйелі өзіне берген жасауын алып кете алады. Егер айырылысуға әйелі себепкер болса, оның өзімен бірдеңе әкетуге қақысы жоқ.

      Барыс САБЫРБАЙ

толығырақ

     Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» кітабын Мұқағалиды "қытайша сөйлеткен" Қытайдағы белгілі аудармашы Қайша Тәбәракқызы тұңғыш рет қытай тіліне аударды.  

      Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары»(Ғасыр айрығындағы сырласу) атты рухани философиялық, тарихи танымдық және махаббат хикаяларына құрылған эсселер кітабы дүние жүзінің көптеген тілдерінде аударылғанымен қытай тілінде жарыққа шыққан жоқ еді.
       Мәселен, Қытай Халық Республикасының бір жарым миллионға жуық қазақ тұратын Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданында Шахановтың әр кітабы бес-алты реттен қайта басылып, «ең көп оқылатын ақын» атанса да, «Құз басындағы аңшының зарының» өзі сегіз рет жарық көрсе де, қытай тілінде жарияланбаған болатын. «Құз басындағы аңшының зары»(Ғасыр айрығындағы сырласу) Қытай қоғамдық ғылымдар академиясы атынан шығатын «Әдеби дүние» атты журналдың екі санында үлкен көлемде жариялануы қытай оқырмандарының ғана емес, кейбір қытай басшыларының да ерекше қызығушылығын тудырыпты,- деп жазады qazaquni.kz сайты.

     Қытай тіліне белгілі қаламгер Қайша Тәбәракқызы аударған Ш.Айтматов пен М.Шаханов кітабының тұсаукесері Қытайдың 25 миллионнан астам халық тұратын Шанхай қаласында өтуі және сол қалада 150 ге жуық мемлекет өкілдері қатысқан халықаралық кітап жәрмеңкесінде «Құз басындағы аңшының зарының»«адамзаттың ертеңгі күніне дұрыс бағыт, өнегелі тәлім-тәрбие беретін, соңғы жылдардағы «ең парасатты кітап»деп бағалануы айтулыүлкен оқиға болды.

      М.Шаханов өз сөзінде қазақ халқының жеті атаға дейін қыз алыспайтынын, ал өзбек, түрік,әзірбайжан,ұйғыр және қытай жерінде тұратын өзге ұлттардың едәуірі туған ағасының қызын туған інісінің баласы ала беретінін, тіпті бір анадан өрбіген перзенттердің өзі бір-бірімен тағдыр қосып жататынын айта кетіп, мұның ұлттық генофондыға кері әсер ететінін әңгімеледі. Мысалы, қайбір жылы Еуропада«Қарасанауруы» бұрқ ете қалғанда, оның шығу себебі де анықталды. Малдың сүйегін ұн етіп тартып, онымен хайуанның өзін қоректендіргенде, мал екі-үш есе жылдамдықпен семіретін көрінеді.Егер, малға әкесі мен анасының сүйегі тап келсе, «Қарасан ауруы» шыға келеді екен. Ал Гвинея Бисауда әкесі немесе анасы қаза болса, оның миынұлдары менқыздарыныңқасықпен алып жеуі дәстүрге айналған.Олардың түсінігінше, осындай жолмен ғана ата-ана парасаты перзенттеріне жұғысты болады-мыс. Міне, сол елде де «Қарасан ауруына» ұқсас індет өріс алыпты. Өз сөзінде М.Шаханов осындай қызықты мысалдарды келтіре отырып, кезінде «Құз басындағы аңшының зарын» Өзбекстан Республикасының Президенті Ислам Кәрімовтың оқып,Ш.Айтматовпен және меніменжолығып, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспайтын заң шығартқызатынын айтты.Кітапты өзбек тіліне аудартқызып, Айтматов екеумізді Өзбекстанға шақырып, үлкен ғылыми конференция өткізді.Әрі ол арнайы заң шығартқызып, өз уәдесін орындады. «Жуырда Әзірбайжан республикасында болғанымда, – деді М.Шаханов, – сол елдің бір белгілі ақыны, депутаты Айтматов екеуміз әңгімелеген генофонды төңірегінде Парламентте үлкен мәселе көтеретінін мәлімдеді.

Бұған қоса Шанхайда М.Шаханов 29 мемлекеттің ақындары қатысқан поэзия кешінде жыр оқыды. Жиында ЮНЕСКО өзінің арғы-бергі тарихында бір де бір көзі тірі ақынды қарамағындағы, ал Шахановтың «Өркениеттің адасуы» Жазагер жады космоформуласы(Шыңғысханның пенделік құпиясы) атты өлеңмен жазылған романдары туралы екі рет жиын өткізіп оның поэзиясын «осы замандық әлемдік поэзияның биігі» деп бағаланғандығы айтылды. Халықаралық поэзия кешіне қатысушылар тек Шаханов өлеңдеріне ғана орындарынан тұрып қол соқты.   

        Қытай Халық Республикасының 12 телеарнасы, 20-дан астам газеттері Айтматов пен Шаханов туралы және Шаханов әңгімелеген осы замандық көкейтесті проблемалар хақында жарыса пікір білдірді. Ғаламторлардағы қолдаулардың көпшілігі қазақ ақыны білдірген ойлардың төңірегінде болды. Сонымен Ш.Айтматов пен М.Шаханов бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» қытай оқырмандарын дүр сілкіндірді. 

      http://baq.kz/kk/diaspora/kitai-kazaktari/kuz-basindagi-anshinin-zari-kitai-okirmandarin-dur-silkindirdi-1415

толығырақ

Ботагөз Рақышева,

         Қоғамдық пікір» зерттеу институты «Қытайдағы қазақтардың қазіргі жағдайына» қатысты жүргізген әлеуметтік сауалнама қорытындысын маусымның 11-і күні Астанадағы Қазақстан стратегиялық зерттеу институты ғимаратында жергілікті сарапшыларға таныстырды. Институттың құрылтайшысы әрі басшысы, әлеуметтанушы Ботагөз Рақышева 2010-2014 жылдар аралығында Қытай қазақтарын зерттеу үшін төрт мәрте әлеуметтік экспедиция ұйымдастырғанын айтады. Экспедиция барысында Үрімші қаласы мен оның аймағындағы 7 ауыл, Алтай қаласы мен оның қасындағы 2 ауылдан жалпы саны 450 респондент әлеуметтік сауалнамаға қатысқан, 90 интервью алынған, сұраққа жауап бергендердің видеосы, суреттері жинақталған.

     Сауалнамаға қатысқандардың 92,5 пайызы қазақ тілінде, 7,5 пайызы қытай тілінде білім алғанын айтқан. Қазақ тілінің болашағына "қатты алаңдаушылардың" қатары 61,5 пайыз, "аздап алаңдайтындардың" үлесі 32,7 пайызды көрсеткен. Жас балаларға қазақ тілін оқытуда айтарлықтай қиындық көріп отырғандардың үлесі 58,3 пайызды құраған. Дегенмен, Ботагөз Рақышеваның сөзінше, тіл ахуалына қатысты бұл көрсеткіштер қазір тіпті нашарлап кетуі мүмкін. Себебі соңғы үш жылда қазақтар тұратын өңірде қос тілділік науқаны басталған. Қытай тілін білмейтін адамға қалада жұмыс табу қиындаған.

"БОЛАШАҚТАРЫНА АЛАҢДАЙДЫ"

      Ал ұлттық салт-дәстүрді сақтау, оны жастарға үйрету, жеті ата шежіресін білуге қатысты сұрақтарға жауап қатқандардың 80 пайызға жуығы «иә, білеміз» деген. «Қандай ұлыспен некелестіңіз» сауалына 83,2 пайыз - "қазақпен", 7,3 пайыз - "ұйғырмен", 3,8 пайыз - "қытаймен", 2,9 пайыз - татармен, 1,9 пайыз - "дүнгенмен" деп жауап берген.

     Сауалнамаға қатысқандардың 88,8 пайызы Қазақстанда тұрғысы, 90,5 пайызы жұмыс істегісі, 81,5 пайызы білім алғысы, 77,7 отбасын құрғысы келеді.

      Респонденттердің 56,7 пайызы төртінші немесе одан да арғы ата-бабасынан бері сол жерде тұратындарын көрсетсе, 43,3 пайызы қазіргі қоныстарын ата-бабасының "түпкілікті атажұрты" деп білген. Ал отанға қатысты сұраққа 88,4 пайызы Қытайды, 10,6 пайызы Қазақстанды "өз отаным" деп таныған. Осыған қарамастан сауалнамаға қатысқандардың 88,8 пайызы Қазақстанда (өздері немесе балалары - ред.) тұрғысы, 90,5 пайызы жұмыс істегісі, 81,5 пайызы білім алғысы, 77,7 отбасын құрғысы келетінін көрсетіпті.

      Әлеуметтанушы Ботагөз Рақышева Азаттық тілшісіне Қытай қазақтарының 88,4 пайызы «өз отанын Қытай» деп белетіні, сөйте тұра Қазақстанға жаппай көшкісі келетіндерінде таң қаларлық ештеңе жоқ дейді.

     – Әрине, олар Қытай мемлекетінде туып өсті. Екіншіден, олар тұрып жатқан жерін ата-жұртым деп біледі. Ал ол жер бүгінде Қытай мемлекетінің иелігінде. Сондықтан, Қытайды отаным деп санайды. Ал, Қазақстанға көшкісі келетіні түсінікті. Болашақтарына алаңдайды, – дейді Ботагөз Рақышева.

     Әлеуметтік сауалнаманың таныстырылымына қатысқан тарихшы Жарас Ермекбай Азаттыққа бұл зерттеуден «ешқандай жаңалық естімегенін» айтты.

"ЭКСТРЕМАЛДЫҚ ӘЛЕУМЕТТАНУ"

    – Ешқандай жаңалық естігем жоқ. Сосын Қытайда мұндай жұмыс жүргізуге [әлеуметтік сауалнама жүргізуге] рұқсат бермейді. Ол жақ ашық емес. [Бұл зерттеу тобы] өздерінше өз жолдарымен барып келген. Көп жаңалығы жоқ. Бұрыннан айтылып, жазылып жүрген мәселе. [Сауалнаманы] қалай жүргізгені түсініксіз, – дейді Жарас Ермекбай.

     Әлеуметтанушы Ботагөз Рақышева Қытайда әлеуметтік сауалнама жүргізудің қиын екенін растайды және өздерінің жұмысын «экстремалдық әлеуметтануға» теңейді. Экспедицияларының төрт жылға созылу себебін жұмыстың қиындығы мен күрделі екенінен көреді.

Әділ Кәукенов, cаясаттанушы. Астана, 11 маусым 2015 жыл.
Әділ Кәукенов, cаясаттанушы. Астана, 11 маусым 2015 жыл.

     – Біз анкета ұстап көшеде жүрген жоқпыз. Көп жағдайда адамдармен сөйлесіп, олардың айтқанын жазып алып немесе еске сақтап, қонақүйде өзіміз толтырдық. Өзге құпияларымыз да жеткілікті. Оларды ашып айтпаймын. Зерттеуші ретінде жолымның болғаны Қазақстандағы Қытай елшілігімен қарым-қатынасым жақсы, [Қытайға] оңай барып келуге, сондағы ғалымдармен байланыс орнатуға оның да септігі тиді, – дейді Ботагөз Рақышева.

    Он жылдан бері шетелдегі қазақтардың жағдайын зерттеп жүрген әлеуметтанушы Қытай қазақтары сауалнамасының нәтижесі өзі күткендей шыққанын айтады.

     Ал саясаттанушы Әділ Кәукенов әлеуметтік сауалнамадан пайдалы деректер тауыпты:

     – Қытай қазақтарының жағдайын жекелеген адамдардан емес, осындай мамандардың еңбектерінен білу пайдалы болды. Көп нәрсеге көзім жетті. Бүгінгі талқылау өте тартысты өтті. Оның себебі әлі де тереңдеп зерттейтін тақырыптардың көптігі. Бұл бағыттағы жұмыс тоқтап қалмаса деймін, - деді саясаттанушы.

     Қытай қазақтарының жағдайын жекелеген адамдардан емес, осындай мамандардың еңбектерінен білу пайдалы болды.

    «Қоғамдық пікір» зерттеу институтының басшысы Ботагөз Рақышева Қытай қазақтары туралы докторлық диссертация қорғаған. 2010 жылы оған Қытайда әлеуметтік сауалнама жүргізуге Мәдениет және ақпарат министрлігі тапсырма берген. Рақышева Азаттыққа Қытай қазақтарының бүгінгі жағдайына қаттысты зерттеу қортындысын министрлікке тапсырғанын айтты.

      2010 жылы өткен Қытай халық санағының ресми дерегі бойынша, бұл елде 1 557 457 қазақ тұрады. Қазақ көп шоғырланған жердің бірі – Шыңжаң өлкесіне қарасты Іле қазақ автономиялық округі. Ондағы қазақ саны – 1 223 252. Қазақстан үкіметінің ресми статистикасына сәйкес 1991 - 2014 жылдар аралығында 136 мыңнан астам Қытай қазағы Қазақстанға "оралман" мәртебесін алып көшіп келген. Осы жылдары тарихи атажұртына қайтқан жалпы оралман саны бір миллионға таяйды. Олардың басым көпшілігі - Өзбекстаннан келгендер. Ал оралман квотасын алмай, өз күшімен тарихи атажұртына оралған Қытай қазақтары туралы анық дерек жоқ.

       http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_the_situation_of_kazakhs_in_china/27068209.html

толығырақ

     Қазіргі заман зерттеушілері орта ғасырда қазақ және қазаққа қосылған тайпалар жасаған өңірлерде құрылыс өнері ерекше дамыған деген тұжырымға келіп отыр. Мұның айқын айғағы ретінде Батыс өңір (ред. Қазіргі Шыңжаң) сахарасынан барған Елқыдырдың Ханбалық қаласын жобалауын айтсақ та жеткілікті. Ханбалық деп отырғанымыз қазіргі Қытайдың астанасы – Пекин. 

     − Ханбалық қаласын жобалаған Елқыдыр қазақ болуы әбден мүмкін, мұны мен ойдан шығарған жоқпын. Елқыдырдың Бейжің қаласын жобалағаны және оның Батыс өңірден барғаны, оның мұсылман екені көне жазба дерктерде анық жазылған. Әрине, ол кезде қазақ бір тұтас ұлт болып қалыптаса қоймағанымен, Елқыдырдың қазақты құрайтын тайпалар арасына шыққанын Қытай зерттеушілері де мойындайды, - деген дәйекті деректі алға тартқан Қытайдағы белгілі құрылыс маманы Болат Кәрібаев «Ханбалықты қазақ жобалағанына» мынадай уәж айтады.
− Біріншіден, Ханбалықты жобалағанда Елқыдыр дін мен саясатты бөлек ұстау жобасын алғаш рет ұсынып, бұтхананы орда сыртынан салдырған. Екіншіден, қытай халқының архитектуралық тілі Ду (斗), Гүң (拱) сынды құрылыс үлгілерін мықты игерген Елқыдыр сол кезде Батыс өңірде кеңінен жалпыласқан шатырша үлгісін орта жазыққа жалпыластырған. Алғашында шатыр сөзін Ханбалықта ешкім түсінбеген, сондықтан да оны қытай тілінің дыбысталу заңдылығы бойынша Шадиыр (茶迭尔) деп жазған әрі Ханбалықтан құрылған құрылыс мекемесін Шадиыржүй (茶迭尔局, қазіргі сөзбен айтқанда Құрылыс министрлігі) деп атаған. Оның даруғашы (ред. Даруғаш - көне сөз. Қазіргі атаумен Құрылыс министрі) Елқыдыр болған; Ханбалықты жобалаған Елқыдырдың қазақ екеніне енді бір дәлел: Ханбалықтан Худұң райондарының қалыптасуы. Худұң деген сөз қазіргі қазақ тіліндегі «құдық» деген созбен ұқсас келеді. Сол кездегі Қытай ордасындағылар құдық сөзіне тілі келмей, худұң деп таңбалаған. Елді отырықшыландыру үшін әрине ауыз су мәселесін шешу керек, ол кезде қазіргідей құбыр тарту техникасы қалыптаспағандықтан, қала ішіндегі елді мекендерден құдық қазылған. Сондағы ең алғаш қазылғаны қазіргі Пекин қаласының Уаңфужин (王府井) деген жеріндегі құдық. Мұны тек мен ғана емес Пекин университетінің профессоры Ху Рынжы (侯仁之), Қытай құрылыс академиясының академигі Жу Ганшы (周干峙) да жазған. Демек, Елқыдырдың Ханбалықты жобалағаны шындық.
     Айта кетейік, қазіргі Пекин қаласының 3000 жылдан астам тарихы бар. Тарихта аты сан рет өзгертілген бұл қала Құбылай заманында Ханбалық атанып, Юан патшалығының астанасы болған. Елқыдырдың Ханбалықты жобалаған мезгілі де осы дәуір, яғни бұл 1215 жылдарға тура келеді.

        Қалиәкбар Үсемханұлы, Үрімжі.

       Суретте: Болат Кәрібаев

толығырақ

      Қытайдағы қандастармыз Абай атындағы анимация академиясын ашпақ. Бұл туралы, «Абай жолы» анимациялық компаниясының директоры, кәсіпкер Ғұсман Қажытайұлы хабарлады, деп жазады «Түркістан» газеті. 

      Абай атындағы анимация академия­сы маусым айында Үрімжі қаласынан ашылады деп жоспарланып отыр. «Әуелде жеке орталық ретінде ашамыз деп едік. Кейіннен, Үкімет оқу-ағарту заңына байланысты Үрімжідегі университетпен бірлесе жұмыс істеуімізді талап етті. Академияны оқып бітірген шәкіртке халықаралық дәрежедегі дип­лом беріледі» - дейді, кәсіпкер Ғұсман Қажытайұлы.

     Кәсіпкер бұл академия Шынжаң автономиялы аумағындағы анимация саласы бойынша қазақ тілінде білім беретін тұңғыш орталық екенін мақтанышпен айтады.

     Қыркүйекте оқу бастайтын академия 8-сыныпты бітірген 50 шәкіртті арнайы емтихан арқылы қабылдамақ. Олардың арасынан жетім, әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан 30 талапкерді тегін оқытады. Ал академияда Қытай еліне танымал аниматорлар мен «Абай жолы» анимациялық компаниясының 2009 жылдан бері арнайы оқытып дайындаған тәжірибелі мамандары дәріс береді. Сондай-ақ, академия алдағы жылдары қазақстандық оқушыларды да қабылдап аниматор мамандарын даярлауға ат салыспақ.

     Анимация академиясын ашуға кә­сіпкер 5 жыл дайындалған. Әуелде жеке компания ретінде құрып, он шақты қазақ баласын өз қаражатымен Үрімжі қаласында анимация өнерін игеруге тәрбиелеген. Шәкірттердің көбі әлеуметтік жағдайы төмен от­басылардың балалары екен. Бүгінде «Абай жолы» компаниясы дайындаған шәкірттер «Абайдың балалық шағы» туралы 3D форматында 104 сериа­лы анимациялық фильм жасауды қолға алып, екі-үш сериасын дайындап үлгерген. Ұлы ақын өміріне арналған анимациялық туынды 3 жылда толықтай аяқталмақ. Кәсіпкер мульт­фильмге қазақ актерларына дубляж жасатып, қазақстандық телеарналарға ұсынбақ.

     «Қазақ анимациясын халықаралық өрге жеткізу үшін, сапа мен мазмұнға ерекше көңіл бөлуіміз керек. Ал биік өреге жету үшін бізге білікті маман қажет. Біз кемінде 500-ден астам қазақ азаматын анимация саласын игеруге тәрбиелеп шығуымыз керек. Академия­ны ашудағы мақсатымыз да осы», - дейді кәсіпкер Ғұсыман Қажытайұлы.

      Қытайдағы анимация қоғамының ұсын­ған дерегі бойынша, бүгінде аталған елде төрт мыңнан астам анимация саласымен айналысатын компания бар екен. Онда 400 мыңға жуық адам қызмет етсе, олардың 260 мыңнан астамы тех­никалық жұмыспен шұғылданды.

      Ал Қазақ анимациясының тарихы 47 жылды артқа тастады. Алайда әлі күнге жеке дара анимациялық академия құрылмай отыр. 1967 жылы «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» мультфильмін түсіріп Қазақ ани­мациясының негізін қалаған Әмен Қайдаров та бұл арманына жете алмай 92 жасында қайтыс болды. Қазақ анимациясының қарқыны басылған тұсы кейінгі жылдар, 1991 жылдан кейін тоқырауға ұшырап, назардан тыс қалды. Тек, жекелеген аниматор мамандардың жанкешті әрекетінің арқасында, 2009 жылдан бастап, қазақ анимациясына қайта қан жүгіре бастады. Алайда, «Қазақфильм» жанындағы анимациялық орталық ұсынған туындылардың саны саусақпен санарлық. Олардың саны бар болғанымен сапасы, мазмұны көрермен талғамына толықтай жауап бере алады деп айта алмаймыз.

     Қазақ анимациясының қамына тұсау салған дүние - Қазақ анимациясының дербес мемлекеттік мекеме болып құ­рылмауында. «Неге қазақ мульт­фильм студиясын ашпаймыз? Уақыт жетті ғой» - деген пікірді режиссер-аниматор Нұрбақыт Қожахметұлы бастаған мамандар біраздан бері айтып келеді. Мультипликатор-режиссер Қайырғали Қасымов: «Қазақ мультфильмі дербес мекеме болуы керек» - дейді. Ал мамандар айтқан дербес мекеме қазіргі тендрлік жолмен анимациялық жобаларды ұтып алып, өнім дайындайтын, сапаға емес, санға көбірек мән беретін пысықай студиялардың жұмысын қадағалау қажет. Мысалы, Алматы қаласы әкімдігінің Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама басқармасы «Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2012 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын» жүзеге асыру мақсатында қазақ ертегілерінің желісі бойынша түсірілген мульт­фильмдер жинағын шығарды. Жинақтағы 14 дискіден тұратын 40 сериялы мультфильмді қазақтың халық ертегілерінің желісі бойынша «Azia animation» компаниясының иелері Игорь Краус пен Артур Краус түсірген еді. Жинаққа «Алдаркөсенің көңілді оқиғалары» атты 85 сериялы мультфильмі әлем халықтары ертегілерінің желісі бойынша түсірілген 50 слайд-шоу ертегі, «Бізді қоршаған әлем» атты 1000 сөзді қамтитын орысша-қазақша суретті аудио-сөздік енгізіліпті. Біз сондағы 40 сериалы өнімді түгелдей көріп шықтық. Бірақ, көңіліміз толған жоқ. Бұл әрине, жай кемшілік ретінде қалатын дүние емес. Мұндағы дүниелердің балаларға кері тәрбие беретіндігі ашындырады. «Алдаркөсенің қызықты оқиғалары» туралы айтылған ертегілерде шық бермес Шығайбайдың бәйбішесінің аузынан шығатын «кәрі қақпас», «есалаң», «оңбаған» деген сияқты бейпіл сөздерді әлі күнге қазақ баласы тыңдап жүргені шындық.  Аталған туындыдағы Алдаркөсенің бейнесі, түр-сыйпаты бөлек әңгіме...

     Ал, Қазақ анимациясына биыл «Ел аманаты» атты әрқайсысы 10 минутты қамтитын алты бөлімді анимациялық фильм қосылмақ. Анимациялық фильмде Керей мен Жәнібек хандардың жастық шақтары мен хандық кезеңдердегі өмірі көрсетілмек. Өнімнің қандай бо­латындығын алдағы уақыт көр­сетер...

     P.S. Анимациялық өнімге деген сұраныс күн санап артып келеді. Бұл саланы мемлекет мықтап қолға алса, әуелі ұрпақ тәрбиесі, қала берді мыңдаған адамды жұмыспен қамту, шетелдік мультфильмдер жаулаған отандықты нарықты игеруге де өз септігін тигізер еді. Бір кем дүние... 

     http://www.inform.kz/kaz/article/2776479 

толығырақ

     Қазақстанның есін жиып, етегін жапқан кезі Нұрсұлтан Назарбаевтың қызметімен   тұспа-тұс келіп отыр. ҚР Тұңғыш Президентінің билік құрған кезінде қазақ қазақ болып еңсесін көтере бастады. Жүзден астам ұлыс өкілі тұрып жатқан Қазақстанның берекесін келтіріп, ұстап қалу өте үлкен еңбек. Құдайға шүкір халқымыз Совет Одағынан шыққан республикалар арасында қай жағынан болса да дамуы ең тез және ең демократиялы, ең мықты  ел боп шықты. Бүгінде көркейген, әлемдегі дамыған  елдің бірі боп қалдық. Қазақстанды осындай жағдайға жеткізген Президентті орта жолда өзгертуге менің көзқарасым бойынша қазір ешқандай да қажеттілік жоқ. Өзгерткен күннің өзінде оның орнына келген жаңа Президент  осы уақытқа дейін атқарылған жұмысты жалғастырып кете ала ма? Ол  өзімше жаңалық ашып, өз жолыммен жүрем деп екі ортада бәрін былықтырып алса бұл күнімізге зар болып қалуымыз да мүмкін ғой.  Жаһандық дағдарыстың қазіргі аумалы-төкпелі дәуірінде, бойында әлі де күш қуаты бар кезінде  Президентіміздің өз орнында отыра тұрғаны және елді бұдан да тәуір кезеңге жеткізіп тастағаны жөн болады.  Нұрсұлтан Назарбаевтың орнықты даму жолымен келе жатқан Қазақстан Республикасының Президенті болып тұруы қазақтың ел болып, көркейіп, әлемнің озық 30 мемлекетінің қатарында болуы үшін де қажет.

         Айтмұқамбет Нұрбекұлы, зейнеткер ұстаз.

         Үрімжі қаласы (ҚХР)

толығырақ

     Қазақстанда кезектен тыс Президент сайлауы өтеді екен деген хабарды естіген кезде ең алдымен сыртта жүрген қазақтар бірден елең етті. Бұл да өмірдің бір заңдылығы шығар. Өйткені әрбір адамға кіндік қаны тамға туған жері мен Отанының қадірі сыртта жүрген кезде айқын  сезіледі. Бұл жағдай білім алу мақсатында шет елде жүрген менің де басымнан өтті.

     Біз үшін Қазақстан мен оның Президенті  Нұрсұлтан Назарбаевтың халықаралық аренадағы абыройы мен беделі әрдайым көңілге жұбаныш болып,  кеудемізге мақтаныш сезімін ұялатады. Танитын, танымайтын шетелдік әртүрлі азаматтардың аузынан Қазақстан мен оның басшысы туралы жылы сөздер естіген сайын біздің  де төбеміз көкке жеткендей қуанамыз. Сол себепті барлық қазақстандықтар сияқты біз де ҚР Президенті сайлауы болатын күнді тағатсыздана күттік. Дауыс берген кезде  өзге отандастарым секілді мен де таңдауымның дұрыстығына сайлау қорытындысын естігенде тағы да көз жеткіздім. Өйткені біздің Елбасымызға сенім білдіріп, оның өз қызметін ары қарай жалғастыруын қалайтындардың үлесі сайлаушылардың 98 пайызға жуығын құрады. Бұл өте зор жеңіс. Өз басым Қазақстанды ширек ғасырға жуық уақыттың ішінде бейбітшілік пен береке-бірліктің ұйтқысына айналдырып, дамудың сара жолына түсірген Нұрсұлтан Әбішұлының сындарлы саясатының баянды болуына кәміл сенімдімін. 

     Айгүл ЖҮНІСБЕКОВА, Шыңжаң педагогика университетнің 1-курс магистранты (ҚХР). 

толығырақ

Аршын Намазбекұлы жұмыс үстінде.

Аршын Намазбекұлы жұмыс үстінде.

       Азаттыққа берген сұхбатында 28 жастағы жігіт қазіргі мақсаты – қазақы нақыштағы қуыршақ, кәдесый заттарын жасау екенін айтты.

      Азаттық: – Мультфильм кейіпкерлерінің бейнесін сызумен қай кезден айналысасыз? Ата-анаңыздың бірі осы салада қызмет істей ме?

       Аршын Намазбекұлы: – Жоқ, екеуі де өнерге еш қатысы жоқ салада қызмет етеді. Анам Алтай қаласында сотта жұмыс істейді. Әкем – жергілікті дәрі дайындайтын мекемеде қызметкер.

      Негізі, қуыршақ жасау, олардың суретін салуға бала кезден әуес едім. Нақты қай жастан бастап сыза бастағаным есімде жоқ. Бірақ, көрген кейіпкерлерімнің бейнесін кинодағыдай емес, өз қабылдауым бойынша сызатынмын. Кейін қарасам өзгеше болып шыққан екен. 2007 жылдан бастап осы жұмысты шындап қолға алдым. Ол кезде менің жасаған жұмысым отыз шақты ғана еді.

         Азаттық: – Пекинде сурет салуды арнайы оқып үйренген екенсіз?

      Аршын Намазбекұлы: – Әуелгі оқыған мамандығым басқа болатын – Үрімжі қаласында үй ішіне әрлеу жұмыстарын жүргізу бойынша екі жыл білім алдым. Бірақ, кейін оны тастап кеттім.

       2008 жылы Үрімжіде мультфильм кейіпкері суретін салудан өткен жарысқа қатысып, үшінші дәрежелі дипломға ие болдым. Осыдан кейін У Хуа Жияң есімді ұстазым ішкі жаққа барып білімімді жетілдіруге кеңес берді. Сөйтіп, мұндағы оқуымды тастап Бейжіңге бардым. Онда қуыршақтарды (мультфильм кейіпкерлерін – ред.) жасауды үйрететін сегіз айлық курстан өттім де, бірден қызметке кірістім. 2013 жылға дейін Пекиндегі мультфильм жасайтын компанияларда жұмыс істедім. Балаларға арналған қуыршақ кинолардағы кейіпкерлердің түрлі сызбаларын, бейнелерін жасаумен айналыстық.

      Азаттық: – Гиннестің рекордтар кітабына қалай ендіңіз?     Қытайда тұратын қазақ суретшісі Аршын Намазбекұлына Гиннестің рекордтар кітабына енгені туралы берілген куәлік.

   Қытайда тұратын қазақ суретшісі Аршын Намазбекұлына Гиннестің рекордтар кітабына енгені туралы берілген куәлік.

    Аршын Намазбекұлы: – 2014 жылы санасам салған суреттерім үш мыңнан асыпты. Сонан кейін рекордтарды анықтайтын комиссияға өтініш бердім. Мен ұсынған 3157 жұмысты қабылдаған Шиаңгандағы (Гонконг) дүниежүзілік рекорд қоғамынан «әлемдік рекорд жаңарттың» деп хабарлады. Бастапқыда суреттерді он мыңға дейін жеткізсем бе деген де ой болған. Бірақ, басқа кәсіппен айналыса бастағаннан кейін ол ойымнан қайттым.

        Азаттық: – Қазіргі кәсібіңіз қандай?

   Аршын Намазбекұлы: – Қазір кинодағы қуыршақ бейнесін емес, нақты мүсіндер жасауды қолға алдым. Бала күннен қытайдың немесе шетелдің қуыршақтары, ойыншықтарымен ойнап өстік. Кейін ер жетіп әр жерге барғанда базарда немесе сауда орындарында сый-сияпатқа арналған мүсіндерді жиі көретін болдым. Бірақ көргендерім өзге елдікі еді. Сонда мені неге қазақы қуыршақтар жоқ деген ой мазалайтын. Ақыры, інім Лашын екеуміз бірігіп жеке кәсіп аштық. Тарту-таралғы, кәдесыйға арналған қазақи мүсіндер, қуыршақтар жасаумен айналысып жатырмыз. Осы жерден кішкентай бір зауыт ашып, дүниелерімізді базарға шығармақпыз. Онда тек қуыршақтар ғана емес, түрлі-түсті қазақы нақыштағы шашбаулар, телефон қаптары, моншақтар және т.б. заттар өндіріледі.

       Азаттық: – Сонда қуыршақтар бейнесін сызуды біржолата тоқтаттыңыз ба?

       Аршын Намазбекұлы: – Жұмыс арасында уақыт тауып суреттер салып тұрсам деген ой бар.

        Азаттық: – Қазақ тіліне шорқақ екеніңізді айтып кешірім сұрадыңыз. Себебі қандай?

        Аршын Намазбекұлы: – Қазақ тіліне шорқақ екенім рас. Мен 1986 жылы 11 тамызда Қытайдың Алтай аймағының орталығы Алтай қаласында дүниеге келіппін. Алтайда қытай мектебінде оқыдым. Жалпы бұл жақтағылардың көбі балаларын қытай мектебіне беруді жөн көреді. Өйткені, қытай тілінде білім алғандарға болашақта жақсы қызметке тұру жеңіл болады деп саналады.

      Азаттық: – Сұхбат бергеніңізге рақмет.

         

толығырақ

      Қытай қазақтары атынан Қытайдың экс-парламентшісі, жазушы-тарихшы Сұлтан Рамазанұлы Жанболатов пен жазушы-тарихшы Жақып Мырзаханов мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 26 сәуірде өткен ҚР Президенті сайлауындағы жеңісімен құттықтап, редакциямызға хат жолдады.  

     «Біз Қазақстанның іс басындағы Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауында айқын да, өте зор басымдықпен жеңіске жеткенін ТАСС тілшісінің хабарынан көріп қатты қуандық» деп басталатын құттықтау хатта Елбасы жеңісін ел белсенділігімен, отаншылдығымен де байланыстырған. 
     «Бұл аса маңызды саяси іс-шараның нағыз демократиялық көрініс беруі, Ұлы халықтың елдігінің егейлігі мен белсенділігін, отаншылдығы мен жауапкершілдігін, ертеңге деген өте мықты сенімі мен сертін әйгілеуі, бүкіл барыстың әрі заңды, әрі мейрамдай өтуі бізді тіпті желпінтті. 
      Бұл Нұрекеңнің Ел іші мен халықарада зор абыройға ие тұлға екенін, сарабдал саясатпен Қазақстанның дамуына тарихи да ірі үлес қосқанын, Қазақстанда бірінші дәрежеде маңызды орын ұстайтын тәуелсіздік пен орнықтылықты бекем ұстап келе жатқанын тіпті көрсете түсті.
    Осы орайда Президент Нұрсұлтан Әбішұлын, бүкіл Қазақстан халқын ыстық ықыласпен шын жүректен ең қызу құттықтаймыз!
      Ұлы Қазақ Елі дамылсыз дамыған беті мәңгі жасай берсін!».

      http://baq.kz/kk/diaspora/1310

толығырақ

    КартинкаҚытайда қазақ студенті «Жар-жар» брендімен ұлттық нақыштағы киім-кешектерді шығаруда.  

    Шыңжаң ауылшаруашылығы университетінің Халықаралық сауда мамандығында оқитын студент Қуандық Әбдібекұлы бүгінде Wechat әлеуметтік желісі арқылы саудасын дөңгелетіп отыр. Ең алғашында оқи жүріп үлкен шаһар Үрімжідегі кәсіпкер ағаларынан сауданың қыр-сырына қаныққан ол 2-курстан бастан-ақ «Жар-жар» деген атпен ұлттық нақыштағы киімдер шығара бастаған. Үш жыл уақыт ішінде 150-ге тарта ұқсамайтын үлгідегі киімді барлыққа әкеліп, сатылымға шығарған студенттің бұл маркасы қазіргі кезде Қытай қазақтары арасында сұранысқа ие екен. Тіпті, «Жар-жар» киімдерін сондағы қазақ тележурналистері мен әртістер де арнайы тапсырыспен киіп, қытай, ұйғыр, қырғыз сынды өзге ұлт өкілдері де қызыға сатып алып жатыпты. 
  «Жар-жарды» жарыққа әкелгелі оқу қаражатын өзі тауып, ата-анасына да экономикалық жақтан көмектесіп келе жатқан Қуандық биылғы жылы оқуын тәмамдап, ұлттық өнім шығаратын өндіріс орнын құрмақ ойда. «Ұлттық нақышты жаңа үлгідегі киімдерге қолдану арқылы өз құндылықытарымызды қорғау және оны өзге ұлт өкілдеріне таныту – менің басты мақсатым болды. «Жар-жар» киімдері шығарыла бастағаннан қазірге дейін 150-дей үлгіні ойлап таптық. Оның ішіндегі ерекше сұранысқа ие болғандарын қайтадан өндіріп отырдық. Бұл киімдердің дизайнын Қытай Орталық экономика университетінен білім алған Данагүл Оспанқызы жобалап келеді. Шыңжаңдағы және ішкі Қытайдағы ірі фабрикаларда арнаулы тапсырыспен тіккіземіз. Алдағы маусым айында өз компаниямыздың шаңырағын көтеріп, жобалау, өндіру және сату жұмыстарын өзіміз жүзеге асырсақ деген ойымыз бар»,-дейді ол. 
    Сондай-ақ, «Сахара» деген атпен неке сақиналарын да шығарып, сауданың жолын тапқан студенттің ұлттық үлгідегі бұйымдары мен киім-кешектері қазіргі кезде әлеуметтік желіден бөлек қазақтар жиі қоныстанған облыс, аймақтардағы дүкендерде де сатылуда. 
    Айта кетейік, соңғы жылдары Қытайдың Шыңжаң өңірінде ұлттық өнімдер шығаратын кәсіпорындар күрт көбейген. Атап айтар болсақ, «Жас қанат», «Тасбұлақ», «Баурай» сияқты қазақша атпен ұлттық өнім шығаратын 20-ға тарта үлкенді-кішілі серіктестік жұмыс жасауда.

      Майгүл СҰЛТАН, BAQ.kz 

    http://baq.kz/kk/diaspora/1301

толығырақ

11024668_750417475075857_7231007981627638608_o

     Cәуірдің 12-сі күні ҚХР Іле Қазақ автономиялы облысының орталығы Құлжа қаласында  "Іле қазақ  күресі қоғамдық бірлестігінің" құрылу рәсімі өтті. Салтанатты шараға облысқа қарасты 3 аймақтатың 22 ауданы мен облысқа тіке қарасты қалалардан Қазақ спортына үлес қосып жүрген спортшылар мен зиялы қауым өкілдері қатысты. Бірлестік төрағалары сайланып, құттықтаулар айтылды.

       Бұған дейін облыс көлемінде мұндай бірлестік болмаған. Қытайдағы қазақ күресі той-томалақ пен аудан-ауыл көлемінен аса алмай жүрген-ді. Аталмыш бірлестік Күнес ауданындағы «Қазақша күрес» қоғамынан бастау алып обылыстық деңгейге көтеріліп отыр. Бірелстіктің қажырландыру мәселелерін ұлтқа және ұлттық спортқа жанкүйер азаматтар айналысады екен.

    Бірлестік төрағасының орынбасары Нұрлан Дәлетханұлы айтуынша: "Бұл бірлестіктің құрылу мақсаты обылстағы қазақ спортын дамыту. Оның ішінде қазақ күресін қытайдың ел іші және халықаралық деңгейге жеткізіп, әрі қарай олимпиадалық деңгейге көтеру" екен.

     http://qamshy.kz/?p=22546

толығырақ

Картинка       Ағаштан түйін түйген қытайлық қандасымыз Ахметқали Шеруұлының қолынан шыққан бұйымдар бұл күнде үлкен сұранысқа ие.  

    Ахметқали Шеруұлы Қытайдың Құлжа ауданына қарасты Қарағаш ауылы Жырғалаң қыстағының тұрғыны. Жақында ғана Құлжада өткен дәстүрлі Өрік гүлі мәдени мерекесіне қатысқан оның өнімдері көрермен көзайымына айналды. Әсіресе, шебердің қолынан шыққан «Ұлы көш», «Қытай ұлы қорғаны», «Алып айдаһар» және «Түрленген тотықұс» атты туындылар әр жерден келген саяхатшылардың жоғары бағасына ие болды. 
     Үй безендіру, қабырғаларға суреттер салу сияқты жұмыстармен де айналысатын Ахметқали Шеруұлы суреттегі туындыларын дүниеге әкелу үшін 2 ай уақыт жұмсапты. Оның алдағы жоспары қолөнер бұйымдарын шығаратын серіктестік құру екен. Ағаштың тамырын түрлендіріп, оған жан бітіре білген азаматтың жасаған туындыларын оқырман назарына ұсынамыз. 
     Майгүл СҰЛТАН,

      http://baq.kz/kk/diaspora/1290

 

толығырақ

     Суретші Әбдімәжит Ертуғанұлы 1952 жылы сәуір айының 10-ы күні Қытайдың Іле қазақ автономиялы облысы Тоғызтарау ауданы Талдыөзен қыстағында дүниеге келді.

    1977 жылы Шыңжаң көркемөнер мектебінің әсемөнер мамандығын бітірген. 1980-1981 жылдары Шыңжаң көркемөнер мектебі ашқан «Аз ұлт майлы бояулы суретшілер курсын» тамамдаған. Қытайдың әйгілі майлы бояу суретшілері Чуан Саншы, Ғазы Әмет, Ғыни Ғопұр қатарлы ұстаздардан білім алған.

       1977-1979 жылдары Күйтүн қаласында Іле облыстық кино серіктігінде, 1979-1986 жылдары Іле облыстық мәдениет мекемесінде, 1986-2007 жылдары Іле облыстық бұқаралық көркемөнер сарайында  (қазіргі Іле облыстық мәдениет сарайы)  қызмет істеген. Тете аға мәдениет қызметкері кәсіптік-техникалық атағына ие болған ол кезінде Саяси кеңестің Іле облыстық 7-9 кезекті комитетінің мүшесі, 2-5 кезекті Шыңжаң әдебиет-көркемөнершілер құрылтайының уәкілі, 1-3 кезекті Іле облыстық әдебиет-көркемөнершілер құрылтайының уәкілі, Шыңжаң әсемөнершілер қоғамының алқасы, тұрақты алқасы және Іле облыстық әсемөнершілер қоғамының төрағасы (1985-2013 жж.), Іле облыстық бұқаралық көркемөнер сарайының орынбасар бастығы міндеттерін өтеген  (1986-2007 жж.).

   2007 жылы желтоқсанда зейнеткерлікке шыққан Ә.Ертуғанұлы Қытай әсемөнершілер қоғамының, Шыңжаң әсемөнершілер қоғамының мүшесі, Шыңжаң майлы бояулы сурет ғылыми қоғамының жорасы мен Іле облыстық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігінің мүшесі және  Іле облыстық әсемөнершілер қоғамының құрметті төрағасы міндеттерін өтеген. Оның 1974 жылы салынған «Орақ алдында» мерекелік суреті «ҚХР құрылғандығының 25 жылдығына арналған мемлекеттік әсемөнер туындылары көрмесіне» қойылып, 1975 жылы Шыңжаң халық баспасынан дара сурет болып басылып таратылды.

            Сыйлық алған туындылары: «Шебер қолдар» майлы бояулы суреті 1982 жылы «Аз ұлттардың әсемөнер туындыларының мемлекеттік көрмесіне» қатынасып «Үздік туынды» болып сыйланған. Әрі Бейжің ұлттар мәдениет сарайы сақтауға алған. «Күз күні» ойма суреті 1997 жылы «Шыңжаң ұйғұр автономиялы райондық бұқаралық көркемөнер, хаткерлік, әсемөнер туындылары көрмесіне» қатынасқан, әрі 2-дәржелі сыйлық алған. 1998 жылы мемлекеттік 8-кезекті «Шоқ жұлдыз» сыйлығы көрмесіне қатынасып «Үздік туынды» болып сыйланған. Әрі «Шоқ жұлдыз» сыйлығы туындылары жинағына, «Осы заманғы Қытай әсемөнершілері» CD ROM  дискісіні енгізілген. «Айлы түн» майлы бояулы суреті 2003 жылы «ШҰАР тұңғыш кезекті жаңа дәуір хаткерлік, әсемөнер, фотосурет туындылары көрмесіне›› қатынасып, «Алтын медаль» сыйлығымен сыйланған. «Қыстау» майлы бояулы суреті 2007 жылы «ШҰАР тұңғыш кезекті «Шоқжұлдыз» сыйлығы көрмесіне қатынасып, «Мыс медель» сыйлығын еншілеген. «Аяулы ана» майлы бояулы сурет 2012 жылы Шыңжаңдағы Қытай әсемөнершілер қоғамы мүшелері туындылары көрмесіне қатынасып ‹‹Үздік туынды›› сыйлығын еншілеген. Әрі ШҰАР әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі жағынан сақтауға алынған. Хаткерлік туындысы 1988 жылы «Құлжа қаласының тұңғыш кезекті хаткерлік туындылары бәсекесіне» қатынасып, 1-дәрежелі сыйлығын еншілеген.

      Көрмеге туынды қатынастыру ахуалы: «Полковник Нүсіпқан Қонбайұлы» майлы бояулы суреті 1994 жылы «ҚХР құрылғандығының 45 жылдығына арналған мемлекеттік көрменің Шыңжаң бөлімше көрмесіне», «Сахара жазы», «Арманым менің», «Шыңжаң жақсы» әсемөнер туындылары көрмесіне қатынасқан. Аталған туындыдан «Арманым менің» батыс терістік 5 өлке, автономиялы район  біріккен әсемөнер туындылары көрмесіне, «Көктем шуағы›› майлы бояулы суреті 2003 жылы Шыңжаң майлы бояулы сурет көрмесіне, «Таң самалы» 2005 жылы 2-кезекті Шыңжаң майлы бояулы сурет көрмесіне, «Тынысты дала» 2006 жылы аты елге таныс Шыңжаңның майлы бояулы суретшілері көрмесіне, «Сал-сері» 2011жылы «Майлы бояулы сурет – Шыңжаң осы заманғы майлы бояулы сурет өнері көрмесіне», «Мұрагерлер» 2012 жылы «Ілеге сапар – Шыңжаң ең көркем жер» атты әсемөнер туындылары көрмесіне, «Ауыл тірлігі» Шыңжаңдағы Қытай әсемөнершілер қоғамы мүшелерінің туындылары көрмесіне», ойма сурет туындыларынан «Қоңыраулы қойнау» мемлекеттік 8-кезекті ойма сурет туындылары көрмесіне, «Ауыл күзі» 1983 жылы «Шыңжаң жақсы» әсемөнер туындылар көрмесіне, 1993 жылы «Тайби-Шыңжаң ойма сурет көрмесіне» қатынасқан әрі Тайби ойма сурет ғылыми қоғамы сақтауға алған. «Ата мекен» Іле ойма сурет туындыларының Бейжің көрмесіне қатынасқан.
  Хаткерлік туындыларынан: 1996 жылы «Шыңжаң хаткерлер қоғамы құрылғандығының 10 жылдығы көрмесіне», «Қытай қазақтарының тұңғыш кезекті хаткерлік туындылары көрмесіне›› туындылары қатынасқан. 1989, 1997, 2007 жылдары айырым-айырым Іле облыстық  мәдениет саласының озат қызметкері, Іле облыстық әдебиет-көркөмөнершілерінің 2-3 құрылтайларында Іле облыстық партком Үгіт бөлімі мен Іле облыстық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі жағынан «Іленің әдебиет-көркөмөнер істерінің көркеюі мен дамуына есе қосушы›› деген атпен сыйланған.
    2000 жылы Шыңжаң қазақ мәдениет, көркөменершілер уәкілдері үйірмесімен бірге Қазақстанның Алматы қаласындағы Мемлекеттік орталық музейінде өткізілген «Қытай қазақтарының қолонер, хаткерлік, әсемөнер туындылары және кітап көрмесі» мәдени шарасына қатынасқан. Майлы бояулы суреттерден «Таң самалы», «Бие бау», «Шұрайлы сахара», «Алтын аңғар», «Үйсін тауы қойнауында», «Қайыңды күзі» қатарлы 6 дана, қазақ хаткерлік туындыларынан 6 дана туындысы қатынасқан. Мұның ішінде майлы бояулы сурет «Бие бау» мен хаткерлік туынды «Ынтымақ – күш» атты екі туындысын Қазақстан Мемлекеттік орталық музейі сақтауға алған.

     Көптеген туындылары «Шынжяң жақсы›› әсемөнер туынылары жинағына, «Іле әсемөнер туындылары жинағына», «Шыңжаң жастар әсемөнер туындылары жинағына», «Жаңа дәуір майлы бояулы сурет туындылары жинағына», «Ойма сурет әлемі», «Шыңжаңның осы заманғы ойма сурет даму тарихы» қатарлы жинақтарға енгізілген. Майлы бояулы сурет, ойма сурет және қазақ хаткерлігі өнерімен айналысады. Туындыларының ұлттық түсі қою, реал бейнелеумен әсемдеу әдісін қабыстыра қолданады.

      Есімі «Осы заманғы әйгілі хаткерлер, суретшілер сөздігіне», «Қытай әдебиет- көркөмөнершілер жинағына», «Осызаманғы Қытай көркемөнершілер жинағына», «Қытай алыптары сөздігіне», «Жұңхуаның табыскерлері сөздігіне» енгізілген.

толығырақ

     Жақында Астанада өткен «Елге сәлем» атты Қытай қазақтарының концертінде қазақтың түрлі ұлттық аспаптарымен төгілдіріп күй орындаған дуэт көрерменді тәнті еткен болатын. Қара домбыраның құлағында ойнайтын Мерей мен тоғыз бірдей музыка аспабын жетік меңгерген Венераны оқырмандарымызға таныстыруды жөн көріп арнайы сұхбат құрып, түсірілім жасаған едік. Күйші Мерей Мәжітпен болған эксклюзивті сұхбатымызды ұсынамыз.  

   – Туған жер, өскен елің жайлы сөз қозғап, оқырмандарымызға өзіңді таныстыра кетсең.
     – Мен 1989 жылы 9 шілдеде Үрімжі қаласында дүниеге келіппін. Бұл күнде елуді еңсерген, аудармашы болып жұмыс жасайтын әкем Мәжіт пен шешем Фарида, 8-сыныпта оқитын қарындасым Баян әлі де сол Қытайда тұрады.
     – Демек, барша қазақтың бір ғана Отаны болған Қазақстанға өзің жалғыз оралдың ғой? 
     – Иә. Мектепті Үрімжі қаласында оқыған мен 9-сыныптан соң, 14 жасымда атажұртқа кету шешімін қабылдадым. Оған себеп, 2005 жылдары Үрімжіге қазақстандық өнер жұлдыздарының көптеп келіп өнер көрсетуі болды. Өнерге әуестеніп келе жатқан маған «МузАРТ», «Ұлытау» сияқты топтар тіпті де әсер етті. Көп ойланып үлкен бір шешімімді әкеме айттым. Ата-анам бұнымды төбесінен жай түскендей қабылдады. Қазақстанда ешбір туыс-туған, таныс-білісіміз жоқ болғандықтан ол кісілер қатты уайымдады. Тіпті, сол кездері мамам күнде жылап, – көз алдымызда өсуге тиісті жалғыз ұлымызсың, – дейтін. Талғамыма тосқуаыл қойылғандай болған сол кездер маған өте қиын болды. «Бәрі жақсы болады» деп әке-шешемнің көңілін жұбатып Алматыға келдім. Яғни, мені атажұртқа алып келген – қара домбыра деп айта аламын. 

       – Өнерге деген әуесің бала кезден басталған болды ғой?
      – Дұрыс айтасыз. Мен туылғанда әке-шешем жас, жұмыста болған соң балалық шағым нағашыларым тұратын Алтайдың Авитан деген ауылында өтті. Нағашымның үйі Қытайдағы атақты күйші Тайыр Белгібайұлымен көрші болатын. Нағашы атам Сансызбай Мотайұлы болса дәулескер күйшінің қасында 20 жылдай інісі болып бірге жүрген, домбыраға, күйге жақын кісі. Нағашы атам күнде таңертең домбыра шертетін. Ол әдеті әлі күнге дейін бар. Өзі күй де шығарады. Біраз күйді біледі. Осындай кісілерді кішкентайымнан көріп өскен мен әнге әуес, күйге құмар болдым. Егер өнер қанмен келетін болса нағашымнан берілген болар деп ойлаймын. Әкем де шешем де, жаңа айттым, өнерге қатысы жоқ. Дегенмен де, қазақтың әні мен күйін сүйіп тыңдайтын кісілер. 6-7 жасымнан бастап домбыра куржектеріне қатыстым. Сол кезде «Шыңжаң» телеарнасында «6.1» деген балалар бағдарламасының енді ашылып жатты да, қаладағы көптеген қзақ балалар домбыра үйрене бастадық. Телеарна арқылы оркестр болып та өнер көрсетіп жүрдік. Өнердегі ең алғашқы ұстазым Қытайдағы белгілі әнші Ақан Бақшайұлы болды.

      – Сол құмарлықтан басталған күйшілікке деген құлшыныс Қазақ жерінде тамырын тереңге қалай тартты?
     – Құжаттық жұмыстарым деркезінде бітпегендіктен Алматыға 2005 жылдың қазан айында келдім. Барлық оқу орындарында сабақ басталған. Неде болса бағымды сынап көрейін деп, Ж.Елебеков атындағы эстрада-цирк колледжінің директоры, дәстүрлі әнші Ержан Қосбармақовтың алдына бардым. Ол кісі аяқ астынан комиссия құрып мені тексерді. Тәуба, сынақтардан сүрінбей өткен болармын. Осылайша Ержан Қосбармақов ағамыздың арқасында оқуға түстім. Сол оқу орнында ҚР Еңбек сіңірген әртісі Қошқарбек Тасбергеновтен 3 жыл сабақ алдым. Ол кісі маған тек күйшілікті ғана емес, баладан адамға өзгеруді үйретіп, өмірді ұғындыра білді. Мені өзінің баласындай жан-жақтылы тәрбиеледі. Қошқарбек Тасбергеновтей ұстаз әлі күнге көрген жоқпын. Қадір тұтатын ұстазым қазір өмірде жоқ. Жатқан жері Жаннатта болсын. Мені үйіне тұрғызып, атамекенге келгенде бауырына басқан Бақытжан Сабыржанұлынан да үлкен қамқорлықтар көрдім. Ол кісі де қазір өмірден озып кетті. Осындай жаны жайсаң кісілердің арқасында Алматыдағы оқуымды тәмамдадым. Енді Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына оқуға тапсырайын деп жүргенімде ұстазым Қошқарбек: «Сен Астанаға кетесің»,- деді. Не үшін екенін түсінген жоқпын. Үш жыл тәрбие берген ұстазымның сөзін жерге тастамау керек. Бірақ Астана, Елорда деген ол кезде менің ойымда жоқ еді. Сөйтіп бірден келістім. Астанаға келген соң Қазақ ұлттық өнер университетіне оқуға түстім. Бұл жерде де Назгүл Шегебаева, Ақбота Түмбетова, Жанғали Жүзбай сияқты мықты ұстадардан тәлім алдым. Осылайша, Елордада 6 жыл оқып бакалаврды да, магистратураны да бітіріп шықтым. Көптеген концерттерге қатыстық. Шетелдерде болдық. Оқуды бітіргеннен бері «Ақ жауын» мемлекеттік камералық оркестрінде жұмыс жасаймын. Секен Тұрысбеков ағамның жұмысқа қабылдауы да өзгеше болды. Жұмыс іздеп ағамызға хабарластым. Ештеңе сұрамастан «кел, балам!» деді. Барсам оркестрмен отыр екен. «Алдыма келіп күй тарт» деді. Тіпті, аты-жөнімді, қайдан келгенімді де сұраған жоқ. Екі күй тарттым. «Домбыра ұстамағаныңа екі ай болыпты. Сен жаз бойы күрек ұстапсың ғой» деді. Шынымен сол жылы жазда үй салғанбыз (күлді). «Саусақтарың әдемі екен. Ана жерге барып отыр» деді. Осылай өткен жылы жұмысқа орналасқанмын. Басқа қосымша жұмыс істеп жүрген жоқпын. Секен Тұрысбековтың өзі бір үлкен мектеп қой. Ол кісіні үйреніп, қалыптасу үшін де біраз уақыт кетеді. Өнерден бөлек адамдық қасиеттерінің өзі бір төбе. Құдай бұйыртса, биыл докторантуға тапсырсам ба деп жүрмін. Университетте жүріп күйшілік өнерді ғылыми тұрғыда да зерттеп, көп мақалалар жарияладым. Пернебек Шегебаев ағамыздың жетекшілігімен «Алтай күйшілік дәстүрі» деген тақырыпта магистрлік диссертация жазғанмын. Дәулескер күйші Тайыр Белгыбайұлының бірнеше күйін нотаға түсірдім. Күйлері нотаға түспеген, батыстағы мықты күйші Рысбай Ғабдиевтің 25-тей күйін нотаға түсіріп, жазып дайындағанмын. Оны алдағы уақытта кітап етіп шығару ойымда бар. Осылайша 10 жыл бойы домбырамды серік етіп келе жатқан жайым бар. Үйренетін дүнием әлі көп деп ойлаймын.

     – Күйшілік салада жүргеніңе 10 жылдан асыпты. Бұл өнердің шыңына кез-келген қолына домбыра ұстаған жан шыға бермейтіні анық. Сен өзіңді қай деңгейдемін деп есептейсің?
    – Күйшілікте деңгей деген ұғым жоқ, онда бағыт болады. Әркімнің ұстанған бағыты әртүрлі. Егерде бағытың халыққа ұнап жатса деңгей деген сол деп ойлаймын өз басым. Мен әлі ондай бағыт қалыптастыратын кезеңге келе қоймадым. Біз колледжде, университетте сонау Кетбұғадан Қаршыға, Секенге дейінгі барлық қазақ күйлерін үйрендік. Мысалы, Секен аға «Көңіл толқыны» атты бір күйімен баршаға танылған күйші. 100-ден де көп күй шығарып, бір «Көңіл толқынындай» халыққа тарамаған күйшілер бар. Олардың кәсіби деңгейі жоғары болуы мүмкін. Көрдіңіз бе, бағыттары ұқсамағандықтан деңгейі де басқаша болып жатады. Бағыт іздеп жүрмін. Күй шығару қиын. Әннің сөзі болғандықтан халыққа түсінікті. Тек қана екі-ақ ішекті пайдаланып айтарыңды әуенмен жеткізу деген шебердің шеберінің қолынан келетін жұмыс. Өзімді мықты күйшімін деп айта алмаймын. Осы жолда келе жатырмын, еңбектеніп жүрмін. 
       – Шертпе күй мен төкпе күйдің қайсысын көп орындайсың?
   – Шертпе күйді де, төкпе күйді де орындай беремін. Бірақ, жаныма шертпе күйлер жақын. Нұрғиса Тілендиевтың, Алтай, Тарбағатайдың шертпе күйлерін жақсы көремін. Мысалы, шығыста да Адайдың, Құрманғазының күйлерін шертіп жүрген жас күйшілер бар. Бірақ, батыстың балаларына қарағанда бізге жігерлілік, екпін жетіспей тұрады. Өйткені, біздің өскен орта, туған топырағымыз ұқсамайды. Маңғыстаудың балалары батыр, мінездері де солай қалыптасқан. Тарих деген сол шығар. Шығыстың жайбырақат балалары батыстың күйлерін сәтті орындай бермейды. Ал, шығыс күйлеріндегі нәзіктікті батыстың жігіттері дәлме-дәл бере алуы екіталай. Бірақ біз қазақтың музыкасын ана жердікі, мына жердікі деп бөліп қарамауымыз керек. Қай жерде бір қазақтың дыңғыр еткен дыбысы болса, ол барша қазаққа ортақ дүние деп қабылдаған абзал. 
    – Әңгіме күйшілік жайында өрбіп жатыр. Кей күйшілер оркестрдің күйшілерін мойындамай жатады. Оған қандай ой қосар едің? 
     – Әрине, жеке орындаушы мен оркестр ұқсамайды. Күйді жеке орындағандай оркестрге түсіру қиын. Оркестр бірығай ырғақты, тәртіпті талап етеді. Дирижердың таяғына бағыну керек. Оған жеке орындаушының ішкі жан дүниесін қоса алмайсыз. Барлығы бір тәртіпке бағынған кезде өзгеріс болатыны сөзсіз. Негізінде қазақтың күйі ештеңеге бағынбайды ғой. Оркестр еуропалық стандарт. Ал, бағынған кезде күй өзгереді. Амал жоқ. Ол жеке де, оркестрмен де дәріптеуі керек. Тыңдайтын құлақ қалай болса да тыңдайды. Оркестрдің де артық тұстары бар. Әртүрлі аспаптар қосылады, бояу беріледі, түрленеді. Сөйтіп халыққа тіпті де әдемі жетеді. Кереғар кейбір ойлардың керегі жоқ деп ойлаймын. Тіпті, кейбір кісілер эстрадаға қарсы болып жатады. Мүмкін, күйшілік өнердің дамуы деп осыны айтуға болар. Біз Құрманғазының, Динаның заманын бүгінге сол қалпында әкеліп тели алмаймыз ғой.

      – Өзің күй шығарасың ба?

     – Шығарған күйлерім бар. Бірақ, көңіліме толмайды. Өзімнің ойымнан шықпаған туындыны халыққа ұсынғым да келмейді. Бір күй шығарсам да мықты туындыны дүниеге әкелсем деп ойлаймын.
       – Қаршадай кезіңнен атажұртқа бір өзің келіп табан тірепсің. Жат ел, жат жерде өскен бала үшін өзге ортаға бейімделу оңай болмаған шығар?
     – Қиналған кездерім болды. Бірақ, домбырасы да, атажұрты да құрысын деп ешуақытта қолды бірақ сілтеген емеспін. Шынын айту керек, ата-анамның «қойшы, балам! Қайтып кел, осы жақтан қытайша оқып ел қатарлы өмір кешерсің» деген кездері болды. Алматыға алғаш келгенде түсінбейтін нәрселер көп еді. Қазір қарасам соның көбі тұрмыстық қиындықтар екен. Ешқашан кимімді жуып, тамағымды дайындап көрмегенмін ғой. 15 жасыма дейін дайын астың иесі болып өскен маған барлығын өзім істеу керек болған кезде тым қиналып кеттім. Ал, оқудан, тілден, жазудан қатты қиналдым деп айта алмаймын. Өйткені, біздің тіліміз нота болды. Бірінші, Алла Тағала, екінші әке-шешемнің арқасы ғой. Олар экономикалық, рухани жақтан тынбай қолдау көрсетіп келді. Оқуымды бітіріп, жұмысқа шыққаннан бастап толығымен өз-өзімді қамтамасыз етіп, дербес өмір кешуді бастадым. Ата-анамды баға алатын дәрежеге, Құдай бұйыртса, 1-2 жылда жетіп қалармыз. Үйленсем әйел баға алуым мүмкін (күлді). Тойларға барып өнер көрсетемін. Бірақ той бизнесті бағыт етіп ұстанғым келмейді. Ол кәсіби деңгей емес. 
      – Қытайға жиі барып тұрасың. Ондағы іні-қарындастарың қалай өсіп келе жатыр?
      – Мен демалыс сайын барып тұрамын дегенмен 10 жыл өмірді сыртта көрдім. Ал ол кісілер сол баяғыдай ортада, сол бұрынғы үйде. Менің қаншалықты өзгергенімді толық сезіне алмайды. Менің ой-арманымды ондағы жақындарым түсіне бермейді. Мен де оларды түсінбей жатамын. Көзқарас жағынан бір-бірімізді ұнатпай қалатын кезіміз де жоқ емес. Қазақстанға келгеннен кейін тек өнерде ғана емес, өмірлік санамыз да осы ортаға бейімделіп қалыптасты ғой. Арандатып ешкімді жамандамаймын. Бұл шындық. Сондағы достарыммен бір дастарханда ұзақ отырып, арқа-жарқа әңгімелесе алмаймыз. Бір-бірімізді түсінуге тырысамыз. Өйткені, қазіргі күнде олардың арманы, талғамы басқа, біздікі басқа деген сияқты. Осында бірге келген Есқат деген досым бар, ол да осы Астанада білім алды. Оларға қарағанда екеміздің ортақ әңгімеміз көбірек. Іні-қарындастарым шынымен тілінен айырылып барады. Өз қарындасым да қытайша сөйлейді. Қазақшаны түсінгенмен оған сол тілде сөйлеу жеңілірек. Көпке топырақ шашудан аулақпын. Кейбір Қазақстанға келіп жатқан ағайындарымыз екі елді салыстыруға құмар. Бізде былай, мында неге бұлай деген сияқты дұрыс емес қөзқарастарын білдіріп жатады. Сәл ұқсамаса ұнатпай қалады. Неге орысша қатар жүреді деп ренжиді. Оларға мынаны айтар едім, – бұл жақта тарих басқа. Сіз тарихты өзгерте алмайсыз, – деп. Мен тіпті кейбір орысша сөйлеген достарыма да ренжімеймін. Өйткені менің көрген тарихымды олар көрген жоқ. Олар көрген өмірді мен бастан кешірмегенмін. Мені кең жайлауда қой бағып, емін-еркін жүрген малшылардан шыққан әке-шеше бағып қақты. Ал, осындағы достарым тарихтағы талай зұлмат заманның сарқыншақтары, әке-шешесі Кеңестік кезеңде өскен. Оның қалыптасу барысы мен менің қалыптасу барысым мүлде басқа. Бәрі уақыттың еншісінде. 2005 жылы алғаш келген кезімде телеарнадан дұрыс бір қазақша бағдарлама көре алмайтын едім. Қазір толықтай қазақтілді болып жатқан арналар қаншама?! Енді бір бес-он жылда толық қазақшаға көшуіміз әбден мүмкін. Оған мен сенемін. Ұлт ретінде даму үшін шеттегі әр қазақ атажұртына келіп тұрақтауы керек. Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ - қазақ емес, нағыз қазақ - домбыра» дегенді жұрт жеңіл түсіне салады. Неге домбыра? Домбыраның бойында қазақтың тарихы жатыр. Сол қос ішектен төгілген күйдің барлығының тарихы бар. Онда ұлттық рух бар, қазақтың қайғысы да, мұңы да, тарихы да қара домбырасында жатыр. Ұлт болып келесі дәуірге кету үшін өзімізді сапалы ете білуіміз керек деп ойлаймын. Қай қазаққа да болмасын ұлтқа, тарихқа деген сүйспеншілік керек сияқты. 
     – «Елге сәлем» атты концертте Венера екеуіңнің орындаған күйлеріңе жиналған жұрт ду қол шапалағымен қошамет көрсетті. Бұдан кейін бірлікте өнер көрсетуді жалғастырасыңдар ма? 
      – Венера тоғыз бірдей музыка аспабындай ойнайтын өте өнерлі қыз. Концертке бізді де шақырған соң өзгеше өнер көрсетсек дедік. Сөйтіп жетіген мен домбыраны қостық. Бұдан кейін де бірлікте өнер көрсету ойымызда бар. Негізінде, мен ұлттық аспаптардан құралған топ құрғым келеді. Ұлттық музыкамызды дәріптеуде өзгеше бір жаңалықтарды әкелсем, шетелдің музыкаларын ұлттық аспаптарымызға бағындырсам деймін. 
       – Орындалмаған қандай арманың бар?
      – Жас болған соң орындалмаған арманның құшағында жүреміз ғой. Кей кездері кіндік қан тамған жерді сағынасың. Дос-жарандарым көп. Бірақ туыстарымның барлығы арғы бетте екен. Соларды осында жинасам деп армандаймын. Оларды алып келу, әрине, менің қолымдағы жұмыс емес. Соған қарамастан жастарды, бауырларымды өзіме көбірек тартып жатырмын. Құдай қаласа, биыл қарындасым келеді. Туыс-туғандарымның балаларын аман әкеліп алсам әке-шешелері өздері-ақ келер. 
      – Арғы бетте қалған туыстарыңды тарихи Отанына жеткізсем деген асқақ арманың орындалсын! Бар қазақтың басының Көк тудың астында қосылсуына біз де тілектеспіз. Әңгімеңе рахмет!

        Әңгімелескен Майгүл СҰЛТАН,        «BAQ.KZ» 

толығырақ

 
      Әуелі өзін танып алмаған ел өзгеге өзін таныта алмайтыны анық. Бұл жолда Қазақстандағы қазақтардан қалыспай, кейде озық келе жатқан көршілес мемлекеттердегі қандастарымыздың еңбегін елемеуге болмайды. Әсіресе, Қытайдағы қазақтар әлемге қазақ атын паш ету үшін шелектеп тер төгіп келеді. Толайым табыстары да тамсандырмай қоймайды - талайы Гиннесс рекордтар кітабына да енді. Ал, бас бармақтан бастап бүгіп, солардың бірнешеуін санамалап көрейік:

1. 1111 метр қазы
 
     Қытай Халық Республикасының Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық өлкесі Тарбағатай аймағының Дөрбілжің қазақ ауданында «Қазақ ұлтының дәстүрлі тағамдары» жәрмеңкесінде Гиннестің рекордына қазақтың қазысы ұсынылды. Бұл қазыны жасаған - Емілдің іскер азаматы Жарқын Бармақұлы. Қазының жалпы ұзындығы - 1111 метр. Ал салмағы - 4572 кг. Суреттегідей диаметрі 6.5 метр алып табаққа қойылған кезде айналма қабаты 71 қатар, ал биіктігі 4 метрге жеткен. Жалпы қазыны жасап шығуға 44 жылқының еті кеткен көрінеді.

    Бір қызық дерек, осы қазының тек он метрі бәссаудада сатылыпты. Қызу бәсеке барысында 10 метрлік қазыға бір кәсіпкер ұйғыр азаматы 12700 долларға дейін ұсынса, «Жібек жолы» компаниясының директоры Майра есімді қазақ қызы 14200 долларға дейін, ал тағы бір қытай азаматы 16000 доллар шығаратынын айтқан. Ең соңында «Сая» өнер мектебінің директоры, жас ағартушы Бағдана Әділқанқызы 20000 долларға жуық бағамен сатып алған. Небары, 10 метр қазының осындай бағаға сатылуының өзі бір рекордқа татитыны рас.

    

  2. Етегі 50 қатпарлы көйлек

койлек

     Шыңжаң қазақ мәдениеті ғылыми қоғамы ұлттық киім-кешек, қолөнер, кестешілік тобының басшысы Зиятхан Айдарханқызының мұрындық болуымен еуразиялық киім көрмесіне апарған ұзындығы - 3,37 метр, етегінің кеңдігі-12,30 м, елу қатпарлы үлкен қазақ көйлегі Гиннесс рекордтар кітабына енгізілді.

3. Ең кішкентай домбыра  

кишкентай домбыра       Қытайда тұратын қазақ жігіті Болатбек Кәрімханұлы жасаған шынашақтай домбыра Гиннестің рекордтар кітабына енді.

      Домбыраның ұзындығы - 4 сантиметр 5 миллиметр, ені - 1 сантиметр 4 миллиметр. Оны жасаған 29 жастағы Болатбек Кәрімханұлы Қытайдың Алтай аймағына қарасты Буыршын ауданы Егізтөбе ауылында дүниеге келген. Мамандығы - электрик.

4. Ең үлкен таба нан 

улкен нан      Шанхайдағы қазақ шеберлері пісірген «Ең үлкен таба нан» Гиннестің рекордтар тізіміне енген. Таба нанды пісіруге 8 қап ұн, 97 литр сиыр сүті, 200 жұмыртқа, 6 келі сары май жұмсалған. Бұл таба нанның диаметрі - 2,53 м, қалыңдығы - 14,5 см.

 5. Алтай қазақтарының 56 түрлі шайы  

келин шай       Алтайда (Қытайда) қазақтар 56 түрлі шай даярлап, Гиннесс рекордтар кітабына енгізген.

      Алтай қалалық партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің бастығы Серік Әбдіғали шайды үш тоққа бөледі. «Біріншісі - дәстүрлі шай. Оған әдетте ішіп жүретін сүт қосылған шайдың түрлері жатады. Олар - қызыл шай, кемпір шай, бала шай деген секілді болып кете береді. Ал екіншісі - мәнерленген шай. Яғни, тары салынған, ірімшік салынған, май қатқан, сүйек қосылып қайнатылған шайдың түрлері. Үшіншісі - дәрілік шай түрлері. Оған әртүрлі дәрілік өсімдіктер қосылып қайнатылған шайдың түрлері жатады» деп сипаттайды ол.

6. Әлемдегі ең үлкен сырмақ  

null     Жақында Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы өлкесі Мори ауданындағы қолөнер шеберлері әлемдегі ең үлкен сырмақты басып шықты.

      Қытайлық Тяньшань ақпарат порталының жазуынша, ағымдағы жылдың 29 қаңтар күні ҚХР Шыңжаң Ұйғыр автономиялық өлкесіндегі Мори ауданының тігіншілері әлемдегі ең үлкен киіз үй мен сырмақты жасап болып, туристерге көрсеткен.

       Диаметрі 32 метр, шеңберінің ұзындығы 101 м, ауданы 803.8 шаршы метр болатын бұл сырмақты жергілікті 33 қазақ тігінші әйел 5 айдай уақыт жұмсап, жасап шыққан. Сырмақтың үлкендігі соншалық, оның үстіне 2000 адам малдас құрып жайғасып отыра алады екен. Сондай-ақ осы елді мекенде әлемдегі ең алып киіз үйдің орналасқанын да айта кеткен жөн.

 

      Бұл киіз үй мен сырмақ, "Ең үлкен қазақ киіз үйі" және "Ең үлкен қазақ сырмағы" екі аталымы бойынша Гиннестің рекордтар кітабына кірген.

     Жобаның бас тігіншісі Айымхан ханым: «Қазақ сырмағының көптеген түрлері бар, бұл гүлді оюмен көмкерілген сырмақ - ең қарапайым түрі. Бірақ бұны жасаудың өзі көп еңбекті талап етеді. Бір сырмақты толығымен басып, ою салып шығу 11 кезеңнен тұрады. Әдетте, бір тігінші әйел ұзындығы 4 метр болатын қарапайым сырмақты жасап шығудың өзіне бір жарым жылдай уақыт жұмсайды. Ал біз әлемдегі ең үлкен сырмақты 5 айға жетпес уақытта жасап шықтық», - дейді.

     Жобаға қатысушы, жасы 66-ға жеткен, ісмер тігінші Алтын әжеміз былай дейді: «Қазақ сырмағы көшпенді мәдениеттің бір көрінісі. Ол алып жүруге қолайлы, суыққа төзімді, өзі әдемі және көп жылдар бойы қолданысқа жарамды. Біздің бұл сырмақты тігуіміздегі мақсатымыз - қазақтың осындай керемет мәдениеті мен қолөнерін барша жұртшылыққа паш ету, келесі ұрпаққа жеткізу».

     Жергілікті биліктің қолдауының арқасында Қытайдағы бұл аудан қазақ тігіншілік өнерін дамытуды қолға алып отыр. Ауданда 2 тігінші серіктестік, 18 кооператив жұмыс жасайды, 4000-ға жуық жергілікті тұрғын тігіншілік жұмысқа тартылған. Ауданнан шыққан өнімдерді туристер сатып алады, сондай-ақ Қытай нарығында зор сұранысқа ие.
                                               *** 
    Қытай қазақтары бұнымен шектеліп қалмады және шектелетін де түрі жоқ. Бұған дейін «Кеңес» күйін 10 мың шыңжаңдық қазақтың жиналып, бір мезетте тартуы рекорд ретінде тіркелген. Тағы да 10 мыңнан астам адам «Қара жорға» биін билеп, Гиннестің рекордтар тізіміне енгені мәлім. Бізге беймәлім рекордтар да бар шығар. Осының барлығы қазақ мәдениетінің, өнерінің қаншалықты сан-қырлы, көркем, бай екенін көрсетеді. 

           Ербол ЖАНАТ  

       http://www.inform.kz/kaz/article/2763227

толығырақ

      Ел аузында «Қазақ кестесінің мекені» атанған Қытайдың Санжы Облысына қарасты Мори қазақ втономиялы ауданында әлемдегі ең үлкен киіз үй жасалып, алып сырмақ тігілді.

     Қытай журналистері жарыса жазған жаңалықтарға сүйенсек Шыңжаңның Мори ауданында тігілген киіз үйдің жалпы диаметр көлемі 1175 m², биіктігі 18,5 метр болып, күлдіреуіштен басқұрға дейін 13,5 метрді құраған. Керегесінің биіктігі 5 метр, уықтың ұзындығы 6 метр болған алып ақ орданың шаңырағының диаметрі 8,5 метр екен. 
       Ал, киізүйдің төріне салынған сырмақтың диаметрі 32 метр, айналма ұзындығы 101 метр ұзындықта болып жалпы көлемі 803,8 m²-ді құраған. Оған 2000 адам малдас құрып отыруға болады. 
     Мори аудандық үкіметінің қолдауымен сондағы «Меруерт» кестешілік коперативі шеберлерінің қолынан шыққан киіз үй мен сырмақты дайындауға 5 млн. юаннан (шамамен 850 мың АҚШ доллары) аса қаражат жұмсалған. «Меруерт» кестешілік коперативінің басшысы Азат Әбейұлының айтуынша тек сырмақты тігуге 32 адам 3 ай уақыт жұмсаған. 

     http://baq.kz/kk/diaspora/1282#

толығырақ

     Қытайдағы қазақ ғалымы, Үрімжі ауруханасының аға дәрігері Жасарат Жәлелұлының медицина саласына енгізген жаңалығы талайды таң қалдырды. Оның емдеу тәсілінің артықшылығын Қытай және АҚШ мамандары мойындап отыр. 

       Жасарат Жәлелұлы медицинаға киіз үй үлгісіндегі тігіс түрін енгізіп, бұл еңбегін алды­мен Қытайда, одан кейін АҚШ-та патент­теген. Адам емдеуде бес мың жылдық тарихы бар Қытай елінде тосын жаңалық ашқан дәрі­гердің аталған тәсілі ұлттық ерекшелігімен де құнды. Ғалымның киіз үй формасындағы тігісінің көптеген артықшылығы бар көрінеді. Соның бірі ретінде адамның сынған сүйегіне ота жасап, оны әлгі әдіспен тіккеннен кейін гипспен қатырудың қажеті жоқ екенін айтуға болады. Ж.Жәлелұлы бұл ем түріне «киіз үй үлгісіндегі ота жасау әдісі» деп ат қойыпты. Қазақ ғалымының кәдімгі қазақы етікке байланысты тағы бір соны жаңалығы бар. Атап айтқанда, ол адамдарда, әсіресе, спортшыларда жиі кездесетін өкше тірсегінің үзілуін пышақ тигізбей, кәдімгі қазақы етікпен емдеуді қолға алған. Мұнда науқас ем алу кезінде төсекке таңылып жатпайды. Керісінше, әлгі етікті киіп алып, үш мезгіл билейді. Маманның бұл соңғы жаңалығын әзірге Қытай жағы патенттеп беріпті. Дәрігер алдағы уақытта осы ғылыми жобасын Еуропаға таныстыруды жоспарлап отыр.
    Айта кетейік, Жасарат 1985-1990 жылдар аралығында Шыңжаң медицина институтында білім алған. Кейін медицина университетінде ұзақ жыл қызмет жасап, медицина ғылымының докторы дәрежесіне дейін көтерілді. Қазір Шыңжаң автономиясының сүйек ауруларын зерттеу орталығында қозғалыс медицинасын зерттеу бөлімінің меңгерушісі міндетін атқарады. Сонымен бірге Шыңжаң дәстүрлі қазақ медицинасы қоғамының алқасы.Жасарат Жәлелұлы өз өнерін ұштай түсу үшін Бейжің қозғалыс медицинасын зерттеу орталығы Шанхай Хуашан емханасының сүйек бөлімі, Шанхай университеті биодинамикалық зерттеу орыны, Шанхай Фудан университеті биомедицина зерттеу орыны, Гуаңжоу Жұңшан университеті молекулалық биологияны зерттеу орыны сынды ғылыми-зерттеу орталықтарынан тәжірибеден өткен білікті ғалым. Ол 2009 жылы Шыңжаң медицина университетінің таңдаулы ғылыми қызметкері болып бағаланды; 2010 жылы Жұңхуа медицина қоғамының 12 кезекті сүйек аурулары ғылыми талқы мәжілісінде және 5 кезекті халықаралық COA ғылыми талқы жиналысында арнайы марапатқа ие болған. 

    http://baq.kz/kk/diaspora/1280

толығырақ

Фото kaztube.kz сайтынан алынды

Фото kaztube.kz сайтынан алынды

  Өткен аптада Қытайда тұратын қандасымыз, әнші Арай АЙДАРХАН Алматыға келді.  Бұл қай Арай десеңіз, Күншығыс елінің Сhinese idol («Қытай тыңдап тұр») музыкалық байқауында ақтық сынға дейін жетіп, күллі Қытайдағы 6 үздік орындаушының қатарына кірген әнші. Тек бұл жобадан өзге бүкілқытайлық бірнеше байқауға қатысып, алғашқы бестіктің ішіне де енген. Өнерімен, талантымен миллиард тыңдарманды тәнті еткен әнші «Қала мен Дала» газетіне арнайы сұхбат берді.

       – Арай алдымен өзің жайлы білгіміз келеді?
       – Қытайдың Алтай аймағында өмірге келдік. 1990 жылғымын. Әсілі, сексенінші жылдың аяғында туғам, бірақ тізімделіп болғанша, 90-шы жыл да тақап қалған ғой (күліп). Әкем Айдархан Қабдолла Қытайдағы атақты палуан. Үйде 4 баламыз. Кенжесімін. Бала кезде әкемнің ізін қуып, біраз уақыт күреспен айналыстым. 2004 жылы Астанадағы Қажымұқан атындағы спорт интернатында машықтандық. Бірақ, көлік оқиғасына ұшырағаннан кейін, күресті тастауға тура келді. Содан бері әнге деген ықыласым ауып, біржолата музыкаға кеттім. Бұл салаға кешігіңкіреп келген адаммын.

       Ән айтқанды бала кезден ұнататынмын. Бірақ, мұны кәсіп қылам деп ойламағам. Алғашқы арманым, әрине, палуан болуы еді. Өйткені, әкемізге қарап өстік қой. Ал әкеміздің кезінде «есік ашылған» жоқ. Қытай – жабық мемлекет. Әкеміз елдің өз ішінде танымал болғанмен, сыртқы жарыстарға шыға алмады. Менен палуан шығару о кісінің де арманы болатын. 

     Әлгі оқиғадан кейін күрестен қол үздім. Қайғырып, біртүрлі көңілім құлазып жүрді. Арманымнан алыстап кеттім. Сондай көңілсіз күндерді музыка жазады ғой. Ән – емші. Өстіп жүргенде, аяқастынан музыкамен ауырып қалдым.

     – Қытайдағы бірнеше музыкалық байқауда үздіктердің қатарынан көрініпсің. Сенің жетістігіңді атажұрттағы ағайын естіп-біліп отыр. Дегенмен, бұл қандай байқау, жалпы іріктеу қалай жүрді, конкурстарда қазақ әндерін орындадың ба? Осы туралы айта отырсаң.   
      – Алғашқысы American Idol (Америка шолпаны) атты АҚШ-тағы ірі жобаның Қытайдағы нұсқасы.  Сhinese idol деп аталады. Осы байқауға қатыстық. Нәтижесінде 6 үздік әншінің қатарына кірдім.
        Қытайда халық көп қой. Іріктеу алдымен жергілікті жерлерде жүрді. Ірі қалаларда өткен іріктеуге 10 мыңнан (!) астам адамнан қатысты. Конкурс ең соңында Шанхайда өтті. Алдымен Пекиндегі іріктеуден өттім (өзім осы қалада оқимын). Шанхайға барлығы 125 адамды таңдап алды. Кейін бұлардың арасынан 70 әншіні сүзіп алды.  Бұдан 40, одан 20, одан кейін 12 әнші қалдық. Осы 12 әншінің ішіндегі алтауымыз ақтық сынға шықтық. Жарыс жарты жылға созылды.
      Ақтық сында «Сонау алыс жайлауда» деп аталатын қазақтың әнін орындадым. Бұл әннің қытайша нұсқасы бар. Халық кәдімгідей жақсы көреді.  Алтайдағы ел Ақсайға ауа көшкенде, осы көшті бастап шыққан батыр сүйген жарынан көз жазып, таба алмай қалады. Ақсайда, негізінен, дүнгендер қоныс тепкен. Қазір мұнда қазақ ауданы бар. Міне, солар шығарған ән.
      Бұл ән бүкіл Қытайға танымал. Содан соң өзімнің «Дос» деген әнімді орындадым. Қазақша-қытайша аралас. Қайырмасы: «Ұмытпаспын айтқан сөзіңді, үмітке толы сол бір көзіңді». Осы екі шумағы қазақша айтылады. Бұл ән хитке айналды. Қазір тыңдармандарым, қытай болса да, тілі келмесе де осы екі ауыз қазақша сөзді жатқа біледі. Осы екі шумақ арқылы қазағымды әлемге таныттым деп ойлаймын. Жырақта жүргеннен кейін, орайы келсе, қазақ әнін қытай тыңдарманының санасына сіңдіруге тырысамын.
      – Қытайдың негізгі арнасы «CCTV-3» ұйымдастырған телешоуда да топ жарыпсың…        


      – Бұл да әзір Еуропада танымал конкурс. Rising star деп аталады. Пекинде өтті.  Оған да қатыстық.

     Өз басым «Азия дауысын» көп көргенмін. Әсіресе, 90-шы жылдары байқау қатысушылары орындаған әндер тамаша болатын. Оның ішінде қазақтың атақты палуаны Қажымұқанның туған немересі, сазгер Бақытжан Қажымұқановтың «Таңғы жас» деп аталатын әнін таңдап алдым. Мелодиясы, мақамы да ескірмеген тамаша туынды.  Бірақ, қазір ұмыт қалды.
       Осы әнді орындадым. Қытайлар бір ауыз сөзін түсінген жоқ. Бірақ, ерекше бағалады.  Ал қазылар алқасы бұл әннің 20 жыл бұрын жазылған ән екеніне сенген жоқ. Байқаудан 5-ші орын алдым.
        Қазақта сол кездің өзінде эстрада, былайша айтқанда, поп-мюзик болған. Мен мұнымен мақтанамын. «Азия даусының» архивін қайта ашу керек.
       – Қытай тыңдарманының талабы, талғамы қандай өзі? 

      – Тыңдарманның әнді қабылдауының өзі белгілі бір елдің табиғатына, халқының болмыс-бітіміне, тұрмысына тікелей байланысты. Қытайда соңғы жылдары шоу-бизнес қатты дамыды. Сосын осы шоу-бизнеске баға беретін, түрлі байқауларда әділқазы болатын адамдардың да деңгейі өсті. Олар сенің көзіңе, көңіліне қарамайды. Әрқашан әділ бағасын береді.

      – Алдағы жоба-жоспарларың жайында білгіміз келеді?
     – Мақсатым – альбом шығару. Біраз әннің басы құралған сияқты. Жақсы ән жазсам, бірден қазақ тыңдарманымен бөлісемін. Өйткені, алдыңғы кезекте солар үшін жазамын. Иә, Қытайдағы біраз байқауға қатыстым. Бірақ, Қазақстаннан шақырту түссе, бүгін-ақ келуге әзірмін. Шетелде жүріп қазақтың атын танытуды өзіме міндет санаймын.
     – Тыңдарман ретінде қай қазақ әншісінің шығармашылығы ұнайды?
    – Батырхан Шүкеновтың әндерін ерекше жақсы көремін. Роза Рымбаеваның 30 жыл бұрын жазылған әндері әлі күнге дейін жүрегімді тербейді. Ілгеріде «Азия дауысын» жиі тамашаладым дедім ғой. Сол кезгі қазақ музыкасы дүниежүзімен деңгейлес еді. Мысалға, «Роксонаки» деген топ болды. Қазақша рок айтты. «Сөйлеп қал, сөйле тілім, арыс келді» деп әндететін.  Осы топтың «Тіл» деп аталатын пластинкасы бар. Тапсаңыз, тыңдауға тұрарлық дүние. Қыдырәлі Болманов орындаған «Сүгірдің әні» де сақтаулы. Сол кезгі әнге деген талап, талғам жоғары еді. Идея, ой бар болатын. Бірақ, аспап, техника нашар болды.
         – Ал қазір ше?                                                      
     – Бізде шоу-бизнесі әлі қалыптасқан жоқ. Той бизнес бар. Тойда адамның көңілін көтеретін, арқасын терлетіп билететін әндер шырқалады. Негізінен, адамдарды шаршатпайтын әндер. Тойда, мейлі, ол жылауық ән болсын, өзіңнің жүрегіңнен шыққан, орыстар айтатындай «идеальный» әнді орындай алмайсың. Бұл дұрыс немесе бұрыс деп айта алмаймын. Әсілінде, той-бизнес шоу-бизнестің бір саласы ғана. Солай болуы керек еді.
      – Қытай әншілері де тойдан тапқан табыспен күн көре ме?
    – Қытай әншілері, шоу-бизнес жұлдыздары табысын концерт арқылы табады. Тойдан табыс табу деген түсінік жоқ демеймін, бірақ жоғарғы дәрежедегі, танымал әншілер тойға бармайды. Маңайламайды да. Білсем, бізде керісінше. Кімнің аты танымал, әндері елдің аузында жүрсе, ендеше, оның бағасы да тоймен өлшенеді. Ең қымбат дегенім ғой. Оның үстіне Қытайда жан саны көп. Бізбен салыстыруға келмейді. Қазақ әншісі Алматыдағы алаңды толық толтыру үшін қазақ эстрадасының өзі бір тілді болуы керек. Тұнық қазақтар таза қазақша тыңдайды. Бірақ, біз бір тілді мемлекет емеспіз ғой. 

      – Біз өзге тілдің бәрін білеміз…

      – Өзге тілді білу өнер, негізі. Бірақ, өз тіліңді, діліңді, қаныңды  ұмыту дегенді білдірмейді. Біз бөтен елде өстік, ержеттік. Тілді ұмытқан жоқпыз.
        Қазақстанға алғаш 2004 жылы келдім. Өтірікші болмайын, бірақ, ол кезгі Астана 90 пайызға орысша сөйлейтін. Ол кезде баламыз. 14-15 жастамын. Қазақша сөйлесем, ел біртүрлі қарайды. Кейбіреулер, тіпті, ренжиді.  Уақыт өте келе қазақша сөйлеуге ұялатын жағдайға жеттім. Дүкенге барғанда қарадай қысыламын. Алатын затымды айта алмай, ең аяғы нұсқап көрсетіп, «анау бір, мынау бір зат» деп әуреге түсетінмін. Орысша білмеймін, өйткені. Мүлдем білмеймін. Шынымды айтайын, сол кезде іштей қатты қапаландым. Өз жерімде жүріп мылқауға айналғаным қалай? Тәуелсіз ел дегендегі түрі осы ма? Ол кезде Алтайда қазақ ашқан дүкенге барып, қазақша сөйлеп тауар аламыз. Кейбір қытайдың өзі қазақша сөйлейді. Сөйлейді дегенім өз алдына, қазақшаға судай, мақал-мәтелдеп кетеді.
      Содан 10 жыл өткесін Астанаға қайта оралдым. Қуанып қалдым. Қазақша сөйлейтіндер көбейіпті. Бір асханада отырдық. Көбі қазақша сөйлеп отыр. Арқам кеңіп қалды. Өзгеріс бар екен. Бұрынғыдан көп жақсы. Сосын орыстар да басылған сияқты. Қазақша сөйлейтіндерді кездестірдім. Бұл да болса жақсылық. Тіпті, жақсы болса екен… Қытайда солай. Қытайша сөйлемесең, қытайша ұқпасаң, жұмысқа алынбайсың,  өмір сүре алмайсың. Бізде сондай күнге жетсек деп армандаймын.
      – Рахмет!

      Әңгімелескен, Думан БЫҚАЙ
      dalanews.kz
     Толығырақ: http://alashainasy.kz/culture/milliardtyi-moyyindatkan-kazak-66139/

толығырақ

         

      Жақында қандастарымыз Қытайдағы «Шыңжаң» телеарнасы арқылы айтыс ақындарын саралайтын «Жез таңдай» атты өнер сайысын тамашалайтын болады, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.  

    «Шыңжаң» телеарнасы, ШҰАР Қазақ айтыс зерттеу қоғамы және «Саңлақ» серіктестігі бірлесіп өткізгелі отырған телеайтыстың талқы жиыны жақында Үрімжідегі «Шыңжаң» телеарнасының жиын залында өтті. 
      Естеріңізде болса, «Шыңжаң» телеарнасы өткен жылы «Қазақстан дауысымен» желілес «Күміс көмей» атты әншілерді анықтайтын музыкалы тележобаны сәтті аяқтаған болатын. Ал, бұл жолы өткелі отырған сайыс жыр саңлақтарын сұрыптауға арналмақ. Оған бүкіл Қытайдағы 18 жастан жоғары айтыс ақындары қатыса алады. 
«Шыңжаң» телеарнасы директорының орынбасары Қанат Ережепұлының сондағы «Қазақ» радиосына берген сұхбатында былай дейді: «Былтыр бастаған «Күміс көмейдің» нүктесін қойдық. Қытайда ақындар айтысы облыс, аймақ, аудан деңгейінде көптеп өтеді. Бірақ біз төл өнерімізді тевизиялық деңгейге көтеруді, арнайы жоба жасаумен ақындарға да телеарнадан орын беруді мақсат тұтып отырмыз. Үлкен айтыс сахналарына шыға алмай жүрген талай ақындарымыз бар. Осы ретте соларға да орай жаратпақпыз. Әсіресе біздің көздегеніміз – жастардың арасынан нағыз ақынды шығару. Кейін бұл жобаны дамыта келе қазақстандық ақындарды да қамту ойындамыз».

      Жарыстың ережесімен таныстырған Қ.Ережепұлы жеңімпаздарды аса әділдікпен бағалау үшін көрермендердің де дауыс беруге қатыса алатынын жеткізді. 
     «Жарыс қара жарыс, саралау жарысы және шешуші жарыс сынды үш кезеңнен тұрады. Яғни қара жарыста 48 ақынды таңдап алып, одан 24 ақынды саралап шығамыз. Олардың арасынан мықты деген 12-сі тағы да келесі кезеңге өтіп отырады. Осылайша, сарапталған сегіз ақынның төртеуі шешуші жарысқа өтеді. Шешуші жарыста бақ сынасқан төрт ақынның ішінен ең жүйрік жыр майталманы таңдалатын болады. Ақынның ақтаңгерін анықтаудың әділ өтуі үшін біз 60 пайыздық дауысты қазылардың төрелігіне қалдырып, ал 40 пайыздық дуысты көрермендердің таңдауына беріп отырмыз»,-дейді ол.

        Майгүл СҰЛТАН

       http://baq.kz/kk/diaspora/1270

толығырақ

     Тәуелсіздік алғалы бері алыс-жақын шет елдерден миллионға жуық қандасымыз тарихи отаны Қазақстанға көшіп келді. Жылап көрістік, қуандық, төрімізден орын бердік. Қандастардың Қазақстанға келуі елімізде қосымша жұмысшы күшін еселеп, білікті, кәсіби деңгейі жоғары мамандардың қатарын арттырғанын мойындауымыз керек. 

     Амантай Қабденұлы. Ол 1981 жылы Қытайдың Үрімжі ауданы, Тяншан ауылында дүниеге келген. Атажұртқа 2009 жылы табан тіреді. Кино саласының білікті маманы, дыбыс режиссері, өнертапқыш. Әлем киногерлері шеше алмаған проблеманы шешкен. Сөйтіп, Қытайда СЕНСАЦИЯ жасаған. Осы жаңалығы үшін Амантай бауырымызға Шыңжаңнан көлемі 180 м2 болатын "пентхаус" деп аталатын үй сыйға берілген. (Пентхаус - көп қабатты тұрғын үйдің жоғарғы екі қабаты). Қысқасы, барлық жағдайы жасалған. Бірақ, ол осы тәжірибесін, білімін қазақ елінің өркендеуіне жұмсаймын деп келген.

 

       Бала кезінде Амантайға әкесі қазақтың жыр-термелері жазылған таспа (аудиокасета) әкеліп береді. Тыңдайды. Тебіренеді. Бұған дейін таспадан қытайдың ғана дауысын тыңдап жүрген ол «бұған қазақтың да дауысы жазылады екен ғой» деп таң қалады. Бір жағынан балалығы шығар. Осы қызығушылығы Амантайдың мектеп бітірген соң дыбыс режиссері мамандығына оқуға түсуіне себеп болады. Шыңжаңда білім алып жүріп, Қытайдың әйгілі ССТV телеарнасында жұмысқа кіреді. Ол жерде миллион режиссердің арасынан суырылып шығып, жұмысқа қабылдану да оңай емес. 7-8 жыл сонда жүріп 3000-ға жуық фильмнің дубляжын жасайды. Дыбыс жазудың қыр-сырын әбден меңгереді. Амантай мұнымен тоқтап қалмай, одан әрі кәсіби деңгейін көтеруді ойлайды. Кейін Шыңжаңдағы киностудиялармен байланысып, Ерлан Сәбиханұлы деген азаматтың қолдауымен киноның дыбысына режиссерлік етуге бел буады.

       Онда Амантай Қытайдың 20 шақты киносына дыбыс режиссері болады. Ауылда өскен қаршадай ғана қазақ баласының кәсіби өсуі, «ӨНЕРТАПҚЫШ» ретінде танылып, жаңалық ашуы да осы кездер еді. «Әдеттегідей киноның дыбысына режиссерлік етіп жүргенде кейбір қиындықтарға кезіктім. Сосын оның шешу жолдарын іздедім, таптым, Аллаға шүкір. Бұл Қытай телеарналары жаңалықтарда жарыса айтқан СЕНСАЦИЯ болды» деп еске алады қандасымыз.

       Қандасымыз тап болған қиындық бұған дейін әлем киногерлері шеше алмай келе жатқан проблема болатын. Мұны осы саланың мамандары жақсы түсінеді. «Түсірілім кезінде дыбыс режиссері бумды, микрофонды ұстап тұрады. Бірақ, дыбысты тыңдай алмайды. Алайда, дыбысты тыңдау камераға түсіріп тұрған оператордың да жұмысы емес. Оның жанына барып құлаққапты кисең, операторға кедергі келтіресің. Сосын осыны шешудің жолын іздедім» дейді Амантай. Осы ізденістің соңы қандасымыздың өнертапқыш ретінде танылуына әкеледі.

       Сондағы Амантайдың ойлап тапқаны - осы өте қарапайым ғана дыбыс жазу құралы. Бұрыннан қолданылып жүрген кабельдің бойына құлаққапты (наушник) орнатқан. Сөйтіп, түсірілім кезінде өзі ұстап тұрған бумнан (микрофон) дыбысты оператордың көмегінсіз жеке өзі тыңдай алады. Бұл құралға Хабар арнасының Еділ Ермекбаев сынды тәжірибелі мамандары жоғары баға берді. Ал, ұлттық арнаның қоюшы режиссері Серік Ыбырайым мен жеке продюсер Сәбит Әбдіхалықов фильм түсіру барысында осы құралдың игілігін көрген. Қысқасы, Амантайдың жаңалығы отандық кино өндірісіне жаңа леп әкелді. Бауырымыздың ендігі арманы осы құралды патенттеп, Қазақстанда өндіру.

          Бекарыс НҰРИМАН

         http://baq.kz/kk/diaspora/1271

толығырақ

буркит-11

      Қазақ ұлтының қанына сіңген, көшпенділер өмірінен берік орын алған үлкен өнердің бір түрі – құсбегілік. Адамзат тарихындағы елеулі жаңалықтардың бірі де дәл осы құсбегілік өнер. Ұлы Абайдың мынандай өлеңі бар:   Құсты жисаң – бүркіт жи,  Қыс тоныңды түлкі етер. Бұлғын, сусын киінтіп, Азбас, тозбас мүлкі етер. Өнердің бұл түрі қазаққа етене жақын болғандықтан, құсбегілік біздің ұлтымыздың ерекшелігін айқындап, болмысын айшықтайтындай. Оған дәлел ретінде әлемдегі бірде-бір елдің мемлекеттік рәміздерінде кездеспейтін қыран бүркіттің тек Қазақстанның ғана Туында көрініс тапқандығын айтуға болады. Сонымен бірге құсбегілікті Ұлттық спорт түрінің бірі ретінде кіргізген де қазақ елі. Бүгіндері тіпті шет жұрттағы қандастарымыз ата дәстүрімізді жалғастырып, ұрпаққа аманат етіп келе жатқаны қуантады. Жуықта Қытайдың Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында халықаралық «Қытай-шіңгіл Халықаралық Салбурын» мерекесі өтті. Бұл шараға Моңғолиядан, Қытайдан, Қазақстаннан шақырылған арнайы қонақтар қатысты. Осы орайда атау­лы шараға Қазақстаннан қатысқан «Жалайыр Шора» құсбегілер мектебінің директоры, «Қыран» федерациясының атқарушы директоры, журналист-этнограф Бағдат Мүптекеқызы, «Фотоөнер» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, «Жас Алаш» газетінің фототілшісі Асылхан Әбдірайымұлы және «Алматы ақшамы» газетінің фототілшісі Сәрсенбек Қызайбекұлымен кездесіп, сапардан кейінгі әсерлерін сұрап, әңгіме өрбітудің сәті түсті.

Буркккит

     Асылхан Әбдірайымұлы: –Ха­лықаралық Қытай-Шіңгіл Салбурын салтанатын тамашалауға жергілікті және шетелдерден арнайы келген көрермендер саны отыз мыңға жуықтады. Салтанатты іс-шараның шымылдығы сап түзелген шерумен ашылды. Бұл салтанатқа шақырту алғанымыздың өзі біз үшін үлкен мәртебе. Өткен жылы көптеген тарихи жерлерімізді түсіріп, фотосаяхаттар өткіздік. Қытай аймағындағы фотосуретшілермен Сәрсенбек жақсы байланыс орнатқан. Осы орайда Ұлытауда өткізген фотосаяхатымызға Алтай өңіріндегі фотосуретшілер қоғамы төрағасының орынбасары Серік Мұқыш пен «Шыңжан» суретті журналының бас редакторы Серік Нұрлыбайды шақырдық. Олар Ұлытау өңірінің табиғатына тамсанып қайтты. Кейіннен бізге хабарласып Салбурын салтанатына шақырды. Бұл шара барысында құсбегілік жайлы ғылыми конференция болатынын, біздің елден де маман қатысса жөн болар еді деген ойын жеткізді. Сәрсенбек бұрыннан құсбегілік пен саятшылық өнерді түсіріп келеді. Содан ақылдасып, бізбен бірге Бағдат Мүптекеқызының болғанын қаладық.

Асылхан
      Іс-шара салтанатты түрде ашылған соң, саятшылыққа қомданған бүр­кіт­тердің топтары арнайы таныс­ты­рылды. Бұл күнгі саятшылық өнерімен жұртшылықты тәнті етер құсбегілерге сәттілік тілеп, қонақтар ізгі ниеттерін білдіріп жатты. Аудандық көркемөнерпаздар үйірмесі атынан қойылған шағын концерттік бағдарлама жиналғандарды бір желпінтті. «Дала көкпарына» қатысқан 50 көкпаршының қимыл-қарекеттері көпшілікті ерекше қызықтырды. Ал «Саятшылық» бөлімінде қанатын қомдаған сексеннен аса бүркіттің отызы қоянға, қарсаққа, түлкіге және қасқырға түсті. «Қазақ төбеті» бойынша арнайы көрме өткізілді. Көрмеге қатысқан қырық төбетті сан қырынан тамашалағандар оларды сатып алуға өтініш білдірді.
     Біз барлық көріністерді суретке түсіріп алдық. «Шыңжан» суретті журналының бас редакторы Серік Нұрлыбай Үрімші қаласында жергілікті журналистермен кездесу ұйымдастырды. Бұдан соң Құбының құмын араладық. Жалпы, біздің сапарымыздың негізгі мақсаты екі арада ынтымақтастық, байланыс орнату еді. Фотосурет арқылы талай тарих пен сырды жеткізуге болады. Бұл -ұрпаққа аманат болып қалатын үлкен өнер. Тіпті ұлттық дәстүр мен ғұрыпты келер ұрпаққа жеткізуде фотосуреттің алар орны ерекше. Сондықтан біздің міндетіміз – ұлттық құндылықтарымызды дәріптеу, насихаттау. Осы орайда өзімнің жарыққа шығарған «Фотожурналис­тика» оқулығын да сөз еткім келіп отыр. Фотожурналистика хақында 1962 жылдан бері қазақ тілінде бірде-бір оқулық шықпаған. Ал жас фотографтар дәстүрді, өнерді суретке түсірудегі өзіндік ерекшеліктерді біле бермейді. Осы оқулықты Қытайдағы қазақтарға таныстырдық. Олар үлкен қызығушылық танытты.
     Қытайда біздің сапарымызға орай бірнеше шаралар ұйымдастырылды. Белгілі фотосуретші Қапез Шағы­бан­­ұлының «Атамекен» атты фото­көрмесі өтті. Соның лентасын қию бізге бұйырды. Бұл да біз үшін үлкен мәртебе. Сонымен бірге Алтай ай­мақтық фотосуретшілер қоғамының мүшелерімен, Қытай ақпарат құралдарының фототілшілерімен, тәуелсіз фототілшілермен кездесу ерекше әсер қалдырды. 30-ға жуық фотосуретші қатысты. Біз мұнда «Фотоөнер» қоғамдық бірлестігінің жұмысын таныстырдық, алдағы жос­пар­ларымызбен бөлістік. Кездесу барысында қойылған сұрақтарға жауап бердік. Сонда бір қытай азаматының сөзі жадымызда қалды. Ол «Қытайда 56 ұлт бар. Бірақ солардың ішінде сіздерден басқа бірде-біреуінде фотографияға осылай жанашырлық танытып отырғанын көрмеппін» деп өз ойын білдірді.
      Бағдат Мүптекеқызы: – Қы­тайдағы қандастарымыздың осы бір киелі өнердің түрін сақтап, оны осындай үлкен деңгейде салтанатпен өткізгелі жатқаны бізді қуантты. Бәрінен де Қытай жеріндегі қандастарымызбен қауышқан сәттер әсерлі болды. Олардың әлі күнге дейін дәстүрге беріктігі тәнті қылды. Негізінен бұл шара үкіметтік деңгейде, Шіңгіл ауданының ұйымдастыруымен үшінші рет өтіп отыр екен. Қарақия елді мекенінде өткен «Халықаралық Қытай-Шіңгіл Салбурын» салтанатына қатысып, құттықтау сөз сөйледік. «Қыран» федерациясының директоры Нұрлан Өнербайдың атынан Алғыс хатымызды тапсырдық. Бұдан кейін елдің назары біздің елде 2013 жылы өткен І-ші Халықаралық Бүркітшілер фестиваліне арнайы шығарылған «Қыран бүркіт» деген фотоальбомымызда болды.

Багдат
 Таңғаларлығы, бізде респуб­ли­калық дәрежеде осындай шаралар ұйымдастырылғанның өзінде көрермендер саны көп дегенде 10 мыңнан аспайды. Ал мұнда 30 мыңнан аса көрермен қатысты. Қытайдағы қандастарымыз бізде өткізілетін шараларды интернет желісі арқылы тамашалап, үнемі бақылап отыратынын, біздегідей ережелерді сақтап өткізуді мұрат тұтқан екен. 32 градус аязда Алтай төрінде екі жүздей үй тігілді. Саршұнақ аязға қарамастан, күн шайдай ашық болды. Расында, біз де қаншама жарыс өткізіп жатырмыз, сол күні әрдайым ашық болады. Қыран бір сілкінсе мың бәле қашады деген бар. Сол сияқты бұл да бір қыран құстың киелілігін көрсетсе керек. Ең әуелі, құсбегілікке байланыс­ты ғылыми-практикалық конференция өтті. Моңғолияның Баян-Өлгей аймағынан келгендер баяндама жасады. Бір айта кетерлігі, Моңғолияда да, Қытайда да салт-дәстүріміз бен құсбегілік өнерді зерттеп жүрген ғалымдар көп. Ал бізде құсбегілік хақында еңбектер жоқтың қасы.
    Көпшілікті Қазақстанда құсбегілік дәстүрдің қалай дамып келе жатқаны қызықтырды. Менің баяндамамның тақырыбы «Қазақстандағы бүркіт­шіліктің дамуы: бүгіні мен келешегі» деп аталды. Ұлттық спортқа құсбегіліктің кір­геніне талай уақыт өтсе де, бұл саланы зерттеушілер қатары аз. Әлкей Марғұланның өзі «Қазақтың құсбегілік өнері әлі де зерттелмей тұрған тарихымыздың үлкен тарауы» деп жазған болатын. Шынтуайтында, Ә.Марғұланнан кейін бүркітшілік туралы зерттеген Сәбит Мұқанов 1950 жылдары өзінің зерттеу еңбектерінде «Бүркітшілік – қазақтың ұлттық спортының ең биік шыңы» деп жазыпты. С.Мұқановтың сол бір ғана сөзі Алматы облысында алғашқы бүркітшілер мектебін ашуға түрткі болды.
     Менің құсбегілікке келуіме атамның әсері зор болды. Тоқтасын деген атам 1961 жылы Қытайдан атамекенге келгенде бүркітін өзімен бірге алып келген еді. Таңертең бүркіттің шаңқылынан оянатынбыз. Бала күнімнен бүркітшілікке деген қызығушылығымның әсері мол болды. Сөйтіп, 1988 жылы құсбегілік мектептің шаңырағы көтерілді.
    Қазір республика бойынша жүзге жуық құсбегі болса, біздің Алматы облысы Нұра ауылындағы «­Жалайыр Шора» мектебінде ғана 20-дан аса бүркітші бар. Еліміздің түкпір-түкпірінен адамдар келіп жатады. Еңбекшіқазақ ауданында ұлттық спорт мектебінің жанынан «Саят» бөлімі ашылды. 20-ға жуық бала қазір сонда білім алады. Олар бұл мектепте он үш жастан бастап оқиды. 5-6 жыл осында білім алған оқушы оқу бітіргенде «Спорт шебері» атанса, Спорт және туризм академиясына жеңілдікпен оқуға қабылданады. Осы мәселені дер кезінде көтеріп, оны осындай деңгейге жеткіздік. Қазір Көкшетау, Қарағанды, Атырау қалалары мен Оңтүстік Қазақстанда, Меркі елді мекенінде саят мектебі ашылып жатыр.
    Жыл сайын республикалық құсбегілердің «Сонар» ұлттық спорт жарысын өткіземіз. Биыл да жиыр­ма жетінші рет «Сонар – 2015» атты құсбегілер байқауын өткіздік. Жарысқа Ақмола, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қызылорда, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстары мен Астана қаласынан барлығы 44 бүркітші мен 5 қаршығасы бар құсбегілер қатысты. Құстың сыны, құсбегінің киім үлгісі, құстың аңға түсу шеберлігі, құсбегімен арақатынасы, шырға тарту сынды бірінші кезеңнен іріктелген  17 бүркіт екінші кезеңде қоянға, түлкіге салу ақтық айналымына өтті. Қатысушылардың басым бөлігі мектеп оқушылары болғаны қуантты. Сөйтіп, бас жүлдені ­Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Нұра ауылының тұрғыны Айбек Өтеген қанжығасына байлап, 100 000 теңге ақшалай сыйлыққа ие болды. ІІ орын оңтүстікқазақстандық Бауыржан Тәжібайға, ІІІ орын Алматы облысынан келген Аян Сейітжанға бұйырды.
    Қаршыға ұшыруда Серікболсын Жалғасұлы І орынға, Бағдәулет Бабажа­нов ІІ орынға ие болып, Берікболсын Бабажанов ІІІ орынды еншіледі. Қаршыға ұшыруда жеңімпаз атанған жас жеткіншектердің барлығы дерлік Жамбыл облысының тумалары.
     Өткен жылы алғаш халықаралық бүркітшілер фестивалін өткіздік. Міне, сонда ұйымдастыру жағында кемшіліктер болды. Қасқырды іріктеу дұрыс болмады. Қыранның киелілігі ол мықты қарсыласты таңдауында. Қыранды жібергенде ол шамасы жететін қасқырға барады. Ал қазір бізде бүркітті қасқыр тұрмақ, түлкі, қоянға салуды шектеп жатыр. «ИАФ» деген Еуропадан белгісіз қоғамдық ұйым бұған шектеу қойып отыр. Олардың жарғысын біз көрген жоқпыз. Онда қан шығаруға, көпке қанды көрсетуге тыйым салынған екен. Жансыз не ойыншық түлкіні салғаннан біз құсбегіліктің қасиетін жоғалтып алатынымызды ұғынғанымыз абзал. Түздің қыраны ешқашан жасанды қоян мен түлкіге бармайды.
   Тағы бір айта кететін жайт, бо­лашақта Қытай мен Моңғолиядағы бауырларымызды біздегі саятшылық мектебімен таныстыруға, тәжірибе алмасуға шақыруды ұйымдастырсақ, нұр үстіне нұр болар еді. Олар қазақ жеріне келіп, үйренгісі келеді. Мемлекет тарапынан осы мәселе қолға алынып, ұйымдастырылса. Өйткені, құсбегілікті бүгін жандандырып, осындай байланыстар орнатпасақ ертеңгі ұрпақ бұны ұмытады. Сондай-ақ қыранды не қоянға, не түлкіге сала алмай, жасанды бір түлкіге салсақ бұл да дәстүрді сақтай алмауымыз.
     Енді көкейдегі жүрген мына бір мәселені айту керек. Алматы облысындағы таулы өңірде бүркітшілерге арнайы 2000 гектар жер алған едік. Ал қазір осы жерден айы­рылып қаламыз ба деген қауіп бар. Біздің жарғыда бұл жерде экологияны сақтау, құсбегілікті дамытуға арналған делінгенмен, сан түрлі сылтау­мен, аудан әкімшілігінің араласуы­мен жерімізге басқа компанияның көзі түсіп отырғанына 3-4 жыл болды. Үш рет қылмыстық іс қозғалып, компанияның қазу жұмыстарын тоқтағанымен, түбегейлі шешілмей тұр. Заң жүзінде бұл бүркітшілердің жері. Сондықтан ұлттық дүниеге жергілікті жердегі шенеуніктердің көзқарастары өзгерсе дұрыс болар еді.
     Сәрсенбек Қызайбекұлы:– Бұл сапар жаңа ойлар, тың бастамаларға серпін берді. Бәрінен де, Көк туымызды ел алдына шығарып, көтергеніміз әсерлі болды. Жарыс аяқталған соң сол жақтағы қандастарымыздың Туды көріп, көздеріне жас алғандарын байқадық. Туды иіскеп, сүйіп, осылайша атамекенге деген сағынышын басқандай болды. Тіпті біздің баяндамамыз оқылғанда жиналған дүйім жұрттың көз жанарынан елге, жерге деген махаббатын, құрметін аңғардық.

Сарсенбек
     Қытайдағы қазақтардың тұрмыс-тіршілігін көптен бері түсіретін қытай фотографымен бірге біраз жерді араладық. Қытай қазақтың салт-дәстүрлерін көрсету арқылы шетелден туристерді көбірек тартатын көрінеді. Туризмді насихаттайтын басты құрал да осы құсбегілік екен. Ал біз болсақ, қолымызда бар алтынды бағаламай отырмыз.
    Қытайда фотожурналистика ақ­параттық, салт-сана, табиғат, спорт сынды салаларға бөлінген. Халықтың дәстүрге, осынау жарысқа деген қы­зығу­шылығы таңдандырды. Тағы бір айта кететін жайт, бұл елдегі әріптестеріміздің фотоаппараттарының өзі заманға сай, соңғы үлгіде. Бір байқағанымыз, елде фототілшілер не журналистер болсын, олардың еңбегі жоғары бағаланады.
    Салт-сана мәдениеті саласының профессоры, белгілі фотосуретші Түсіпбек Сләмқұлұлымен кездесу болды. Қытайда «Салт-сана» деген фотосуретшілер қоғамы бар. Олар төрт жылда бір рет халықаралық дәрежеде фотобайқау өткізеді. Қазақтың көшпелі тұрмысынан фоторепортаж дайындаған Серік Мұқыш ағамыз сол байқауда жүлдегер болыпты. Ал бізде бұндай байқау жоқ. Жалпы ол жақта құсбегілік ең әуелі фото арқылы на­сихатталады. Мұның әсері ерекше көрінеді.

      Ақбота ИСЛӘМБЕК,  http://anatili.kz/?p=28467

толығырақ

Қазақтың қолөнер туындыларын Қытай елі

   Қазақтың қолөнер туындылары өзге елдердің мемлекеттік қолдауы арқылы әлемді таңғалдыруда. Мысалы, өткенде Батыстың интернет-аукциондарының бірінде таза жүннен тоқылып, оюлармен өрнектелген қазақтың қалы кілемі ең қымбат бағаға сатылып, Ирандағы қазақтардың саудасын жүргізді. Кілемнің жалпы аумағы – 525 шаршы метр, салмағы – бір тонна. Бұл кілемді тоқу жұмысына 400 тоқымашы қатысқан. Кілемде 1 миллиардтан астам жіп түйіншектер өрілген.

      Бұдан соң Қытайдағы қазақтар Еуразиялық киім көрмесіне қатысып, ұзындығы – 3,37 метр, етегінің кеңдігі 12, 30 метр, сондай-ақ етегіндегі желбірі 50 қатпардан тұратын сахналық қазақ көйлегін «Гиннес» рекордтар кітабына енгізіп келді. Тізе берсек, өзге елдерде қазақтың төл туындыларының шоқтығы биік. Шеттегі қазақтардың төл туындыларымызды насихаттауда белсенділігі жоғары. Ал отандық қолөнер шеберлері бұл істе мемлекеттің қолдауы әлі де жетіспейтінін ашып айтуда. 
     Жалпы, қолөнер саласын жетілдіру арқылы табысты молынан көсіп отырған елдердің бірі – іргеміздегі Қытай халық республикасы. Қытай үкіметі бүгінде әсіресе еліндегі қазақтардың төл туындыларына барынша қолдау көрсетіп отыр. Мемлекеттің арнайы қолдауын сезіну арқылы Қытайдағы қазақтар қазақтың сахналық киімдерін, қазақтың таба нанын, қазақтың ою-өрнектерін «Гиннес» рекордтар кітабына енгізіп, бұл туындыларын экспортқа шығарып отырған да жайы бар. Мысалы, жоғарыда біз сөз еткен қазақтың сахналық би көйлегін «Гиннес» рекордтар кітабына енгізген Қытайдағы қолөнер шебері Зият Айдарханқызы қазірде мұндай көйлектерді тігуге Түркия, Қырғызстан, Малайзия елдерінен арнайы мемлекеттік тапсырыс алатын көрінеді. Тіпті өзіміздің Қазақстаннан арнайы тапсырыс беріп тіктіретін мемлекеттік мәдениет мекемелері де бар екен. 

    Cөзіміз дәлелді болуы үшін біз Қытайдағы қазақтардың қолөнеріне қатысты бірнеше суреттерді беруді жөн көрдік. Мақалаға қажетті суреттер мен деректер ақын Мұратхан Шоқан құрастырған «Қытайдағы қазақ кәсіпкерлері» атты кітабынан алынды.

1. Қытайдағы «Гиннесс» рекордтар кітабына енген қазақ көйлегі

      Тікелей осы жобаның Қытайдағы Гиннес рекордтар кітабына енуіне мұрындық болған Зиятқан Айдарханқызы 1992 жылы автономиялы райондық кадрлар мекемесі және мәдениет мекемесінің тапсыруымен Қазақстандағы Темірбек Жүргенов атындағы Өнер академиясының сахналық киімді жобалау мамандығын бітірген. Қазірде Зиятхан Айдарханқызы Шыңжаң Қазақ мәдениеті ғылыми қоғамы ұлттық киім-кешек, қолөнер, кестешілік тобының басшысы. Міне, осы топтың Еуразиялық киім көрмесіне апарған ұзындығы – 3,37 метр, етегінің кеңдігі – 12,30 м, 50 қатпарлы үлкен қазақ көйлегі «Гиннес» рекордтар кітабына енгізілді. Осы сәттен бастап қолөнершілердің табысы үстемеленіп, олар ТМД көлемінде арнайы тапсырыстар ала бастаған.

2. Қазақы кафель табысты еселеуде

    Қазір Үрімжідегі қазақтың қолөнер шеберлерінің басын түйістірген «Орда ою» орталығы ой-қиялдарын шыңдай келе құрылыстардың еденіне қажетті қазақы кафельдер шығара бастады. Қазақтың текемет, сырмақтарын бедеріне басып шығаратын мұндай кафельдер қазірде ондағы шеберлердің табысын еселеп тұрған жайы бар. Қазірде өнімдер заманауи үйлерге, мешіттерге, мейрамханаларға, әртүрлі мәдени нысандарға қолданылуда. Бұл күнде аталмыш орталықтың шеберлері өнімдерін Орта Азия елдеріне шығаруды жоспарлап отыр. 

3. Компасты жайнамаз таңғалдыруда

   Қазірде Қытайдағы қазақ қолөнерлерінің компасты жайнамазы әлем жұртшылығын таңғалдыруда. Арнайы қораптың ішінде компасты жайнамазбен қатар таспих, тақия салынған. Компасты жайнамаздың бір ерекшелігі – құбыланы кез келген уақытта тауып алуға қолайлы етіп жасалған. Қазірде бұл тауар Үрімжі қаласында ғана емес, әр аймақ, облыстарға таралып кетуде. Тіптен мұндай жайнамазды жасаушы қолөнер шеберлері болашақта өзге де мұсылман елдерінің нарығына жөнелтуді жоспарлап отыр.

4. Рекордты жаңартқан таба нан

   Үстіміздегі жылы Қытайдағы шеберлер қазақтың таба нанының мәртебесін бір өсірді. Шанхайдағы қазақ шеберлері пісірген «Ең үлкен таба нан» Шыңжаң халал тағамдар мерекесінде Шанхай әлемдік «Гиннест» бас мекемесі жанынан аталмыш таба нанның «Гиннест» тізіміне енгені туралы куәлік алды. Таба нанды пісіруге 8 қап ұн, 97 литр сиыр сүті, 200 жұмыртқа, 6 келі сарымай жұмсалған. Бұл таба нанның диаметрі – 2,53 м, қалыңдығы – 14,5 см. Қазірде, осылайша, рекордты жаңартқаны үшін таба нанды жасаушылар мемлекеттік марапаттауға ие болған.

    Түйін: Жалпы, Біле білгенге, қолөнер саласы – табысты еселей түсетін сала. Осыны ескергендіктен көптеген елдер қазірде бұл салаға айрықша мән беріп отыр. Әсіресе Германия, Норвегия, Израил сынды елдер бүгінде қазақтың төл туындыларына қызығушылық танытуда. Біздің қолөнер шеберлері шетелдік нарыққа шығуға барынша күш салуы керек. Мемлекет бұл жағынан оларды қолдауы тиіс. Бұл ретте бізде қолөнермен айналысатын фабрикалар қайта құрылуы керек. Кезінде бізде «Алматыкілем» фабрикасы қарқынды жұмыс істеді. Ол кездері олардың өндірген кілемдері сапалы, тіні мықты, тығыздығы жағынан түркімен кілемдерімен бәсекелес болатын. Қазірде «Алматыкілемнің» шығаратын өнімі экспортқа шықпақ түгіл, тұтыншыны қанағаттандыра алмай жүр. Ал батыс елдері бойынша қазір қазақы кілемге сұраныс мықты. Сондықтан бұл іспен айналысуды тереңдеткен жөн. Әттеген-айы өзге елдер қолөнер шеберлерін қолдау арқылы бұл саладан айтарлықтай табыс көріп отыр. Ал біз қолөнердің әлемдік экономиканың тұтас бір кешені екенін әлі сезінбей отырмыз. 

     Автор: Қарлығаш Зарыққанқызы

Толығырақ: http://alashainasy.kz/economica/kazaktyin-koloner-tuyindyilaryin-kyitay-el-ginness-rekordtar-ktabyina-engzude-64087/

толығырақ

Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газеті.
Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газеті.
 
     Қытайдың батысындағы бір жарым миллионға жуық қазақ тұратын Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданында «Азия кіндігі» атты қазақ тіліндегі газет шыға бастады. Қазақша 40-қа тарта газет-журналы бар аймақтың орталығы Үрімжі қаласындағы жаңа апталық газеттің жауапты редакторы – Жайырбек Мұхаметханұлы. Азаттыққа сұхбат берген редактордың айтуынша, «басылымның басты қолдаушысы – мемлекет».

     Азаттық: – Елдеріңізде басылымдар интернетке көшіп жатқан тұста газет шығаруларыңыздың себебі неде?

    Жайырбек Мұхаметханұлы: – Әрине, Қытайда мемлекеттік дәстүрлі газет-журналдар жабылып жатыр. Өйткені барлық ақпарат құралдары электрондық болып кетті де, соның салдарынан газет-журналдардың таралымы азайып, оқырмандарынан айрылып қалды. Бірақ соған қарамастан мемлекет бізге толық мазмұнда қаржылық қолдау көрсетіп, қазақ тілді газеттің ашылуына мүмкіндік жасады. Мемлекет Шыңжаңда тұратын аз ұлттардан тек қазақтарға ғана өз тарапынан газетке қолдау көрсетіп отыр. Газеттің тек қаржылық мәселесі емес, оның таралуы да – мемлекеттің мойнында. Өйткені Қытайдың батысында жаппай көркейту, гүлдендіру іс-қимылы жүргізіліп жатыр. Соның ішінде біз де – қазақтар да бармыз.

    Азаттық: – Шыңжаңда қазақ тілінде газет шығаруда Қытай үкіметінің қандай мүддесі бар?

    Жайырбек Мұхаметханұлы: – Менің түсінігімше, Шыңжаңда қазақ тіліндегі газеттің жарыққа шығуына Қазақстанның ықпалы бар. Қытайда қазақ тілді газетке мемлекет тарапынан қолдау көрсетіліп жатса, ол Қазақстанның арқасы деп ойлаймын.

       Азаттық: – Газеттеріңіздің көлемі, таралымы қандай?

Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газетіндегі материалдардың бірі.Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газетіндегі материалдардың бірі.

      Жайырбек Мұхаметханұлы: – Төрт беттік апталық газет. Жуықта екінші нөмірі шықты. Ішіндегі материалдары төте жазумен жазылған. Әзірге 1500 данамен оқырмандардың қолына жетті. Болашақта Қытайда қанша қазақ болса, сонша таралымға жеткізсек деген ой бар. Қазір газетті екі адам ғана шығарып отырмыз. Негізгі авторларды сырттан тартамыз.

     Азаттық: – Мемлекет қаржысына шығып жатқан газет қандай тақырыптарды қамтымақ?

      Жайырбек Мұхаметханұлы: – Әдеби-мәдени және қоғамдық тақырыптардың бәрін қамтимыз. Әрине, мемлекет қаржысына шыққаннан кейін алғашқы бетке партияның жиындарында сөз болған мәселелерді жариялап тұрамыз. Ал қалған беттеріне шамамыз келгенінше қазаққа қатысты дүниелерді жариялайтын боламыз. Содан кейін біз күнделікті жаңалықтарды шығаратын ақпарат құралдармен бәсекелеспейміз. Біздің мақсатымыз – мемлекет саясатын қолдаумен қатар ұлт тарихын ұрпақ санасына сіңіру.

      Азаттық: – Сұхбат бергеніңізге рақмет.

   http://www.azattyq.org/content/china_kazakh_language_newspaper/26839941.html

толығырақ

      Қытайдағы қандас бауырларымыз «Азия кіндігі» атты жаңа газет шығарды. Жаңа басылым «Жаңғырық», «Кемпірқосақ», «Мәдениет маржандары», «Әдебиет әлемінде» атты бірнеше айдарлардан тұрады.

      Газеттің жауапты редакторы – Жайырбек Мұхаметханұлы бұған дейін «Шыңжаң газеті» қазақ редакциясы бөлімінің редакторы қызметін атқарған еді. Біздің елдегі басылымдарда жарық көрген көлемді мақалаларды төтеге аударып басып, сол елдегі қандастарымызға хабар таратқанын білеміз. Әріптесіміз осыған дейін «Айқын» газетінің «Танымал әннің тарихы» айдарын Қытайдағы «Халық» баспасынан «Телқоңыр» атты кітап шығарған болатын. Айта кетейік дәл осы айдарда жарық көрген танымал әндерді төтеге аударып қана қоймай, Қытай үкіметінен осы кітапқа қаржы бөлдірткен де Жайырбек еді. 2007-2009 жылдары «Айқын» газетінде жарияланған 100 танымал әннің тарихын баяндайтын кітапта ән авторларымен болған сұхбаттары мен кейбір ақын, сазгерлердің шығармалары енген. Жауапты редактордың айтуынша Қазақстандағы маңызды деген оқиғалар осы жаңа басылым беттерінде де жарық көретін болады. Біз қандастармыздың игі ісіне сәттілік тілейміз.

    Ал Шыңжаңдағы «Халық» баспасына келетін болсақ, бұл баспадан еліміздегі танымал ақын, жазушылардың еңбектері көптеп шығарылды. 60 жылдық тарихы бар қарашаңырақ бұған дейін «Абай жолы» эпопеясын бірнеше рет шығарып қана қоймай қазақ әдебиетінің шоқтығы биік шығармаларынан «Құтты білік» дастаны, С.Мұқановтың «Мөлдір махаббат», Әбдіжәміл Нүрпейісовтың «Қан мен тер», Мұхтар Шаханов пен Шыңғыс Айтматовтың «Құз басындағы аңшының зары», Оралхан Бөкейдің «Атаукере», «Мынау аппақ дүние», Мұқағали Мақатаевтың «Жүрек демін алғанда» және «Жамбыл жырлары» сияқты көптеген еңбектерді төте жазу нұсқасында Қытайдың қазақ оқырмандарына ұсынған болатын.

     http://baq.kz/kk/diaspora/1250

толығырақ

Қытайдағы қазақ азаматы тауып алған алтын $830 мыңға сатылды 

        Қытайдың Алтай аймағы Шіңгіл ауданында тұратын қазақ жігітінің салмағы 8 келіге жуық саф алтын тауып алғанын хабарлаған болатынбыз.

       Енді қандасымыз тапқан 8 келі алтын 5 миллион юанға (830 мың АҚШ доллары мөлшерінде) сатылды, - деп хабарлайды Qamshy.kz порталы.
        Қытай заңында кесек көлемдегі алтын мен бағалы заттар үкіметке тәуелді болуы керек деген тармақ бар. Осыған қарамастан, ғаламторда жүргізілген сауалнамаға қатысқан 60 мың қандасымыздың 97% алтын тауып алған адамға тәуелді болуы керек деген шешімді қолдаған.
      Сонымен, соңғы шешім көпшіліктің қалауы бойынша болып, 8 келі алтын 5 миллион қытай юанына сатылды. Әлемде мұндай кесек алтындар жиі ұшыраса бермейді, алтын кендерінің өзінде де тым сирек кездеседі екен.

 

толығырақ


      ҚХР Алтай аймағының Шіңгіл ауданында тұратын Берік  есімді қандасымыз салмағы 7.85 келі кесек алтын тауып алды, деп хабарлайды  «Қытай ақпарат».

     Досымен бірге алтын іздеуге шыққан Берік ен далада ойламаған жерден ат басындай кесек алтынның үстінен түседі.

     Қандасымыздың айтуынша, алтынды жер бетінде жылтырап жатқан жерінен тауып алған. Оның диаметірі 23 см, ені 18 см, ең қалың жері 8 сантиметр болған. «Табиғаттың  шебер қолы бедер салып, өрнектеген саф алтынның беті күн сәулесімен алауланып, көздің жауын алатындай жарқырайды», - дейді алтынды көрген көршілері. 

     Әлемде бұндай кесек алтындар жиі ұшыраса бермейді, алтын кендерінің өзінде де тым сирек кездесетін көрінеді.

       Бақытжол Кәкеш 

      http://www.inform.kz/kaz/article/2743336

толығырақ


      Соңғы жылдары төл күресіміз - қазақ күресі қарқынды дамып келеді. Тамыры тереңде жатқан ұлттық спортымыздың тарихы ұлтымыздың өмір тарихымен тығыз байланысты.

     Сондықтан қазақ бар жерде, қазақ күресі де қатар жүретіні дау тудырмайды. Алайда шетелде тұрып жатқан көптеген қандастарымыз бүгінгі таңда төл күресімізді төріне оздыра алмай отырған жайы бар.

    Жасыратыны жоқ, кейбір елдерде тұрып жатқан бауырластарымыз арасында қазақ күресі түгілі қазақ тілін ұмытып қалғандары да жетерлік. Бірақ қазақ жұртынан қанша жырақ жүргенімен, түймедей ғана іс тындырса да, түгелімен ұлты үшін істейтін ұлтжанды қандастарымыз да жоқ емес. Міне, осындай азаматтарымыздың игілікті істері қашанда көңілімізге демеу, жанымызға жебеу болып келеді. Сол азаматтардың бірі - Қытайда тұратын қандасымыз «Жұңгоша-қазақша күрес бірлескен қоғамы» төрағасының орынбасары Нұрлан Дәулетқанұлы.

    Ол бүгінгі таңда Қытайдағы қандастарымыз арасында кенжелеп қалған төл спортымыз қазақ күресінің қайта өркендеуіне өз үлесін қосып, ауыл, аудан, аймақ көлемінде әр деңгейдегі жарыстарды ұйымдастырып қана қоймай, Қазақстаннан арнайы мамандар шақыртып, ондағы тәрбиеленушілерге төл күресіміздің айла-тәсілдерін тереңдеп түсінуге жол ашып отыр.

    Өткен аптада Нұрлан Дәулетқанұлын Астанаға келіп жүрген жерінен жолықтырып, Қытайда қазақ күресінің қалай дамып жатқаны жайында сұхбаттасқан едік.

     - Нұрлан Дәулетқанұлы, сізді Қытайда төл күресіміз - қазақ күресін дамытуға өз үлесін қосып жүрген ұлтжанды азаматтардың бірі деп естіп жатырмыз. Әңгімемізді бастамас бұрын, өзіңізді қысқаша таныстыра кетсеңіз?

      - Өзге елде жүрсек те, өз халқымыз үшін тер төгіп жүрген қарапайым қазақтың баласымыз. Қытайдағы қазақтар негізінен Іле, Алтай, Тарбағатай деп аталатын үлкен үш аймаққа қоныстанған ғой. Мен сол аймақтардың ішіндегі Іле аймағына қарасты Күнес ауданының тумасымын. Бала кезден спорт әлеміне қызығып, соның ішінде еркін және төл күресіміз қазақ күресімен айналыстым. Кейін, денсаулығыма байланысты спорттан кеттім. Алайда өзім спортты қойсам да, спортқа деген құмарлығым болар, осы сыйқырлы әлемнен алыстай алмадым. Ақыры, қазақ тарихынан ойып тұрып орын алатын төл күресімізді жандандырып, қазақ күресінің өркендеуіне өз үлесімді қосайын деген мақсатпен Қытайда ұлттық спортымыздан әр түрлі жарыстарды өткізуге, ұйымдастыруға бел шеше кірісіп кеттім.

     - Не үшін қазақ күресін таңдадыңыз? Неге өзге Олимпиада ойындарына кіретін күрес түрлерін қолға алып, қазақ өрендерін Олимпиада шыңына шығармасқа?

     - Олимпиада ойындарына кірген спорт түрлері онсыз да дамыған спорт түрлеріне жатады. Ал қазақ күресін сол спорт түрлерінің қатарына қосуға бар қазақ атсалысуы керек деп ойлаймын. Бүгінгі таңда қазақ елінде қазақ күресі өте жоғары деңгейде дамып келеді. Қазір әлем, Азия біріншіліктерін былай қойып, жыл сайын өтетін «Қазақстан Барысы» турнирінің өзін қазір бүкіл ел тани бастады. Міне, бұл қазақ күресінің беделі арта түскенін аңғартады. Ал Қытайда қазақ күресіне осыған дейін аса мән берілген жоқ. Бұл Қытайда қазақ палуандары жоқ деген сөз емес. Ол жақта да Ұлан Рысқұл, Айбек Нұғымаров, Бейбіт Ыстыбаев сияқты нар тұлғалы палуандар жетерлік. Бірақ сол палуандардың рөлін сәулелендіретін орта жоқ. Қазақстандағы сияқты апта сайын, ай сайын жыл сайын ірі жарыстар өте бермейді. Сондықтан талай мықты азаматтарымыз анда-мұнда болатын той-томалақта  қазақ күресін естеріне бір алады. Ал кез келген дүние үнемі қолданыста болмаса, өзінің қасиетін жояды. Спорт та сол сияқты. Кез-келген спорт түрі тоқыраса, сол спорттың әдіс-тәсілі, өзіне тән ережелері, болымысы ұмытыла бастайды. Ал даму үстіндегі спорт түрі, дамыған үстіне дами түсетіні белгілі. Қазақстанда қазақ күресі дамып, ережелері белгілі халықаралық талаптарға сай толығып, кемелденіп жатса, Қытайда керісінше, ұмытыла бастаған. Тіпті, қазіргі жастар қазақ күресі туралы естігендері болмаса, қандай күрес екенін білмейтіндері де жеткілікті. Сондықтан төл ойынымыз - қазақ күресін дамытуды қолға алдым.

   - Ал қазір қазақ күресінің ережелерін, айла-тәсілдерін ол жақтағы палуандарға қалай үйретіп жатсыздар?

    - Құдайға шүкір, қазір Қазақстан мен Қытайдың қарым-қатынасы өте жақсы. Екі ел басшыларының достық саясатының арқасында осылай бір-бірімізге емін-еркін келіп, кетіп жүрміз. Спорттың өзі достықтың символы емес пе? Біз әркез келген сайын осындағы мамандардан Қазақстандағы қазақ күресінен өткен жарыстардың кескіндерін алып, сондағы ережелермен танысып, осындағы палуандардың айла-тәсілдеріне қарап, соған қарай жұмыс жасаймыз. Өзге де оқулықтар алып, кем-кетіктерімізді толықтырып тұрамыз.

      - Қазір Қытайда сіздің бастамаңызбен қандай жарыстар өтіп жатыр?

    - Мен бұл бастаманы қолға алғалы екі ірі жарыс өтті. Әрине, кез-келген ауқымды істі ұйымдастыру бір ғана адамның қолынан келе бермейді. Екі жарысқа да көптеген ұлтжанды азаматтар көптеп көмегін тигізді. Жергілікті әкімдіктер де шараны ұйымдастыруда ұсынысымызды қолдап, өз үлестерін қосты. Алғашқы жарысымызды  2013 жылы Шынжаң өлкесінің орталығы Үрімжі қаласында өткіздік. Онда жарысқа Қытайдағы қандастармыз қоныстанған барлық аймақтардан ең үздік деген балуандардың басын қостық. Бұл Шынжаң қазақтары тарихындағы төл күресімізден өткен ең алғашқы ірі бәсекелердің бірі болды. Бұл жарысты ұйымдастыруда қаржылық жағын негізінен өз қалтамнан шығардым. Осы жылы желтоқсан айында тұңғыш рет өзім туған Күнес ауданынан бір қатар ұлтжанды азаматтар бірлесе отырып, «Жұңгоша-қазақша күрес бірлескен қоғамы» деген үлкен қоғам құрдық. Мұндағы мақсатымыз - қазақ күресіне жұрт назарын аударып, қаракөз бауырларымыздың салауатты өмір салтын ұстанып, сау денелі болып өсуіне өзіндік үлес қосу. Ал екінші рет жарысымызды өткен жылы желтоқсанның 1 күні Іле аймағы Күнес ауданында өткіздік.

    - Осы өткізген жарыстарыңыздан не ұттыңыз? Мұндай жарыстарды өткізу Қытайда қазақ күресінің дамуына өзіндік үлесін қоса ала ма?

      - Әрине, бастаған ісіміз оң нәтиже бере бастады десем, артық айтқаным емес. Бірінші жарысқа қарағанда, екінші жарыс өзіндік ерекшеліктерімен есте қалды. Ештеңеден ұтылғамыз жоқ, ұтқанымыз көп болды. Соның бірі - екінші жарысымызға ата жұртымыздан арнай қонақтар шақырдық. Олардың ішінде палуандар да, төрешілер де бапкерлер де болды, палуандар бақ сынады. Төрешілер сол жарысқа қазылық жасады. Ал бұрын палуандарымыз күрестің айла-тәсілдерін кескінге қарап үйренсе, бұл жолы арнайы келген қазақстандық білікті бапкерлердің өзімен жұмыс жасап, шеберліктерін шыңдай түсті. Екінші бір ұтқанымыз - бұрын қазақ күресін ешбір аудан, аймақ орталықтары өздері біліп, мұндай жарыстар өткізе бермейтін. Осы екінші жарыстан кейін «үшінші жарысты бізге беріңдер, біздің аудан, біздің аймақ өткізсін» деген сұраушылардың қатары көбейді. Міне, бұл қазақ күресінің Қытайдағы қазақтар арасында кеңінен етек ала бастағаны деген сөз. Тіпті, жекелеген азаматтар арасынан да демеушілік жасап,  қазақ күресіне қолдау көрсеткен және көрсеткісі келетін жомарт жандар табылды. Бұйырса, алдағы уақытта жарысымызды бір жерде ғана емес, қазақтар қоныстанған барлық аудандарда өткізуді жоспарлап отырмыз.

    - Ал Қазақстандағы өтетін жарыстарға ол жақтан палуандар әкеп қатыстыру жоспарларыңызда жоқ па?

      - Әрине, бар. Бұл жолы Астанаға келгендегі мақсатымның бірі осы. Қазақстанда қазақ күресі өте қарқынды дамып келеді. Біздің үйренеріміз өте көп. Сондықтан тәжірибе алмастыру үшін Дүниежүзі қазақ күресі федерациясының президенті Серік Төкеев мырзамен кездесіп, Қытайдағы қазақтар арасында қазақ күресін дамытуға байланысты ақыл кеңесін алып, өз ұсыныстарымды ортаға салуға келгем. Серік ағамызбен кездестім. Ойға алып келген жоба-жоспарларымды кедергісіз шешіп берді. Бастаған ісімізге жоғары баға берді.

     - Нақтылап айта кетсеңіз, қандай жоспарларыңыз жүзеге асатын болды?

     - Қытайдағы қандастарымызға қазақ күресінен білікті бапкерлер жетіспейді. Бүгінгі қазақ елінде халықаралық талаптарға сай жетілдірілген қазақ күресінің ережелері мен әдіс-тәсілдерін толық меңгерген бапкер де, палуан да тапшы. Осы олқылықтың орынын толтыру мақсатында Серік Төкеев мырзаға Қытайдан бір-екі бапкер, бір-екі төреші және 7-8 палуанды осы жақта арнайы тәрбиелеп, тәжірибе алмастырсақ деген ұсыныспен келгем. Ол кісі бірден қуана-қуана келісті. Тіпті, әкелетін адамдарды жатақ, тамақ және жаттығу залымен қоса, тікелей өз қамқорлығына алатын болды. Бұл алыстан арман арқалап келген біз сияқты азаматтардың қанатына қуат бітірері анық. Қатты разы болып кетіп барамын. Осындай ел деп келгенде еңбегіңді бағалап, маңдайыңнан сыйпайтын ағаларымыз болғанына Аллаға шүкір.

    - Әңгімеміздің басында күрестің екі түрімен айналысқаныңызды, кейін жарақатыңызға байланысты спорттан шегінгеніңізді айттыңыз. Спорттағы бағындырған биіктеріңіз туралы айта кетсеңіз...

    - Өз басым кереметтей жетістіктерге қол жеткізе алмадым. Сондықтан, мен жетпеген биікке артымыздан ерген інілеріміз жетсін деп осындай жолды таңдадым. Бірінші спортты 1994 жылы еркін күрестен бастадым. 1998 жылдан бастап, Шыңжаң палуандар командасының құрамында өнер көрсеттім. 2000-2005 жылдар аралығында аралығында Қытайдың мемлекеттік жастар құрамасында өнер көрсеттім. Осы құрамада жүріп, жаттығуда ауыр жарақат алып, спорттан шегіндім. Ал Қытайда, мұндай мемлекеттік командаға кіру белгілі деңгейге жеткен спортшыға ғана берілетін мүмкіндік. Қытайдың өз ішінде біраз жетістікті бағындырдым. Әлем, Олимпиада жүлдегері болмаған соң, барлығының атын атап, түсін түстемей-ақ қояйын. Ал қазақ күресімен 2009 жылдан бастап айналыстым. Осы жылы Қазақстанда қазақ күресінен 5-ші кезекті Азия ойындары өтті. Сонда 3-ші орынды жеңіп алып қайтқаным бар.

    - Әңгімеңізге рахмет!

      Күнсұлтан Отарбаев

       http://www.inform.kz/kaz/article/2743051

 

толығырақ

   Қытайдың Шыңжан-Ұйғыр автономиялық өлкесінің Іле-Қазақ автономиялық облысының Шіңгіл ауданында бүркіт салудан чемпионат өтті. Өңірде ұмытыла бастаған қазақтың бекзада өнерін жандандыру үшін өткен шараға Іле-Қазақ автономиялық облысында өткен шараға 67 құсбегі қатысты, деп хабарлайды 24.kz. 

      Бұл - Қытайдың Іле-Қазақ автономиялық облысында өтіп жатқан 3-бүркітшілер чемпионаты. Әдеттегідей сайыста қыран құсты қолға шақыру, иесі мен бүркіттің арасындағы байланыс бағаланды. Содан кейін қанаттыны қоянға салып, ұшқырлығын, айла-тәсілін тексерді. Жалпы, Шыңжандағы қазақтар бүркіт салудан жазғы және қысқы чемпионатты тұрақты түрде өткізіп тұрады. Жат жерде бабадан қалған бұл өнердің тұғырын бекемдеп жүрген қандастарымыздың басты көздегені - жастар арасында бүркітшілікті насихаттау.

   «Бұл жойылып бара жатыр. Біздің ұрпақтарымыз атқа да мінбейді, бүркіт дегеннен қорқады, білмейді. Сондықтан ұлтымыздың осы дәстүрін үйретуді өзімізге мақсат тұттық»,- дейді қазылар алқасының мүшесі Табысбек Смағұлұлы. Чемпионаттың бас жүлдесі мен арнайы сыйлығын Нұрғазым Қаламанұлы мен Серік Бақытбекұлы жеңіп алып, 150 мың теңге еншіледі. Осылайша Қытайдағы құсбегілер Қарақия қыстауын саңқылдаған қыран дауысымен екі күн тербетіп қайтты. 

       http://www.inform.kz/kaz/article/2742934

толығырақ

Nur.kz

Nur.kz

     Қытай қазақтарының 90 пайызы Қазақстанға көшіп келуді ойлайды. Көрші елде тұратын қазақтар арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнаманың қорытындысы анықталды деп жазады Қамшы сайты.

       Wechat әлеуметтік желісі арқылы жүргізілген сауалнамада Қытайдағы қандастардың қанша пайызы Қазақстанға көшіп келуді ойлайтыны белгілі болды.

      29 қаңтардан 2 ақпанға дейін жүргізілген сауалнамада "Қазақстанға көшу керек пе?" деген сұраққа "Көшу керек" деп 6071 адам дауыс беріп, 79% қатысушының елге көшуді ойлап жүргені анықталған.

     "Керек емес" деп 671 адам дауыс берсе, 8% қатысушы Қытайдағы қазақтың елге оралуға әлі дайын емес екенін көлденең тартқан. "Маған бәрі бір" батырмасын 896 адам басқан, 11% дауыс беруші нақты бір шешім қабылдамағанын білдірген.

    Wechat әлеуметтік желісінің Қытайдағы қолданушылар арасында танымалдығы Facebook желісінен кем емес екенін ескерсек, бұл сауалнама нәтижесі шындыққа жанасады деп сенімді түрде айтуға болады.

Толығырақ: http://alashainasy.kz/society/kyitaydagyi-kazaktyin-90-dan-astamyi-elge-koshp-kelgs-keled-62435/

толығырақ

 
        Бейжіңде Қытай аз ұлттар жазушылар қоғамы мен «Ақсай» қазақ әдебиеті қоғамы ұйымдастырған байқаудың марапаттау рәсімі өтті.

     Мұнда жергілікті қазақ қаламгерлерінің проза, поэзиядағы төл туындылары мен қытай-қазақ әдебиетіндегі тың шығармалар, таңдамалы аудармалар бағаланды, деп хабарлайды 24.kz. 

    Байқауда бір жыл бойы аз ұлттар тілінде басылып шыққан 107 әдеби шығарма сараланып, қазылар алқасы қазақ басылымынан 5 автордың шығармасын үздік деп таныды. Бас жүлде - 20 мың АҚШ долларын Ерлан Нұржыханұлының «Көлеңке көзіндегі елес» жыр жинағы еншіледі. Ал Айдос Амантайұлының қытайша жазылған «Айдос-Шолпан» романы жас қаламгерлер арасынан үздік шықты.  

      «Бұл сыйлық қытай-қазақ әдебиетінің көркейіп келе жатқанын білдіреді әрі болашақта одан әрі дамуына күш береді деп ойлаймын»,-дейді жазушы Айдос Амантайұлы.

толығырақ

    Қытайдың Санжы қаласында 24-қаңтарда Санжы облыстық мәдениет сарайында жас әнші, сазгер Ғизат Сәкенұлының «Тәңір тауда тәтті әуен» атты өнер кеші өтті. Онда танымал әншілер Дәлелхан Әділбекұлы, Әділ Мәнкейұлы, Ерғали Зақанұлы қатарлы ән бұлбұлдары мен бірге Ғизаттың достары Жарқынбек Нәсиоллаұлы, Мұрал Нұрақыметұлы, Салтанат Қалиқанұлы, Есен Нұрбекұлы, Ғарапа Нәсиоллаұлы, Мұратжан Орынтайұлы, Ақылмұрат Ертайұлы қатарлы өнерпаздар да Ғизат туындыларын орындап, көрермендердің көңілін бір көтеріп тастады. Қазақстандағы «Дала дауысы» ән байқауының жеңімпазы Бақыткелді Мұқашұлы, Құлжа қаласынан келген «Есіл» тобының мүшелері Серік, Елшат, Санатбектердің салған әндері де жұрт жүрегінен жол тапты. Кешті танымал жүргізушілер Ержанат Байқабайұлы мен Гүлсара Татанқызы жүргізді. Бас-аяғы екі жарым сағатқа созылған кеш барша жұртты тамсандырды. Ғизат ешқандай музыкалық мектептен білім алмаса да, табиғат сыйлаған талантының арқасында 70-тен астам ән жазып, туған халқын әсем әнмен сусындатып жүрген Қытай қазақтарының саңлақ сазгерлерінің бірі. Облыстық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі мен музыканттар қоғамының мүшесі Ғ.Сәкенұлы Санжы қаласы Ашылы ауылдық «Дарқан» өнер тобын құрушылардың бірі болды.     

     Ғизат Сәкенұлы 1975 жылы Санжы қаласы Ашылы ауылы Ашылы қыстағының Тасбастау деген жерінде қарапайым малшының қара қосында дүниеге келген. Аяулы анасынан ерте айырылып, қажырлы әке мен қадырлы аға-әпекелерінің қамқорлығында бастауышты тауысқан соң, қолқанаттан қысылған әке амалсыз оны оқудан шығарып алады. Жанары қой, назары ой күзеткен, туған табиғатпен біте қайнасып, мың бояулы болмысынан болашағын іздеген оның өмір мектебі осылай басталады. Көтерем тоқты мен қоңыр домбырасын кезек өңгере жүріп, ауыл арасында әнші бала атанады. 90-жылдарда өнерге шөліркеген өлермен жастардың рухани ұстазына айналған Бағдат Естемесұлы, Бекеш Зейнелұлы, Өкен Таңысқанұлы, Отанбек Еңсеханұлы, Әділ Мәнкейұлы сынды өнер жұлдыздарының әуеніне еліктеп,  олардың айтқандарын айнытпай қайталай жүріп, ептеп өзі де әуен шығара бастайды. 2000-жылдардың басында іркес-тіркес «Ауыл қызы», «Ақ гүлім», «Тұнық сезім» қатарлы ән таспаларын шығарды. Сүйегіне сөз сіңген шешен әкенің ұрпағы ретінде он неше әніне өзі де мәтін жазады. Ғизат Сәкенұлы  -Санжы облысы көлемінде өткен ән байқауларының он неше мәрте жүлдегері, 2006-жылы Бейжіңде оздырылған көркемөнер дарындылары ән бәсекесінің алтын медалінің иегері. Бұл күндері оның  ән әрлейтін, дыбыс жазатын жеке студиясы  бар.

толығырақ

    Түркияда жаттығуда жүрген Қытайдың олимпиада құрамасы Арменияның 21 жасқа дейінгі жастары өнер көрсететін ұлттық құрамасымен кездесіп, оларды 4:1 есебімен ойсырата жеңді. Бұл туралы «халық торабы» хабарлады. Ала допта алынбаған есесі бар қытайлардың бұл жеңісі әрине елең еткізер жаңалық. Оның үстіне Арменияны жеңіп отыр. Алайда, біздің айтпағымыз бұл емес.

   Естеріңізде болса Қытайдың олимпиадалық футбол құрамасына қабылданған қазақ қандасымыз туралы айтылған еді. Ол – Ержет Ерзатұлы. Міне, Армениямен болған ойында Қытайларды жеңіске жетелеп, әсерлі ойын көрсеткен де сол Ерзат. Құраманың негізгі қақпашысы болып ойнаған ол матчта бастан-аяқ шеберлік танытып, бетпе-бет келген талай допты қайтарған. Қақпа алдына әкелген талай допты Ержеттің қолына табыстап берген қарсыластарының сағы әбден сынғаны белгілі. Қақпашы бауырымыз допты қайтарып қана қоймай, ойынның сәтті өрілуіне де ұйтқы болған.

    Айта кетерлігі Ержеттің талантын таныған еуропалықтар оны өз құрамасына тартқан болатын. Португалияның үшінші лигасында ойнайтын «Gondomar s.c» командасымен жарты жылдық келісімге қол қойған. Ерзат Еуропа есігін ашқан тұңғыш шынжаңдық футболшы. Португалдық ұжымның қақпасын қорғауды міндетіне алған ол алдағы уақытта өзін жақсы қырынан таныта алса, Еуропа алаңдарына жол ашылуы әбден мүмкін дегенбіз. Ержет сол үміттен шығып, өзін көрсете алды. Осыған орай португалдық клуб оған беретін сыйақыны жоғарылатып, былтырғы мамыр айында келісімді тағы бір жылға созып, биылғы маусым айына дейін ұзартқан болатын.

    Қазіргі күні футболда әлемдік аренада көш бастап тұрған Криштиану Роналдудың елінде өнер көрсетіп жүрген Ержет португалдық футбол сүйер қауымның жақсы бағасына ие болып үлгерді. Өзге құрлықта жүрсе де қазақ атын әлемге танытуға күш салған бауырымызға ақжол тілейміз!

     Ержет 1993 жылы Шыңжаңның Тарбағатай аймағында туылған. 2009 жылы Астанада өткен «Президент кубогында» Қытай жастар құрамасы атынан қатысып, жақсы қырынан танылған. Қытай премьер лигасындағы бірқатар командалардың жасаған ұсыныстарына қарамай, Португалияның төменгі лига командасын таңдауының себебін ол «Еуропада ойнау — бұрыннан бергі арманым. Сол үшін Еуропаға барамын», — деп түсіндірген.

   Айта кетейік, «Gondomar s.c» командасы 1921 жылы құрылған. Порту аймағындағы Gondomar қаласына орналасқан. Бұл команда бұрын Португалияның А дәрежелі лигасында ойнаған. Кейін келісілген матчтарға қатысы бар деген шешімнен соң төменгі лигаға түсірілген.

       Мұрат Алмасбекұлы, http://baq.kz/kk/diaspora/1244

толығырақ

     «Дана» электронды қаламы арқылы танымал болған Қытайдағы қандастарымыздың «Меңтай» ЖШС  балаларға арналған «Ақылды қоян» жаңа электронды оқу құралын сатылымға шығарды.

    Аталмыш интеллектуалдық оқу құралы 3-12 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған. Көлемі 800 шумақтан тұратын 88 түрлі тақпақ, қазақ халық ертегілері мен шетел халықтарының ертегілерін қамтыған 130 ертегі, қазақ халқының әдет-ғұрып, ұлттық дүниетанымына қатысты 1500-ге жуық атауға түсінік берілген. Сонымен қатар мақал-мәтел, жаңылтпаш, ырымдар мен тыйымдар, Абай өлеңдерін қамтыған 500-ге жуық мәтін мен 200-ден астам әндер қамтылған.

     «Бұған дейін «Дана» қаламы арқылы оқытылатын «Дыбысты әліппе», «Ағылшын тілі негіздері», «Бастауыш мектеп оқулықтарын оқыту құралы» сынды өнімдер шығарған болатынбыз. «Ақылды қоян» - осы материалдарды балаларға оқып беретін электронды құрылғының аты. Құрылғы түрлі-түсті жарық шығара алатын, құлақтары бүктеуге ыңғайластырылған қоян формасында жасалғандықтан «Ақылды қоян» аталып отыр. Бұл оқу құралының сапасы жоғары, балаларға залалсыз, бағасы қолжетімді. Өнімімізді алдағы уақытта Қазақстан нарығына шығару мәселесін де ойластырып отырмыз»,- дейді «Меңтай» ЖШС-ның директоры, жоба авторы Қанатқан Әбілғалиұлы.

   Ұлттық экономика, ұлттық өнім жайлы сөз қозғағанда Қытайдағы бауырларымыздың алар орны бір төбе. Бүгінде ұлттық нақыштағы заманауи киім-кешектер мен тұрмыстық бұйымдар, ұлттық әшекейлер, сырмақ, түскиіз сынды мұражайларда ғана кездесер құнды қолөнер бұйымдарымыз, қазақы кілемдер мен ұлттық ою-өрнектегі құрылыс материалдары бүгінде Шыңжаңнан шекара асып, ел аумағына да келіп жатыр.

     Ата жұрттан алыста жатса да, ұлттың, «қара домалақтардың» қамын ойлап тер төгіп жүрген асыл азаматтарымыз бен ұлттық өнімдеріміздің саны көп болғай!

      http://www.inform.kz/kaz/article/2740417

толығырақ

        –   Мұқай аға, әңгімені қайда, қалай білім алғаныңыздан бастасаңыз?

    1940 жылдың маусым айында Бұратала мұңғұл облысының Жың ауданының Күлертең ауылында малшы отбасында дүниеге келіппін. Азаттықтан кейін, 1949 жылы ауылымызда тұңғыш рет ашылған бастауыш мектептің табалдырығын аттадым. Мұнда 4 жыл оқып, орталауды аудан орталығында оқыдым. Менің бар болған оқу тарихым осы ғана.

          – Неге жоғарылап оқымадыңыз?

      Толық орта мен жоғары мектепті оқу бақыты маған бұйырмапты. Бұған біріншіден, жетімдігім. Екіншіден, қолымыздың қысқалығы себеп болды. Менің әке-шешем 37 жасында бірінің артынан бірі ауырудан қайтыс болды. Бір үйдегі үш бала ботадай боздап қалдық. Ол кезде әпкем 12 жаста, інім 6 жаста, ал мен 9 жаста едім. Содан үшеуіміз атам мен әкемнің інісінің қолына қарап қалдық. Кейін атам қайтыс болып кетті. Сөйтіп, үш үйлі жан түгел кіші әкемнің отбасында қалдық. Ол кезде біздің елде толықсыз ортаны бітіргендер едәуір мағлұматты келеді екен. Содан құдай оңдап 1957 жылы мені ауданға мұғалімдікке жұмысқа шақырды. Мен онда бір жыл істеген соң өз ауылым Күлертеңге ауысып келдім.

       – Жетімдіктің тақсыретін көп тартқан болдыңыздар ғой?

     Кіші әкем «қайтсем де сені үйлеп кетемін деп» жүріп 18-ға толған кезімде ауылдасым, сыныптасым Жаңылқан Сексенбайқызымен үйлендіріп, кейін ол кісі де ауыру себебінен қайтты. Екі шешеміз (біреуі әжем, біреуі бізді баққан кіші әкеміздің әйелі) бар еді олар да көп өтпей бірінің артынан бірі қайтыс болды.  Тағдырдың жазуымен арт-арттынан өлім болып, 3 үйден қалған алды 16 арты 7-8 жастағы 6 бала біздің қолымызға қарап қалды. 1958 жылы халық комунасы жолға қойылып мал орталыққа өткізілініп алынды. Барлық халық тайқазанға қарады. Еңбек күші барлар коллективтің малын бақты. Кейбіреулер егіншілікпен шұғылданды. Еңбек ақылары нөмірімен тұрақтанды.

      1962 жылы ауыр ашаршылық бүкіл елге келген кез еді. Ол кезде мен азырақ жалақы алатын ауыл мұғалімі едім. Басқалардың барлығы жұмыссыз. Әкемнің кенже інісі толық ортаны бітіріп Үрімжідегі Шыңжаң университетіне оқуға қабылданды. Жарты жыл оқығанан кейін артынан баратын ешқандай көмек болмай, оқудан қол үзіп сол беті ауылда қалып, егінші болды. Өзіме тете інім үкімет қарауындағы бір серіктікте жұмысшы еді. Ол да отбасының қиыншылығымен ауылға қайтып келіп үйге қарасты. Біздің ынтымағымыз жақсы болып, бір-бірімізге сүйеу болып ауыр күндерді өткіздік. Осы 7 ағайындының ашаршылық күндерден аман өтіп, ел қатарына қосылуына тәңірдің рахымы болса, тағы бір жағынан бәріне ана орнына ана, қамқоршы болған жолдасым Жаңылқанның еңбегі ерекше болды. Олардың біреуін де аш қоймады, киімін жыртық қылмады. Әр кезде қабағы ашық болды.   

      Аты шулы «мәдениет төңкерісі» аяқталып, заман оңалғанда талай жыл жабылып қалған жоғары мектептер қайта ашылды. Бір інім халық азаттық армиясының жауынгері болып қабылданып көп уақыт армия қатарында болып, кейін мемлекеттік қызметкерліктен өрлеп, заң саласында жұмыс жасады. Бір інім Үрімжідегі 1-тамыз  ауылшаруашылық институтына оқуға түсіп, егіншілік жабдықтар мамандығы бойынша оқу бітіріп қоғам табалдырығын аттады. Енді біреуі Іле және екіншісі Бұратала педагогикалық техникумында оқып мұғалімдік өмірін бастады. Қалғаны ауылда түрлі кәсіппен шұғылданды.

     1980 жылға келгенде 7 інім жеті отбасы болып өлгеніміз тіріліп, өшкеніміз жанып ел қатарына қосылды. Енді қоғамның әр саласында өнегелі қызмет істеп, ел алқауына бөленіп жүр. Ал осылардың барлығы қазірге дейін бізді «үлкен үй» деп алдымыздан қия өтпейді. Бұған да тәуба дейміз. Бұрынғы жетім балалар қазір жиырмадан артық отбасы болып бақытты тұрмыс өткізіп жатыр.  

      – Бұратала мұңұол облысы қай жылы құрылды?

      Бұратала мұңғұл автономиялы облысы 1955 жылы құрылды. Оның алдында біз Іле қазақ автономиялы обысына қарайтынбыз. 

    – Сіз мұғалім болып жүрген кезіңізде қазақ балалары қандай жазумен оқушы еді?

      Алдында Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төте жазумен оқыған еді. Кейін латын әліпбиіне ауыстырылды.

     – Мұғалімдер латын жазуында сабақ беруге дайын ба еді?

    Бізді бір-екі ай латын курсында оқытып, оқушыларға сабақ беруге дайындады. Бір-екі жылдан кейін мені аудандық оқу-ағарту мекемесі жанынан ашылған латын әліпбиін жалпыластыру кеңсесіне ауыстырды. Менің мектептен ұзап шығып, қоғаммен, халықпен араласым осы кезден басталды.

     – Демек, осы кезден бастап сіз әкімшілік жұмыстың табалдырығын аттаған болдыңыз ғой?

     Солай десе де болады. Алғашында латын әліпбиін жалпыластыру кеңсесінде жай қызметкер болдым. Мұнда үш жылдай жұмыс жасағаннан кейін аудандық парткомның ұйымдастыру мекемесіне ауыстым. Онда 4-5 жылдай жұмыс жасағаннан соң 1979 жылы Кадрлар мекемесінің бөлім бастығы болып бардым. Кейін еңбек мекемесі мен кадрлар мекемесі бірігіп Еңбек кадрлар мекемесі болып құрылғанда мен бұл мекеменің орынбасар басшысы болдым. Бір жылдан кейін 1986 жылы аталған мекеменің басшысы болып тағайындалдым. Бұл мекемеде 8 жылға жуық басшылық қызмет жасаған мен ұйымның ұйғаруымен 1993 жылы аудандық халық құрылтайының (мәслихаттың) төрағасы болып ауыстым. Онда 6 жылдай жұмыс жасап, 1999 жылы зейнеткерлік жасқа толып  демалысқа шықтым. 

     – Сіз қазір басшылық қызметте болғанымда халқыма не істеп бере алдым деп ойлайтын кезіңіз бола ма?

     Бұрынғы халқыма жасаған қызметімді жиі есіме алып отырамын. Біздің ауданымызда көп ұлт қоныстанған. Негізгі жансаны көп ұлттардан – қазақ, мұңғыл, ханзу, ұйғыр және дүнген. Мен әкімшілік саласында істеген кездерімде бүкіл аудандағы жұмысшы-қызметшілердің барлық жұмыстарына жауапты болдым. Әр жылы қоғамнан жұмысшы-қызметші қабылдау; жоғары, орта техникум бітіріп келген жастарды қызметке бөлу; жыл соңында жұмысшы-қызметші қабылдау; жұмысшы-қызметшілердің еңбекақысын теңшеу, зейнеткерлікке шығару; зейнеткерлерді басқару; ғылыми атақ бағалау сынды жұмыстармен айналыстым. Сонда үкіметтің түрлі саясат, белгілемелерін әр салаға нақтылы тиянақтандырдым. Қалың жұмысшы-қызметшілерді разы етіп, алаңсыз жұмыс істеуге кепілдік еттім. Әр ұлт халқын бөле жармадым, тең көрдім. Мүмкіндіктің барынша барлық ұлтты бірдей қамтамасыз етуге құлшындым. Кейінгі өмірімнің бақытты өтуіне осылардың алғысы тиген шығар. Көп рет аудан, облыс жағынан озат қызметкер болып сыйландым.

         – Өзіңіз жақсы білесіз, Қытайда «мәдениет төңкерісі» деген аты шулы төңкерісі болды. Сол төңкерістің құйынынан сіз қалай аман өттіңіз?

   Ол кезде мен жас болдым. Анау-мынау саяси қимылдарға араласпадым. Араласуға да мүмкіндігім болмады. Оның себебін жоғарыда айтым кеткен сияқтымын. Ел төңкеріспен қарбалас болып жүргенде мен ханзу тілін үйренуге ден қойдым. Себебі, жоғары білімім болмаған соң өздігімнен ізденіп, білім алуға тырыстым. Құдай оңдап азды-көпті ханзу тілін білетін мені ұйым Үрімжідегі ШҰАР партия мектебіне оқуға жіберді. Онда ханзу тілін бір жыл тереңдей оқу мүмкіндігіне ие болдым. Менің қызметімнің тасы жоғары домалап, басшылық қызметке аралауыма басты себеп болған осы ізденісімнің жемісі деп ойлаймын.

         – Сіздің бала кезіндегі Қытай оқу-ағартуына қарағанда қазіргі Қытай оқу-ағартуының дамуы жер мен көктей десе де болғандай. Осы туралы айта кетсеңіз?

    Менің мектеп табалдырығын аттауым азаттықтын кейінгі жаңа Қытай мемлекетінің құрылуымен басталды. Ол кезде халық көп шоғырланған жерлерде мектеп бар болатын. Әр ұлттың өз ана тілінде оқитын мектептері болды. Сол мектептен білім алғандар жоғары мектептерге оқып, оқи алмағандар төменгі сатыда әртүрлі қоғамдық жұмыстарға араласып қызмет жасады. Қазір ойласам, сол кездегі толықсыз орта мен толық орта мектепті бітіргендер қазіргі университет бітіргеннен кем түспейді екен. Олар сол заманнның зиялылары десе болғандай.

         Қазіргі оқу-ағарту технологиялық оқу-ағартуға көшкен заман болды ғой. Бұрын мектептерде үшінші сыныптан бастап ханзу тілі аптасына 2-3 сағат өтілсе, енді қос тілге ауысқанан бері ханзу тілі мектептерге жалпыласып кетті. Оны үйренбесе де болмайды. Бұл қоғамның, өмірдің қажеттілігі деп түсінген дұрыс болар. Өйткені, қазір Қытайда мемлекеттік тілді білмесең, сен сауаттсыз есептелесің. Ертең сенің жұмысқа тұруың қиынға соғады. Біздің заманымызда ол талаптың біреуі де жоқ еді ғой. Қазіргі балалардың жүгі ауыр. Бірақ алға ілгерлеушілік, дамушылық бар.

       – Қазіргі Қытай қазақтарында бұрынғыдай бауырмашылық бар ма?

    Қазақтың салт-санасы өзгеріп кетті десек дұрыс болмас. Бірақ заманның дамуына қарай аздап өзгерістердің болғаны рас. Бұрын қазақтар той-томалақта болсын, өлім-жітімде, әдеттегі жағдайда болсын кездесе қалса арқа-жарқа болып әңгімелесіп, араласып кететін. Осы күнде барлық адам асығыс, қарбалас жүреді. Өйткені мына заман бекер жүргендерді, жалқауларды қаламайтын заман болды ғой. Содан ба екен адамдардың бұрынғдай араласуы барған сайын азайып барады. Өйткені бала-шаға асырау керек, ел қатарлы жақсы өмір сүрулері керек. Оған бола оларға өкпе артуға келмейді. Алайда бұрынғы салтымыз әйбат сақталып отыр деп айтуға болады.

         Одан кейінгі өзгешелігі, қазақтардың көбінің отбасында бір-екіден ғана бала бар. Бұрынғыдай көп балалы отбасын кездестіру қиын. Ол балалардың  мінез-құлқы бұрынғы көп балалы отбасында өскен балаларға қарағанда тұйықтау болады екен.

      Біздің қазақтардағы тағы бір өзгешелік айт мерекелерінде таныса да, танымаса да үй қалдырмай айттайтын. Қазір өзінің туған-туыстарын айттайтын болған. Бұған бола қазақтың салт-санасы, ғұрып-әдеті жоғалып бара жатыр дегенге келмейді. Ең бастысы жұмыс бастылықтан туындап отыр. Ал балаларын ханзу тілінде оқытуы қоғамның дамуынан қалып қалмай, басқа ұлттармен теңесу ниетінде болып жатқан шаруа деуге негіз бар. Жақын жылдан бері қос тілді оқу-ағарту жолға қойылғаннан бері бүкілдей ханзу тіліне беріп оқытқанға қарағанда тіл мен салт-санасын сақтап қалуға көп мүмкіндік туып отыр. Қазіргі балалар үш тілді жақсы меңгеріп жатыр. Айтар болсақ, ағылшын, ханзу және ана тілін жақсы үйренуде.

       – Сіздердің ауданда  қанша қандасымыз бар? 

     Азаттықтың алдында (1949 жылдан бұрын) Жың ауданында 4 мың  қазақ бар екен. Қазіргі сананаққа қарағанда біздің ауданда 14 мыңнан астап қазақ өмір сүріп отыр. Олар негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Одан қалса егіншілікпен, сондай-ақ қоғамның әр саласында қызмет жасайды. Бұрын ауданымыздағы жұмысшылар мен мемлекеттік қызметкерлердің 50 пайызын аз ұлттар құрайтын. Әр мекемеде ұлттық кадрлар өте көп болатын. Өйткені ол кезде Үкімет аз ұлттарға мүмкіндіктер көп беретін. Қазір де жоқ емес бар, бірақ бұрынғыдай мүмкіндік азайған. Себебі, қазір қызметке қабылданатындар мемлекеттік тілде емтихан тапсырады. Өтсе қалаған қызметін істейді, өте алмаса ренжімейді.

         Қазіргі қазақтар азаттықтан кейінгі ең жақсы дәуірде өмір сүріп жатыр деп айтуға толық негіз бар. Мәселен, Үкімет малшыларды қоныстандыру деген саясатпен оларға көктеу берді, жайлау берді, күзеу берді, қыстау берді. Оның сыртында олардың алдына 100му, артына 50 му  егістік жер (бір гектар – 15 му) бөліп берді.  Осы мүмкіндікті жақсы пайдаланған отбасылар байып кетті де, пайдалана алмағандар әлі кедей болып, Үкіметке масыл болып жүр. Олардың көбісі еңбек күшінің жоқтығынан немесе жалқаулығынан, араққа беріліп кетуінен болып отыр. Олар жерлерін басқа ұлттарға 5 жылға, 15 жылға жалға беріп жіберген. Оның қызығын басқалар көріп жатыр.

      – Бұл ауданнның дихандары негізінен қандай егінмен айналысады?

       Ауданымызда мал шаруашылығы мен егін шаруашылығы тең жолға қойылған. Кейінгі жылдары мақта шаруашылығы кең көлемде жолға қойылды. Егіншілер негізінен мақтаға сүйеніп байыды. Бұдан сырт алақат дейтін жемісіміздің өнімі шет елдерге  танылды. Ауданымызда бір үлкен тұз кені болып ол да бүкіл елге атағы жайылып ауданымыздың «екі ақ, бір қызыл» дегенмен аты шығып отыр. Қазір екі темір жол ауданымызды кесіп өтеді. Екеуі барып Орталық Азияға жалғасады. Ауыл мен қыстақтардың жолдарына түгелдей асфальт төселген. Барлық жерде электр жарығы жайнап тұр. Малшылардың барлығына таза ауыз су құбыры жеткізілген. Халықтың денсаулығын жақсартуға күш салынып, барлық ауылда емхана ашылды. Селбесіп емдеу жолға қойылды. Осындай ортада Жыңдағы әр ұлт халқы бір кісінің баласындай берекелі де, бай-қуатты тұрмыс өткізіп жатыр. Мен басшылық қызметте жүріп осылардың бәріне куә болдым.

      – Мақтаны сатып алатын орын бар ғой?

      Біздің елде кез келген өнім тоқтаусыз сатылып алынады.

      – Биыл мақтаның бір килограмы қанша юань болып отыр?

      Былтыр бір келі  мақтаны 7 юаньнан алған, ал биыл бағасы 6 юаньға түсіп кетті. Бірақ үкімет дихандарға қосымша қаражат беріп зиян тартпаудың жайын қарастыруда.  

      – Мал бағасы қазір Қытайда қалай болып тұр?

     Малдың бағасы екі-үш жылдан бері шарықтап кетті. Сиыр 6 мың юаньнан кем емес, ал жылқы 10-15 мың юань болып тұр. Ұсақ мал қой мен ешкі де пұл болып кетті. Малшылар жылы қорада қаңтардың өзінде қойды төлдетіп алады. Мамыр айында қозылар жетіліп кетеді. Биыл қозының өзі 1-2 мың юаньнан сатылды. Малдың қымбаттағаны малшыларға өте пайдалы болып отыр. Қазір Үкімет егінші, малшылардан салық алмайтын болды ғой.

      – Қытайда тұрғын үй мәселесі негізінен шешілген ғой?

      Шешілген деп айтуға болады. Қазір тұрғын үйдің бір шаршы метрінің алды 3 мың юань, ал соңы 2 мың юань. Егер малшылар аудан орталығынан тұрғын үй аламын десе әр шаршы метрін 1200 юаньнан ала алады.

     – Не үшін тұрғын үй малшыларға арзан бағамен сатылады?

    Мемлекеттің малшы-дихандарға жасаған тікелей көмегінің арқасында болып отыр. Егіншілер мен малшыларға арналып салынған тұрғын үйдің бір шаршы метрі 2 мың юань болса оның 40 пайызын үкімет өзі төлейді. Ал малшыларды қоныстандыру деген саясатпен ауылдарда жер сілкінуге шыдамды 60-70 шаршы метрлік жер үйлер салынды. Оның жарығы, суы тартылып, жолдарына асфальт төселген. Малшылардың өздері ауылда тұрады да, ал балалары қаладағы үйлеріне жатып мектепте оқитын бір жақсы жағдай барлыққа келді.

      – Бұл үйлерді үкімет малшыларға тегін берді ме?

     Мемлекет тегін салып беріп отыр. Сатып кетемін десе малшылардың өз еркінде.

      – Өзіңіз қанша бала тәрбиелеп өсірдіңіз?

     Балаларымның шешеші Жаңылқан Сексенбайқызы екеуіміз 6 бала (3 қыз, 3 ұл) тәрбиелеп өсірдік. Екеуіміз дегенім болмаса бала тәрбиелеуде Жаңылқанның еңбегі зор болды. Балаларымыздың барлығы жоғары мектеп бітіріп, үйлі-баранды, бала-шағалы болып кетті. Жұбайым балабақшада балалар тәрбиешісі болып істеген, қазір зейнет демалысында. Құдай қосқан жарым екеуіміз қолтықтасып қатар келеміз.

      – Әңгімеңізге рақмет!

          Әңгімелескен Әлімжан ӘШІМҰЛЫ.

толығырақ

     – Тілеш мырза, әңгімеңізді қазіргі Қытай оқу-ағартуының алғашқы бет алысынан бастасаңыз?  

         Дың Шияупың билікті қолына алған кезден бастап Қытай қоғамында үлкен өзгерістер пайда болды. 1978 жылы наурыздағы Қытай коммунистік партиясы 11-құрылтайы 3-жалпы мәжілісінен кейін ұзақ жыл тоқырап қалған жоғары мектепке оқушы қабылдау түзімі қалпына келтірілді.  Бұл сол кезде басталған саяси-экономикалық реформамен сәйкесіп, нарықтың қажетінен шығып, қоғамның дамуына ерекше күш болып қосылды. Содан бастап оқушылардың жоғары білім алуға ынтасы жоғарылап, белгілі бір мамандықты игеруге жақсы жағдай қалыптасты. Бұрынғыдай бір-бірінен қарынның тойған-тоймағанын, киімінің бүтін-бүтін еместігін сұрайтын ел «қайсы жоғары мектепті бітірдің? Қандай мамандығың бар?» деп сұрайтын болды. Өйткені, ел алған білімі мен тәрбиесі арқылы мақтанатын заман туды. Бұл дәуірді әдетте «емтихан оқу-ағарту дәуірі» деп атайды.

         – Одан бері де талай жыл өтті емес пе, соңғы жетістіктер туралы да айта  кетсеңіз?

          Рас-ау, содан бері де аттай желіп 30 неше жыл өте шығыпты ғой. Қытайда жүргізілген реформа айтарлықтай жаңалықтар әкеліп, ел тағдыры мен жер тағдырында ерен өзгерістер болды. 2004 жылы Қытай оқу-ағарту министрлігі әдеттегі орта мектептердің жаңа сабақ өлшемін сынақ ретінде бастады. Осыған сай орта мектептердің оқулықтарын құрастырып, сынақ ретінде айналымға салды. Бұл дәуірді әдетте «Сабақ оқу-ағарту дәуірі» деп атап жүрміз. Былай деп атайтынымыз жаңадан құрастырылған оқулықтың мақсаты, ой желісі мен мазмұны оқушылардың жасырын қабілетін жетілдіруіне қозғаушы күш болды. Жалпы бұл оқушыларды нысана етіп құрастырылған оқулық болатын. Осы реформаға жер-жердегі оқу-ағарту мекемелері мен мектептер жаппай ат салысты. Бұл реформа алғашқы адымда өз жемісін берді.

         Реформаның талабына сай келу негізінде тыңнан жол іздеп, басқаларға үлгі-өнеге болатындай мектептер барлыққа келді. Оларды бірден санамалап отырмасақ та, бірнешеуінің оқыту әдісін атап өтсек те жеткілікті. Мәселен, Сандұң өлкесінің Шаңлы орта мектебі мұғалімнің сабақ дайындалуда, сабақ өтуде, оқушыларға жетекшілік етуде болсын оқушыны арқау еткен  адамилығы күшті сабақ өту үлгісін пайдаланды. Мұны әдетте 271 (бұл деген дәріс уақытының 20 пайызын оқушылардың талқылауына, 70 пайызын оқушылардың өздігінен ізденіп-үйренуіне, 10 пайызын мұғалімнің сабақ өтуіне арнау деген сөз) оқыту инженериясы дейді. Бұл үлгінің түпкі мақсаты – мұғалім дәрісханадағы 45 минутты жеке меңгеріп алмай оқушыларға қайтарып беру. Мұғалім өзі сөйлеп, өзі жауап беріп, өзі бекемдеп отыратын ескі әдістен арылып оқушылардың ойлауға, сөйлеуге, дәріс туралы тың көзкарастарын ашуға орай беретін оқыту үлгісі еді.

      Қытай оқу-ағартуы қазір мұндағы барлық ұлттардың даму жағдайына сай келетін заң түзіммен басқарылатын, адамды арқау еткен оқыту реформасын пайдаланып отыр. Бұл жердегі «реформа» деп отырғанымыз дамуға кедергі болатын барлық құрылымдармен, заң түзімдерге реформа жасау деген сөз. Қазіргі тұста Қытай оқу-ағартуы ұшқан құстай дамуда. Оқу-ағарту арқылы ұлтты өркениетті ұлттардың қатарына қосып, мемлекеттің жалпы тұлғалық дамуын жебеп, ең соңында Қытай арманын жүзеге асыруға рухани жақтан негіз қалауда. Сапалы оқу-ағартудың атқарылуымен қатар халық оқу-ағарту әділдігін игіліктене бастады. Сол күннен бастап оқу-ағарту теңдік, әділдік, жариялық жолына қарай қадам тастады. Бұлай дейтініміз барлық адам оқу-ағартудың жемісін тең игіліктенетін жағдай емтихан теңдігіне қол жеткізетін болды.

         Осы арада ескерте кететін жағдай Қытайдағы аз ұлттарға мемлекет біртұтас шығарған қоғамдық және жаратылыстық пән оқулықтары ханзу тілінен өз ана тіліне аударып оқытылады. Ал тіл мен әдебиет оқулығын жергілікті органдар аз ұлт мамандарын ұйымдастырып өздері құрастырады.

         –  Жылтырағананың бәрі алтын емес демекші, Қытай оқу-ағартуында ішінара сақталған мәселелер де бар  шығар?

      Кезінде «емтихан оқу ағартуы» Қытай қоғамының дамуына ересен күш болып қосылғаны рас. Өйткені, сол кездегі қажетті мамандарды жетілдіруде оның айтарлықтай рөлі болды. Десе де, оқу-ағартуда ұзақ уақыттан бері қатып-семіп қалған бір формадағы, бір сыдырғы оқыту әдісі өктемдік етіп келді. Осы қалыптан шыққан адамдардың этикалық нормасы бірыңғайланып кеткен. Тәжірибе барысында бұл оқыту әдісінің де өзіндік кемшіліктері мен олқылықтары қоғамның дамуына, адамның жалпы тұлғалық өзгерісіне оралғы болатын тұстары бірте-бірте бой көрсетті. Сол себепті қоғамда бұл оқу жүйесіне деген күмән бірте-бірте күшейе бастады. Соңында жалпы халық болып жаңа жол іздеуге құлшынды.

         Ал енді, «емтихан оқу-ағартуының» олқылықтарын мына бірнеше жақтан айтуға болады:

         Бірінші, «емтихан оқу-ағартуының» басты кемшілігі әр пәннен алған балдың жоғары болуын талап етуі болды. Бұл ұрпақтардың жан-жақтылы жетілуіне немқұрайды қарап, оқушыларды балға қарап дәрежеге бөліп, оқуда «жақсы», «нашар» деп екі жікке айырып, жоғары балл алған оқушының мінезі қандай, моральдық тәрбиесі «жақсы ма, жаман ба» дегенмен санаспай өлі түрде барлығын балмен өлшейтін жаман дағды қалыптасты. Жақсы оқушыларды әспеттеп, нашар оқушыларды қорлап, олардың қоғамға деген сенімін әлсіретіп, белсенділігін төмендетіп, оқуға деген құлшынысына тұсау болды. Осы себепті кейбіреулердің өмірге деген өшпенділі еселеп арттады да, қоғамдағы «жасырын қауіпті» қоздырып, жан түршігетін қылмысқа апарған кездер болды. Соның салдарынан қылмыс жолына түскендердің жас салыстырмасы жасарып, жас және жасөспірім қылмыскерлер көбейіп кетті.

         «Емтиқан оқу-ағартуының» тағы бір кемшілігі, емтиханды қызмет өнімділігін өлшейтін өлшемге айналдырғаны. Оқуы жақсы мектеп болу үшін оқушыларының алған орташа балы жоғары болса болғаны «сен жақсы мектепсің», ал оқушының алған балы жоғары болса «сен жақсы оқушысың» дейтін дәстүр қалыптасты. Ал жоғары мектепке қаншалықты көп оқушы өтсе, сол мектеп  басшысы жақсы басшы, білім беруде жақсы аудан, жақсы қала, жақсы ауыл болып бағаланып қаржылай сыйланып, арнайы ақпарат құралдары арқылы насихатталды. Тіпті, жоғары балл алған оқушыларды автокөлікпен көше айналдырып ұрандатқан ұятты кездер де кездесті.

         Сол себепті, оқушылар жоғары балл алу үшін барлық өтілетін пәнді сынақ сұрауларына айналдырып өлі түрде жаттап алып, тек мұғалім сабақ өтетін 45 минутта «миға құйып жіберу» дейтін оқу әдісі барлыққа келді. Ата-ананың да, қоғамның да, мектеп басшыларының да талабы жоғары балл алу болды. Жоғары балл алу үшін адам миына сыймайтын түрлі әдіс-амалдар ойлап тауып, оқу-ағартудың әділдігін аяқ асты етті. Жасөспірімдердің азаматтық құқығы мен тәрбие алу құқығына қол сұғып оларды аяусыз жәбірлегендер кездесті. Жан-жақтылы қысымға шыдамаған күні 10 сағат сабақ өту, кеште пысықтауға орналастыру, сабақ пысықтау материалдарының көп болуы оқушылардың жас мөлшеріне сай келмеудей жағдай белең берді.

       –  Мұндай жағдайлар Қытай оқу-ағартуында әлі де белең алып жатқан  жоқ па?

        –  «Емтихан оқу ағартуында» сақталған мәселелерді бірте-бірте бүкіл қоғам болып, ата-аналар болып көңіл бөлетін басты тақырыпқа айналды. Еліміздің оқу-ағарту тараулары шетелдерге барып тәжірибе алмастырып олардың білім жүйесіндегі тамаша үлгілерін алып келіп, ел ішіне насихаттаудың арқасында көп өлкелер жаңа ізденіс жасап, осы ғасырдың басынан бастап жаңа сабақ реформасын жүргізіп, сапалы оқу-ағарту жолына түсті. Жоғарыда айтып кеткенімдей үкіметіміз арнайы мамандарды ұиымдастырып оқу-ағарту заңы негізіндегі жаңа оқыту бағдарламасын жасап шықты. Бұл оқу-ағарту бағдарламасы негізінен қоғамнан ашық пікір алып, сапалы оқу-ағартудың талабына сай келетін сынақ ретінде оқулықтарды құрастырып, заманға сай келетін оқыту әдісін іздеп табуға құлшынды. Үкімет қыруар қаражат ажыратып сапалы оқу-ағартудың талабына сай келетін оқыту құрылғыларын жасап, оқытушыларды мерзімдерге бөліп тәрбиелеп жаңа пәннің талабы мен мақсатын оқытушыларға айқын ұғындырып, «емтихан оқу-ағартудың» нашар ықпалынан тез арада арылып, дүниені бетке алып адамзат оқу-ағартуының озық үлгілерін елімізде іс жүзінде бірлестіре отырып жаңа жолға қадам тастады.  

         – Демек, бұл жол қазіргі Қытай оқу-ағартуын оңды өзгеріске бастаған болды ғой?

      Дұрыс айтып отырсыз. Сапалы оқу-ағартудың алға қойған мақсаты – жан-жақтылы жетілген тамаша моральға ие, өзіндік дүниеге көзқараспен өрелі білімге ие өзара селбесіп жұмыс жүргізе алатын оқушылар мен қоғамның болашақ дарындыларын тәрбилеу.

        Еліміз білім жүйесінің осы жолға түскелі біртұтас оқу-ағартудың барлық саласында үлкен өзгерістер болды. Атап айтқанда оқу-ағартудың мақсаты, міндеті және әдіс-шарасы туралы өзгеріс. Осының нәтижесінде  мына үш түрлі өзгеріс өз нәтижесін бере бастады.

         Бірінші, ата-аналарда баласының тек білімді ғана болып қалмай моральды, мұратты болуын талап ететін, яғни қоғамға жарамда адам болуын армандайтын болды.

      Екінші, мектептер арасындағы көзсіздікпен жүргізілген балл бәсекесі бәсеңдеп мектепке, мұғалімге қойылатын шектен тыс талапқа да өзгеріс енгізілді.

         Үшінші, әрбір оқушы өзінің жасырын қабілетін ашуына орай болып, оқу-ағартудың әділдігінен игіліктеніп өзара тең орында тұрып әділ бәсекелесетін, оқушылар бірін-бірі құрмет ететін, өзара селбесетін жаңа жағдай қалыптасты және өз жемісін бере бастады.

      –  Қазір Қытайда жоғары оқу орындарына қай бағытқа студент көп қабылдап жатыр?

         Біздің елде жоғары мектепке оқушы қабылдау екі бағытта жүреді.

       Біріншісі негізгі курсқа қабылдау. Екіншісі арнаулы курсқа қабылдау. Негізгі курсқа оқушы қабылдау төрт кезеңге созылды.

         Бірінші кезең, әдетті нөлінші кезеңге оқушы қабылдау делінеді. Бұл кезеңге негізінен көркемөнер саласы мен дене-тәрбие (спорт) саласына қабылдайды.

         Екінші кезең: түйінді жоғары мектептерге оқушы қабылдау.

         Үшінші кезең: әдеттегі жоғары мектептерге оқушы қабылдау.

     Төртінші кезең: өз қаражатымен мектеп құрған жекелер басқаруындағы мектептерге оқушы қабылдау.

    Жоғарыдағы төрт кезеңдегі оқушылардан алынатын оқу қаражатын мемлекеттің баға комитеті біртұтас белгілейді. Десе де, төртінші кезеңнің оқу қаражаты біршама жоғары болады. Өйткені, бұл мектептер жекелер басқаруындағы мектептер.

         Кейбір педагогикалық саладағы жоғары мектептерге оқушы қабылдауда оқу қаражаты алынбайды. Бұл мектепке қабылданған студенттер мемлекет қаржысымен оқиды. Бұл Қытай үкіметінің оқу-ағартуды қолдау сипатындағы тиімді саясаты. 

          Енді бірі арнайы курсқа оқушы қабылдау. Бұл саладағы қабылданатын оқушылардың саны біршама мол. Бұл салада негізінен қоғамның қажетіне қарай кәсіптік, техникалық мамандықтармен тәрбиеленіп, жедел дамып келе жатқан Қытай шаруашылығы үшін қызмет етеді. 

      – Қытайдың білім саласына осыншама мән беруінің маңызы не де?

     Қытай елі реформа жүргізгенде «экономиканы өзек ету» деген саясатты баса дәріптеді. Ал жуық жылдардан бері мәдениетте (өркениетте) құдіретті мемлекет құруды дәріптеп отыр. Мәдениетті, құдіретті мемлекет құру үшін ғылым-техника мен  оқу-ағартуға сүйенетіндігін танып жетті. Сол үшін де оқу-ағартуға баса мән беріп ұлттың сапасын жоғарылатып, бәсекелік қуатын арттырып, мемлекеттің жалпы тұлғалық дамуына қол жеткізуге күш салды.   

       – Қазақстан оқу-ағартуы туралы не білесіз?

         Қазақстан оқу-ағартуы Қазақ елінің тәуелсіздік алуымен бірге бұрынғы отаршылдық оқыту құралы мен оқыту әдістемелерінен құтылып, өзіне тән білім жүйесіне көшіп үлгірді. Бұл қазақтың бағы десек те, біраз кемшіліктерді естіп-біліп жүрміз. Ол үшін Қазақ елінің білім жүйесінде өзіне тән ұлттық идеологиясын қалыптастыру керек. Құрастырылған кітаптар болсын, сабақ беріп отырған мұғалімдер болсын бәрін де қазақтың ұлттық идеологиясы мен мұндалап тұруы керек деп ойлаймын. Отаншылдық рух пен қазақы танымының жалауы  жарқырап тұрса, Қазақ елінің болашағы нұрлы болатыны ақиқат.  

         Қазақстанда жаңа оқулықтар құрастырылып жатыр деген күннің өзінде кейбір кітаптар әлі де педагогикалық заңдыққа толмай жатыр дегенді жиі естиміз. Мемлекетік білім беру тараулары арнайы қаржы бөліп, білікті мамандарды ұйымдастырып оқушылар мен оқтушылардан пікір-ұсыныс қабылдап заман талабына сай келетін оқулықтарды құрастыруға күш салса екен деген тілектеміз.

         Оқытушылардың сапасына көңіл бөліп, ауылдағы мектептердің сапасын көтеру керек. Ауыл мектептерінің жағдайын көтеруге қаржыны аямау керек. Өйткен, қазақ ұлтының тамыры ауылда екенін естен шығармағаған жөн деп ойлаймын.  

   – Біздің елдің «болашақ» бағдарламасыман Қытайда оқып жатқан студентер туралы не айтқан болар едіңіз?

      Тәуелсіз Қазақ елі «болашақ» бағдарламасы аясында шетелдерге оқушы жіберіп қажетті мамандар тәрбиелеп бүкіл дүниежүзіне үлгі-өнеге болды. Бұл жағы әрине, құптарлық ірі іс. Ол болашағын ойлайтын елдің атқаруға тиісті міндеті деп есептеймін. Қытай еліне келіп оқып жатқан Қазақ елі студенттерінің арасында өзінің адамгершілігі мен білім қабілеті арқылы бүкіл Қытайды тебіренткен Хайнан университетінің студентті Русланды  төраға Ши Жінпың 2013 жылы Қазақстанға барғанда Назарбаев университетінде сөйлеген сөзінде арнайы ауызға алып мақтаған еді. Десек те, ішнара өз қаржысымен келіп оқып жатқан оқушылар мемлекет пен ата-ананың күткен үмітін ақтамай, сабаққа толық қатыспай, түнгі сауықханаларда сайрандап, алкогольдікке салынуы белең алып, қазақ халқының беделіне нұқсан жеткізіп жүргенін ашына айтқым келеді.   

          – Оқытушылық өміріңізде ұстанған идеялыңыз?

      Абайдың «Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға». Одан кейін әкемнің «Қызметтің жоғары, төмені болмайды. Адам баласы қандай жұмыс істесе де тыңғылықты, қайырымды істеуі керек.  Халқы үшін жұмыс жасаған адамның өзіндік орны болады, беделі болады» деген сөзі.

         –   Оқытушылық машақатты мамандық деп жатады, өкінген ездеріңіз болды ма?

     Оқытушылық мамандақтың жапалы екені рас, дейтұрғанмен қызығы да мол. Ең маңыздысы жұмыс жасап отырған кәсібіңді сүю, кәсбіңнің маңыздылығын түсінуде ғой. Осы арада ақын Есенқұл Жақыпбек ағамыздың мына өлеңін айтқым кеп отыр:

«Өсем деген ұлды бағып,

Кетем деген қызды бағып .

Өмірімнің бара жатыр

Жұлдызы ағып».

      Қазақтың қара көздерін тәрбиелеуден жалықтық, шаршадық десек болмас. Өйткені, олар қазақтың ертеңі мен болашағы. Оқытушылардың тұрмысы кейбіреулермен салыстырғанда бір сыдырғы қарапайым болуы мүмкін. Десе де, мұғалімдердің қоғамға, ұрпаққа, ұлтқа жасап отырған жақсылығын ешнәрсемен өлшеуге келмейді ғой. Біз тәрбилеп отырған ұрпақтың бойынан ұлттық құндылықтарды көре алсақ, одан асқан бақыт бар ма?!

         – Әңгімеңізге рахмет!

           Сұхбатты жүргізген Әлімжан ӘШІМҰЛЫ

                                                                                                                  ӨМІРДЕРЕК

        Тілеш Жасыбайұлы 1967 жылдың 10-қарашасында Бұратала мұңғұл автономиялы облысы Тақия қалашығының Қарасақал елдімекенінде туылған. Бастауыш, орталау мектепті Тақияда оқып, толық ортаны Жың аудандық 1-ортадан тамамдаған ол 1986 жылы Іле педагогикалық институтының Қытай филология факультетіне оқуға түсіп, оны 1991 жылы жақсы нәтижемен бітірген. 1991 жылдан 1994 жылға дейін Тақия қазақ орта мектебінде қазақ әдебиет пәнінен сабақ береді. 1994 жылдан 2004 жылға дейін Жың аудандық 1-ортада, 2004 жылдан бері аудандық толық орта мектебінде саяси-экономика пәнінен сабақ беріп жүр. Қызмет барысында жалықпай ізденудің нәтижесінде ол көп рет мектеп және аудан жағынан «Үздік оқытушы», «Үлгілі сынып жетекшісі» болып марапатталды. Т.Жасыбайұлы мұғалімдікке қоса оқытуды зерттеумен де айналысқан. Оның «Экономика» деген мақаласы 2004 жылы ШҰАР оқуды зерттеу орны жағынан 1-дәрежелі сыйлық алды. Оның Қытай оқу-ағартуын зерттеу тақырыбында жазған мақалалары Қытайдың мерзімді басылымдарында  жарияланып келеді.       

толығырақ

      ҚХР-дың Шыңжаң Ұйғыр автономиялы өлкесінің Алтай округінде қазақ ұлттық медицинасы мен қазақтың ұлттық ойыны - ат спорты мемлекеттік санаттағы материалдық емес мәдени мұраның кеңейтілген тізіміне ресми түрде енгізілді. Бұл туралы «Синьхуа» хабарлады.

     Қазақтың халық медицинасы мен ат спорты ойындары қазақ ұлты шоғырланған Алтай өлкесінде кеңінен өріс алған.

      Осы жылғы ат спорты жарысынан орын алған жеңімпаздардың бірі оған қазақ ұлттық спорт түрлері, әсіресе ат спорты ойындары ерекше ұнайтынын атап өтті. Ол қазақ жастары бұл дәстүрді одан әрі жалғастырып, келешекте шебер шабандоз болатынына сенімін білдірді.
     Ежелгі халық медицинасы - қазақ халқында ұрпақтан-ұрпаққа тарап келе жатқан үрдіс. Халық емшісі Өтебойдақ Тілеуқабылұлы ХV ғасырда халық медицинасы туралы жинақталған білімді қорытындылап, жүйелеп кітап етіп шығарды.

    Алтай қазақ медицинасы ауруханасының өкілі қазақи ем-дом қалыпты дәрілермен қоса, диетотерапия және жарық терапиясы сияқты өзгеше емдеу тәсілдерін қамтиды. Ауруханада қазақ халық медицинасы мен заманауи медициналық технологиялар үндестіріле қолданылады.

      http://baq.kz/kk/diaspora/1238

толығырақ

Қытайдағы «Абай жолы» анимациялық компаниясының жетекшісі Ғұсман Қажытай.
Қытайдағы «Абай жолы» анимациялық компаниясының жетекшісі Ғұсман Қажытай.
         
     Қытайдың Үрімжі қаласындағы қазақ кәсіпкері Ғұсман Қажытай басқаратын «Абай жолы» анимациялық компаниясы «Абайдың балалық шағы» атты көпсериялы анимациялық фильм түсіріп жатыр. 1979 жылы Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы Тарбағатай аймағы Толы ауданында туған, мамандығы экономист Ғұсман Қажытай Азаттыққа берген сұхбатында қазақтың классик ақыны туралы мультфильм түсіру себебін түсіндірді.

      Азаттық: – Көпсериялы мультфильмнің басты кейіпкері ретінде Абайды таңдауға не себеп болды?

       Ғұсман Қажытай: – Қазақстанда «Алдар көсе», «Қаңбақ шал», «Қошқар мен теке» секілді мультфильмдер шықты ғой. Бірақ Қазақстанда түсірілген мультфильмдердің Қытайда көрсетілмейтіні белгілі. Балаларға арналған мультфильмдер Қытайда да бар, алайда олар біздің ұлттық қасиетімізді нақты бейнелей алмайды. Қазір бала түгілі кейбір жас қыз-жігіттердің өзі қазаққа тән ұлттық бояудан айрылып бара жатыр. Қазақ тілінде жақсы кітаптар шыққанымен, оны оқи қоятын бала да, жастар да аз. Сол себепті Абайды телеарна арқылы көрерменге, балаларға ұсынсақ, болашақта олар да қазақтың мәдениетін, әдебиетін түсініп өсер деген оймен қолға алдық.

        Азаттық: – Бұл анимациялық фильмнің қанша сериясын түсіріп біттіңіздер?

    Ғұсман Қажытай: – Жұмысты 2014 жылдың басында қолға алғанбыз. Бұл мультфильм 104 сериядан тұрады. Әзірге 2-сериясын аяқтап қалдық. Бастапқы сериялары 13 минуттан, үгіт, таныстыру ретінде болады. Ары қарай толыққанды жұмыс етіп шығарамыз.

    Үш жыл көлемінде түсіріп бітіруге тиіспіз. Алғашында жоспарлау, образдарды тұрақтандыру, тиісті мекемелерге бекіттіру секілді даярлық жұмыстары біраз қолбайлау болып қалды. Бұл жұмысымыз сәтті болып, 50-60 сериясын телеарнадан көрсете алсақ, кейін толықметражды мультфильм ету ойымыз да бар.

         Азаттық: – Көпсериялы мультфильм түсіру жұмысына кімдер көмектесті?

      Ғұсман Қажытай: – Жеке компаниялар мен жекелеген азаматтардың қаржылай қолдауымен қолға алып жатырмыз. Басында біз үшін ең басты қиындықтың бірі осы қаржы мәселесі болатын. Қазір ол да бір ізге түсіп келеді. Бұл жұмыстың ұлттық бояуы, сценарийі жағынан «Қазақфильм» киностудиясы жақсы күш шығарып жатыр. Фильмнің сценарийін де «Қазақфильм» киностудиясында жұмыс істейтін азаматтардың бірі жазды. Аты-жөндерін әзірге өздері де атағысы келмей отыр, сондықтан мен де құпия ұстай тұрайын.

        Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет.

     «Абайдың балалық шағы» көпсериялы мультфильмінен үзінді:

    http://www.azattyq.org/content/kazakhs_in_china_abai_cartoon_series/26801971.html 

толығырақ

    Бүгінгі күні Қытайдағы жекпе-жеке спорт түрлерінде аз ұлт өкілдерінің саны артып келеді. Бұған Қытай мәжбүрлі түрде барып отыр десек артық емес. Себебі, күрес, бокс секілді спорт түрлерінде аз ұлттардың нәтиже жаратып, жеңіске жету мүмкіндігі жоғары. Бұл олардың қанына біткен мықтылығы, табиғаттан дарыған ерекшелігі.

     Солардың қатарында қазақ жастары да бар. Біз сөз еткелі отырған жас оғлан – Ұлпар Қарқынұлы. Қытайдағы еркін күрестен мемлекеттік чемпион Серік Қожабайұлының ізі қалған, бүгінгі күні әлемде өзіндік аты шығып жүрген бокеріміз, қазақтың мақтанышы — Қанат Исламның туған жері Қаба ауданының түлегі. Ол 1996 жылы Қаба ауданының Сарбұлақ ауылы, Түлкілі қыстағындағы қарапайым отбасында дүниеге келген. Кішкентайынан боксқа әуес Ұлпар 2005 жылы танымал жаттықтырушы, Қанат Исламның алғашқы бапкері Мұрат Бошайұлының бокс үйірмесіне қабылданады. Ат болатын құлынды мүшесінен танитын Мұрат бапкер оның болашағынан зор үміт күтеді.

    2010 жылы 13 жасында алғашқы жеңісіне қол жеткізген Ұлпар, Алтай аймағы бойынша өткізілген жасөспірімдер арасындағы жарыста 63 келі салмақта алтын жүлде иеленеді. 2011 жылы аймақтық жарыста 70 келі салмақта өнер көрсетіп, тағы да чемпион атанады. 2012 жылы Қытай астанасы Бейжіңнен келген бапкерлердің көзіне түсіп, орталықтағы Мемлекеттік боксерлер мектебіне қабылданады. Бұл жағдай бала қыранның тәжірибесін шыңдап, адымын аша түседі. 2013 жылы жастар мен жас өспірімдер арасында өткізілген мемлекеттік жарыста 75 келі салмақта қола медалды қанағат тұтады. Екінші рет, күміс медал еншілейді. Шапқан сайын тынысы ашылатын тұлпар сынды оғлан ұл, 2014 жылы маусымда өткен мемлекеттік жарыста ағалап алға озып, 75 келі салмақта бүкіл қытайдағы қарсыластарының бәрін бет қаратпай жеңеді. Кеудесіне алтын медал таққан ұл Қытайдағы қазақтардың ғана мерейін тасытып қоймай, Шыңжаң өлкесінің де атын асқақтатады.

    Бүгінде «томағасы енді алынып, тұғырынан түлеген бала қыран» тек қытай қазақтарының ғана емес, күллі қазақтың мақтанышы болуға лайық ұл. Жарыс жолында жаңа ғана қара көрсетіп, алғашқы биігін бағындырған жас батырдың алдағы үлкен бәсекелерде, әлемдік жарыстарда, олимпиада ойындарында топ жарып, қазақ атын төрткүл дүниеге таныта түсуге, спорттағы жолының әрдайым ашық болуына тілектеспіз!

     Мұрат Алмасбекұлы, http://baq.kz/kk/diaspora/1232

толығырақ

      Тоғызқұмалақ ойынының ойналу тәсілдерін өз басым Шыңжаң телевизиясына «Қазақ балаларының байырғы ойындары» атты телебағдарлама аясында 120 ойын түрін әзірлеп жүргеннен бері зерттеп келемін. 1992 жылдан бері отыздай алтайлық қариямен әңгімелестім. Әрқайсысының айтқандарын жеке жазып алдым дейді Үрімшідегі қандасымыз Байахмет Жұмабайұлы.

       Қазақстанда Спорт және туризм министрлігі (қазір Мәдениет және спорт министрлігі) Спорт комитетінің Тоғызқұмалақ қауымдастығын құрып, тоғызқұмалақ ойынын мемлекеттік деңгейіне көтеріп, халықаралық ойын түріне енгеніне қатты қуанып қалдық. 2008 жылы қыркүйек айында Үрімжі қаласына осы Тоғызқұмалақ қауымдастығының атқарушы директоры Мақсат Шотбаев бастаған бір топ қандастарымыз арнайы мені іздеп келіп, ұлттық ойынымыздың тарихымен бөлісуімді сұраған еді. Енді төменде жинаған материалдарымды беріп отырмын.

Тоғызқұмалақ ойынының тарихы

     Материалдық деректерге сүйенер болсақ, тоғызқұмалақ ойыны археологиялық деректерде көне Тараздың қазбаларында X-XII ғасырға тәуелді, Өрнек қаласынан тоғызқұмалаққа арналған мүсіндеме шыққан. Сондықтан бұл біздің қолымыздағы тоғызқұмалақ жайындағы ең арғы дерек болмақ.
     Ал Алтай қазақтарында қытай елі азаттыққа жеткен 1949 жылдарға дейін қойшылардың бәсекелі ойыны болғандығы анық, Тоғызқұмалақ ойынын ойнаған, оны білетін қарияларымыздың сарқыншағы әлі арамызда үзілмей бүгінге жетіп отыр. Тоғызқұмалақ ойынын ертеде «қойшылар ойыны» деп атайды екен. Себебі бұл ойынды бұрын ылғи да қойшылар қойын беткейлерге қарастырып тастап, жерден тоғызқұмалақ ойынын ойнайтын пішін (қалып) әзірлеп алып ойнайды екен.
«Қойшылар ойыны» деудегі тағы бір себеп, тоғызқұмалақ ойынының әрбір жүрісі мен ұтыстарының барлығы – малдың бағымы мен бабына негізделіп отыруында. Мысалы, әр құмалақты отаудан қозғарда «май жалаттым», «қой телідім», «сиыр желіндеді», «қосақ тіркедім» т.б. малшаруашылық тілдерін қолданып отырған. Тоғызқұмалақ ойнайтын тақтаны жерден қазып әзірлеп алған қойшылардың бір көзі – қойда, назары құмалақта жүріп қызыға ойнайтын ойыны болғандықтан, «қойшылар ойыны» аталса керек.
     Әйтсе де уақыт пен заманның ілгерлеуіне қарай, тоғызқұмалақ ойыны да дамыды. Ойнау тақтасы ағаштан, металдан, сүйектен жасалып, үй ішінде ойнайтын түрлері пайда болды. Және бүкіл қауымның ордаларында да ойналатын дамыған, кемелденген ойынға айналды.
                                      Тоғызқұмалақ ойынының сыры 
       Тоғызқұмалақ ойынының тақтасындағы (Қазақстан ойыншыларының әзірлеуінде құмалақ түсетін шұңқыры – «отау», құмалақ жиятын екі үлкен шұңқырды «қазан» десе, қытай қазақтарында құмалақ түсетін шұңқырды – «қазан», құмалақ жиятын екі үлкен шұңқырды «отау» деп аталатын парқы барын анықтай отырып, бұл мақалада Қазақстан тәртібімен алғанымды ескертемін) 1993 жылы Көктоғай өңірінде Аруан және Кәйпен деген қариялардың айтуларынша, тоғызқұмалақ ойыны тақтадағы отаулардың сөзсіз тоғыз болуынан емес, әр отауға түсетін құмалақтың тоғыз болуынан.
   Алтай өңіріндегі көп санды қариялардың ойнаған тоғызқұмалақ ойынының тақталары көбінесе бес отаудан, екі жағында он отау болады. Екі қазанды қосқанда он екі шұңқырлы қалып екен. Осы отаудың әрқайсысын тоғызқұмалақтан бес отауға қырық бес құмалақтан он отауға тоқсан құмалақ түседі дейді.
   Ал Көктоғайлық қариялардың айтуынша, тоғызқұмалақ ойыны, ойнаушының шеберлігіне қарайды. Тоғызқұмалақ ойыны мен ауа райын болжау, маусым, амалдар арқылы төрт түлік малдың аман есен болуы сияқты болжамдар айтылады. Осындай болжамдарды тоғызқұмалақ ойынында шеше алған адам нағыз ойын төресі болады, тоғызқұмалақ ойнайтын тақта бес отаулы, жеті отаулы, тоғыз отаулы болып бір-біріне ұқсамайды. Мұнда бес отаулы тақтамен ойнайтын ойынмен мал жайын болжайды. Жеті отаулы тақтамен ауа райын болжайды. Ал тоғыз отаулы тақтамен болашақты болжап ойнайды екен.
     Сонымен қатар құмалақшылар мен тоғызқұмалақ ойынының болжамы бір мағыналас келеді екен. Бес, жеті, тоғыз құмалақты шашып жіберіп, мал басының аман есендігін, ертеңгі күнді, жолаушының жолын, жақсылық пен жамандықты болжап сөйлейтін құмалақшылар да негізді осы тоғызқұмалақ ойынынан алады деушілері бар.
     Тоғызқұмалақ ойынының тақталары алуан түрлі болады. Осы түрлі тақтада ойналатын тоғызқұмалақ ойыны да әртүрлі болады.
      Бес отаулы тақта – тайынша ойын; Жеті отаулы тақта – жылқы ойын; 
   Тоғыз отаулы тақта атан ойын делінген. Құмалақшылар әуелде тайынша ойынынан бастап, жетілу арқылы атан ойынымен танылатын көрінеді.
Ойын тақтасының түрлері:
1 тақта – «көзтимес»;
2 тақта – «құлақ естімес»;
3 тақта – «көкпен үндес»;
4 тақта – «үндемес»;
    Міне, осындағы 1 тақтадағы «көзтимес» пішіні көзге ұқсайды. Бұл тақтамен жаратылыстық құбылыстардың сырын білетін ойыншылар ойнайды екен.
2. «Құлақ естімес» тақтасымен тоғызқұмалақ ойнаушылар маусымды, амалды, жыл қайырып тоғауды білетін болжампаз ойыншылар ойнайды екен.
3. «Көкпен үндес» тақтасымен жұлдызнаманы сөйлей алатын, аспан тәңірінің тілін, жер тәңірінің үнін білетін болжампаз ойыншылар ойнайды.
4. «Үндемес» тақтасы ең қарапайым тақта болып, әдеттегі адамдар үйреншікті ойнайтын тақта екен.
      Жоғары да айтылған 5, 7, 9 отаулы үш түрдегі ойын тақталарының өз алдына ойын белгілемесі немесе ойнап жететін көмбесі әртүрлі болатын көрінеді.
    Мысалы, тоғызқұмалақ ойынындағы бес отаулы тақтаға тоғыздан құмалақ әзірлегенде, он отауға тоқсан құмалақ салып ойнау арқылы бір маусымның тоқсан күніне таласу арқылы, осы маусымдағы ауа райы, малдың жай-жағдайын есепке салады екен.
     Ал жеті отаулы тақтаға бір жағына алпыс үш құмалақтан, жиыны 126 құмалақ салып ойнауда амалдар мен тоғаулар арқылы ауа райын болжайды екен.
    Тоғыз отаулы тақта бір жағына тоғыздан 81 құмалақтан, он сегіз отауға 162 құмалақ салып ойнау жоғарыдағы екі тақта ойынынан күрделі болып, нағыз жұлдызнама қағидасы мен адам өмірін, жақсылық пен жамандықты, болашақты болжап сөйлейді екен.
     1993 жылы Көктоғай ауданының Күрті ауылына қарасты Өндірқара деген жерде өз кезінде халық әндерін нақышына келтіріп айтатын, тоғызқұмалақтан хабары бар Тұрысбек деген 66 жастағы ақсақалмен қой бағып жүрген өріске барып кездесіп-кеңескенімде жоғарыдағы үш түрлі қалыппен үш мазмұнда тоғызқұмалақ ойыны ойналатынын құптай келіп: «Жоғарыдағы бес отаулы ойындағы 45 құмалақты – «ердің жасы», 2 жеті отаулы 63 құмалақты ойын – «пайғамбар жасы», 3 тоғыз отаулы 81 құмалақты ойын «құдай берген қарттың жасы» деп, үш түрлі ойынды бастағанда тілек тілейді», - деді.

(Жалғасы бар) 

  http://baq.kz/kk/diaspora/1218

толығырақ

Жаңа жылды қарсы алудың ерекше үлгісін Қытай қазақтары көрсетті

    Қоңыраулап жеткен қой жылының басы шеттегі қандастар үшін сәтті басталды. 2015 жылғы 1 қаңтар Қытай мемлекеттік спорт және денешынықтыру агенттігі Алтай өлкесіне қарасты Көктоғай ауданында жалпыхалықтық «Қар-мұз саяхаты мерекесін» ұйымдастырды. 

      Қара өткел көлі мен Көктал жазығында дәстүрлі саятшылар мерекесі, ат шана жарысы және алтын некені тойлау, жас жұбайлардың той салты, қар шаңғысымен сырғанау сынды мерекелік шаралар өтті. Жаңа жылдық тойдың соңы Шыңжаң «Суық үйек қар үстінде өнер көрсету автосайысына» жалғасып, егінші-малшыларды ойын қызығына батырды. Табиғат аясында өткен шарада әсіресе, ұлтымыздың бекзада өнері – құсбегілік пен ат баптау өнері, ұлттық ат әбзелдерінің көрмесі, ұлттық киім үлгілері көрсетілді.
   Төменде қой жылының алғашқы күніндегі Алтай қазақтарының мерекелік думанынан көріністер:


     

      Автор: Нұрбақ ЕДІГЕ

Толығырақ: http://alashainasy.kz/culture/jana-jyildyi-karsyi-aludyin-erekshe-ulgsn-kyitay-kazaktaryi-korsett-60366/ 

толығырақ

Жанар Сагаткызы 1

                                       Алысқа жетелеген арман

      Қытайда жеті жыл оқып, екі жыл қызметте жүргенімде көптеген қазақпен таныстым. Мұнда талантымен талайдың таңдайын қақтырып, қалың жұрттың арасынан суырылып шыққан қандастарымыз баршылық. Бұл елде ең үздік он үш жас әншінің қатарына кірген Ербол Жеңісбекұлы, «Дудар-айды» беделді ән байқауларында айтып, төрешілердің көзіне жас алдырған Тасқын Табысұлы, жас болса да әншілік-композиторлық өнерімен көпшілікті баураған Арай Айдарханұлы секілді жезтаңдай, күміс көмей жігіттеріміз жүр. Қытайшасы ханзулардан кем түспейтін атақты жазушы, «Қытай жазушылары» журналының бас редакторы Әкбар Мәжит, Шыңжаң Жазушылар одағының мүшесі Еркеш Құрманбекқызы, проза жанры бойынша 2014 жылғы ең үздік шығарманың авторы, Қытайдың беделді сыйлығының иегері Айнұр Мәулітбекқызы – еңбегімен еленген қадір­лі қаламгерлер. Өткен жылғы ұлтаралық арулар сайы­сында «елу алты ұлттың гүлі» атанған Күн­би­ке Нұрқызы деген жиырма жастағы қазақ қызы топ жарды. Бұлар – тек қазақ арасында емес, күллі Қытайға аты шыққандар. Алуан түрлі ұлт мекен­дейтін Аспанасты еліндегі аз қазақтың арасынан шығып, қалың елді мойындатқан қандас­тарымыздың ішінде есімі ерекше аталатын тағы бір тұлға бар. Ол – халықаралық дәрежеде танылған талант иесі, белгілі актриса, әйгілі режиссер Жанар Сағатқызы.

    Жанарды алғаш рет 2012 жылы Бейжіңдегі қазақ киносы апталығына арналған баспасөз мәслихатында кездестірдім. Дәлірек айтқанда, оны осы шараға мен өзім шақырдым. Басшылықтың тапсырмасымен сол басқосу жөнінде және Жанар Сағатқызы туралы телесюжет дайындауым қажет еді. Атақ-даңқына сырттай әбден қанықпыз. Сондықтан біз оны көргенше асықтық. Кездесуге Жанар дәл уақытында келді. Бұл – көп қазаққа сіңбеген әдет. Осы қасиетінің өзі бірден жағымды ойға жетеледі. Ғаламторды дамылсыз ақтарып, Жанардың он жеті жасынан бастап осы күнге дейінгі түрлі суреттерін тапқанмын. Бәрінде де жүзінен мейірімі төгіліп тұр. Алғаш кездескенде де оны сол қалпында көрдім.

    Жүзі жылы, сымбатты, сыпайы жан екен. Мөлдір қара көзі бойындағы жалын жігерін аңғартып тұрғандай. Адамды өзіне бірден баурап алады. Ә дегеннен-ақ әсерлі әңгімесімен сұхбаттасын үйіріп әкетеді. Өзі сондай қарапайым. Уақыт тым қысқа болғандықтан сол жолы өзіме керек дүниелерді ғана сұрап үлгердім. Телесюжетке жетерліктей ақпарат алып тарқастық. Оның өмірі мен шығармашылығы жайында қысқаша бейнематериал әзірледім. Алайда, мені Жанардың кинематография саласындағы қадамдары мен жетістіктері қызықтырды да тұрды. Шыңжаңда туған қазақ қызы анау-мынауды биікке өрмелете қоймайтын елдің төріне қалай шықты? Бір жарым миллиард халықтың ішінде мыңдаған, тіпті миллиондаған талант иесі бар емес пе? Жанардың солардан артықшылығы неде? Мен осы сұрақтарға жауап іздеуге бел будым.

     Кездесу барысында Жанар әпкемнің телефон нөмірі мен әлеуметтік желілердегі деректерін сұрап алғанмын. Бір күні сәті түсіп, онымен сұхбаттасуға келістім. Бұл жолы мен оның кеңсесіне бардым. Ол қазақылық әдеппен амандық сұрап, шай ұсынып, әңгімесін бастады.

     Жанар Сағатқызы Үрімшіде өмірге келіпті. Ол бір жасқа толғанда ата-анасы қызмет бабымен Бейжіңге ауысады. Әке-шешесінің екеуі де – әдебиетші, педагог. Сол кісілердің ықпалы шығар, Жанар жастайынан өнерге бейімделіп өскен. Ес білгелі қазақтың ақын-жазушыларының шығармаларын қызыға оқыпты. «Әсіресе, Мұқағалидың өлеңдерін ұнататын едім», – дейді. Қандай да бір өнерге, мәдениетке қатысты шараны бос жібермейтін. Балабақшада белсенділігімен көзге түскен оны қытайлар балалар­ға арналған арнайы бағдарламаларға, көлемді жобаларға шақырады. Ол алғаш көгілдір экранға сол кезде шықты. Бастауыш сыныптарды бітіргенге дейін Қытайдың орталық телевизиясының балаларға арналған жобаларының бірқатары Жанардың қатысуымен жүзеге асты. Қаршадай қыз бірде жүргізуші, бірде әнші, бірде биші болып, балалық шағын сахна төрінде, өнер алаңында өткізді. Жанар жасынан әртіс болуды армандайды. Бірақ есейген соң бала кезгі арман-қиялдарынан арылып, шынайы өмірге бейімделе бастады. Өзінің де жазу-сызуға икемі бар еді. Жанар әке жолын қуып, әдебиетші болып, ғылыммен айналысуға бел байлайды. Бәрібір әртіс болсам деген арманы миының бір мүйісінде тұрды.

Көп тілдің қоймасы

     «Мен, сірә, кино үшін жаралған шығармын», – дейді кейіпкеріміз. – Себебі, бұл жолға түсуіме тосқауыл көп болды. Бір кезде өз еркіммен де бас тартқанмын. Қанша алшақтағым келсе де, бәрібір, киноға қайта орала бердім. Тағдыр деген осы болар…».

      Жанар мектепте оқып жүргенде болашаққа деген бүкіл жоспарын өзгерткен тосын жайтқа жолықты. Шыңжаңдағы «Тянь-Шань» киностудиясы «Жетім қыздың махаббаты» деген фильм түсіруге кіріседі. Сценарий бойынша бас кейіпкердің аты Ғайни, ұлты – қазақ екен. Мемлекет мән беріп отырған кинокартинаға кез келген әртісті шақыруға болмайды. Шынайы талант керек. Ал аз ұлттардың ішінен әрі жас, әрі талантты әртістерді табу қиын.

     Гуаң Чунлан деген режиссер бұл рөлге лайық адамды іздеп, бүкіл Шыңжаңды шарлайды. Сөйтіп жүріп, кездейсоқ бір той-думанда нағыз іздеген адамын көзі шалып қалады. Ел-жұрттан сұрастырып, оның Жанар Сағатқызы деген бойжеткен екенін анықтайды. Жанар болса, ол кезде Бейжіңдегі мектептің 11-сынып оқушысы еді. Гуаң Чунлан орталыққа жеделхат жіберіп, телефон шалып, жас қызды дереу алдыртады. Жанар да жасқанған жоқ, басына қонған бақты жіберіп алмауға тырысты. Өз рөлін асқан жауапкершілікпен, мүлтіксіз орындады. Табиғатынан сезімтал, ауқатты шаңырақта өскен Жанар еш қиналмай-ақ жетім Ғайнидың образына еніп кетеді. Себебі, бұл персонаж Жанарға қатты ұнаған-ды. Ғайниды сомдау арқылы ол балалық шағына оралды.

    Бұл көркем фильм қалың көрерменнің көңілінен шықты. Осы тұста Жанардың баяғы арманы қайтадан бой көтерді. Сөйтіп, әдебиетші болуға оқталған қыз екі ойлы болып қалады. Уақыт болса тығыз. Мектептің бітуіне бірер ай уақыт бар. Ал Жанар әлі шешім қабылдаған жоқ. Не о жаққа, не бұ жаққа шығуы керек. Жалпы, қалың Қытайда өмірлік жолыңды бір-ақ рет таңдайсың. Миллиондаған бәсекелестің арасында шаң қауып қалмауың үшін бір сәтке де қателеспеу керек. Жанар біраз ойланып-толғанып, өздігінен шешімге келе алмаған соң ағасы Амантайдан ақыл-кеңес сұрайды. Бір көйлек бұрын тоздырған Амантай тәуір амал табады. Сол кезде Қытайда сынақтың екі түрі бар еді: кәсіптік және жалпы сынақ. Әнші, музыкант, әртіс болам деген талапкерден жалпы сынақтан бұрын кәсіптік емтихан алынады. Яғни, шеберлігі сынға түседі. Ал жалпы емтихан күллі мемлекет бойынша кейін тапсырылады. «Сен алдымен кәсіптік емтиханға бар, одан өтпей қалсаң, жалпы сынақ тапсыр да әдебиетші бола бер», – деп ағасы қарындасына кеңес беріпті. Жанар кәсіптік емтиханнан сүрінбей өтіп, 1987 жылы Бейжің театр институтының актерлік факультетіне оқуға түседі.

    Шыңжаң қазақтарының тілі мен біздің ел қазақтары тілінің айырмашылығы көп. Диалектісінде де, термин қолдануында да едәуір өзгешеліктер бар. Екі жақ қазақтарының сөйлеу мәнері, ойларын жеткізуі бір-біріне онша ұқсамайды. Ал Жанар қай жақтың қазағымен де ұғыса алады. Ресейде оқыған ол орыс арасындағы қазақтың да жайын жақсы түсінеді. Тек қазақша емес, қытайша, орысша, ағылшынша сөйлейді. Сол тілдерде ойлай алады. Жанармен сұхбат барысында: «Сіздің басқа режиссерлерден ерекшелігіңіз неде?», – деп сұрадық. Ол кідірместен: «Мен қазақ болып туғанмын. Қытай арасында өстім. Орыс ішінде кәсіби жағынан шыңдалдым. Шетелдіктермен біраз араластым. Әр ортада оншақты жыл өткіздім. Әр ұлтқа сіңіп, қай-қайсысынан да көп нәрсе үйрендім. Сондықтан басқа режиссерлерге қарағанда менің ерекшелігім – жан-жақтылығым шығар. Әріптестерім кез келген жайтқа тек бір қырынан қарайды. Ал мен алдымен қазақтың көзқарасымен қараймын, қытайдың ой сүзгісінен өткіземін, орыстың идеологиясымен салыстырамын», – деді. Жанардың бұл қасиеті жайында Халықаралық кино фестивалінің төрағасы Монреал мырза: «Бір бөлігінде орыс тілі қоймасы, екінші бөлігінде ағылшын тілі қоймасы, үшінші бөлігінде қытай тілі қоймасы, тағы бір бөлігінде ана тіліңнің қоймасы бар мына кішкентай басың керемет-ақ екен», – депті.

«Мир» телеарнасының тілшісі

    Мұндай жетістікке қол жеткізуіне шетелде білім алғаны септігін тигізді. Ол Бейжің театр институтында оқып жүргенде озаттар қатарынан көрінеді. Оқудың алғашқы жылының қорытындысы бойынша университеттегі жалғыз қазақ қызы көш бастайды. Сол тұста үкімет оқу озаттарын Кеңес Одағына білім алуға жіберетін. Жалғыз өзі жүзден жүйрік шығып, Ресейге жолдама алды. Бағы жанған Жанар 1988 жылы Мәскеуге барып, орыс тілі курсын оқиды. Бір жыл өткен соң актерлік өнерін ұштауға А.В.Луначарский атын­дағы Театр институтына барады. Кеңес елі мен Қытай мәдениет министрлігінің келісімі бойынша осы оқу орны таңдалған еді. Алайда, бұл білім ордасы сол жылы шетелдік студенттерді қабыл­дамайтын болып шығады. Себебін шетелдік­тер тұратын жатақханада жөндеу жұмыс­тарының жүргізілуімен түсіндіреді. Жанардың кеудесін кернеген қуаныш бір-ақ сәтте су сепкендей басылады. «Енді елге не деп барамын?», – деп көңілсіз жүреді.

     Сол кезде оған Қазақстаннан келген студенттер ұшыраса кетеді. Олар Жанарды туған күн кешіне шақырады. Барса, өңкей қазақтың қыз-жігіттері қаптап жүр. Олардың арасында кино саласының мамандары да бар екен. Барлығы да әйгілі ВГИК-тің студенттері көрінеді. Бұлар қандас қызға жаны ашып, оны өздерінің қатарына қосылуға, яғни, ВГИК-ке түсуге үгіттейді. Жалғызсырап жүрген Жанардың көңілі мұндай ұсыныстан кейін жадырап сала береді. Келесі күні Қытайдың елшілігіне барып, бар жағдайды түсіндіріп, ВГИК-ке түскісі келетінін айтады. Көп ұзамай өтініші қолдау табады. Содан бар сынақтан сүрінбей өткен Жанар 1989 жылы Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының бірінші курсына режиссер мамандығы бойынша қабылданады. Сәл жаңылса, жолда қалатынына көзі жеткен Жанар оқуға барын салады. Қатарластарынан басым түсіп, үнемі үздіктер қатарынан көрінеді. Оқу бітірер жылы дипломдық жұмысы ретінде «Аптаның сегізінші күні» деген шағын фильм түсірді. Ол еңбегі белгілі режиссерлер тарапынан лайықты бағасын алды. Осылайша Жанар өзге елде жүріп өзін мойындата бастады.

     Жанардың жан-жақты маман екенін атап өттік. Ол – әдебиетші, режиссер, әртіс және тележурналист. Алдыңғы үш кәсіпті жүрек қалауымен өзі таңдады. Ал журналистикаға атсалысамын деген ой үш ұйықтаса түсіне кірмепті.

    Жанардың әртістік өнерінен хабардар ресейлік әріптестері бір күні оны «Будда аруағының оралуы» атты фильмде қытай қызының рөлін сомдауға шақырады. Бұған дейін де ол оқу оқи жүріп біраз көркем фильмде шағын рөлдерді ойнаған. Сонымен, Жанар түсірілімге келеді. Әдеттегідей дайындық жұмыстары жүріп жатыр. Өзін-өзі ретке келтіріп, гримдеу бөлмесінде отырған-ды. Жасы Жанармен шамалас бір орыс жігіті кіріп келеді. Бөлмедегі қыздарды шолып өтіп, «Жуырда «Мир» телерадиокомпаниясы ашылады. Жаңа телеарнаға журналист, жүргізуші, ассистент керек!», – дейді ол. Хабарламаны естігендер дереу әлгі жігітті қоршап алады. Ал ол болса, бөлменің бір бұрышында бұлармен шаруасы болмай, өзімен-өзі бейқам отырған бойжеткенге жақындайды. «Сіз не ғып отырсыз? Кастингке қатыспадыңыз ба?». Жанар өзінің Қытай қазағы екенін айтып: «Мен сіздерге жарамайтын шығармын, шетелдікпін ғой», – дейді. Әлгі жігіт: «шетелдік болсаң, тіпті жақсы», – деп, ертеңгі кастингтің қай жерде өтетінін айтып, бөлмеден шығып кетеді.

    Жанар тәуекелге бел буып, сынаққа қатысады. Ол кезде орысшасы мейлінше жетілген, әртіс, режиссер ретінде едәуір танылған кезі еді. Сынақтан қиналмай өтіп, «Мир» телеарнасына жұмысқа алынады. Алдымен қатардағы тілші, кейін жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болып қызмет істейді. Орысшасы мен қытайшасын қатар қолданып, Қытайды Ресейге, Ресейді Қытайға таныстыратын бірнеше бірлескен жобаларды жүзеге асырады. Екі ел арасындағы мәдени шараларды, ресми кездесулерді жүргізеді. Ол небәрі екі-үш жыл ішінде халықаралық дәрежедегі тележурналист болып шыға келеді.

«Құрышты» шынықтырған қыз

     Қытайда жылына 400-ге жуық ірілі-ұсақты фильм­дер мен телехикаялар түсіріледі. Олардың ішінде Аспанасты елінің басшылары мен белгілі тұлғалары туралы фильмдерді жұрт ерекше қызығушылықпен қарайды. Мұндай жоғары дәрежелі кинокартиналарды түсіруді үкімет қатардағы режиссерге тапсыра қоймайды. Бұл жұмысқа өте тәжірибелі, тарихтан мол хабардар білікті мамандар тартылады. Саяси, тарихи мәні бар жобалар мемлекеттің үнемі қадағалауында болады. Осындай ауыр жүкті мойнына артып, абыроймен алып шыққан режиссердің еңбегі лайықты бағаланады. Көпшіліктің көңілінен шыққан фильмдердің авторларына жоғары дәрежелі мемлекеттік сыйлықтар беріледі. Ол фильм үнемі үздіктер санатында болады. 2007 жылы сол үздіктердің қатарына «Бір дәуірдің жастары» деген телехикая енді. Сол жылы бұл фильм «Ең үздік мемлекеттік туынды» атауын иеленді. Авторы, біздің қандасымыз – Жанар Сағатқызы. Аталмыш телехикаяда Қытай көсемі Мао Цзе Дунның балалық шағы баяндалған. Жиырмадан астам серияны қамтитын киноэпопеяда Маоның өсу жолдары, өзіндік идеологиясы қалыптасып, көшбасшы бола бастағанға дейінгі өмірі бейнеленеді. Осы кинотуынды қытайлықтардың ықыласпен көретін қызықты хикаясына айналды.

     «Бір дәуірдің жастары» Жанарды күллі Қытайға танымал етті. Дегенмен, талантты режиссер қыздың атын ең алғаш танытқан кинолента бұл емес еді. Жанар десе, жұрт алдымен атақты Николай Остров­скийдің «Құрыш қалай шынықты?» романын еске алады. Жанар – осы романды телехикая етіп шығарған режиссер. Бұл хикаяны түсіруге 270 күн уақыт кетіпті. Кино Украинада түсірілді. Жанарды осында арнайы шақырды. Өйткені ол тіл біледі, Островскийді өз тілінде оқыған, мұндағы кейіпкерлердің жан дүниесіне терең бойлай алады.

     Алдымен Жанар бұл түсірілімге қосалқы режиссер ретінде келіп, кейіннен бас режиссер болып бекітілді. Бұл туынды туралы кино майталмандары бағалы пікір айтып, жылы лебіз білдірді. Мәселен, Қытайдың көрнекті қаламгері Чүн Хуа: «Құрыш қалай шынықты?» фильмін жасаған Жанарға ешкім тең келмейді!», – депті. Ал белгілі жазушы, кинорежиссер Сатыбалды Нарымбетов Бейжіңдегі қазақ киноапталығы барысында маған берген жеке сұхбатында Жанар туралы былай деді: «Өз басым тек бір туындысын ғана көрдім. Ол – «Құрыш қалай шынықты?». Мұны Жанар секілді түсірген режиссер жоқ. Біз ол қызды бәріміз керемет жақсы көреміз. Атамекенін сағынатын қыз ба екен өзі? Атажұрттың көрермендерін аңсамай ма екен? Бізге келіп, неге бір-екі фильм түсіріп кетпеске? Қазақ кинематографиясына елеулі өзгерістер әкелер еді сол қарындасым…».

Үйренерлік үздік үлгі

     Жанар осы күнге дейін жиырмаға жуық көлемді телехикая мен көркем фильм түсіріпті. Олардың барлығы дерлік көрерменді көп жинаған туындылар. Әр жұмысы елдің аузынан түспейді. «Қызыл шие», «Қызыл ғашықтар», «Кешкен күндер», «Күнбағыс таланы», «Республика қарсаңы», «Қала кеңістігінде шошынған құс», «Әскери кісінің құпиясы», «Алыс кеткен ертеңгі күн», «Таң алдындағы шайқас»… Барлығы да мемлекеттік дәрежеде мойындалған, көп қошеметке ие болған туындылар. Бүгінде Жанарды түрлі лауазымды қызметке шақырушылар жеткілікті. Бірақ ол – тәуелсіз режиссер. Өзі үнемі көштің алдында жүріп үйренген қайсар қыз біреуге құлдық ұрғанды қаламайды.

      «Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте» деп Қадыр ақын айтқандай, Жанар – алдымен қазақ тілінің жанашыры. Ол қанша жұрттың тілін білсе де, ана тілін әрдайым биік қояды. Бір қызығы, оның тілі моңғолша шығыпты. Себебі, ата-анасы қызмет істеп жүрген жылдарда оны баққан күтуші моңғол екен. Әйтсе де әке-шешесі Жанарды қазақылығынан ешқашан ажыратпаған. Абай мен Мұқағалидың өлеңдерін үнемі жаттатқан. Қалың қытайдың арасында ханзушалап жүрсе де, үй ішінде қазақша сөйлеу – заң!

     Жанардың әкесі Сағат Жайпақұлы Шыңжаңда газет тілшісі болған. Кейін, 1970 жылы Бейжіңде ашылған тұңғыш Қазақ радиосының директоры қызметіне тағайындалған. Радио ашылған сәттен бас­тап он бес жыл бойы осы қызметте отырған. Бұдан соң, қайтадан Шыңжаңға барып, баспаны басқарған. Жанардың анасы Тұрсын Жолымбетқызы күйеуі Сағатпен бірге алдымен Шыңжаңдағы газетте, кейін радиода қызмет істеген. Тұрсын апамыз ақындық өнерге де, қара сөзге де бейім. Осы күнге дейін төрт кітабы жарық көріпті.

     «Әкеден ұл туса игі, әке жолын қуса игі» деген­дей ағасы Амантай да тіл мен әдебиетке жақын. Ол ұзақ уақыт бойы оқу ағарту, баспа салаларын­да қыз­мет істе­ген. Біраз жыл Бейжің ұлттар бас­пасының қазақ бөлімі­нің меңгерушісі болыпты. Бүгінде кәсіп­кер­лікпен айналысады. Жанардың әпкесі Майгүл де ата кәсіптен алшақтай қоймапты. Қазір Шыңжаң радио­сының дыбыс режиссері болып қызмет істейді. Жанар секілді жұлдызы жарқырап жанып тұрған тағы бір жан бар бұл шаңырақта. Ол – Амантайдың ұлы Айдос. Айдос – қалың елге есімі енді танылып келе жатқан жас жазушы. 24 жасында қытай тілінде қазақтар тура­лы «Айдос-Шолпан» деген роман жазған. Ол еңбегі он мың таралыммен жарық көріпті. Өлеңдері беделді ба­­сылымдарда үнемі жарияланып тұрады. Айдостың жазу­­шылық, ақындық өнеріне тәнті болған Қытайдың бел­­гілі қаламгерлері оның туындыларын талдап, арна­йы мақалалар жазған. Олардың қатарында Қытай аз ұлт­тар жазушылар ода­ғының төрайымы – Ие Мей, «Ха­лық әдебиеті» жу­р­налы бас редакторының орынба­са­ры Цю Хуадун, Қытайдың Лу Шун атындағы әде­би сый­лығының ие­гері Шэн Уэй секілді белгілі тұлғалар бар.

      Жанар Сағатқызы – миллиардты мойындатқан қазақ қызы. Ол – баршаның үлгі тұтуына лайық жан. Қанша шыңға шықса да қарапайымдылығын сақтап қалғаны қуантады. «Бұл әлі ең биік белес емес», – деп өзін қайрай түседі. Жанар қазір қытай тілінде фильм түсіріп жүр. Бірақ көп ұзамай оның қазақ көрерменіне арналған туындыларын да тамашалауымыз мүмкін.

      Біз, Қытайда жүрген қазақ жастары, оған кәдімгі­дей арқа сүйейміз. Миллиардтың ішіндегі асыл гауһар – бриллианттай күллі елді өзіне тартып тұратын осындай келбеті келіскен сүйкімді әпкеміздің бар екеніне мың мәрте шүкіршілік етеміз. Абай атамыз айтқандай, өзіне сенген, еңбегі мен ақылы екі жақтап алып шыққан ару қызға, жырақта жанған жұлдызға көз тимесін дейміз де…

     Қалың қытайдың көгінде жарқырап жанған жұлдызымыз Жанар – үйренерлік үздік үлгі.

    P.S. Өткен жолы Бейжіңде Махмұт Қасымбековтің Президент Нұрсұлтан Назарбаев туралы «Елін сүйген, елі сүйген Елбасы» кітабының қытайша басылымының тұсаукесері кезінде «Егемен Қазақстанның» басшысы Сауытбек Абдрахманов маған тапсырмадай етіп бір тілек айтқан. «1995 жылы, Абайдың 150 жылдығын өткізуге осы Бейжіңге келгенімізде Жанар деген қазақтың ғажап қызын көргенбіз. Қытайдай елде халқының жақсы атын шығарып жүрген ірі ісіне де, сұлу көркіне де сүйсініп, Ақселеу ағам сонда: «Кино туралы жазатының бар ғой, осы қарындасымыз жайында жазсайшы» деп еді. Фильмдерін көрмеген соң соның ретін келтіре алмаған болатынмын. Енді сол шаруаны, бауырым, саған тапсырайын. «Егемен» арқылы елге таныстырып берші Жанарды», деген. Сол тілекті ескеріп, қолға қалам алдым. Осы арқылы Ақселеу ағаның аманатын жиырма жылдай уақыттан кейін мен орындағандай күйде жаным жайланып отырған жағдайым да бар.

       http://egemen.kz/?p=31770 Дәурен Бауыржанұлы

 

толығырақ

Бақыттың қалы кілемі

    Еліміздегі қазақтардың саны он бір миллионнан асады деп күпінгенімізбен бірнеше миллион ағайынымыздың жырақта жүргені үнемі ойымызда тұрады. Олардың біразы бүгінде елге оралып үлгерді, кейбірі біржола келудің қамын жасап жатыр. Өкінішке орай, кей қандастарымыз санының аздығынан қоныс тепкен елді мекендеріндегі басым ұлттарға сіңіп кетіп жатқанын жоққа шығара алмасақ керек. Қазір қазақ екенін, тілін, ділін ұмытып, ассимиляцияға ұшыраған бауырларымыз жетерлік. Керісінше, шетел асса да, ата-салтын, ана тілін, тұрмыс-тіршілігін осы күнге дейін қапысыз сақтап келе жатқан қандастарымыз бар. Олар сыртта жүрсе де жат елдің тек жақсылығын үйреніп, сол үйренгенін өз ұлтының игілігіне жаратып бағуда. «Үйрен де жирен» деген атадан қалған асыл сөзді жадына мықтап сақтап, ұлтымыздың ұпайын теңестіруге тырысып жүрген ағайындарымыз көршілес Қытай Халық Республикасында да баршылық.

     Бүгінде Шыңжаң қазақтарының ішінде сауда істемейтіні бірен-саран. Мұндағы бар қазақты саудагер деп отырғанымыз жоқ. Жалпы, қандастарымыз түрлі мамандықты игерген. Бірақ басым бөлігі сауданы қосалқы жұмыс ретінде ермек етеді. Бұл өңірдегі қазақ атамекендегі ағайындарға ерекше ұлтжандылығымен танымал. Олар қалың қытайдың арасында жүрсе де «қазақпын» деп жар салудан танбайды. Тіпті, сауда жасап жүріп те тек қара басының қамын емес, ұлтымыздың мүддесін ойлайды…

     Шыңжаң қазақтарының қай-қайсы­сының үйіне бас сұқсаң ұлтымыздың дәстүрін танытатын кемінде бір тұрмыс бұйымын көресің. Не дастарқан, не домбыра немесе шапан, тіпті, болмаса көрпе-төсек… Әйтеуір, әр шаңырақтан ұлттық нақыштағы жәдігерліктер көптеп табылады. Кейбіреулері босағасынан төріне дейін ұлттық үлгілерді айшықтап, әбден «қазақылап» тастаған. Әсіресе, үйінде қазақы кілем төселмеген қандасымыз жоқтың қасы. Өз басым атамекенде жүргенде ұлттық нақыштағы төсеніштерді тек ауылдық жерлерден ғана кездестіретінмін. Олардың басым бөлігі қолдан жасалады. Ал мына жақтағы төсеніштер зауыттан шығарылады. Қолдан жасалған бұйымнан еш айырмашылығы жоқ, сапасы жоғары, ою-өрнекпен безендірілген. Қазіргі заманға сай әп-әдемі кілемдер әр қазақтың еденінде жатыр. Кейбір шаңырақтың қабырғасында ілулі тұр. Бұл кілемдерді зауыттан шығару идея­сы алғаш Бақыт Әлболатұлы деген қандасымыздың ойына келіпті.

     Бақыт Әлболатұлы – Шыңжаң автономиясы, Боратала облысы, Жың ауданының тумасы. Ол жастайынан сандардың сыры мен сиқырына үңіліп өскен. Санаққа зерек болған. Сондықтан, мектептен түлеп ұшқан бойда бірден математиканы терең зерттеуге бел буып, сол мамандықты игеретін оқуға түскен. Жастайғы арманына қол жеткізген ол біраз уақыт өз ауылындағы орта мектепте математика пәнінің мұғалімі болып қызмет істеген. Кейін ол фольклор үлгілеріне, ұлттық өнерге аңсары ауып, қызметін ауыстырған. Ұлттық ою-өрнегімізді ден қойып зерттеген. Жастайынан жазу-сызуға икемі болған. Сондықтан, зерттеп-білгенін, үйренгенін жергілікті газет-журналдардың бетіне бастырып жүрген. Кейіннен жариялаған дүниелерін жинастырып, «Қазақтың дәстүрлі ою-өрнектері» деген алғашқы кітабын шығарған. Ол кітап қытай және ағылшын тілдерінде де жарық көрген.

     Күндердің күнінде Бақыт бала кезгі арманын еске алады. Қайтадан сандармен жұмыс істеуге құлшынысы оянады. Бірақ ол кезде Бақыт Әлболатұлы белгілі фольклоршы, қаламгер ретінде таныла бастаған-ды. Шыңжаң фольклоршылар қоғамының белсенді мүшесі болады. Көп ойланбай Бақыт осы екі мамандығын ұштастырып көреді. Өз қолымен сызылған ою-өрнектерді саудалауға бел буады. Сол кезде ою-өрнектерін қазақтың ең көп тұтынатын үй бұйымы – кілемге басып шығару туралы ой келеді.

     Нарықты зерттеп қараса, базарда қолдан жасалған сырмақ, алашалар бар, ал сапалы қалы кілем жоқ. Дереу «Алатау» деген марка ашып, үкіметтен патент алып, тәуекел деп саудасын бас­тайды. Нәтижесі ойлағанынан асып түсті. Бақыттың базарға салған тауарын қазағы бар, басқа ұлт өкілдері бар таласып алып кетеді. Саудасы өрлеген Бақыт зауытқа көлемді тапсырыс беріп, «Алатау» маркалы сау­да желісін құрыпты. Бүгінде қаза­қы қалы кілемдерді Шың­жаңның кез келген базары мен ірі сауда орталықтарынан табуға болады. Сонымен қатар, бұл кілемдер Қазақстан, Қырғызстан, Моңғолия елдеріне жүйелі түрде жіберіліп тұрады. Кейбір шет мемлекеттерден арнайы тапсырыспен алдыртатындар да бар. «Шынын айтсам, кәсібім дәл осылай өрлейді деп ойламап едім. Бар ойым ұлттық өнерімізді дәріп­теу еді. Сосын азын-аулақ пайда көр­­сем деген ниетім де болды», – дейді Бақыт.

   Талабы зор, пейілі түзу болғасын шы­ғар, Жаратушымыз бұл қандасы­мыз­дың тілеуін беріп отыр. Бақыт Әлбо­латұлы бүгінде Шыңжаңдағы ең беделді қазақ кәсіпкерлерінің бірі. Ол сонымен қатар, мәдениет қайраткері ретінде де танымал. Ал «Алатау» бұл елдегі ең бел­гілі брендтердің бірі. Бақыт – кілем шы­ғаратын зауыттың иесі. Үрімші және Шыңжаң аудандарында бірнеше дүңгіршектері мен сауда орындары бар. Бірақ ол «кәсіпкермін» деп тек сауда жа­ғалап кеткен жоқ. Әлі де қазақтың ою-өрнегі мен ежелгі салт дәстүрлерін зерт­теумен айналысып жүр. Жуырда «Қа­зақтың дәстүрлі қолөнері» атты фото­суретті кітабы жарық көрмек. «Жақсы ниет – жарым ырыс» деген осы болар…

Алмастың қазақы күнтізбесі

     Бақыттың Ал­мас деген жалғыз ұлы бар. Ол – ұлттық сананы сіңіру мен сау­да жасауды ұш­тастырып нә­пақа тауып­ жүрген жас кә­сіпкер. Жи­­­ырма бес жастағы Ал­мас басқа құр­дас­тарымен са­лыс­тырғанда ұлт­­­­тың ұпайын түгендеуге біраз үлесін қосты дей аламыз. Алмас – қазір көп қазақтың үйінің қабырғасында ілулі тұратын «Қазақы күнтізбенің» авторы. Патент иегері.

     «Қазақы күнтізбе» – өзге жұрт­тың бағзы заманда ойлап тапқан календарының қазақша нұсқасы ғана емес. Мұнда күн, ай, жыл мезгілдерімен қоса қазақтың үш жүзінің шежіресі бейнеленген. Рет-ретімен орналасқан сандардың үстінде тамырын тереңге жайған терек бейнеленген. Үш тармаққа бөлінген бұтақтары ұлы, орта, кіші жүзді меңзейді. Ол бұтақтардың бойына тарам-тарам болып жайылған жапырақтарда рулардың атауы жазылған. Тапқыр­­лық­тың қарапайым ғана көрінісі. Күнделікті күнтізбеге көз жүгіртіп, қазақ шежіресін еріксіз жадыңызға құйып аласыз. Мен Алмастың календарын тек Қытайда емес, Астана мен Алматы базарларынан да көргенмін. Саудасы жаман емес. Бағасы қалта көтерерлік…

   Бірде Шыңжаңның Шиху деген қаласында ауқымды айтыс ұйымдас­­тырылды. Аламан айтыс барысында ұлттық нақыштағы бұйымдардың көрме-жәрмеңкесі өтті. Сол жәрмеңкеге көптеген ұлттық жәдігерліктермен қатар, Алмастың күнтізбелері де қойылды. Қазақтар әдеттегідей күнтізбені таласып алып жатты. Сонда қалың қазақтың арасынан бір ұйғыр шал шығып, «Маған да біреуін берші, өзімнің ағайындарыма көрсетейін. Бауырлас ұлттың шығу тегімен танысайық. Мүмкін, біз де осылай шежіремізді жасайтын шығармыз. Үлгі болсын!», – деп бір күнтізбені сатып алды.

     Мені бұл жайт қатты әсерлендірді. Бір қазақтың ұлтым үшін деп жасаған дүниесі өзге бір ұлттың сана-сезімін оят­қанына куә болдым. Ішімнен «Жарай­сың, Алмас! Жарайсың, қаза­ғым!» дей бердім.

     Жас жігіттің жасаған күнтізбесінің өзіндік ерекшеліктері көп. Біріншіден, бұл дүние көп орын алмайды. Пайдалануға өте қолайлы. Екіншіден, бұйым ретінде ай-күнді көрсету жағынан ең үздік деген күнтізбелерден кем түспейді. Үшіншіден, ұлттық үрдістерге сүйеніп жасалғанымен кез келген халықтың қызығушылығын туғызатындай тартымдылығы бар. Төртіншіден, қолданған адамның танымын кеңейтіп, ой-өрісін арттырады. Бесіншіден, ата тегіңнің шежіресін ұмытпауға үндейді. Алтыншыдан, жырақта жүрген қазақтардың жас буынына жеті атасын жаттатады. Жетіншіден, бұл – қылқалам шеберінің қолынан шыққан бейнелеу өнерінің сәтті туындыларының бірі.

      Тегінде, Алмас қазақы күнтізбемен шектелген жоқ. Басқа да ұлттық үлгідегі бұйымдарды ойлап тауып, көпшілік құрметіне бөленіп келеді. Ол Шыңжаң университетінде компьютерлік дизайн және анимация мамандығын игерген. Сондықтан, ылғи да жасаған дүниелерін дизайнерлік жоғары талаппен айшықтайды.

     Болашақта таңдаған мамандығы бойынша қызмет істегісі келеді. Кең-байтақ Қазақстанның өзі әлі күнге дейін дарынды суретші-мультипликаторларға жарымай жүргенде, Қытайдағы азғантай қазақтар арасынан анимациялық фильмдердің маманын табу оңай еместігі белгілі. Алмас – сол аз маманның бірі. Жас жігіттің ана тілін, ұлттың әдет-ғұрпын оқып-тоқуға негізделген қазақтың «3D» форматты мульт­фильмдерін түсірмек ойы бар. Сөй­тіп, әйгілі суретші-мультипликатор Әмен­ Қайдаров аға бастаған ұлттық үлгі­­­­­дегі мультфильмдер сериясын жалғас­тыр­мақ.

      Бірақ мұның бәрі әзірге жоспардағы жобалар ғана. Оның мультфильмдері ке­ле­­­шекте қазақ баласының бас алмай­­ кө­­ре­тін дүниелеріне айналады деп сенейік.

Құсайынның компасты қазақы жайнамазы

    Алмастың жасаған бұйымдары негізінен қазақ тұтынушыларына арнал­ған. Алайда, Шыңжаң қазақтарының күллі мұсылман қауымына арналған тағы бір дүниесі бар. Бұл – компасты жайнамаз. Бүгінде бұл жайнамазды бар қазақ, барша мұсылман көрген болар. Оны мұсылман баратын базардың қай-қайсысынан да кездестіресің. Соған орай саудасы да қызып тұр. Бұл керемет жайнамаздың авторы – қандасымыз Құсайын Манап. Құсайын – өз халқының құндылықтарын қастерлейтін ұлт жанашыры. Ісі оңға басқан кәсіпкер. Ол табысына табыс қосуды көздейтін мақсатын ұлтымызды қалың жұртқа таныту міндетімен үйлестіруге тырысады. Сондықтан, іскерлік қадамдарын қазақ мейрамханасын ашудан бастаған.

     Құсайынның «Арыс» деген мейрамханасын Үрімшіде білмейтін қандасымыз жоқ. Қытай жерінде жүріп аз ұлттың мейрамхана ашып, оны тұрақты ұстап отыруы оңай шаруа емес. Ол үшін адам саудаға бейім, ойға жүйрік, ақылды әрі пысық болуы керек. Уәдеңе мығым, ісіңе бекем болмасаң, еңбегіңнің бәрі зая кетеді. Бұл қасиеттердің барлығы Құсайынның бойында бар. Құсайынның мейрамханадан түсетін пайдасы күнкөрісін қамдап, шай-суын айыруына жетеді. Бірақ ол мұнымен шектелгісі келмеді. Мейрамхана ашу – оның ойлап тапқан нәрсесі емес, шын ниетімен талаптанып, тәуекелге бел буған біраз адамның қолынан келетін іс. Ол енді шынында да өзінің ойлап тапқан жеке бұйымын саудалауға ынтықты. Онысы міндетті түрде қазақтың ұпай қоржынын молайтып, абыройын асқақтатуға өз үлесін қосуға тиіс.

      Құсайын ұзақ ойланып жүрген күндердің бірінде жұма намазға жиылған қалың жұртқа көзі түседі. Зер салып қарағанда байқады, Қытай жеріндегі мұсылмандар санатына кіретін аз ұлттар өздерінің ұлттық үлгісіндегі бір-бір жайнамазын қолтығына қыса келіпті. Солардың арасынан қазақы үлгідегі жайнамаз көтеріп келген бірде-бір қазақты көрмепті. Барлығы мешіт ішіне төселген ортақ кілем үстінде сәждеге жығылады екен. Іздегенін тапқандай болады. Басында тек сол жайнамазды алып, жан-жағына қазақтың ұлттық ою-өрнегін салып шығару ойға келген.

    Ол ойын іске асыруға оқталып жүргенде тағы бір жайтқа тап болады. Далада жолаушылап келген тағы бір мүміндерді көзі шалады. Олар намаздың уақыты келсе де, жайнамаздарын төсемей, жан-жағына жалтақтап қарап тұрады. Сөйтсе, құбыланың қайда екенін анықтай алмай кідірген екен. Құсайынның миына бір керемет ой сап ете қалады. Қытайдың ең әйгілі төрт жаңалығының бірі – компас көз алдына келеді. Сөйтіп, көп ұзамай Құсайын ең алғашқы құбыланы меңзейтін компас орнатылған жайнамаздарды жасап шығарады. Ұзындығы 1,2 метр, ені 72 см, жан-жағы қазақы ою-өрнекпен безендірілген, маңдайшасына компас орнатылған жайнамаздар базардан орын алды. Оны әдемілеп-әспеттеп отырып, тасымалдауға ыңғайлы шағын қорапшаға сыйғызды. Қорапшаның ішінде жайнамазбен қоса тәспі мен ақ тақия, яғни мұсылманның бас парызын орындауға арналған керекті дүниелер де салынады. Алғашында 50 мың данасы саудаға түскен екен, халық пышақ үстінен бөлісіп әкетіпті. Бүгінде компас­ты жайнамаз – Үрімші базарларындағы ең өтімді тауарлардың бірі. Кейін оны басқа ұлттар өзіне бейімдеп шығаратын болды. Алайда, оны ең бірінші Құсайын деген қазақ ойлап тапқанын біреу білсе, біреу білмес. Бүгінде Шыңжаңда көп жұрт бұл дүниені «компасты жайнамаз» емес, «қазақы жайнамаз» деп атайды екен.

     Құсайын осылайша өз арманына жетті. Екі мақсатқа бірден қол жет­­кізді. Біріншіден, ұлтының атын шығар­ды. Екіншіден, содан азды-көпті пайдасын да көрді. Кейіннен ол «қазақы дастарқан» жасап шығарды. Ол да бүгінде ең өтімді тауарға айналды. Құсайының дастарқанын Шыңжаңдағы әр қазақтың, кейде тіпті өзге ұлттардың шаңырағынан, мейрамханаларынан көре аласың.

Ғұсманның анимациялық «Абайы»

     «3D» форматтағы мультфильмдер әзірге Алмас бауырымыздың ойында ғана жүрсе, Ғұсман деген тағы бір қандасымыз бұл жұмысқа әлдеқашан білек сыбанып кірісіп кеткен екен. Ғұсман Қажытайұлы – «Абайдың балалық шағы» атты жаңа заманғы үлгідегі «3D» мультфильмін түсіріп жүрген қазақ. Бұл бауырымыз Абайды ерекше құрметтейді. Оны ұлылықтың үлгісі ретінде бағалайды. Ұлы ойшылдың шығармаларын жастайынан сүйсініп оқып өскен. Сондықтан да, өзінің анимациялық компаниясының атын «Абай жолы» деп қойған. Мұндағы мақсат – Абай рухына құрмет көрсету. Кәсібін Хакім Абайдың атымен бастағанын жақсы ырымға балайды. Ғұсман «Ел боламын десең бесігіңді түзе» деген Мұхтар Әуезовтің сөзін өзінің ұраны ретінде ұстанады. Сондықтан Абай туралы анимациялық фильмде ол бала тәрбиесіне айрықша мән берді. «Абайды біз оқып өстік. Жаман болған жоқпыз. Қазір техниканың дәурені жүріп тұр. Кітап кеміруге ынтық жас буынның қатары сиреп барады. Бүгінде мектеп жасындағы балалардың күнұзаққа сарылып кітапқа үңіліп отырғанын көрмейсің. Қазіргі бүлдіршіндер көгілдір экраннан көз алмайды», – дейді Ғұсман.

     Бұл мәселе оны қатты толғандырады. Сол себепті, ол Абайды қазіргі заманның тілінде сөйлеткісі һәм көрсеткісі келеді. Бүгінгі буынның бойына қазақылық қасиеттер әбден сіңсе екен дейді. Ала қағаздан гөрі түрлі-түсті бейнелерге әуес ұрпаққа сұранысына сай өнім жасап отыр. Ол қазақтың ойшыл ақынының бейнесін ХХІ ғасыр көрерменіне ұсынады. Әрқайсысы 13 минуттан тұратын 100 серияда ол Абайдың балалық шағын түгел баяндап шықпақ. Шетелде басталған жоба болғандықтан бұл мультфильм бірнеше тілде сөйлейді. Қалың қауым осы туындыны қазақ, ағылшын, қытай, ұйғыр тілдерінде тамашалай алады. Көпшіліктің көңілінен шығып, қолдау тауып жатса, кейіннен тағы бірнеше тілге аудармақ ойы бар.

    Ғұсманның жас буынды қазақылыққа баулитын жобасы тек бұл емес. Ол бас­қаратын «Абай жолы» компания­сы шыңжаңдық «Қарлұқ» анимация компаниясымен және өзіміздің «Қазақ­фильммен» бірігіп, «Жау жүрек мың бала» фильмінің ойын түріндегі нұсқасын түсіріп жатыр. Бұл ойында жоңғар-қазақ соғысы сипатталады. Ойыншы не жоңғар, не қазақ жағын таңдап ойнайды. Жобада сол кезеңдегі адамдардың бет-әлпеті, киім үлгісі, батырлардың, жауынгерлердің сауыт-сай­мандары дәлме-дәл келтірілген. Тари­хи дерек­терге сүйене отырып ұсы­ныл­ған кейбір оқиғалардың қойылы­мы бар. Ойын­шының шеберлігіне қарай оқи­ғаның барысын өз бетінше өзгертуге болады.

     Бұл қос жобаның басталғанына бір жылдан астам уақыт өтті. Сәтін салса, жуырда жас буынымыз мән-мағы­насы жоқ шетелдік мульфильмдерді тамашалап, телеэкранға текке телмірмей, Абаймен жақынырақ танысып, қазақы әдет-ғұрыптарды бойына сіңіретін болады. Ал ойынқұмар қауым тек ойнап қана отырмай, «Жау жүрек мың баланың» жай-күйін ойлап, тарихтан азды-көпті мағлұмат алып, ой-өрісін кеңейтеді. Мұ­ның барлығына Ғұсманның озық идея­­­ларының арқасында қол жеткізіліп отыр.

   Атап өткеніміз, қандасымыздың ұлтымызды ұлықтау үшін атқарып жүрген жұмыстары ғана. Осы кәсіптен жеке басына соншалықты көп пайда түседі деп ойламайды. Керісінше, бұл оның қазақ жастарына арнап шашқан шашуы деп біліңіз. Бұдан бөлек Ғұсман Қажытайұлының бірнеше жеке сауда серіктестігі бар. Абайшыл кәсіпкер Үрімшідегі «Азия интернет технология­сы» серіктестігінің және Шәуешектегі «Хунли» экспорт-импорт компаниясының директоры. Ол бір фирмасы арқылы компьютер және интернетке керекті жаңа технологияларды ұсынады. Екінші мекемесі арқылы сол технологияны Қазақстан, Ресей секіл­ді көршілес мемлекеттерге тасымал­дайды. Ғұсман халықаралық сауда қатынастарының дамуына да өз үлесін қосып жүр. Сөйтіп, озық технологияларды Қазақстанға тарату мақсатында көп жұмыс атқаруда. Ғұсманның «Азия интернет технологиясы» компаниясы 2011 жылы Шыңжаң бойынша әкімшілік пен сауданы интернеттендіруге үлес қоса­тын серіктестіктердің байқауына қатыс­ты. Сайысқа түскен 1300 компания­ның ішінен Ғұсманның мекемесі ең үз­дік үштікке кірді. Шыңжаң автономиясын дамытушы нысандардың қатарына қосылды.

Меллаттың кең «Дастарқаны»

     Дастарқан – Шыңжаңдағы тек күн­­делікті қолданыстағы бұйым ғана емес, бұл – белгілі бренд атауы. «Дастарқан» – қазақтың ұлттық тағамдары таныс­тырылатын азық-түлік өнімдерін сау­далайтын серіктестік. Директоры – Меллат Тазабекұлы деген қандасымыз. Меллаттың мамандығы заңгер. Қызмет баспалдағын Тарбағатай аймағының Толы облыстық сотынан бастаған. Сотта қызмет істеп жүріп қосалқы жұмыс ретінде кәсіпкерлікті серік етеді. Кейіннен мемлекеттік қызметтен шығып, бірыңғай бизнеске ауысады. 2007 жылы алғашқы өнімі – қазақ кәмпитін шығара бастайды. Саудасы оңға басқан соң, кейіннен түрлі қазақы азық-түлік өнімдерін базарға шығарады.

    Бүгінде Меллаттың өнімдерін әр қазақтың түрлі шараларынан, жиындарда жайылатын дастарқандардан ұшырастырасың. Меллаттың 55 аудан-қалада сауда орындары мен мыңнан астам желілі дүкендері бар. Қазақтың қара шәйі, құрт-ірімшік, бал сияқты жүзден астам өнім шығарады. Шыңжаңның кез келген дүкенінен «Дастарқан» маркалы өнімді кездестірсең, оны Меллаттың жа­са­­ған дүниесінің санатына қоса бер.

     Сонымен қатар, Меллат – өте мейірімді жан. Қайырымдылық шараларымен де айналысады. Қытай жерінде түрлі табиғи апат кеселінен зардап шеккен немесе басқа да мұқтаж адамдарға қол ұшын береді. Одан қалса, Қазақстан мен екі арада ұйымдастырылатын шаралардың шығындарын төлеуге көмектесіп тұрады. Мәселен, ақын Мұхтар Шахановтың Қытайдағы шығармашылық кешіндегі сахна жобалау жұмыстарына кеткен шығындарын түгелімен өз мойнына алған. Меллат беделді кәсіпкерлердің қатарына кіріп, қазақы бұйымдарды жарнамалап қана жатқан жоқ. Меллаттай азаматтың арқасында сол елдегі қытай, ұйғыр және де басқа жұрт қазақтың кеңпейілдігі мен адалдығын, жалпы, ұлтымыздың жағымды келбетін танып-білді. Ол көптеген кәсіпкерге, жалпы, азаматқа үлгі болар жан дер едім.

     Жалпы, қытайлар – әлем жұртшы­лығына түрлі қырымен танылған қалың ұлт. Біреулер оларды «тапқырлар», екін­шілер «ойшылдар», енді біреулер «еңбекқорлар» дейді. Әрине, олар кімге қай қырын көрсетсе, сол қасиеті ардақталады. Алайда, қытайлардың күллі әлем бір ауыздан атап өтетін, барлық ел бірдей мойындайтын ерекше бір қасиеті – саудагерлік, яки, бүгінгі заманның тілімен айтқанда кәсіпкерлік.

    Қытай жер бетіндегі ең ежелгі өркениет иелерінің бірі. Басқа халық бейқам жүргенде бұлар түрлі нәрсені ойлап тауып, оны шетелдерге саудалап, табысын еселеумен айналысқан. Дәл осы қасиетінің арқасында бүгінде экономикасы ең қарқынды дамыған тегеурінді державаға айналып отыр. Кәсіпкерлікті терең меңгеріп, АҚШ секілді алып елдің алдын орап, әлемдік нарықтың сүбелі тұстарын өзіне қаратып алды. Ал осы «қалың кәсіпшіл елдің ішінде жүрген қандастарымызға бұл қасиет жұқты ма екен?» дерсіз. Әрине. Оған жоғарыда айтылған бірнеше кейіпкеріміздің берекелі ісі дәлел бола алады. Олар «Көп қорқытады, терең батырады» деген нақыл сөздің өзін жоққа шығарғандай. Әлемді аузына қаратқан қалың қытайдың арасында жүрсе де, аз қазақтың ­абы­ройын асқақтатуда.

    Біздің қандастарымыз өзге елдің өнерін жетік меңгеріп, өнеге көрсетіп жүр. Кәсіпкер жігіттер алыстағы ағайынның ұлттық сана-сезімін жоғалтпауына да зор үлестерін қосуда. Қазақтың тек тұты­­нушы емес, өндіруші де бола алатынын, өндірген өнімін тек өз ішіне ғана емес, өзгеге де саудалай алатынын дәлелдеп жүр. Ата кәсібімізді нарық заманына сай етіп лайықтауға болатынын көрсетуде.

    Бір жарым миллиард халық тұратын елдегі бір жарым миллион қазақтан шыққан кәсіпкер азаматтар ұлттық ұғымдарды ұлықтай біледі. Әзірге, пайданы ойлап, арды ұмытып кеткен ешқайсысы жоқ.

http://egemen.kz/?p=36615 

Дәурен БАУЫРЖАНҰЛЫ, «Егемен Қазақстан». БЕЙЖІҢ.  

    

толығырақ

     Бүгінгі таңда, сайын даламызда көк туымызды желбіретіп, тәуелсіз, азат елміз. Қоғамдық өмірімізде түбегейлі өзгерістер орын алды. Атажұртты аңсаған ағайындарды бауырға тарта бастадық. Олардың тағдыр-тарихын, рухани дүниесін зерттеуге зор мүмкіндіктер туды. Тарихымыздың түп тамырын тектей отырып, олардың не себепті, қашан, қалай атамекеннен кеткендігін зерделей бастадық. Академик С.Қирабаев: “Қазақ халқының рухани мұрасы тек бүгінгі Қазақстан жеріндегі ұлт өкілдері еңбектерімен шектелмейді. Тағдырдың тәлкегімен шет елдерге және бұрынғы КСРО көлеміндегі мемлекеттерге ыдырап кеткен қазақтардың әдебиеті мен мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі” - деп атап көрсетті. Олай болса, сол ұлттық байлығымыздың бір бөлігі, Қытайдағы қазақ диаспора мәселесін қарастырсақ.

    Қытайдағы қазақ диаспорасы мәселесін айтпас бұрын, ең әуелі, «диаспора» сөзінің түп төркініне тоқталайық. «Диаспора» – гректің «шашырау» деген сөзінен шыққан ұғым. Б.з.д 586 ғасырда Навуходоносор II патшаның Иерусалимді жаулап алып, жойыттарды күштеп жұмыс істету үшін Вавилион көшіріп әкетуінен кейін, Палестина жерінен сырт аймақтарда тұратын еврейлердің жиынтық санын білу үшін өмірге келген термин. Осы термин-сөз кейіннен жаңа жерлерге келіп қоныс тепкен, этникалық азшылық басқа да діни және этникалық топтарға байланысты айтыла бастады. Қазіргі күні «диаспора» түсінігі жаңа жерлерге келіп қоныс тепкен,өмір сүріп жатқан және өзін қабылдаған мемлекет аясында әрекет ететін, бірақ өзінің атажұрт мемлекетімен сентиментальдық және материалдық күшті байланысы бар этникалық азшылық топ. Кеңес үкіметінің отарлау саясаты салдарынан қазақ диаспорасы Қазақстаннан Қытайға, Ресейдің ішкері жағына, Орта Азия мемлекеттеріне, Ауғанстан мен Иранға өтіп, сөйтіп жер-жаһанға тұтас жайылып, тарап кетті. Қазіргі күні әлемнің 45 мемлекетінде 5 миллиондай қазақ ұлтының өкілдері тұратын көрінеді. Қазақ халқы өзінің бүкіл тарихында күні кешегі 1960 жылға дейін түрлі саяси және діни мәселелерге байланысты күштеп қоныс аударуға мәжбүр болып отырған. Батыс Еуропа, Америка және Парсы шығанағы аймақтарына жаппай еңбек иммигранттарының тасқыны үдеген замандарда көш-қонның негізгі себептеріне діни, саяси жайттармен бірге экономикалық қажетіліктер де шыға бастаған. Сондай-ақ, 60-шы жылдарға дейін қазақтар жаппай көшіп кететін болса, қазіргі күні жекелеп, бірді-екілеп кететін болған, соңдарынан отбасыларын алдырады. Енді қазақ диаспорасы туралы не айтуға болады: қазақ жұртының атамекені бар, ол Қазақстан, діні ислам, түркітілдес халықтар тобына жатады, бірақ өткен замандардағы ішкі-сыртқы саяси оқиғаларға байланысты Азия, Батыс Еуропа және Америка мемлекеттерінде шашырап орналасқан. Және реципиент-мемлекеттерде этникалық қазақтардың тығыз орналасуы байқалмайды. Бірақ, Шығыс елдерінде (Түркия, Иран, Ауғанстан, т.б елдерде біршама тығыз орналасқаны байқалады. Дегенмен, ол қазақтардың ішкі тілегінен гөрі реципиент-мемлекеттер жүргізген саясатқа көбірек байланысты болса керек. Әлденеше мыңдаған жылдар мен ғасырлардан бойы көшпелі өмір дәстүрін ұстанғандықтан қазақтардың кез-келген ортаға бейімделу жағы көп қиындық туғызбады. Көшпелілік дәстүр адамға әлеуметтік-психологиялық, физологиялық және көзқарастық тұрғысынан ықпал етті. [1]

     Қытай қазақтары мекендеп отырған байтақ Қытай жері- ежелден-ақ қазақ ұлтын құраған ру-тайпалардың ата қонысы. Мұны Қытай жазбаларының қай -қайсысы да терістемейді. Біздің заманымыздан бұрынғы жылдардан бастау алатын жазба деректер қазақты құраған ру тайпалардың сол дәуірлерде ақ бүкіл Қытай өңірінде, жүйеден Шыңжаңда жасағандығын айғақтап отыр. Қазақтардың екі мемлекетке бөлініп қоныстануы 1864 жылғы “Қытай -Ресей батыс солтүстік шекараны өлшеп айыру тоқтамынан” басталды. Деректерге қарағанда, бұл тұста Абақ керейдің түтін саны 30 мыңға, егер бір отбасында бестен жан бар деп есептесек, жан саны 150 мыңға жетті. Бұл тоқтамның бесінші тармағында былай делінеді: “Қазақ халқы бұрын қай жерді қоныстанып келген болса, бұдан былай да сол жерді қоныстанып, байырғы мекендерінде отырып, бұрынғы кәсіптерін істеп, бейбіт өмір өткізе береді. Шекара айырылғаннан кейін бұл жер қайсы мемлекетке қараса, сол жерді мекендеген адамдар жерімен сол мемлекетке қарайды”. Бұл тоқтамға қазақтар арасында наразылық туылды. Қоныс аудару, толқулар көбейді. Сонымен Қытай мен Ресей елдерінің шекараны өлшеп, айыруға шыққан ұлықтары ақылдаса келіп, бұрынғы тоқтамға мынадай қосымша мазмұндар кіргізді: “Шекара айырылғаннан кейін осы шекараның екі жағын қоныстанған қазақтарға қайсы елге қарауды таңдап алу үшін бір жылдық уақыт беріледі. Осы бір жыл ішінде қайсы мемлекетке қарасты болуды олар өз еркімен таңдап алады. Қайсы мемлекеттің қарамағына өтуді қаласа, сол мемлекетке бөлінген жерге өтіп қоныстанады. Бұл олардың бүтіндей өз қалауы бойынша болады”. Міне, осылайша сонау атамзаманнан бері іргесі бөлінбей, ауылы аралас, қойы қоралас болып келген қазақ елі екіге жарылып, Қытайдағы қазақ диаспорасы қалыптаса бастады.

      Қытай жерiнде бiр миллион бес жүз мыңға тарта қазақ тұрады. Әр жылғы Қытай мәлiметтеріне сүйенсек, 1949 жылы, яғни коммунистiк Қытай қазақтарға өз үстемдiгiн жүргiзе бастаған кезеңде, 443700 қазақ болған. Бұл сан әр жылы шамамен 20 мың боп өсiп отырған. 1960 жылға келгенде қазақтардың саны 541600-ге жеткен. Осыдан екi жылдан кейiн, атап айтқанда 1962 жылға келгенде қазақтардың саны 487400-ге құлдыраған.Демек, екi жылдық туу санын қосқанда 100 мың адамның кемiгенi жасырын емес. Бұл 1962-жылғы ұлы көш және көштен кейiнгi қолдан жасалған аштықтың салдарынан екенi айдан анық. Осыдан кейiнгi жылдарғы өсу салыстырмасы кей жылы 20 мың, кей жылы 30 мыңдық қарқынмен артып отырған. Сөйтiп, 1990 жылға келгенде ондағы қазақтардың саны бiр миллион екi жүз мыңға жеткен. Бiр қызығы, осыдан кейiнгi мәлiметтер аса айқын емес. Әсiресе, 1995 жылдан 2007 жылға дейiнгi мезгiлдегi өсу салыстырмасы айқын көрсетiлмеген. Бiр миллион екi жүз мың халықтың әр жылғы өсу салыстырмасы бойынша қарасақ, 1990 жылдан 2007 жылға дейiнгi 17 жылда кемiнде 500 мың адам қосылады екен. Сонда Қытайда кем дегенде 1 миллион 700 мың қазақ тұрады деген сөз. Демек, бұл ресми емес деректердегi Қытайда екi миллион қазақ тұрады дегендi терiске шығармайды.[2]

      2005 жылы Қытайда жүргізілген жалпы санақ нәтижесі бойынша қазақтар соңғы он жылда 15%-ға өскен екен. Ресми дерек бойынша, Қытайдағы қазақтар - 1 миллион 413 900 адам болған. Шыңжаң көлемінде 1949-2000 жылдар аралығында қазақтар 440 мыңнан 1 миллион 250 мың айналасында болған. Басым бөлігі негізінен Іле қазақ автономиялы облысында қоныстанған. Енді бір бөлігі Қашқар, Құлжа, Санжы, Мишуан қалалары мен Мори қазақ ауданы, Шиыңхай Дүңған облысындағы Ақсай қазақ ауданында қоныс тепкен.[3]

    Қытайдағы қазақтар Шыңжаң ұйғұр автономиялы районының Іле қазақ автономиялы облысында (Іле, Алтай, Тарбағатай үш аймақты өз ішіне алады), Мори қазақ автономиялы ауданында, Баркөл қазақ автономиялы ауданында тұрады. Бір бөлімі Үрімжі, Шыхызы, Қарамайлы қалаларында және Санжы хұйзу (дүңген) автономиялы облысына қарасты Санжы, Құтыби, Манас, Жемсары, Шонжы, Фукаң, Мишуан, Фукаң аудандарында тұрады. Бұдан басқа Шыңжаңмен шекаралас Чиңхай өлкесінің Хайши моңғол-тибет қазақ автономиялы облысында (көбі Шыңжаңға қайтып келді), Гансу өлкесінің Ақсай қазақ автономиялы ауданында тұрады.Тарихта батыс өңір, бүгінде Шыңжаң ұйғұр автонмиялы районы аталып отырған осы кең байтақ мекеннің территориялық жер аумағы 1 млн 600 мың шаршы шақырым. Жалпы Қытай жер аумағының 1/6 бөлігін ұстайды. Оның құрлықтық шекарасының ұзындғы 5600 шақырым болып, Монғолия, Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Ауғанстан, Пәкістан, Үндістан секілді 8 мемлекетпен шекараласады. 2000 жылғы Қытайдың халық санағына негізделгенде, Шыңжаңдағы қазақтар шоғырлы қоныстанған Іле қазақ автономиялы облысында 4 млн 83 мың 300 қазақ тұрады екен. Қытай елінің ресми деректкрі қазақтың санын 1 млн 300 мыңнан 1 млн 500 мыңға жеткізді. Жылдық өсімі 26 мың.  Ал белгілі демограф, ғалым Мақаш Тәтімов ағамыз бұл елдегі қазақтың санын ресми деректерден көп қылып көрсетеді. Ал көш басталғаннан бері Қытайдан келген қазақтардың саны 18 мың. [4]

    Ал енді 1990 жылдардан басталған көшке келер болсақ, ең алғашқы көшке себепкер болғандар студент жастар мен зиялы қауым өкiлдерi болды. Қазақ-қытай байланысының 1989 жылдан басталған қадам екi арадағы мұзды жiбiтiп, жаңа тарих парақшасының ашылуына жол ашты. 1991 жылғы тәуелсiздiк миллиондаған қазақтардың арманына қанат бiтiргені белгілі. Сол жылдан бастап әртүрлi себептермен шеттегі бауырларымыз атажұртқа келе бастады. Кейін, 1993 жылы Жақсылық Сәмитұлы бастаған бiр топ зиялы қауым өкiлдерiнiң жол бастап келуі, қаншама қазақтың елге оралуына бағыт берді. 
     1991-1992 жылдан басталған көш бүгінгі күнге дейiн жалғасын табуда, дегенмен соңғы жылдары аяқ алысымыздың баяулығы білінуде. Екi елдің арасында ешқандай мемлекетаралық көшi-қон және бiлiм алмасу шартының болмауына байланысты көптеген қиындықтар туындауда.

   Ұлт көшбасы Н.Ә.Назарбаев: «Ұлттың рухани өмірі, оның мәдениетіне байланысты әлі де болса көпшілік қауымға жетпей жатқан тарихи, әдеби асыл мұраларымызды игеру жолында еңбектену, бұрын мән бермей келген халықтану, шығыстану, түркітану ілімдерін барынша дамытуға көңіл қою, ұлттық мәдени ерекшеліктерімізді сақтау, жинау, зерттеу ісін жетілдіре түсу – бүгінгі маңызды міндеттеріміздің қатарына кіреді» Демек, шеттегі қандастарымыздың тарихы- бұл біздің ұлтымыздың ақтаңдақ беті. [5]

 Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

  1. Сәмитұлы Ж. Қытайдағы қазақтар. Алматы: Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, 2000. – 312б.
  2. Шәкенұлы Жәди. Қытайдағы қазақтар: көшіп келудің машақаты / мақала / http://www.turkystan.kz.
  3. Қалимолла М. «Қытай қазақтары тарихының өзіндік ерекшеліктері» // XIV Сәтбаев оқулары. Жас ғалымдардың Халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. –Павлодар: С.Торайғыров атындағы Павлодар жойыттарды мемлекеттік университеті, 2014.-354б.
  4.     Қазақ диаспорасы: бүгіні мен ертеңі : ғылыми басылым / бас ред. А. Қошанов, Ә. Нысанбаев. - Астана : Елорда, 2005. - 352 б. - ISBN 9965-06-220-x : Б. ц.
  5. Назарбаев Н.Ә. «Құшағымыз бауырларымызға айқара ашық» // Дүниежүзі қазақтарының Құрылтайы (құжаттар жинағы) - Алматы: Атамұра, 1993. – 280 б.              

    Балчих Айтолқын Өмірбекқызы. Л.Н.Гумилев ат. ЕҰУ студенті. Ғылыми жетекшісі: т.ғ.к., доцент Қ. Қ.Сәрсембина 

толығырақ

      Асық ойнау ауыл баласының еншісінде қалған дүние емес. Бүгінгі таңда болмысы қалаға бейімделген жастардың да қызығушылығы артуда. Оған куә жер-жерде ұйымдастырылып жүрген ұлттық ойынымыз. Бірер күн тұңғыш рет Қытайдың Құлжа қаласында ұлттық ойын асықтан алғаш рет жарыс болып өтті.

        Сайысқа келген қандастарымыз қатты қызығушылық танытып, бар ықыласын салып бақты. Айта кетейік бұл жарыс жергілікті бұқаралық ақпарат құралдары арқылы кеңінен насихатталды. Жақын арада асық ойыны туралы Қытайдағы қандастарымыз арнайы деректі фильм жасамақ ниетте екен. Ұйымдастырушы тараптың айтуынша жақын арада аталған деректі фильм Қытайдағы бірнеше арналардан беріледі. Міне шеттегі қандастарымызда қазақ халқының ежелгі өте кең тараған ұлттық ойынын бірнеше ұлтты ұйыстырған Қытайға таратуда. Көшпелі этномәдени өмір тудырған төлтума өнеріміз әлем елдерінің назарында. Құлжа қаласындағы жастар ауылды жерде ойнағанымен, қалалық деңгейде өткен мұндай айтулы оқиға болған соң, өсіп келе жатқан бүгінгі балалардың санасына құю үшін арнайы ұйымдастырдық. Мұндай шара бәрімізді біріктіреді, көңіл-күйімізді көтереді дейді ұйымдастыру алқасы.

       Айта кетейік асық ойынының мынадай түрлері бар: құмар, тәйке, омпы, алшы, хан (хан ату), қақпақыл. Бұл ойынға 2-4 адам қатыса алады. Олардың жақсы жонылып, табаны қайралған төрт асығы болуы керек. Ойыншылар өзара келісіп жеңімпазға жүлде тағайындап алады да кезек-кезек төрт асықты иіреді. Егер иіруші: төрт бүк, не төрт шік, не төрт алшы, не төрт тәйке түсірсе, жүлденің жартысын алады, төрт асық төрт түрлі түссе, онда тігілген жүлдені түгелдей алады. Осылайша ойын жалғаса береді. 

    Baq.kz, суреттер senkazakh.com сайтынан алынды 

толығырақ

      Қытайда қазақ тіліндегі басылымдар санын көбейту мәселелері зерделенуде. Бұл туралы Аспан асты елі астанасында болған қазақстандық журналистермен кездесу барысында ҚХР Шет тілдерде шығатын әдебиет баспасы басқармасының бастығы Чжоу Минвей хабарлады.

    «Қытайда қазақ тілінде басылымдар аз шығатыны өкінішті. Қытай туралы қазақ тілді басылымдар санын көбейткіміз келеді. Мұны шешудің екі тиімді жолы бар деп ойлаймын. Біріншісі - біздің басқарманың қазақстандық баспалармен ынтымақтастығын дамыту. Екінші жолы - екі елдің үкіметтері тарапынан мемлекеттік қолдау алу», - деді ол, Қазақстаннан келген қонақтардың сұрағына жауап беру барысында.

     «Әрине, қытай, қазақ тілдерін жетік білетін аудармашылар қажет», - деп түйіндеді сөзін.

     ҚХР шет тілдерде әдебиет шығаратын баспа жыл сайын 11 тілде 5 мыңнан астам кітап және басқа да материалдар шығарады, оның басшылығымен 27 журнал шығарылады, түрлі бағыттағы 33 вебсайт жұмыс істейді.

    Еске салсақ, «Хабар», «24.kz» телеарналары,  «Қазақстан» ТРК,   «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда», «Экспресс К», «Литер», «Караван», «Время», «Деловой Казахстан» газеттері, «ҚазАқпарат» ХАА баспасөз турын Бейжің, Шанхай, Чунцин қалаларында «Жібек жолы бойындағы экономикалық белдеу» бастамасын іске асыру аясында медиалық салада екі елдің ынтымақтастығын нығайту мақсатында  ҚР-дағы ҚХР Елшілігі,  Мемлекеттік кеңес баспасөз кеңсесі, Қытайдағы шет тілдерде әдебиет шығаратын басқарма ұйымдастырды.

     http://www.inform.kz/kaz/article/2719570

толығырақ

 Оспан батырға өзгеше көзқарас. "Алматы" телеарнасы тәуелсіз "Ислам Шығыс Түркістан" автономиясын құруға бүкіл ғұмырын сарп еткен Алтай оғланы туралы тың мағлұматтар тапты. Соның негізінде ауқымды деректі фильм түсіруді көздеп отыр. Арна тілшілері шет мемлекетке сапар шегіп, батырдың көзін көрген, бірге соғысқан қазіргі қарт сарбазбен сұхбаттасып келді. Сондай-ақ, осы күнге дейін еш жерде жарияланбаған қолжазба көшірмелерін елге жеткізді. Алдағы күнде Ресей, Қытай мен Монғол елдерінде сақталған құпия құжаттар зерделеніп, қалың қауымның назарына ұсынылады. 

    Бұл өткен ғасырдың 40-50 жылдары Оспан батыр сарбаздарының айтқан әнұраны. Қолбасшы қармағында 60 сарбазға командир болған 93 жастағы ақсақал, қазақ жігіттерінің сол кездегі әскери әнін әлі күнге жатқа біледі. Алтайдың арланы атанған, бір мезетте қытай, монғол және қызыл армия әскеріне қарсы шыққан Оспан Сіләмұлымен соңғы рет кездескені де есінде.

    Он жыл от кешкен батыр жайлы көлемді әрі деректі фильм түсіруді алғаш рет "Алматы" арнасы қолға алуда. Бұрын да Оспан Сіләмұлы жайлы ойлар атылып, кітаптар жазылды, бір рет деректі фильм де түсірілген. Бірақ ол еліміздегі ғалымдардың қолындағы аз ғана мағлұматтар негізінде жасалынған. Оспан батырдың 115 жылдығына орай түсірілетін туындыда Қытай, Монғол және Ресей елдеріндегі құпия құжаттар негізге алынады. АҚШ-тық ғалым Линда Бенсон қазақтың тарихи жерін жаудан азат етуде арпалысқан батырды «Қазақстың алтын аңызы» деп атаса, түркиялық ғалымдар оны «батыр әрі хан» деп таныды.

   «Оспан батыр - халықаралық деңгейде танытатын ұлы тұлға. Өйткені Оспан сияқты ұлыларды таныту арқылы біз ұлтымыздың ұлылығын көрсетеміз. Бұл зерттеу Оспанға, Кенесарыға немесе М.Шоқайға қажет емес. Бұл бүгінгі қазаққа қажет. Сол батырлар арқылы өзімізді терең танимыз, танытамыз. Бұл зерттеудің басы ғана», - деді профессор Әбдіуақап ҚАРА.

    Фильмге шет елден тілшілеріміз тапқан тарихи қолжазба да арқау болмақ. Төте жазумен жазылған 200 беттік тарихи құжатта көтеріліс жайлы, Оспан батырдың жоспары, оның сарбаздарының қиын сәттерде қалай әрекет еткендері егжей-тегжейлі баяндалған. Құнды мұра Оспанның 8 комиссарының бірі әрі тірі қалған жалғыз серіктесі Нұрғожай батыр арқылы бүгінге жетіп отыр.

    Сандықтың түбінде сақталған бұл қолжазба - өткен ғасырдағы Алтай қазақтарының басынан өткен қиын кезеңдерінен сыр шертетін қолда қалған жалғыз жазбаша мұра. Төте жазумен жазылған сары қағаз Оспан батырдың қытай, монғол, ресей әскерлеріне қарсы соғыс әрекеттерін баяндайды. Мына бір бетте 1940 жылдың басында Бұлғын аумағында 4500 жанұя, 25 мың қазақ отбасы едік, жылдың ортасына қарай олардың 11 мың зеңбіректің жемі, 2400 бала бесігімен бірге бомбаның өртіне оранды деп жазылыпты. Ал 17 бете бұл қорлыққа шыдамаған 700 жігіт жиналып, өздерінің жаназасын тірідей шығартып атқа қонды деп баяндалған.

   Ағылшындық Годфрейс Лиас «Оспан батыр – өзінің бұрынғы өткен бабалары Шыңғыс хан, Әмір Темірлер сияқты аса құдіретті қолбасшы. Егер ол орта ғасырда өмір сүрген болса, сөзсіз әлемді жаулайтын жиһангер болар еді» депті. Расымен ұшақ, танкі, граната сынды өзгеде сол кездің заманауи қаруымен жабдықталған қытайдың 60 мың армиясын қырып жібірген Алтай арландары, оның қолбасшысы Оспан Исламұлы жайлы туынды түсірудің түп мақсаты - тарихты түгендеу.

     «Қалтарысы көп тарихымыздың бір парағы хас батырмен ұштасып жатыр Қытай тергеушілері АҚШ-тың тыңшысы болдың деп кіналағанда «Қазақ үшін сайтанмен де тіл табысуға әзірмін» деп жауап берген Оспан Сіләмұлы біз үшін даланың соңғы нояны. Құмырысқадай қаптаған қытай әскеріне ат ойнатқан батыр әліде зерттеуді, тарихи бағасын беруді қажет етеді. Өйткені, біз бұл жақта қолбасшыны батыр деп танығанымызбен, көршіміз Оспанды әліде банды деп оқытады. Бұлда алда атқарар жұмыстың көп екенін көрсетеді. Халықаралық деңгейде деректі фильм түсіруді қолға алуымыздың да басты мақсаты да осы бергісі көршімізге, арғысы өзге мемлекетерге батырды ақтату, дұрыс, тура қырынан таныту», - деді Алматы телеарнасы бағдарламалар бөлімінің Бас редакторы Мақсат СЛӘМБЕКОВ.

     Біздің тілшілер табылған соны мәліметтерді әзірге құпия сақтауды жөн көруде. Там-тұмдап жиылған ақпарат деректі фильмге толық топтастырылады. Көзі қарақты көрермен "Алматы" телеарнасының жаңалыққа толы өнімін алдағы уақытта тамашалай алады.

        Baq.kz

толығырақ

u=289640551,2915382351&fm=11&gp=0
                            ,,

     Қазақтың қасиетті әуенімен қытайлардың көзіне жас алдырған Тасқын қандасымыздың ізін басып, тағы бір бауырымыз жұлдыздай жарқырап миллиардтардты өз талантына тамсандырып жатыр. «Қытай Арманы» (Chinese Ideal) ән байқауында Таңбол Ақанұлы бауырымыз қазірге дейінгі іріктеуде бүкіл қытай бойынша «ең үздік он әнші» қатарына енді.

20141114052948311

       Қытайлық ақпараттардың айтуынша, Тасқынның ізін басқан Таңбол қандасымыз «High School Musical»-дың «Scream» әнін шырқап «бүкіл қытайлық үздік отыздыққа» жолдама алған, сосын «ең үздік 12 әнші» қатарына іріктеуде қарсыластарын қапы қалдырған. Ал, қазір «бүкіл қытайлық үздік ондыққа» кіргені туралы ақпаратты жарыса жазуда. Соңғы «ондыққа» іріктеуде  бауырымыз ағасы Тасқын орындаған « Дудар-айды» тағы бір мәрте милияртар елінде асқақтатты. Қазір қытайда «ең үздік ондыққа» халықтық дауыс беру науқаны жүргізілуде. Алыста жүріп алаш рухын асқақтатып жүрген Ақанұлы бауырымызға ақ жол тілейік.

     “Қамшы” сілтейді

толығырақ

     ХХ ғасыр – бүкіл дүние жүзіндегі отаршылдыққа күйрете соққы беріліп, бір кездегі азулы империялардың ыдырап, езілген халықтардың ұлт-азаттық жолындағы күрестері нәтижеге жетіп, жаңадан ондаған, жүздеген тәуелсіз мемлекеттер пайда болып, әлемнің саяси картасы айтарлықтай өзгергені арқылы адамзат тарихында елеулі орын алды. Бұл үрдіс қазақ халқын да айналып өткен жоқ. Соның бірегейі 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің нәтижесінде 1917-1920 жылдары қазақ даласында 2 жыл 3 ай өмір сүрген Алашорда өкіметі дүниеге келді. Өз үкіметі, баспасөзі, әскері болды. Алайда, Алаш көсемдері күші тең емес жағдайда Кеңес үкіметінің басшыларымен ұлттардың өзін-өзі басқару туралы және орталықтың өз құрамындағы ұлттық мемлекеттік құрылымдардың ішкі істеріне араласпау туралы уәделерін алып, большевиктік Ресейдің құрамына ерікті түрде кіруге келісімге қол қойды. Бірақ Кеңес басшылары өз уәделерін орындаған жоқ. Бұрынғы Алаш көсемдерін, Алашордаға қатысы бар дегендерді аяусыз қудалап атып-асты, олардың отбасыларын да аямады. Осыдан қауіптенген зиялы азаматтар, шекараға жақын тұрған аймақтағы бай-бағландар, Алаш әскерінің кешегі сарбаздары Қытай асып Шығыс Түркістанды паналады. Олардың аса көрнектілері: Райымжан Марсеков, Ыбырайым Жайнақов, Иса Тергеусізұлы, Зият Шәкәрімұлы, Ғазез Қалменов, Төлеуғазы Абылайханов, Мырзахмет Оразалин, Молдағали Бектұрұлы еді.

    Алаш арыстары Шығыс Түркістанға барған соң жатпай-тұрмай мектеп-мед­­­­ресе ашып ұлт-азаттық жолында үгіт-насихат жүргізді. Бұлардың ісін жергі­лікті көзі ашық тұлғалар: Ақыт Үлім­жіұлы, Шәріпхан Көгедайұлы, Әбу Құдыш­ұлы, Нұртаза Шалғымбаев, Таңжа­рық Жолдыұлы, Мақсұт Сасанұлы, Баймол­да Қареке, Шарғын Алғазыұлы, Жабық­бай Бұлғыншыұлы және тағы басқа Кеңес үкіметі қуғынынан Қытайға ауыл-ай­ма­ғымен ауып барған азаматтар қызу қол­дап, ұлтты азат етудің қимылына кірісті.

    Міне, осындай іштей де, сырттай да әбден пісіп-жетілген саяси әлеуметтік жағдай Шығыс Түркістандағы жергілікті халықтарды қолына қару алып ұлт-азат­тығы үшін атқа қонуға мәжбүр етті. Әсіресе, қазақтар шоғырланып, қоныс­танған Алтай, Тарбағатай, Іле өңірлерінің түкпір-түкпірінде халық жаппай атқа қонды. Көтеріліске Алтайда Оспан батыр, Тарбағатай өлкесінің Манас-Сауан жерінде Қалибек әкім, Іле аймағында Әкпар, Сейіт батырлар басшылық етті. Осы көтерілістердің нәтижесінде ХХ ғасырдың бел ортасында бес жылдай (1944-1949ж.ж) өмір сүрген әйгілі Шығыс Түркістан Республикасы өмірге келді. Міне, бұл оқиға қазақ халқының ХХ ғасырда тәуелсіздікке қол созған екінші ірі талпынысы еді. Сол күндердің тірі куәгері, бүгінде Шығыс Қазақстан облысының Қабанбай ауылында тұрып жатқан Шығыс Түркістан халық армиясының ең соңғы сарбазы жасы 83-ке келген Құмғанбаев Мұқаметқан Дайырханұлы ақсақалмен кездесіп, ол кісіден сол отты күндердің хикаяларын айтып беруді сұрап едім. Жасы ұлғайса да ағамыз әлі тың, жүріс-тұрысы қунақ, жады таңғаларлықтай екен.

     – Мен 1931 жылы 25 маусымда Шың­жаңның Шағантоғай ауданы Үскі елді мекенінде Манағаш – Сартөбе жайлауында дүниеге келіппін, – деп бастады әңгімесін қария. 1940 жылы 9 жасымда Үскідегі бастауыш мектепке бардым, мұғаліміміз кезінде алаш зиялысы болған Әбенов Мұқатай деген өте білімді кісі еді. Кейіннен Қазақстанға келіп көп жасап, бертінде қайтыс болды. Мұқатайдан төрт жыл оқып бастауыш мектепті 1944 жылы аса үздік бітірдім, әсіресе математика, тарих, әдебиет, табиғаттану сабақтарынан оқушылардың алды болдым. Әрі қарай оқуға мүмкіндік болмай 1948 жылға дейін төрт жыл әкемнің қойын бақтым. Сол жылы қыркүйек айында ағам Ахметханның орынына Шығыс Түркістан Республикасының халық армиясына қатардағы сарбаз ретінде қызметке алындым.

    Осы араға келгенде мен: «Аға, осы арадан тарихи шегініс жасап, Шығыс Түркістан Республикасы мен оның армиясы туралы кеңінен баяндап берсеңіз?» – деп сұрадым.

     – Жарайды, қарағым, – деді әңгіме иесі. – Шыңжаң өлкесінің Кеңес империясы үшін үлкен стратегиялық маңызы болды. Атап айтқанда, мұнда 2000 км ортақ шекара мен аймақтың астанасы Үрімжінің КСРО-ға өте жақындығы ерекше есепке алынды. Сондықтан Шыңжаң өлкесіндегі тұрақтылық КСРО-ға ауадай қажет еді. Өзінің ішкі-сыртқы саясатында панисламизм мен пантюркизмге өлердей қас Совет Одағы аймақтағы мұсылман халықтарының ұлт-азаттық жолындағы күресін басып-жаншуда өлкедегі қытай өкіметіне жан аямай көмектесіп отырды.

    Себебі, дінге қарсы Кеңес өкіметіне Қытаймен ортада пайда болатын мұсылман мемлекетінің еш қажеттігі жоқ еді. ХХ ғасырдың 20-шы жылдарында Шыңжаң халқының 60 пайызы ұйғыр, 7,7 пайызы қазақ болды, мұның сыртында өлкені 60 мың қырғыз, 20 мың тәжік, 15 мың өзбек, 2 мың татар сияқты мұсылман халықтары мекендеді. Қытайлар өлке халқының тек 12 пайызын құрады, мұсылман емес халықтардан 8,7 пайызы моңғолдар және 30 мың орыс болды.

     Кеңес өкіметі бас кезінде әлсіз бол­ғандықтан халықаралық жанжалдан қорқып Шыңжаңды тікелей аннексиялай алмады, бір жағынан өлкеде Жапония мен Ұлыбританияның тікелей мүдделері болды. Кеңес Одағының Шыңжаң өкіметіне ең бірінші берген көмегі өлкеге қашып паналаған ақ гвардияшылардың Дутов, Анненков, Бакич, Остроухов, Шишкин, Новиков сияқты басшыларына қысымы еді. Себебі, олардағы 50 мың солдат, офицерлер Бакичтің қол астына бірігіп, Қытай үкіметіне бағынбай, жергілікті әскерлердің қаруларын тартып ала бастады. Осыған байланысты Шыңжаңның әміршісі Кеңес өкіметінен көмек сұрады. Түркістан майданы мен Шыңжаң өкіметінің арасындағы 1921 жылғы келісім бойынша қызыл армия бөлімдері Шыңжаңға кіріп, 1921 жылы мамыр-маусым айлары мен қыркүйекте Бакичтің армиясын тас-талқан етті. Моңғолияға қашқан Бакич тұтқынға алынып, 1922 жылы мамырда Кеңес әскери трибуналының үкімімен атылды.

    Екінші рет Кеңес Одағының Шыңжаң­дағы қытай билігін сақтап қалуы 1931-1934 жылдары өлкедегі мұсылман халық­тарының көтерілісін қанға бояп басуға көмектескені еді. 1931 жылы сәуірде Құмыл мен Тұрфанда және қазақтар мекен­деген Баркөлде Қытай билігіне қарсы панис­ламдық және пантюркистік ұрандарды көтерген ұйғыр, дүңген, қазақ, моңғол және тағы басқа халықтардың көтерілісі бұрқ етті. Оларға көршілес Ганьсу өлкесінен генерал Ма Чжунин бастаған дүнген әскерлері көмекке келді, көтеріліс күш алып алдымен Үрімжіге, онан соң Шиху, Манас, Дөрбілжін, Шәуешекке де жетті. Бұнымен қатар 1933 жылы Қашғарияда ұйғырлар көтеріліп, Шығыс Түркістан Ислам Республикасын жариялады. Шыңжаң өлкесінің жергілікті үкіметі тағы да КСРО-дан көмек сұрады. Кеңес үкіметі көтерілісшілерді басуға белсенді көмектесті. Алдымен Тұрфан ауданында Қытай генералы Шен Шицай бастаған әскерге Жапониямен соғыста Маньчжуриядан шегініп, Кеңес территориясына өткен генерал Ма Дудың бірнеше мың әскерін Моңғолия территориясы арқылы өткізіп, көмекке жіберді. 1933 жылы қарашада Үрімжіден Шәуешекке дейінгі көтерілісшілерді басу үшін Кеңес үкіметі ақ гвардияшылардың атын жамылып бүркенген қызыл генерал Волощиннің Алтай және Тарбағатай атты екі бригадасын жіберді. Сонымен қатар, Шыңжаң өкіметі жағында соғысып жүрген ақ гвардияшыларға да қаржылай көмек беріп отырды. Бұл жөнінде СОКП орталық комитетінің К.Е.Ворошилов бастаған Саяси Бюро комиссиясын 1933 жылы «Шыңжаңдағы іс әрекет директивасын» қабылдады. Осы құжатта дүнген генералы Ма Чжуин бастаған әскер қосындарын жою, өлкедегі қытай өкіметін сақтап қалу шаралары бекітілді. Шыңжаңға кірген Кеңес әскері мен өлкедегі ақ гвардияшылардың қалдықтарына Кеңес мемлекеті саяси басқармасы шекаралық күзетінің бастығы М.П.Фриновский, кейіннен оны алмастырған И.К.Кручинкин басшылық етті. Сөйтіп, Қытай Шыңжаңдағы билігін әупіріммен сақтап қалды.

Шыгыс Туркистан-2 басмачи
     1937 жылы қытай-жапон соғысы басталғаннан кейін Қытайды кеңес қару-жарағымен қамтамасыз ететін бірден-бір қауіпсіз маршрут Шыңжаң өлкесі арқылы өтті. Осы мақсатпен сол жылы Қытай жұмысшылары ұзындығы 2925 шақырым болатын Сарыөзек – Үрімжі – Ланьчжоу тас жолын салуды бастады. Бұл жолдың 1530 шақырымы өлке аумағымен өтті. Тас жол Кеңес өкіметінің тарапынан мұқият қорғалды. Бұл үшін қарамағында750 автомашинасы бар ерекше әскери бөлім құрылды. Оның құрамында танкистер, артиллеристер, автобатальон, саперлар, байланысшылар, шаруашылық және дәрігерлік бөлімдер болды.

     Өлкенің басшысы Шен Шицай Кеңес өкіметімен өте күрделі екіжүзді саясат жүргізді. Сталинге жағу үшін ол: «Шың­­­жаңда өлке өкіметін құлату үшін басшысы Үрімжідегі КСРО-ның бас консулы Апресов болып табылатын троцкийшілер ұйымын әшкереледім», – деді. Апресов КСРО-ға шақыртылып алынып атылды. Ал Шыңжаң бойынша басым бөлігі өлкенің көрнекті өкілдері болып табылатын бейкүнә 400 адам өлтірілді. 60 мың адам түрмелерге тоғытылды. Сөйтіп, Шен Шицай бір оқпен екі қоян атты. Ол Ста­линге: «Троцкийшілердің ұясын талқан­­­дадым», – десе, өз тарапынан: «Осы қауіпті болады-ау, келешекте ұлтты бастайтын осылар-ау», – деп қауіптеніп небір қасқа-жайсаң оқыған, білімді ұлт көсемдері мен ұлт зиялыларының көзін жойып тынды.

    Әккі Шен Шицай 1941 жылы Германия КСРО-ға соғыс бастағаннан кейін Кеңес үкіметінен теріс айналды. Қытайдың орталық өкіметіне бағынбай, одан бөлек саясат жүргізіп, оның директиваларын орындамаған ол 1942 жылы неміс әскерлері Кеңес жеріне дендеп еніп, Сталинград іргесіндегі Волгаға жеткенде генералиссимус Чан Кайшимен келісімге келді. Шен Шицаймен келісуге 1942 жылы тамызда Үрімжіге Чан Кайшидің әйелі Сун Мейлин ұшып келді. Осыдан соң Шен Шицай Кеңес өкіметімен барлық байланысты үзді, кеңес консулдықтарын, сауда ұйымдарын жапты. Осыдан соң халықты аштық, қайыршылық, адам мен мал аурулары жайлады. Бұл жөнінде сол кезде Қазақ КСР-інің Зай­­­сан ауданына босып келген Қытайдағы Жеменей уезі­нің қазақтарын оқшаулап ұстап, оларға көмек көрсет­кен Қазақстан КП Орталық Комитетінің жауап­­­ты ұйымдастырушысы А.Қарағұлов былайша еске алады:

     – Кедейшіліктің асқынғандығы сон­шалық, көптеген адамдар мал терілерінен ғана киім тігіп киінген. Тіпті, фашистік Германиямен соғысып жатқан КСРО-да мұндай кедейшілік жоқ еді. Адамдардың барлығы дерлік қышыма және тағы басқа тері ауруларына ұшыраған. Халықтың барлығын бит басып кеткен.

   Міне, осындай экономикалық ауыр жағ­дайға шыдамаған Алтай аймағының қазақтары 1942 жылы көктемде көтеріліс­­­ке шықты. 1943 жылға қарай онда бес партизан отряды құрылып, оған түрмеден қашып келген генерал Дәлелхан Сүгірбаев басшылық етті. Шен Шицай Шыңжаң халқына аса ауыр салықтар салды. Салық мөлшері 1944 жылы 1937 жылмен салыс­тыр­ғанда 7-8 есеге өсті. Халықтың ашу-ыза­сына тиіп, шегінен шығарған нәрсе қазақ­тардан армияның қажеттілігіне деп 10 мың таңдаулы атты күшпен жинауға әскер бөлімдерін жібе­руі болды. Алтай аймағы соғысып жатқан­дықтан бұл ауыртпалық Іле мен Тарбаға­тайдың қазақтарына зіл батпан болып түсті, жылқы бермеген үйге екі аттың құнындай ақшалай айып салынды. Бұл осы өңірдегі қазақтардың қатты наразы­лығын тудырып, арты көтеріліске ұласты.

    – Осыған байланысты, – деді Мұқаң, – КСРО Шығыс Түркістан Республикасы мен оның армиясын құруға кірісті. Өйт­кені, бұл өңірде, яғни шекарада оған жат пиғылды құрылымдардың болуы Кеңес Одағына өте тиімсіз еді. Егер де екінші дүниежүзілік соғыста Жапония жеңіліп, Америкамен одақтас капиталистік Қытай күш алса Кеңес Одағы аса қауіпті жаумен бетпе-бет келуі ықтимал-тын. Сондықтан Шен Шицайдың сатқындығынан кейін КСРО өлкедегі ұлт-азаттық көтерілісті пайдаланып, Шыңжаңда Кеңес Одағына тәуелді мемлекет құрып, Америка мен Қытай экспансиясын бұл өлкеге кіргізбеуді көздеді. Осы мақсатпен 1943 жылы ВКП(Б) орталық комитеті Саяси Бюросының мамыр айындағы отырысында Шыңжаң туралы айрықша мәселе қаралды. Соның нәтижесінде Шыңжаң өлкесінде жергілікті ұлт өкілдерінен және олардың КСРО-дағы қандастарынан құрылған: «Ұлттық өрлеу топтары» құрылатын болып шешілді. Қазақстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Шыңжаңның жергілікті халқымен жұмыс істейтін командирлер мен насихатшылар дайындайтын бірнеше мектеп ашылды. Бұдан соң Шыңжаңның КСРО-мен шектескен аймақтарында 1944 жылдың басында-ақ «Ұлттық өрлеу топтары» таратқан үнқағаздар қаптап кетті. 1944 жылы қыркүйекте Іле өлкесінің Нылқы уезінде қазақ Ақпар Есбосынұлы, ұйғыр Ғани Меметбакиев, татар Фатих және қалмақ Фуча бастаған халық көтерілісі бас­талды. Сол жылдың кү­зінде көтерілісшілер уез орталығы Нылқыны бас­ып алды. Іле өлкесінің Құлжадағы қытай гарнизо­нының бастығы қалада ешқандай толқу жоқ екеніне кәміл сеніп, көп әскерін Нылқыдағы көтерілісті басуға жіберді. Құлжадағы жасырын революция комитеті Нылқыдағы көтерілісшілерге жасырын хабар жіберіп, жазалаушылармен ұрысқа кіріспеуге қаланы тастап шығып, жасырын жолмен Құлжаға келіп, сондағы қытай гарнизоны­­­ның қалдықтарын жоюға тапсырма берді. Көтерілісшілер Құлжаға үш бағыт: Акпар бастаған қазақтар бірінші, Ғани бастаған ұйғыр­лар екінші және Иван Шутов бастаған орыс­тар үшінші бағытпен шабуыл жасады. Сөйтіп, 7 қа­рашада Құлжаның өзінің ішінде көтері­ліс бас­талды. Төрт күннен соң көтерілісшілер орталы­ғы Құлжа қаласы деп белгілеп, тәуелсіз Шығыс Түркістан Республикасының дүниеге келгенін жариялады. Үкімет басшылығына Іле аймағының жоғарғы дін басшысы Әлихан Төре Шәкірходжаев тағайындалды. Оның құрамына ұйғырлар: Ахметжан Қасыми, Әкімбек Қожа, Рақымжан Сабырқожаев, татарлар: Мұсабаев, Нәбиев, қазақтар: Орақхан, Әбілқайыр, орыс­тар: И.Г.Полинов, Ф.И.Лескин және қалмақ Фуча кірді. Іле өлкесіндегі көтерілістің нақты басшысы Ахметжан Қасыми еді. Жаңа өкімет өзінің демократиялық бағытта екенін мәлімдеп, Шыңжаңдағы барлық ұлттар мен ұлыстардың тең құқықтығын, барлық діндерді қолдайтынын, барлық мемлекеттермен достық қарым-қатынас орнататынын мәлімдеді.

    Үкімет жеке қаулы қабылдап, онда Шыңжаңды мекендейтін барлық ұлт өкілдерінен жасақталған тұрақты армия құрылатынын хабарлады. 1945 жылы наурызда бүкіл Іле өлкесі гоминдандықтардан тазартылып, көтеріліс Шыңжаңның басқа аймақтарында да бел алды. Сол жылы Қалибек әкім бастаған көтерілісшілер Қызылөзен стратегиялық бекінісін басып алып, гоминдандықтардың жолын кесіп тас­тады. Боротола – Сайрамкөлде көтерілісшілерге жергілікті қазақтар мен қалмақтар қолдау көрсетті. Үкімет қаулысы бойынша ерікті көтерілісшілер есебінен Ахметжан Қасымидың басшылығымен тұрақты армия жасақталып, ол туралы 1945 жылы көктемде ресми мәлімдеме жасалды. Армияда қытайлардан басқа Шыңжаңды мекендеген барлық ұлт өкілдері қызмет ете алатын болды. Әскердің көпшілік бөлігін: ұйғыр, қазақ орыстар құрады. Сонымен қатар, Шығыс Түркістан Республикасы армия­сы құрамына дүнген, моңғол атты дивизиондарымен бірге сібе атты полкі де кірді. Армия құрамында атты-жаяулы 8 полк пен 6 дивизион болды. Жаудан азат етілген аймақтар мен уездердегі партизандар есебінен армия құрамы қосымша полктармен үздіксіз толықтырылып отырды. Шығыс Түркістан Республикасы жеңістерін баянды ету мақсатында Мұзарт асуында Қашқар жақтан төнген қауіпті қырғыз халқының өкілі генерал Ысқақбек Муниновтың дивизиясы қорғап тұрды. Іле аймағындағы генерал И.Г.Полиновтың басқаруындағы дивизия негізгі алғы шепті қорғады. 1945 жылы мамырда полковник Ф.И.Лескин басқарған атты әскер полкі Боротола арқылы Тарбағатай аймағын азат етуге Шәуешек пен Дөрбілжін аудандарындағы партизандарға қосылуға аттанды. Шәуешек азат етілген соң ондағы жергілікті қазақтардан толыққанды атты әскер бригадасы мен жеке атқыштар батальоны құрылып, Шиху аймағында шайқасып жатқан генерал И.Г.Полиновқа көмекке жіберілді. Тарбағатайды азат еткен Ф.И.Лескиннің атты әскер бригадасы 1945 жылы шілдеде Алтай аймағына бет алып, Қобықтағы гоминданның аса ірі әскери гарнизонын талқандап, қара Ертістің оң жағалауына өтті де қыркүйектің басында Сарысүмбеге беттеді. Осы уақытта қалаларға бекінген гоминдань гарнизондарын әлсірету үшін Дәлелхан Сүгірбаевтың партизандары олардың Үрімжімен арадағы байланысын үзіп, жабдықтау жолдарын кесіп тастады.

    1945 жылы қыркүйектің ортасында Еренқабырғадан басталып Іле аймағын, Боротола-Сайрамкөлді, Тарбағатай, Алтай аймағы мен Манас өзенін бойлаған майдан шебі қалыптасты. Шыңжаңдағы жағдай бақылаудан шығып кеткенін көрген генералиссимус Чан Кайши 1945 жылы қыркүйекте радиодан сөйлеп «Үш аймақ өкіметінің» жергілікті автономия құқығын мойындап Шығыс Түркістан Республикасы басшыларын Шыңжаңда біріккен Үкімет құруға келіссөздер жүргізуге Үрімжіге шақырды. Шығыс Түркістан Республикасының 12 мыңдық армиясына гоминданның 100 мыңдық қосындары қарсы тұрғанын ескеріп, 1945 жылы қазанда Үкімет делегациясы Үрімжіге келді. Қытай жағынан келіссөзді Чан Кайши Шыңжаңның бастығы етіп тағайындаған генерал Чжаң Чжичжун Шығыс Түркістан Республикасы жағынан Ахметжан Қасыми басқарды. 3 айға созылған келіссөздерден кейін 1946 жылы қаңтарда «11 тараулы келісім» жасалып, біріккен Үкімет құрамы белгіленіп, оған 15 адам жергілікті ұлттардан, 10 адам гоминдань басшылығынан тағайындалды. Тілдер теңдігі, сөз, баспасөз, жиын, ұйым құру бостандықтары жарияланып, ішкі, сыртқы саудалардың еркіндігі бекітілді. Шығыс Түркістан Республикасы өзінің қарулы күштерін сақтап қалды. 1946 жылы маусымда «11 тараулы келісімді» Чан Кайши бекітті. Шығыс Түркістан Республикасы жағынан біріккен Үкімет құрамына Ахметжан Қасыми, Әбдікәрім Аббасов, Дәлелхан Сүгірбаев және тағы басқалары кірді.

     1948 жылы Қытайдағы азамат соғысы аяқталу шегіне таяп, гоминдань барлық майданда жеңілістен соң жеңіліске ұшырады. Сөйтіп, Чан Кайшидің Шығыс Түркістан Республикасына қарауға мұршасы болмады. Ал бейбіт жолға түскен «үш аймақ үкіметі» экономикасының дамығаны соншалық, ондағы бағалар Шыңжаңның басқа аймақтарынан 5-12 есе төмен болды. 1949 жылы жазда Қытайдағы гоминданьдықтар түпкілікті талқандалды. Коммунистік Қытай Халық Республикасын жариялау үшін күзде Саяси Консультациялық Кеңес шақырылу ұйғарылды. Мао Цзедун «үш аймақ төңкерісін» қытай төңкерісінің құрамдас бөлігі деп жариялап, Шығыс Түркістан Республикасы делегаттарын Пекинге шақырды. 1949 жылы тамызда Пекинге қарай ұшып шыққан бортында Шығыс Түркістан Республикасының 17 Үкімет мүшесі бар ұшақ Гоби шөлінің үстінде құлап, бәрі мерт болды. Содан соң Қытай астанасына Сайфуддин Азиз бастаған жаңа делегация барып ШТР-дың ҚХР-ға қосылуына келісті. 1949 жылы 1 қазанда Пекинде Тяньанмынь алаңында ҚХР-дың құрылғаны жарияланды да 20 күннен соң Қытай ұлт-азаттық армиясының бөлімдері Үрімжіге кірді. Шығыс Түркістан Республикасының қарулы күштері 1950 жылы қаңтарда Ф.И.Лескиннің басқаруымен ҚХР әскері құрамына 5-ші корпус ретінде қосылды. Осылайша Қытай қазақтарының тәуелсіздік жолындағы күресі нәтижесіз аяқталды.

     – Ал аға, енді өзіңіз жайлы айтсаңыз, – дедім мен осы араға келгенде қарияға.       – Әскери өмірбаяныңыз қалай басталып, жалғасты және қалай аяқталды?

    – Сол жоғарыда айтқан 1948 жылы қазан айында бізді, 200 жігітті Майтаудағы бұрынғы гоминдань әскерлерінен қалған казармаларға орналас­тырып, № 2 Қобық атты полкінің құрамына алды, – деді ағамыз сәл ойланып барып. – Орталықта 2 ай үйретіп, жігіттерді полк бөлімдеріне таратты. Мені кезінде жаудан қолға түскен 82 мм. миномет ротасына жіберді. 1 миномет расчетында 3 әскер болды: біреуі атқыш, біреуі ствол көтеріп көздегіш, біреуі оқ тасушы. Оқ тасушының аты есімде жоқ, ал Қауызбай деген жігіт көздегіш болды. Рота командирі, руы албан, капитан Бектемісов Тайшыман деген азамат еді. 1955 жылы Қазақстанға өтіп, Алматы түрмесінің сая­си істер жөніндегі орынбасары болды. Полкіміздің командирі үнемі сәнді таяқ ұстап жүретін подполковник Мәметхан деген өзбек, комиссарымыз кейіннен белгілі этнограф ғалым, 90 жастан асып қайтыс болған подполковник Жағда Бабалықов болатын. Осында небір ерекше азаматтармен қызметтес болдым. Соның бірі – қазіргі ардақты азамат Мұхтар Құл-Мұхаммедтің туған нағашысы, ат фельдшері болған руы тарақты марқұм Ноғаев Зәкәрия еді. Сегіз қырлы, бір сырлы, өзі әнші, домбырашы өнерпаз жігіт болды. Маған көп аттың ішінен мініске өте жарамды бір жылқы таңдап берді. Зәкәрияның өзі армияда 1946 жылдан бастап қызметте екен. Содан 1949 жылдың қазан айының басында полкіміз Манас өзенінің бойына барып орналасты. Сол жерде Шығыс Түркістан Республикасының ҚХР-ға қосылғанын естідік. Осыдан соң полкта өзгерістер болып, желтоқсан айында мен қызмет еткен ротаны командирі КСРО-дан келген Мағруф деген татар жігіті Шихуды азат еткен Пышанлық атқыштар полкіне қосты. Одан кейін 1950 жылы 150 сарбазды ішінде 32 қазақ бар командиріміз Әнкежанов Ахметбайдың жетекшілігімен Оспан батырдың шегінген жолын кесуге Тұрфанға апарды. 1951 жылы Оспан тұтқынға түсіп, Үрімжіде атылған соң, біздің әскери бөлімді Ганьсу-Цинхай өлкесіндегі Еренқабырға тауына жіберді. Айдалада ашығып, дәрігер жоқ, ауырып, әрең дегенде 1952 жылы қыста қайтадан Тұрфанға келдік. 1952 жылы нау­рызда біздің әскери бөлімді Іле аймағына жіберіп, сол жерде қара жұмысқа жегілдік: канал қаздық, күріш ектік. 1953 жылы қазан айында бөлімшемізді қайта жасақтап Құлжа мен Қорғас бағытына орналастырды. Мен денсаулығыма байланысты 1953 жылы әскерден босап, Бүргентекшедегі әкемнің үйіне оралдым.

    Жазуым әдемі, көркем болғандықтан 1954 жылдан 1959 жылға дейін Шәуе­шектегі Кеңес консулдығының Шаған­тоғайдағы бөлімшесінде қызметкер болдым. 1959 жылы Қазақстанға қай­тып, атамекеніміз Қабанбай ауылына орналасып, 1991 жылға дейін ұжымшар, кеңшарларда бригадир, есепші, технолог және тағы басқа жұмыс­­­тарды атқарып зейнеткерлікке шықтым, – деп Мұ­­­қаметқан ақасақал әңгімесін тәмамдады.

     Мұқаметкәрім ОМАРҒАЛИЕВ, зейнеткер, еңбек ардагері. Шығыс Қазақстан облысы.

      Суретте: Мұқаметқан Дайыр­ханұлы. 1948 жыл. 

      http://egemen.kz/?p=43066

толығырақ

      «Қазақ үшін сайтанмен сөйлесуге бармын» деген Оспан батырдың өмірі аңыз бен ақиқатқа толы. Біз үшін беймәлім жайттар да жетерлік. 1899 жылы Алтай аймағында дүниеге келген батыр туралы Хасан Оралтайдың кітабы сөйлесін.  

      Негізінен алғанда, оспан Батыр ұзақ сапарға шықпайтын. Ол тек 1948 жылы жазда ғана Үрімжіге келіп қайтқан-ды. Басқалары оған барып амандасаиын.Ол Шығыс қазақтарының ең құрметті тұлғасы еді. Одан бірнеше жыл бұрын Алтайда «Ақ киізге отырғызылып хан көтерілген-ді». Ол Алтайдың губернаторлығына және өлкелік үкімет мүшелігіне /министрлігіне/ сайланса да, Бұрхан Шахидидің сөзімен айтқанда, «пысқырып қарамаған-ды». Бәрінен маңыздысы ол сонау 1939 жылдың аяғынан бері елінің тәуелсіздігі үшін қытайға да, орысқа да қарсы күресіп келген Шығыс Түркістан көлемінде теңдессіз тұлға болатын. Әне сол үшін де Оспан Батырды тек қазақтар ғана емес, шет елдіктер де жоғары бағалайтын. Мәселен, Үрімжідегі АҚШ-тың консулының өзі кезінде Ошың батырға барып амандасқан-ды. Prof. Dr. Barnett сынды американдық ғалымдар да 1948 жылы ол кісінің үйіне барып әңгіме өткізген болатын. Сол кездегі Шыңжаңдағы (Шығыс Түркістандағы) қытай қарулы күштерінің бас қолбасшысы Генерал Сұн Ши Лан және қытайдың Үрімжідегі өзге жоғары дәрежелі басшылары сондай-ақ Үрімжідегі қазақ зиялыларының бәрі дерлік Осапн Батырға барып амандасқан-ды. Сонымен қатар қытай үкіметінің Үрімжідегі ең жоғарғы дәрежелі басшылары Оспан Батырды Үрімжіге келіп, қонақ болып қайтуға талай рет шақырған да болатын. Сол үшін Оспан Батыр 1948 жылы жазда жүздеген жауынгерін және кеңесшілерін ертіп Үрімжіге барды. Үкіметтің ресми қонағы болып барды. Қытай басшылары Оспан Батырдың Үрімжіде үлкен салтанатпен қарсы алынуы үшін жарлық түсірді. Ол кезде Шыңжаңның (Шығыс Түркістанның) жалпы губернаторы ұйғыр Мәсғұт Сабри, оның хатшысы (орынбасары іспетті) тағы ұйғыр, Иса Юсуп Алптекін-ді. Үрімжіде Оспан Батырды үлкен салтанатты қошаметпен қарсы алу ісін басқаратын топтың ішінде сол Иса Юсуп Алптекін де болды. Шыңжаң үкіметі мен қарулы күштің басшылары Оспан Батырды үлкен құрметпен қарсы алып, зор қошаметпен шығарып салды. Өйткені Оспан Батыр үкіметтің қонағы болатын. Ал Үрімжідегі Оспан Батырдың өз туыстары яғни қазақтар батырдың Үрімжіде үкімет жағынан үлкен қошаметпен қарсы алынуына сүйсіне қараумен ғана болды. Жоғарыда да түрлі орайына байланысты бірнеше рет ескертілгеніндей, Шығыс Түркістандағы барлық қазақ атаулы Керей немесе Найман болуынан тәуелсіз Оспан батырды пір тұтып ерекше құрметтейтін-ді. Соның көптеген куәләрінің бірі ретінде 1946 жвлдвң 26 қыркүйегі күні Найман Әбдікәрім Ынтықбайұлы жағынан жазылған, кейін Үрімжіде шығатын «Алтай» журналында басылған «Сәлемде!» деген тақырыпты өлең-толғауды еске алуға болады. Ол толғауында Әбдікәрім Ынтықбайұлы:
     «Не оған, не бұларға сатылды ма?!...» деу арқылы, Оспан Батырдың орысқа да, қытайға да сатылмағандығына баса көрсеткен. Онда былай делінген:

СӘЛЕМДЕ!

Сәлемде алтын Алтай асқар белге, 
Ондағы айбынды Абақ қалың елге.
Басынан Хантәңірдің қарауылдап,
Біз-дағы тілеулеспіз Ошаң ерге.
Тартылып тау мен дала қысылғанда,
Қысымын тіккен жау мұсылманға.
Кім шықты соған қарсы, Ошаң шықты,
Еңкейіп елдің бәрі ұсынғанда.
Алтайдың сен бекіндің құздарына,
Құздардың сен түнедің мұздарына.
Жастанып қыс қыстауда темір қазық,
Шыдадың қыс суықтың ызғарына.
Көріп ек алып пенен жақынды да,
Атақшыл абыройшыл батырды да.
Шынайы ел қорғаны ер Ошаң ғой,
Не оған, не бұларға сатылды ма?!...
Құдайым пана берсін сол ниетіне,
Кез қылмай қарақшылар жендетіне.
Қормалым, ардагерім, асқар белім,
Ұстаған панам сенсің ел шетіне.


Қазақ полкінің таратылуы

        Үрімжідегі қытай қарулы күштерінің бас қолбасшысы генерал Сұң Шы Лан ішкі Қытайға шақырылып, орнына Тао Зұң Сылың деген басқа бір қытай генералы келді. Оның ізашарындай жігерлі антикоммунист еместігі байқалды. 1949 жылдың басынан ол ішкі Қытайдағы коммунистерге және Мәскеудің қуыршағы Үш Аймақ жаққа жағымпазданған саясат жүргізді. Сол бағытына орай ол 1948 жылы құрылған 8 қазақ полкін таратты. Ол полктың 2 эскадроны (кілең Қызылөзен мен Ұлужан қазақтарынан құралған әскерлер) қаруларын қытайға тапсырмады. Олар қаруларын өз қолбасылары Зәкәрия Әшеұлына апарып берді.
      8 полктың таратылуы Шыңжаңда коммунистік әкімшіліктің орнайтындығының тағы бір нақтылы белгісі саналды.


Қазақ елінің шетінен шығып Қарашәрі жаққа көшуіміз

     Әкем Оспан Батырға барып кездесіп, қайтар жолында Үрімжіге соғып түрлі келіссөздер жүргізіп оралғаннан кейін, 1949 жылдың мамыр айының аяғында біз, «Қалибектің Елі», Қаратаудан (Нансаңнан) Қарашәрі аймағына қарасты Өри деген өзенге қарай көштік. Бұл батыстағы сонау Еділ Жайықтан бері тұтасып жатқан іргелес Қазақ Елінің шетінен шығып, мүлдем жат жұрттарға қарай беттеуіміздің табалдырығы еді.
     Қалың қазақтың мекені Қаратаудан Өри өзені жаққа көшіп барып бір қонғаннан кейін, ертеңінде қап-қара қиыршық тасты бір жазыққа тап болдық. Таң сәріден кешке дейін жүріп екінді ауа Өри өзеніне барып жеттік. Бұл жақ мүлдем иен, тек анда-санда Тоқсын-Тұрпан жақтан жайлауға келген ұйғыр қойшылар кездесті. Қазақтың қойының көбінесе ақ немесе қызғылт жүнді келетіндігі белгілі. Ал бұл ұйғырлардың қойы кілең қап-қара, әлгі Өридің тасы түстес еді. Бұл ұйғырлар бұрыннан таныс саудагер ұйғырлар сияқты емес, өте момын кісілер екен.
Қаратаудан басталған көш бірер күн аялдап, екі аптада Қарашәрі аймағына қарасты Үштасырқай Алғи, Ұсты өзендерінің басындағы жайлауға барып қонды. Ілияс ауылынан басқа біздің жақын туыстар, Қожалақтың алты ұлының ауылдары, Хамза Шөмішбайұлының ауылы, Омарбай ақсақалдың ауылы, Қайнаш Мұхамметжанұлының ауылы, Омарбай ақсақалдың ауылы, Нұрсапа Зәңгінің ауылы, Шүкен ақсақалдың ауылы, Ахымет-Сәдудың ауылы, Шойынбек-Бығайдың (Мұхамметкәрім) ауылдары, Сармерген ақсақалдың ауылы, Меркіт Қыдырмолланың ауылы тағы басқалары болып, жалпы саны 700-дей кісі қалың Қазақ Елінен шығып, осы қиыр шетке келіп қонған-ды. Бірақ арттан тағы көп ел келеді және ішкі Қытайда коммунистер жеңіліске ұшырап, Шығыс Түркістанға коммунистік қауіп-қатер төнбесе, елге қайтамыз деген үміт ұшқыны да сөнбеген-ді.

       Х.Оралтай «Елімай-лап өткен өмір»

       Baq.kz

толығырақ

Шыңжаңда тұратын актер, этникалық қазақ Дәлелхан Қадыр.

    Қазақстандық көрермен мемлекеттік телеарнадан бір айдан аса уақыт тамашалаған Қытайдың «Құбылай хан» көпсериялы тарихи-көркем фильмінің көрсетілімі қарашаның 3-і күні аяқталды.

     Телехикая орта ғасырларда көшпенділердің қуатты империясын құрған Шыңғыс ханның немересі Құбылайдың өмірін суреттейді. Фильмде моңғол қолбасшысы Сухэ батырдың рөлінде ойнаған Шыңжаңда тұратын этникалық қазақ Дәлелхан Қадыр Азаттыққа сұхбат берді.

       Азаттық: – Дәлелхан мырза, өзіңізді қысқаша таныстыра кетсеңіз. Қай жерде туып-өстіңіз? Кино саласында еңбек еткеніңізге қанша жыл болды?

      Дәлелхан Қадыр: – 1958 жылы Алтай аймағында Сарысүмбе қаласында дүниеге келдім. 1971 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Шыңжаңдағы «Тянь-Шань» киностудиясына дыбыс актері (суфлер) болып жұмысқа қабылданып, бес жыл еңбек еттім. 1976 жылы Пекиндегі кино академиясына түсіп, актер мамандығы бойынша білім алдым. Оқу бітірген соң Пекинде қалмақшы болған едім. Бірақ бұрынғы жұмыс істеген жерім қоярда-қоймай шақыртып алды. Содан бері табан аудармай «Тянь-Шань» киностудиясында қызмет етіп келемін.

     Осы уақыт ішінде Қытайда түсірілген «Шай жібек жолы», «Хан империясы», «Шыңғыс хан» сериалдары мен «Сахарада атылған мылтық» фильмдерінде әртүрлі рольдерде ойнадым. «Көрікті мекен» фильмінде бас кейіпкердің ролін сомдап әрі режиссердің көмекшісі болдым. Кейін өзім де режиссер ретінде «Шынайы махаббат» деген кино түсірдім. Қытайдың мемлекеттік бірінші дәрежелі әртісі деген атағым бар. Қазір Үрімжі қаласында тұрамын. Бір ұл, бір қыздың әкесімін.

     Азаттық: – Көшпенділер туралы бірнеше тарихи-көркем фильмде ойнадыңыз. Режиссерлердің таңдауы неліктен сізге түсті?

      Дәлелхан Қадыр: – Бізде кино саласында танылған қазақ, ұйғыр, моңғол, тибеттіктер сияқты аз ұлт өкілдері саусақпен санарлықтай ғана. Үлкен тарихи фильмдерге түсуге актер таңдау, іріктеу болғанда солар бір-бірімен хабарласып айтып отырады, немесе бұрын өзің түскен фильмдер арқылы сені режиссерлердің өздері іздеп табады. Сонымен қатар, Қытайдың ішкері жағындағы, Пекиндегі бізді танитын белгілі режиссерлер сыртымыздан таныстырады.

Дәлелхан Қадыр (бергісі) Дәлелхан Қадыр (бергісі) "Шыңғыс хан" фильміндегі Меңлік рөлінде.

     Тағы бір атап өтер жайт - «Шыңғыс хан», «Құбылай хан» секілді тарихи кино кейіпкерлеріне ханзуларға қарағанда біздің келбетіміз көбірек келеді ғой. Бұған қоса ат үстінде ойнауға келгенде де асып түсіп жатамыз. Соны жақсы білетін режиссерлер актер таңдағанда осы жайттарға ерекше мән береді. «Шыңғыс хан» фильмінде Есукей өлгеннен кейін жетім қалған Темучин мен жесір қалған Оелунге ақылшы болған Меңліктің бейнесін сомдадым. «Құбылай ханда» моңғол қолбасшысы Сухэ батырды ойнадым. Бұл екі фильмде де іріктеуден бірден өттім.

       Азаттық: – «Құбылай хан» фильмі Қытайдың қай жерінде, қанша уақыт түсірілді?

      Дәлелхан Қадыр: –«Құбылай хан» фильмінің негізгі бөлігі Қытайдың оңтүстік аймағында, таулы, жынысты өлкеде түсірілді. Біз киноға түскен кезде қаңтар айы еді, бірақ күн жылы болды, жиі жаңбыр жауып тұрды, орманнан ыс иісі шығып тұрғандай сезіледі екен. Солтүстіктен барған бізге ол жақтың ауа райы жайсыз тиді, тіпті жазықтан келген аттар тауға шыға алмай қиналды. Ол жақта тарихи фильмдерді түсіруге арнап алып ғимараттар тұрғызып қойған. Ал мал шаруашылығына қатысты көріністер Қытайдың солтүстігінде – Ішкі Моңғолия аймағындағы Ордос даласында түсірілген. Фильмді түсіру 2010 жылы басталып, 2011 жылдың аяғында бітті. Осы кезге дейін бірталай елдерде, биыл Қазақстанда да көрсетілді. Бірақ өзіміз түскен «Құбылай хан» фильмі жарыққа шыққалы бізге әлі көрсетілген жоқ.

     Азаттық: – «Шынайы махаббат» фильмінің режиссерімін дедіңіз. Шығармаңыз кім жайында?

"Фың ханым" фильмінде Дәлелхан Қадыр күнби рөлін ойнаған.

     Дәлелхан Қадыр: – Өткен ғасырдың елуінші жылдары Қытайда қарапайым халықтың басына түскен бір қиын кезең болды. Сол уақытта 19 жетім баланы асырап алып, оларға шынайы аналық махаббатын көрсеткен ұлы ана туралы жыр бар. Сол жырдың негізінде түсірілген «Шынайы махаббат» фильмі – менің режиссерлік алғашқы шығармам. Онан кейін «Асылбек», «Жібек жолы» фильмдерін түсірдім.

        Азаттық: – Қазір немен айналысып жатырсыз? Болашаққа жоспарыңыз қандай?

      Дәлелхан Қадыр:  – Қытайдың Іле өңіріндегі Сайран атты үлкен көлге қатысты тылсым аңыз айтылады. Осы аңызды арқау еткен бір фильм жобасын (сценарийін – ред.) жазып аяқтадым. Оған қажетті көріністерді техниканың көмегімен жасау керек. Сонымен бірге мың жылдық тарихы бар Наурыз туралы үлкен бір жұмыстың жобасы да дайын тұр. Тек барлығына қаражат, демеуші керек. Алдағы жылы Шыңжаң ұйғыр автономиялық аймағының құрылғанына 60 жыл толады. Қазір сол жайында деректі фильм түсіріп жатырмыз.

     Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет.

http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_china_actor/26678635.html 

толығырақ

    Қазақтың қатпар-қатпар тарихына үңілетін болсаңыз адам нанғысыз оқиғалардың куәсі боласыз. Ешкім тарихты қолдан жасамайтынын ескерсек, бүгінгі әңгімемізге де сенбеске амалыңыз жоқ. Мейлі, қай ел болсын, қазақ мекен еткен даланың тарихы тұнып жатқан шежіре. Сол елді мекендердің бірі — бүгінгі «Арғы бет» аталып кеткен Қытайдағы қандастарымыз мекен етіп жатқан Алтай өңірі. Осы өңірде орақ тілді шешен де, от ауызды көсем де, жауына бас имеген батыр да, жауырыны жерге тимеген балуан да өткен. Сол балуандардың бірі — есімі елге танылған әйгілі Қайысбай балуан. Бала күнімде Қайысбай балуан туралы аздап үлкендерден естігенім болмаса, оның өмірі мен ерліктері туралы толықтай біле бермейтінмін.

     Жақында Қайысбай балуанның туған шөбересі Семсер Құсайынұлымен жолығып, балуан атасы туралы естіген-білгенімізді оқырман қауымға ұсынғанды жөн көрдік. Балуанның шөбересі бүгінде Астанада жеке кәсіпкерлікпен айналысады екен. Атасы туралы мәліметтерді жинап, зерделеп жүрген жас жігіт әңгімені әріден бастады. 
       - Қайысбай балуанды қазақ елі әлі танып үлгерген жоқ. Сондықтан, әңгімемізді атағы алты мұхиттың ар жағына тараған, исі мұсылман баласына таныс Мұстафа Өзтүріктен бастағым келеді. Мұстафаның да тегіне тереңдей үңіліп көрген ешкім жоқ шығар? Өзтүрікті білген жұрт Қайысбайды да білуі керек деп ойлаймын. Неге дейсіздер ме?

 

         Мұстафа Өзтүрік осы менің Қайысбай атамның туған қызының баласы. Үркін-қорқын заманында Қытайдағы атажұрты Алтайды тастап, қазақтардың бір бөлігі Үндістан арқылы Түркияға ауған. Солардың қатарында Мұстафа Өзтүріктің де отбасы бар еді. Өзтүріктің әкесінің шын аты — Қабен деген кісі болған. Қабен де өте мықты балуан болған. Ол түріктермен талай мәрте күресіп, қарсыластарының барлығын тізе бүктірген екен. Түріктер Қабен дегенге тілі келмей, өзіміздің түркі бауырымыз екен деп, «Өзтүрік» атап кетіпті. Міне, тектіден текті туады деген осы шығар?! Мұстафа асылдың сынығы еді-ау! Қайран ағамыз өмірден ерте озды…
     Енді әйгілі балуан атамызға қайта оралсақ. Бұл әңгімені маған балуан атамды көзімен көрген ауыл ақсақалдары айтып берді. Атам туралы ақпараттардың барлығын кезінде Қытай үкіметі біздің саясатқа қарсы шыққан ұлтшылдардың бірі деп құртып жіберіпті. Тіпті, Қайысбай балуан туралы айтуға тыйым салынған екен. Соның кесірінен көптеген мәліметтер хатқа, қағазға түспей қалған.
      Біз үш жүздің ішінде орта жүз, онын ішінде Керей, Керейдің ішінде Шақабай руынан боламыз. Бүгінде аты аңызға айналып кеткен әйгілі балуан Қайысбай Иісұлы 1866 жылы Алтай аймағының Сарғусын деген жерінде дүниеге келіп, 1960 жылы желтоқсанда Шіңгіл ауданы, Бәйшін қыстағында 94 жасында бақилық болды. Сол кездегі діни салт-дәстүр бойынша 3 жас қосып, 97 жас деп жамбасын жерге тигізген екен. Қазір сүйегі Шіңгіл ауданының Қарасеңгір деген жерінде жатыр.

 

      Атамның бойының биіктігі - 2.20 сантиметр, салмағы — 160 келіден жоғары екен. Мінезі ауыр, даусы зор, гүрілдей сөйлейді екен.

      1883 жылдың жайма шуақ жаз күндерінің бірі. Қайысбай атамыздың жас кезі. Әкесінен ерте айырылған жас бала отбасын асырау үшін сауда жасап жүріп, сауда істейтін керуен бастығымен танысыпты. Ол адамды бір қарап танитын сом денелі, сымбыс сақалды, көзінен от шашып тұрған алпыстың асқарындағы ақсақал кісі екен. Амандықтан кейін, Қайысбай келгендегі бұйымтайын айтады. Керуенбасы Қайысбайға сын көзбен қарап: «Жарайды, балам, бірлесіп жұмыс істейік. Ертең жолға шығамыз, дайындал!», — депті.
     Қайысбай үйіне келіп, екі түйесімен керуенге еріп, өзі бұрын-соңды жүріп көрмеген, бірақ, үлкендерден көп естіген Ұлы жібек жолын бойлай Моңғол жеріне сапар шегіпті. Жол бойы бұрынғы өткен қазақтың батырлары мен балуандары жайлы сыр шертіп, жол қысқартып келе жатқан керуеншілер әңгіменің қызығымен бір күндік жолды артқа тастап, бір төбешіктің үстіне қонақтап, ат-көліктерін демалтады. Ал, күштері тасып ерігіп келе жатқан жас жігіттер бір-бірімен жағаласып, күресіп жатады екен. Қайысбай болса ағаларына мысқылдай күліп, төбешікте қарап отырыпты. Мұның бала болса да тау үстінде тау болып отырған алып денесіне қызыққан Керуенбасы таңдана қарап, «адамның асылы сен боларсың, тфай-тфай, тіл-көзім тасқа» деген екен.
      Керуенбасына сом білек, бура сан, кең жауырын, аю мойынды Қайысбайдың күшін сынап көру туралы ой келеді. Жиырма жігітке түйелердің қом жібін ортаға жинатып, өзі төбешіктің үстіне барып жайғасып алған соң, «Енді күресіңдер, кім кімді жығады, жыққандарыңды мына жіптермен байлап отырыңдар» деп бұйырады. Онсыз да өздерін көрсетуге асыққан азаматтар күресті бастап кеп жібереді. Ең соңында бірін-бірі матай байлап тастаған соң, сайдың тасындай іріктелген үш жігіт қалыпты. Керуен бастығы: «Енді үшеуің бірігіп, Қайысбайды байлап салыңдар» деген әмір береді. Үшеуі де Қайысбайдан үлкен жігіттер. Өздерінше Қайысбайды баласынып, менсінбесе керек. Әлгі үш жігіттің біреуі Қайысбайға қолын соза бергені сол екен, жас балуан қолынан шап беріп, көкбардың ылағындай анадай жерге иіре лақтырып жібереді.
    Ал қалған екі жігіт Қайысбайды қаумалап ұстап алып, екі аяғынан қапсыра құшақтап көтеріп жықпақ болады. Алайда Қайысбай балуанды жықпақ түгілі, екі жігіт орнынан да қозғалта алмапты. Жас баламен жағаласа-жағаласа діңкелері әбден құрыған екеуі төбеде отырған керуен бастығына қарай беттепті. Сонда байлаудан енді босап жатқандары: «Ойбай, мынауың алып күштің иесі екен ғой. Денесі де тастай қатты екен. Қолымен ұстаған жеріңнің жаны шығып, сүйегің үгітіліп бара жатқандай болады екенсің» деп күбірлескен деседі.
      Балуандар белдесіп болған соң кешкі астарын ішеді. Ал Керуенбасы төбеде жалғыз өзі ұзақ отырыпты. Керуеншілер: «Асқа келіңіз, аға» десе де, ұзақ ойға шомған ол үнсіз отыра берген. Ақыры жігіттердің бірі Қайысбайға: «Керуенбасын сен барып ертіп кел, ол кісі бірдемені ырымдап қалды ма екен», — деп сыбырлапты. Сонда жас балуан төбеге шығып, керуен бастығына: «Ата, не уайымдап отырсыз? Айыбым болса кешіріңіз, ішіңіздегіні айтыңыз», — деп қолқа салады. Сонда ақсақал көзіндегі мөлдіреген жасын сығымдап алып: «Еее, қарағым, өткен бір оқиға есіме түсіп, соны ойлап отырмын. Менің әкем де керуенші болып еді. Өзі қарымды балуан деседі көргендер. Бір жолы Моңғол жерінде белдесіп, Моңғол балуаны жыға алмайтынын білген соң, аяғына темір табанды етік киіп күресіпті әкеммен. Күресіп жүргенде байқатпай сол темір етікпен жіліншігінен теуіп, аяғын сындырып, қастандық істеген екен. Аяғы сынған әкемді інісі ат шанамен сүйреп, Моңғолмен шекараласатын Шіңгіл өткеліне алып жеткен де, әкемнің жарасы асқынып қайтыс болған. Сол есіме түсіп кетті. Саған Алла-Тағала атаң Қали арыстанның күшін берген екен балам. Алладан сені сол сияқты арамдардың қолынан мерт болмаса екен деп уайымдап отырмын. «Батыр аңғал болады» деген емес пе», — депті.
     Сонда Қайысбай: «Ата, темір күшті болса, отқа салсаң неге балқиды? Мен темірден де күштімін. Менің күшім алып атан түйені лақша көтеруге де жетеді», деп Керуенбасының көңілін аулапты.
        Жол бойы осындай қызықтардың куәсі болып, керуеншілер Моңғол елінің Қобда деген жеріне де жетеді. Олар әкелген құнды аң терілерін күміс жамбы, шай, қант тағы басқа да қымбат бағалы жібек маталарға айырбастап, керуенге артып жатыпты. Кенет, «қақпа жабылады, тез шығыңдар» деп бұйыра сөйлеген дауысты естіген Қайысбай екі қорап шайды екі қолымен ұстап жүгіре жөнеледі. Еш қиналмастан түйенің үстіне екі қорап шайды артқанын көрген моңғолдар: «Мынауың нағыз қара күштің иесі-ау», — деп таң қалыпты (шамамен бір қорап шайдың салмағы 150 келі). Сауданың басы-қасында жүрген Моңғолдың жылпос тілмәші Моңғолдың төресі Геп амбiге жүгіріп барып: «Қазақ керуенінде тау көтерер алып күш иесі бар екен. Бітімі де бөлек, нағыз балуан. Сіздің ноқталы аюыңызға тең келер жалғыз баһадүр болса, сол қазақ болар. Осы мерекеде сол қазақпен күрестіріп көрсек қайтеді?! Егер сіз келіссеңіз, өткен-кеткен замандағы арыстардың ішіндегі нағыз жан алысып, жан беріскен айқасты осы екеуі көрсетеді», — деп төресінің назарын өзіне аударыпты.
       Бұл мезгіл Моңғол халқының ең үлкен ұлттық мейрамы — «Бадам» мерекесіне қызу дайындық жүріп жатқан кез болса керек. Бұл әңгімені естіген Моңғол билеушісі артынан керуеншілерді «Ұлы бадам» мерекесінің қадірменді қонағы болуға шақырып, кісі жібереді. Сол кезде дала заңына бағынатын моңғолдардың ұлттық «Бадам» мерекесінің құрметті қонағы болу әркімнің басына бұйыра бермейтінін Керуенбасы жақсы білсе керек. Көп ойланбастан қосыла кетеді. Осылайша, қазақ жігіттері апта соңында өтетін ұлы мерекені күтіп, Моңғол әміршісінің бұйрығымен алыстан арнайы келген қонақ ретінде сый-құрметке бөленеді. Керуеншілерді жайлауға апарып той қонақтарына қосып, өздеріне арналған сегіз қанат ақ ордаға түсіріпті. Ол жерде қырғыз, өзбек елдерінен және Тибеттен келген қадірменді меймандар да жайғасыпты.
      Сол мерекеде Геп амбi төре өзінің билігін көрсету мақсатында ұлы даланың игі жақсыларының бәрін жинаған екен. Заманында Алтайды билеп тұрған әйгілі Мәми би де өзінің әнші, күйші, батыр-балуандарымен қоса, жүйрік ат, қыран құстарын алып өз сән-салтанатын құрып, тойға келеді екен.
      Осылайша, көптен күткен той да басталады. Ақын-күйшілердің өнер көрсетуі аяқталған соң, ат ойындарына да кезек беріліпті. «Бәйге басталады, ат айдаймыз» деген хабар естіле салысымен үш жүзден астам ат аламан байгеге қосылып, ат айдаушылардың алдына түсіп, бәйге болар күншілік жерге кеткен. Ізінше «балуан-балуан» деп моңғолдар жағы аһ ұрып, айқайлап тойдың көркін келтіретін балуандарды ортаға шақырады. Әркім өз балуанын алып, ортада күрестіріп жатады. Бүкіл балуанды шақ келтірмеген Тибет балуаны моңғолдың төрт кісі төрт жағынан атқа байлап, ноқталап әкелген, аузынан ақ көбік атып, жер тарпып, айбар көрсеткен алып балуанын көргенде, күрестен бас тартып, жолын берген екен. Бұл — Моңғолдың атақты балуаны Донғара еді. Бұған масаттанған моңғолдар: «Жұрт арасынан жүрегінің түгі бар, анасынан еркек болып туылған, арыстан жүрек азамат бар ма? Жоқ болса бәйгемізді беріңдер», — деп күллі даланың игі жақсыларын күлкі етеді.
     Осы сәтте намыстанып кеткен Керуенбасы орынынан атып тұрып: «Еркек тоқты құрбандық» деген балам, жықсаң ерсің, жығылсаң езсің», — деп Қайысбайға ортаға шығуға қолқа салып, өзінің астына мінген жорға атын алдына көлденең тартқан екен.
       Мұндайда Қайысбай да қарап қалсын ба, жетелеген түйесін жігіттердің біріне беріп: «Ата, атыңыз көтере алмайды-ау мені, қораш болса да белі мықты қақпанбел ат әкеліңіз», — депті.
     Керуенбасы: «Әй балам, міну сенің ісің, апару менің ісім», — деп айқай салғанда, Қайысбай ат арқасына қарғып мініпті. Мінгені сол екен, ат жерге етбетінен түсіпті. Керуеншілер сонда барып, Қайысбайдың не үшін атқа мінбей, түйе мініп жүретінін түсінген екен. Мұны көрген Алтайлық Мәми би намыстарын жер қылған моңғолдарға ашуланып, өзінің әйгілі қара торысына мінгізіп, «Атаң Шақабайдың аруағы қолдасын, Шақабай, Жәнібек!», — деп ұрандап, ортаға алып шығады. Осы кезде ноқтасын сыпырып моңғол балуаны да ортаға атып шығыпты. Осыған дейін әлі ешкімнен беті қайтып көрмеген бала жігіт қарсыласымен алыса кетеді. Бұл екі балуанның айқасы көрермендерге бейне бір екі тау бір-бірімен соғылысып жатқандай әсер қалдырыпты.
     Моңғол балуанының денесі Қайысбайға қарағанда әлдеқайда сом болса да, күші аз екенін сезінген ноқталы мақұлық Қайысбайдың көзіне құм шашып, көзін көлегейлеп жықпақ болып әрекеттенеді. Қарсыласының бұл әрекетіне ашуланған бала жігіт Донғараның сол аяғын оң аяғымен орай асау жамбасқа алып, «Иә, аруақ, Шақабай!», — деп артына қарай көтере лақтырып, күш атасын танымайтынын көрсетіпті. Ауыр салмағымен жерге гүрс етіп жығылған монғол балуанының жамбасы сынып кеткен екен сонда.
      Моңғолдар намыстан кірерге жер таппай, жеңілген балуанын көк қарағанмен сабаған деп айтады білетіндер. Қайысбай балуанның осы жеңісі үшін моңғолдар тоғыз орам жібек мата, күміс тайтұяқ, астына екі түйе мінгізіп жолға салыпты.
      Моңғолдың төресі Геп амбы: «Арғы-бергі өткен балуандардың ең күштісі сен екенсің, енді жер бетінде сенен асар күштi адам тумас», — деп өз бағасын беріп, көзіне ыстық жас алып, жас балуан Қайысбайдың бетінен иіскеген екен.
       Осы күресінен кейін, Қайысбайдың атағы бүкіл Моңғол еліне, қазіргі қытайдың Алтай аймағы, Боғда, Еренқабырға жерлеріне жайылып, «мен, мен» деген мықтылар атын естіп, үрке қарайтын болыпты.
      Бұл балуан атамыздың ең алғашқы ірі жеңісі болып тарихқа қалған. Ал, одан кейінгі ел ішінде және шетелдерде болған күрестері туралы ақпараттар жетерлік. Мен сіздерге тек алғашқы күресін айтып отырмын. Қайысбай атамыздың көтерген тастар да жетерлік.
       Менің сізге ұсынып отырған суреттегі тас қазір Қытайдың Мори ауданның Асрқай ауылына баратын жолдың жиегінде жатыр. Суреттегі тасты құшақтап тұрған әйел адам Қайысбай атамыздың туған қызы Зария. Бұл 1981 жылы 26 маусымда Швецияның Стокгольм қаласынан туған жеріне келген кезі.
       Атамызға бұл тасты көтеруге түрткі болған Төлеубай би екен. Балуан атамызбен Төлеубай би екеуі сол маңдағы тойға барып келе жатқан жолында бидің балуан атамызға: «Артыңызға бір белгі қалдырып кетсеңіз болмай ма? Болашақ ұрпақтарың сіздің күшіңізді көріп, ұмытпай сыйлап жүрер еді», — деп қолқа салыпты. Бұл талапты атамыз қабыл алып, төмендегі ағып жатқан су жағасынан ақ сұры тасты көтеріп алып, төбешікке шығарып қойған екен. Сол жылы атамыз 37 жаста болыпты. Бұл 1903 жылы еді.
      Жалпы Қайысбай атамыз 80 жасқа келгенше күресіпті. Қартайған шағына дейін бойынан күші кетпеген екен. Бұл әңгіме Қайысбай балуанның өмірінен ойып алынған бір ғана үзік сыр. Әлі де бізге жетпеген еріліктері жетерлік. Бұл сол ерліктерінің бірі ғана. Алдағы уақытта әлі де талай ерліктерімен бөлісе жатарымыз деп, — әңгімесін түйіндеді балуанның шөбересі.

         Жазып алған Күнсұлтан ОТАРБАЙ, Baq.kz

толығырақ

      Соңғы жылдары Қытай елінде қазақ спортшыларының тебіні қатты. Шәкене тұрпат қытайлардың көптігімен шаң шығарса да, жекпе-жек спортта мән шығара алмайтынын үкіметі де түсінген сыңайлы. Соған орай қазақ балаларын қақпайламай, түрлі деңгейдегі спорт құрамаларына тартуда. Бұл қазаққа пайдалы. Ұл-қыздарымыз Қытай үшін майданға түсее де, жеңіске жетсе қазақтың аты шығады. Себбеі, қазақтың Қазақстан дейтін мемлекеті бар, қара орман халқы бар, өз баласының жетістігін айдай әлемге жар сала жаяды.

      Қытайдың Алтай аймағы танымал спортшылар көп шыққан өңір. Атағы әлемге жайылған бокс пен күрестің дарабоздары бір қауым. Өзге спорт түрлерінен де кенде емес. Әсіресе, Алтай аймағына қарасты Қаба ауданы былғары қолғап сайыпқырандарының мекені. Ауданның даңқы төске өрлеп тұрған түлектерінің бірі – Қанат Ислам екенін айтсақ та жетіп жатыр. Бұның себебі ауданда жақсы қалыптасқан бокс мектебінің бар болуында. Міне осы кектетпің тұғырын көтеріп, туын биіктетіп жүрген білікті бапкер, жырынды жаттықтырушылардың бірі және бір егейі – Мұрат Бошайұлы. Мұратты қазақ жұрты тек Қанат Исламның алғашқы бапкері ретінде ғана емес, мықты қазақ, тәжірибелі маман, өресі биік ұстаз ретінде де жақсы таниды. Әрине, Мұрат Бошайұлының өмір жолы мен спорттағы қайраткерлігі кітапқа жүк болатын дүние. Біз шағын жазбамызды оның шәкірттері қол жеткізген кезекті жеңіске арнағандықтан, әңгіме тақырыбын соған бұрайық. Жақында Азамат Әрхамұлы әріптесіміз қытайдың Халық торабында ақжолтай ақпарат жариялады. Жоғарыда айтып өткен Қаба ауданының орта мектеп оқушылары Моңғолиядан жеңіспен оралыпты. Алтай аймағы атынан барған боксшы ұландар Қазақстан, Моңғолия, Қытай, Ресей елдері қатысқан халықаралық жарыста бір күміс медаль алды. Былғары қолғап бәсекесіне 7 командадан 86 спортшы 9 салмақ бойынша жарысқа түскен. Солардың арасында Қабалық Талпын Қаукенұлы (есімі ерекше) 91 келідегі ауыр салмақ дәрежесінде екінші орынды жеңіп алып, күміс жүлде еншіледі. Иә, біз үшін қазақ баласының, әсіресе миллиард қытай ішінен топ жарып, намысы мен есесін жібермейтін оғландардың жарқырап шыққаны үлкен қуаныш. Кішкене жеңісінің өзі зор мерей. Себебі, Мұрат Бошайұлы сынды кәсіпқой жаттықтырушы осы қарқынынан таймаса әлі талай Қанаттың ізбасарларын тәрбиелеп шығары анық. Шағын ауданда жүрсе де бокс мектебін ашып, одан талантты чемпиондар түлетіп жатқан азаматтың еңбегі қадыр-құрметке шын лайық.

     Мұраттың мектебінен Қанатпен қатар Бақытбек, Төлеуқан бастаған талай атақты бокс шеберлері шықты. Олардың берісі аймақ пен облыста, арысы мемлекеттік және халықаралық додаларда дес бермей жүр. М.Бошайұлы мектеп ашқан 1992 жылдан бері оның алдынан 600-ден астам қорғасын жұдырық ұландар тәрбие көрді. Оның 300-ден астам шәкірті әр деңгейдегі командалар мен мектептерде табысты қызмет етіп жүр. Ұстазы жақсының ұстамы жақсы. Мұраттың шәкірттері тек жұдырықтасуды ғана біліп қоймайды, сонымен бірге батырға біткен бойларына ұлт намысы мен ұлағатын сіңіріп, қажыр мен қайратына баһадүр бабаларының айбатын жанып өседі. Өйткені оларға Мұрат сынды білікті бапкер қолын қалай дәл сілтеп, жұдырығын қалай дөп тигізуді үйретумен бірге, қазақ деген ұлттың абыройын қалай асқақтату керек екенінде саналарына сіңірген. Себебі ол Қытайдағы қазақ боксшыларының қолбасшысы, өз ұлтының қорғаушысы.

    Мұрат Алмасбекұлы, Baq.kz  

толығырақ

         Әр өнердің өз орны, кеңестігі, өз мәртебесі болатын шығар. Бірақ «бір өнердің орнын екінші бір өнер басады» дегенге өз басым сенбеймін. Демек компютерде терілген көркем жазу құснихаттың орнын қашан да баса алмайды, ал май бояулы суреттің орнын фото аппараттан шыққан сурет толықтай ала алмайды. Себебі: бірі қолдың құдіреты болса, енді бірі техниканың жетістігі. Бүгінгі әңгімемізге арқау болып отырған Шыңжаң өлкесінде тұратын қандасымыз Аман Абзалбекұлы және сол өлкеде өткен айтулы фотокөрме.

     Әңгімеміздің басында айтқан кереғар пікірлерге қатысты былтыр ғана Шыңжаң аймағында арнайы фотокөрме ұйымдастырылған еді. Сол өлкедегі қазақ мәдениет қоғамының жастар тобы құснихат көрмесін ашқаны есімізде. Ал биыл Қытай қазақтары арасында тұңғыш рет майлы бояу сурет көрмесі ұйымдастырылды. Бірақ мұндай көрмелер бұған дейін түрлі сурет көрмелерінде жеке-жеке ұйымдастырылған еді. Бұл көрмеге қоғам мүшелері бар ынтасымен кірісіп, тер төккенімен, мұндай керемет өтеріне аса сенімді емес еді. Десе де автономялы аудандық халық үкіметінің орынбасар төрағасы Еркін Тұняз бен ШҰАР саяси мәслихат кеңесінің бұрынғы төрағасы Асхат Керімбайұлы бастаған ел ағаларының тұсаукесер жасап, дүйім жұртпен бірге қазақ қылқалам шеберлерінің тамаша туындыларын көрермен назарына ұсынуы жастарды бір серпілтті. Маусым бойы жар салып, ай бұрын атсалысқан дайындығы таңның атуымен әп-сәтте қимылды қызу өреге көтеріп жіберді. Алыс жақыннан ат сабылтып келген авторлар да бәйек болып басшылар мен бұқараға туындыларын таныстыра бастады. Мұнан да маңыздысы Қазақстан Республикасы Көркем сурет академиясынан келген 5 академик, профессорлар, доценттер көрменің көрігін қыздырып, жалынын лаулатты.

Бұл суретші Әбдімәжит Ертуғанұлы. 

Қылқалам шеберінің туындылары 


              Суретші Түсіпхан Ұлықпанұлы 

 Өнер иесінің картиналары

 

 

     











     Көрме залының ішін толтырған 500-ге тарта келуші Шыңжаңның әр жерінен келген 50-ге тарта майлы бояу шеберлерінің суреттерінен қазақтың тұрмысын, салт-санасын, көркем табиғатын көруге болады. Қытайдағы қандасымыз Аман Абзалбекұлыда майлы бояудың шебері. Оның салған картиналарынан түрлі портреттер, табиғат пейзаждарын көре аласыз. Туған жердің дархан даласы да майлы бояумен керемет етіп бейнеленіпті. Ендеше сол өлкедегі танымал сурет шеберінің туындыларын сіздерде тамашалай отырыңыздар.

Аман Абзалбекұлының қолынан шыққан туындылары

 

 

 

Суретте: Аман Абзлбекұлы Шыңжаң қазақ мәдениет қоғамы кеңсе меңгерушісі Ділшат Сәулетұлымен бірге

       Baq.kz, қосымша ақпарат senkazakh.com сайтынан алынды 

толығырақ

     Шетелдегі саны ең көп қазақ қауымы Қытайда тұрады. 2010 жылы ханзулықтар  елдегі жалпы адам санының 91,64 пайызын немесе 1,2 миллиард адамды құраған, Азиядағы және жер шарындағы ең халқы көп елде тұрады. 2010 жылғы бүкілқытайлық алтыншы халық санағының 2013 жылғы шілдеде жеке басылып шыққан томдары зерттеушілерге аз ұлттар жөнінде барынша кең статистикалық мәліметтерді ұсынады. Әлемде Ресей мен Канададан кейінгі үшінші орынды иемденетін ел территориясының 63,75 пайызын өмір сүру аймағы ретінде қамтып жатқанына қарамастан, барлығын қосқанда ҚХР халқының небәрі 8,36 пайызын ғана құрайтын, жан саны 111 миллионнан астам аз ұлттарға осы елдегі 55 ұлт кіреді.

     Қытайдағы жалпы халық санындағы аз ұлттардың үлес салмағы 1953 ж. – 5,89 %, 1964 ж. – 5,77 %,  1982 ж.– 6,62 %, 2000 ж. – 8,41 пайызды құрады. Бұл топқа ҚХР азаматтығы бар шетел азаматтары және өзінің қай ұлтқа жататынын көрсетпегендер кірмеді. Ал, 2000-2010 ж.ж. –дарғы халық санағы аралығындағы кезеңде 1 250 458 адамнан 1 462 588 адамға өскен қазақтар аз ұлттар категориясына жатқызылды. Қазақтар елдегі жалпы халық санының 0,1097 пайызын құрайды, жан саны жөнінен 18-орынды иемденеді. Олардың алдында өздерінің аталуына орай орындарға ие мынадай аз ұлттар бар: чжуандар, манжур, дүнген (хуэй), ұйғыр, мяо, и, туцзя, таңғұт, дунсян,моңғол, тун, буи, яо, корей, хани, бай, лей,  1953 ж.-дан 2010 ж.–ға дейінгі қазақтар санының өсу қарқыны Бүкілқытайлық алтыншы халық санағының мәліметтері бойынша №1 кестеде көрсетілді.

 №1 кесте – Қытайдағы қазақтар санының өсу қарқыны

 

Жан саны, адам

Жылдық орташа өсу қарқыны, %

1953 ж.

1964 ж.

1982 ж.

1990 ж.

2000 ж.

2010 ж.

1953-1964жж.

(11 жыл)

1964-1982 жж.

(18 жыл)

1982-1990жж.

(8 жыл)

1990-2000 жж.

(10 жыл)

2000-2010 жж.

(10жыл)

509 375

491 637

907 546

1 110758

1 250458

1462588

– 0,31

 

4,69

2,79

1,25

1,69

       1953-64 ж.ж. –да Қытайдағы қазақтар арасында өсім болған жоқ, саяси себептерге байланысты Қазақ ССР-іне көшу орын алды. Қытайдағы қазақтардың неғұрлым жоғары орташа жылдық өсімі 1964-82 ж.ж. аралығындағы 18 жылдық кезеңде байқалды. Алайда, 80-жылдардан бастап, жалпыхалықтық демографиялық саясаттың құрамдас бөлігі ретінде аз ұлттар арасында (ханзулықтар үшін 1978 жылдан бастап) тууды реттеу және шектеу тәртібі жарияланды. Мәселен, 2009 ж. 1-қарашасынан 2010 ж. 31-қазанына дейін қазақ жанұяларында 2331 бала дүниеге келген. Оның 1195-і ұл, 1136-сы қыз бала. Оның ішінідегі 1116-сы – жанұядағы алғашқы, 966-сы – екінші, 230-ы – үшінші, 18-і – төртінші, тек біреуі ғана бесінші бала болып есептеледі. 1982 ж. мен 2010 ж. аралығындағы 28 жыл ішінде қазақтардың жылдық орташа өсім көрсеткіші бұрынғы кезеңдегіге жете алған жоқ.

    Қытай қазақтарының ішінде ер адамдардың саны басым: 1982 ж. ер адамдар барлық қазақтар санының 51,2,  2000 ж. 50,7 және 2010 ж. 51,1 пайызын құрады.

    Қазақтар негізінен ауылдық жерлерде көбірек шоғырланған – олардың 76,91 пайызы ауылдарда тұрады. 337 705 қазақ (23,09% ) қала тұрғындары болып есептеледі, алайда, олардың ірі қалалардан гөрі қала типті елді мекендерде тұруы жиі.

 №2 кесте – ҚХР-дегі ауылдық және қалалық қазақ жұртшылығы (адам,  %).

 

 

Саны

%

Ерлер

%

Әйелдер

%

ҚХР-дегі қазақтар

1 462 588

100,0

747 368

51,10

715 220

48,90

Ауыл

1 124 883

76,91

582 317

51,77

542 566

48,23

Қала типтес мекен

211 905

14,49

105 383

49,73

106 522

50,27

Қала

 

125 800

8,60

59 668

47,43

66 132

52,57

    Ер адамдар саны ауылдық жерлерде басымдау: ауыл жұртшылығының 51,77 пайызын ер адамдар құрайды, қалалар мен қала типтес елді мекендерде әйелдер көп, бұл көрсеткіш тиісінше, 52,57 және 50,27 пайызға тең.

    Жас мөлшерінің құрылымы халықтың қартаюына байланысты алңдаушылық туғызбайды: барлық қазақтардың 0 - 29 жас аралығындағылары – 53 пайызды  (оның ішінде  0 - 14 жастағылары – 23,76 %), 30-59 жастағылары – 40,78 және 60 жастан асқандары – 6,22 пайызды құрайды.

    Қазақтар негізінен 1955 ж. 1 қазанда құрылған Шыңжаң-ұйғыр автономиялы районының (ШҰАР) солтүстік батыс өңірінде тұрады. 2010 ж. бұл өңірде 1 418 278 қазақ мекендеді. Яғни елдегі барлық қазақтың 96,97 пайызы осында. Олардың арасында ер адамдардың саны басым, автономиялық район қазақтарының 51,2 пайызын құрайды. ШҰАР-дағы ауыл қазақтарының саны – 312 968-ге жетті, немесе жалпы қытай қазақтары санының тиісінше, 98,30 және 92,6 пайызын құрайды. ШҰАР бойынша да, тұтас ҚХР бойынша да қала тұрғындары арасында қазақ әйелдерінің қатары басым.

  Ауылдық жерлерде, тауда және тау етегінде тұратын қазақтар мал шаруашылығымен, егіншілікпен, балық және орман шаруашылығымен айналысады. Әдетте, олардың шоғырланып орналасқан жерлері әкімшілік және мәдени орталықтардан алыстау болып келеді. Қазақтар Қазақстанмен шекаралас Алтай, Іле және Тарбағатай аймақтарының ірі бөлігі ретінде көрінеді. Қытайдың Бейжің мен Үрімші тәрізді қалаларындағы қазақтар арасында шенеуніктер, партия, мәдениет, білім, ғылым, бұқаралық ақпарат құралдары, қаржы, спорт, әлеуметтік қызмет көрсету, денсаулық сақтау салаларының қызметкерлері жиі. Қазақтар Құлжа, Күйтің, Қарамай, Шәуешек пен Алтай қалаларында аз ұлт өкілдері ретінде танымал.

     Алтыншы халық санағы орталық бағыныстағы ерекше мәртебеге ие қалаларда, атап айтқанда, Янцзы өзені сағасының шығыс жағалауындағы Шанхайда, Янцзы өзенінің жоғары арнасындағы Чунцинде қазақтар санының арта бастағанын көрсетті. Егер аталған қалаларда 1982 ж. 231 қазақ тұрған болса, 2010 ж. бұл көрсеткіш 2976 адамға жетті. Бұл қалалардағы қазақтар саны 13 есеге артты. Абсолюттік және пайыздық қатынас бойынша, Пекин (53,9 %) бәрінен алда тұр, одан кейінгі орынды Шанхай (21,5%), Тяньцзинь (15,9 %) мен Чунцин (8,7 %) қалалары иемденеді. Пекинде – қазақтар саны 7,4 есе, 217-ден 1602 адамға, Шанхайда – 49,2 есе, 13-тен 639 адамға, Тяньцзинде – 476 есе өсті.

 №4 кесте – ҚХР-дің ерекше мәртебеге ие қалаларындағы қазақтар саны

  

Қалалар

Барлығы

%

Ерлер

%

Әйелдер

%

 

 

 

 

 

 

 

Пекин

1602

53,9

685

42,76

917

57,24

Шанхай

639

21,5

274

42,88

365

57,12

Тяньцзинь

476

15,9

212

44,54

264

55,46

Чунцин

259

8,7

104

40,15

155

59,85

       Барлығы

2976

100

1275

42,84

1701

57,16

     Қытайдың 84 миллионнан астам азаматы өмір сүретін бұл мегаполистерде қазақтардың тұруы экономикалық реформа жағдайындағы, ХХ ғ. 70-жылдарынан басталған қазақ қауымының сапалық өзгерісін көрсетеді. Нарықтық экономикаға көшуді, дәстүрлі өмір сүру аймағынан тыс жерлерге еңбек миграциясы арқылы қоныстануды, халықтың ілкімділігін ең алдымен әзірлігі жоғары, қытай тілін білетін кадрлар есебінен арттыруды, қазақ жастарының бәсекеге қабілетті, халық шаруашылығының барлық саласы, іскерлік және халықаралық ынтымақтастық үшін қажетті білім алуға бағытталған ұмтылысының дамуын айғақтайды. Білімді қазақтардың өз мүмкіндіктерін қытайдың ішкі аймақтарында танытуға деген ұмтылушылығын түсінуге болады.Себебі, мұнда экономикалық қызмет пен іскерлік еркіндігі бар.Үлкен қаржы, еңбек нарығы, жұмыс қолына сұраныс, тауар айналымы, халықаралық туризм дамыған.

    2010 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша байқалған мына бір ерекшелікті атап өту де қызғылықты, аталған мегополистерде өмір сүретін қазақтар арасында әйелдер санының басымдығы байқалды. Бұл қалаларда еркектер 40-43 пайызды, әйелдер 57 пайызды құрайды  – жекелеген жерлерде бұл көрсеткіш 55-59 пайыз мөлшерінде. Мұны бірнеше себептер арқылы түсіндіруге болады. Қазақ жанұяларында жоғары білім алуға келгенде, қыз балаларға ерекше көңіл бөлінеді, қыздарды тұрмысқа бергенде, құда түсу кезінде, жұмысқа тұрғанда қыз бала беделінің жоғары болуын қалаушылық бар мұнда. Оның үстіне қыз балалардың туған жанұясын ертерек тастап шығуына экономикалық себептер де жоқ емес, әсіресе, ауылдық жерлердегі жанұяларда жұмысшы қолы ретінде ер балалар көбірек қажет. Жаңадан пайда болған мына бір факторды да естен шығаруға болмайды: қазақ қыздары білімді, бақуатты, қоғамда орны, өз ісі, қаражаты бар ханзулықтарға тұрмысқа шыға бастады.

   Қытай қазақтары ШҰАР мен аталмыш қалалардан басқа, 22 провинция мен провинцияға теңестірілген 4 автономдық аудандарда тұрады. Оның үстіне ШҰАР аталған 26 субьектіден басқа тек үш провинциямен: Ганьсу мен Цинхай және Тибет автономды районымен шектеседі. Қазақ әйелдері 22 провинцияның 11-інде және елдің солтүстік батысында, Хуанхэ өзенінің орта ағысында орналасқан Нинся-Хуэй автономды районында көбірек тұрады. 1982-2010 ж.ж. аралығында ШҰАР-дағы қазақтардың үлес салмағы 99,54-тен 96,97 пайызға кеміді, тиісінше ерекше  статусты қалаларда, автономды райондарда және провинцияларда артты.

    1982 ж. 3967 қазақ 15 провинцияда өмір сүрсе,2010 ж. провинциялар саны жетеуге артты, қазақтар саны 9,2 есе көбейді: 22 провинцияда 36 740 қазақ тұратын болды. Қазақтар жаңадан қоныстанған 7 провинцияның қатарында – Хубэй, Гуйчжоу, Хайнань, Чжецзян, Фуцзян, Цзянси мен Юньнань бар, мұнда 2010 ж. 10 368 қандасымыз тіркелді, бұл 1982 ж. -мен салыстырғанда 2,7 есе көп. Ал, 1982 ж. небәрі 29 қазақ тұрған автономды райондарда 2010 жылы 4954 адам қоныстанғаны байқалды, өсім 158 есені құрады.

   2010 жылғы халық санағы қазақтар арасындағы ішкі миграцияның мынадай себептерін анықтады: 1) қайта оқу – барлық мигранттардың 20,84 пайызы. 2) жанұяға қосылу үшін көшу – 22,6 % , 3) жұмыс іздеу, саудамен айналысу – 19,44 %, 4) некеге тұру – 8,83 % ,  5) тұрғын үй жағдайы – 8,89%,  6) туыстарға, достарға жақындау – 3,24%, 7) тіркеудің өзгеруі – 1,22 %, 8) басқа жағдайлар – 10,5%;

     Қытайдағы 55 аз ұлттардың 44-інің өз автономиялары бар, бұл олардың жалпы санының 75 пайызын құрайды. Бұл елде провинция құқығын иеленген 5 ірі автономды район, 30 автономдық облыс, 120 автономды район, 4000-ға жуық этномекен бар. Қазақтардың алғашқы Алтыншоқы  автономды районы қайта құруға орай 1953 ж. 30 қыркүйекте Цинхай провинциясында құрылды, 1956 ж. таратылды. 1954 ж. 25 қаңтарында Цинхай провинциясында, сондай-ақ, Хайси-моңғол-тибет-қазақ автономды округі құрылып, 1984 ж. жазында ШҰАР-ға 900 қазақтың көшіп кетуіне байланысты округтен «қазақ» аты алынып тасталынды. Ақсай-қазақ аталатын екінші қазақ автономиялы районы 1953 ж. 13 қазанда Ганьсу провинциясында құрылды.

   ШҰАР-да жоғарыдағыдай қазақ автономды әкімшілік құрылымдарын ашу кейінірек, 1954 ж. көктемінде басталды. 16 наурызда – Мари-қазақ, 1 қазанда – Баркөл-қазақ, 27 қарашада –Іле-қазақ автономиялы облыстары құрылды. Бұл әкімшілік бірліктер Қытайдағы барлық қазақтың 85 пайызы өмір сүретін Іле, Тарбағатай және Алтай округтерінің құрамында. Автономиялар бюджеттен жеке қаржыландырылады, район әкімдері, халықтық құрылтай төрағалары, сот төрағалары мен прокурорлар автономияға аты берілген ұлт өкілдері арасынан тағайындалады.

    50 жылдың соңына дейін Шынжаң қоғамының белсенді мүшелері ретінде қазақтар арасында қоғамға қарсы көңіл-күй басым болып келгені мәлім, олар көптеген қорлыққа ұшырады, көптеген адамдар түрмеге жабылды, ұшты-күйлі жоқ болып кетті. Кейбіреулеріне Моңғолияға немесе Қазақстанға қашып өтіп кетудің сәті түсті, қазақтар Кеңес одағымен және Қазақ республикасымен байланысты деп айыпталды. Жергікті ұлтшылдықпен күрес науқаны кезінде, қазақ автономияларының басшылығына «үш округ төңкерісінен» (Іле төңкерісінен) бөлек, ханзулықтардың автономиялы райондарға жаппай көшуіне қарсылық жасады және автономия шекарасында дербес қазақ мемлекетін құруға тырысты деген айыптар тақты. Бұл идея Іле-қазақ автономды облысының статусын қайта қарау, орталықты Құлжадан Күйтің қаласына көшіру жөнінде мәселе көтерген соң, 70-жылдардың ортасында қайта жанданды. Тіпті, 1975 ж. 10 қыркүйегі мен 1979 ж. қазан айына дейін орталық Күйтің қаласында болды. Түрлі статустағы ұлттық автономияларды унитарлық мемлекет шеңберінде құру кезінде мынадай критерийлер ескерілмеді, мәселен, адам саны, жер көлемі, тарихи жағдайы, т.б. Мұның өзі көшпенді қазақ руларының байырғы жерлерінің ұйғыр, моңғол және дүнген автономияларына өтіп кетуіне әкеліп соқтырды. Мысалы, Санджи-хуэй автономды облысына жер бөлу кезінде қазақтар санының дүнгендерден басымдығы, шоғырланып отыру жағдайы жоққа шығарылды. Тұтастай алғанда, бүгінгі күні ұйғыр мен дүнген автономияларының статусы облыстық, райондық қазақ автономияларының статусынан жоғары. Ұйғырлар мен дүнгендер өз проблемаларын тікелей Бейжіңге жеткізе алады, қазақтардың мұндай құқығы жоқ, олар өз мәселесін Үрімші билігіне қоюы керек.

      Қазақтар ұйғырлар мен дүнгендерге қарағанда, өздерін сауатты, білімге құштар, қытай тілін жетік меңгерген ұлт ретінде көрсетуде. Қазақтар аса діншіл емес, егер ұйғырлар мен дүнгендер өз діни ұстанымдарына байланысты араб елдерінен тірек іздесе, қазақтарда ондай жоқ, олар шетелдердегі ислам орталықтарынан білім алуға ұмтылмайды. «Қазақтар шоғырланып орналасқан территорияларда түрлі деңгейдегі ұлттық әкімшіліктік бірліктер құру жолымен ұлттық мәселені шешу көп ретте қытайландыру және этникалық қытайлардың жаппай қоныстандырылуы арқылы жүзеге асырылды», – деп орыс зерттеушісі Н.Н.Аблажей дұрыс қорытынды жасады.

   Жоғарыда айтылғандарды ескерсек, ҚР-інің ҚХР-дегі елшілігінің бұрынғы қызметкері, шығыстанушы-ғалым А.А.Орманның: «Қазақ диаспорасының менталитеті мен ақыл-ойы ханзулықтардың, ұйғырлардың, дүнгендердің және т.б. экономикалық, саяси және идеологилық басымдығы жағдайында қалыптасуда. Осыған байланысты қазақтардың көпшілігі икемділік танытуға, жергілікті жағдайға орай бейімделуге, билікке қатты бағыныштылық көрсетуге мәжбүр болып отыр»,– деп қорытынды жасауын түсінуге болады.

    Қытайдың батыс өлкелерін дамыту жөніндегі үкіметтік бағдарламаны жүзеге асыруға байланысты қаржылық және адами ресурстар, тауарлар, техника, басқару қызметі, бәрі де ханзулықтардың қолына жинақталды. Шыңжаң қазақтарының ауылдық бөлігінің жерден айырылу қаупі күшейді. Қазақтар жазғы жайылымдарынан айырылды, олардың байырғы жерлерін ханзулықтар белсенді түрде сатып ала бастады. Аймақтар халқы санының ханзулықтар есебінен  жасанды жолмен көбеюі, кадрлық шектеулер арқылы бәрін шешу жергілікті халықтың алаңдаушылығын туғызды.

      Қазақ диаспорасы тұратын Ресей, Өзбекстан, Моңғолия, Тәжікстан, Қырғызстан, Еуропа елдеріне қарағанда, Қытай территориясында қазақтардың бірде-бір құрылтайы өткен жоқ, ханзулықтар басқа аз ұлттар арасында түрлі оқиғалар орын алуынан сақтанатын сияқты, ресми қытай болжамы бойынша, ең алдымен сеператистік көңіл-күй басым ұйғырлар мен тибеттіктер қауіпті.

     Алтыншы бүкілқытайлық халық санағы қазақтардың неке құру таңдауында да өзгерістер барын көрсетті, басым түрде өз ұлтына үйлену сақталған – 282 826 некенің 271 401-і, яғни, барлық некенің 95,96 пайызы өз ұлтына үйленген. 11 425 қазақ, оның ішінде 10 470 ер адам 955 әйел ұлтаралық некеге тұрған. Мұндай некелердің негізгі бөлігі – 91,67 пайызы ерлердің еншісіне тиесілі, әйелдердің үлесі 8,36 пайызды ғана құрайды. Барлық ұлтаралық неке санының 2,34 пайызы ханзулықтармен, 1,7 пайызы 39 түрлі аз ұлттармен құрылған. Ханзулықтармен 6617 адам, аз ұлттармен – 4813 адам некеге тұрған. Мұның ішінде 3493 неке (1,24%) мұсылман халықтарымен, 2685 неке (0, 95 %) түрік халықтарымен құрылған.

    Ұлтаралық некеге тұрушылар арасында ханзулықтармен некеге тұру алғашқы орында, мұндай некеде 6017 ер адам, 595 әйел бар. Ханзулықтармен некеге тұру саны жөнінен  қазақтар қытайдағы ұйғыр, орыс, қырғыз халықтарының бәрін қоса санағандағыдан көп. Жергілікті қазақтардың айтуынша, мұндайда жанұямен қарым-қатынасты үзу, құда түсудің жоқтығы, болған жайды бүркемелеу, туыстардан, көршілерден жасыру белең алады. Екінші орында – қазақтардың ұйғырлармен некеге тұруы, 1988 ер адам, 118 адам ұйғырмен отбасын құрды. Үшінші орында – дүнгендермен неке (658 ер адам және 126 әйел), төртінші орында – таңғұттармен неке (410 ер адам және 44 әйел).

    КСРО тараған соң қырғыз, өзбек, тәжік халықтарының егеменді мемлекеттері құрылғанына қарамастан, Қытайдан өз тарихи Отандарына тек қазақтар ғана орала алады. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің  Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығына ұсынған мәліметтері бойынша, 1991 ж. 2013 ж. 1 қазанына дейін Қазақстанға 250 803 жанұя немесе 933 396 шетелдік қазақ көшіп келіп, оралман мәртебесін алды. Оралмандардың 14 пайызы Қытайдан келгендер. 2013 ж. -дың тек 9 айы ғана ішінде ғана мемлекеттік квотаның тоқтатылғанына қарамастан, Қазақстанға 10 666 қазақ жанұясы құрамындағы 20 703 адамымен көшіп келді, қоныс аударғандардың 22 пайызын Қытайдан көшкендер құрап, бұл көрсеткіш жөнінен олар екінші орын алды.

   Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының бақылаулары бойынша, ұлттық кемсітушілікке, келешек дамудың жоқтығын сезінуге байланысты көшуге ұмтылушылық шығармашылық қазақ интеллигенциясына, жоғары білімді мамандарға, жас буын өкілдеріне тән болып отыр. Қазақстанның тәуелсіздік алуымен, оны халықаралық қауымдастықтың мойындауымен, шекараның ашылуымен бірге қазақ қауымында қалыптасқан көтеріңкі көңіл-күй билеген ХХ ғ. 90-жылдарындағы оралмандарға қарағанда, қазіргілер Қазақстанға қоныстанғанға дейінгі және қоныстанғаннан кейінгі күтетін қиындықтардың бәрін алдын-ала біледі. Олардың көпшілігі Қазақстандағы 2013 жылғы азаматтық алуға байланысты өзгерістерден хабардар, біразы ҚР-ға көшуге қолайлы сәтті күтуде, кейбіреулерінің іркілуіне Қытайдағы халықты әлеуметтік қорғау шараларының үздіктігі себепші болуда.

           Күлғазира Балтабаева, тарих ғылымдарының кандидаты, Дүниежүзі қазақтарының  қауымдастығы талдау орталығының директоры Алматы қаласы, E-mail: kulgazira_777@mail.ru. 8707 341 83 98 

толығырақ

23-10-14-dariger

       Қытайдағы қазақ ғалымы, Үрімжі ауруханасының аға дәрігері Жасарат Жәлелұлының медицина саласына енгізген жаңалығы талайды таң қалдырды. Оның емдеу тәсілінің артықшылығын Қытай және АҚШ мамандары мойындап отыр.

     Жасарат Жәлелұлы медицинаға киіз үй үлгісіндегі тігіс түрін енгізіп, бұл еңбегін алды­мен Қытайда, одан кейін АҚШ-та патент­теген. Адам емдеуде бес мың жылдық тарихы бар Қытай елінде тосын жаңалық ашқан дәрі­гердің аталған тәсілі ұлттық ерекшелігімен де құнды. Ғалымның киіз үй формасындағы тігісінің көптеген артықшылығы бар көрінеді. Соның бірі ретінде адамның сынған сүйегіне ота жасап, оны әлгі әдіспен тіккеннен кейін гипспен қатырудың қажеті жоқ екенін айтуға болады. Ж.Жәлелұлы бұл ем түріне «киіз үй үлгісіндегі ота жасау әдісі» деп ат қойыпты.

     Қазақ ғалымының кәдімгі қазақы етікке байланысты тағы бір соны жаңалығы бар. Атап айтқанда, ол адамдарда, әсіресе, спортшыларда жиі кездесетін өкше тірсегінің үзілуін пышақ тигізбей, кәдімгі қазақы етікпен емдеуді қолға алған. Мұнда науқас ем алу кезінде төсекке таңылып жатпайды. Керісінше, әлгі етікті киіп алып, үш мезгіл билейді. Маманның бұл соңғы жаңалығын әзірге Қытай жағы патенттеп беріпті.

      Дәрігер алдағы уақытта осы ғылыми жобасын Еуропаға таныстыруды жоспарлап отыр.

      Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан». 

толығырақ

     «Қоныс ауыстыру – көшпелі ұлттардың өндіріс амалдарының бірі» деп бастапты Зың Шяң Мин (曾湘敏Zeng Xiang Min). Өмір бойы фотограф болып жұмыс істеген қарт блогер қазақтың тұрмыс-тіршілігі жайлы жазбасын Қытайдағы ең танымал блогтұғыр sina.com.cn сайтына жариялаған. Көшпенді халықтардың өмірі жайлы, соның ішінде ең бастысы қазақ өмірі жайлы жазған 68 жастағы қарт бір сөзінде: «Үкімет оларға тұрақты баспана салып берсе де, олар дәстүрлі салттарынан қол үзгісі келмейді» дейді.

    «Көшіп-қонуда қазақтар заманауи көлік құралдарын да көп пайдаланады. Мысалы, жүк машинасы, мотоцикл дегендей. Ішінде киіз үйлерін түйеге артып, өздері атпен көшетіндері де бар. Біздің топқа көшіп бара жатқан қазақтар кездейсоқ кезседе кетті. Сол күні біз Алтайдың Буыршын ауданынан Қанасқа жол тартып бара жатыр едік. Көшті көргенде машина толы фотографтар бір орында отыра алмай қалды. Көпір аузында қанша тұрғанымызды кім білсін, бәріміз қазақ көшін көзімізбен ұзатып салып, көлікке жайғастық...» дейді блогер қытай қария.

        Назарларыңызға Қытайдың Пекин қаласында тұратын, 1978 жылдан бері қытай фотографтар қоғамының мүшесі, 1996 жылдан бері қарай осы қоғамның президенті қызметін атқарып келе жатқан блогердің назарындағы қазақ көшін ұсынамыз.

        Бұл әйелдің киіміне және баласын қалың орап алғанына қарап қыркүйектің соңғы күндерінде Шынжаңның ауа-райының суық екенін байқау қиын емес. Көш барысында әйел баласын қараумен бірге, жүк артылған түйені де жетелеп жүреді екен.

Ертіс өзенінің жағасындағы қоралы қой.

     Әсілінде екі қора қой екен. Күзеуге бірлесіп айдап барады. Екі қора қойдың ортасында малшылар жүр, иттері де қойлардың бір-біріне қосылып кетпеуін тосып жатқан сияқты.

Ат үстіндегі шопан қоралы қойға жол бастап келе жатыр

Серкелер қойды бастап көпірге шығып та қойды

Көпірден өтіп бара жатқан қоралы қой

Түйемен көшіп бара жатқан тағы бір отбасы. Түйенің жүгі де аз емес екен-ау

Кілем мен сырмақ көшпенділер тұрмысында кем болса болмайтын заттар

Ат үстіндегі малшының әйелі

Мұндай үлкен бесік әйелдің ат үстінде отыруына тіптен әсер етпейтін сияқты

 

Түйеге бұзау қоса артылған. Бұл бұзау осы көште ерекше "қамқорлыққа" ие болып барады екен

Сонымен күзеуге көшген елге жол болсын айттық...

 http://massaget.kz/blogs/12790/, суреттер: sina.com.cn 

толығырақ

      Бүкіл әлемді жайлап отырған құндылықтар дағдарысы ХХІ ғасырға дейін ұлттық дәстүрлерді, тіл мен ділді сақтап келген қытай қазақтарының да рухани өміріне елеулі өзгерістер енгізді. Шетелдердегі қандастарымыз  әлемдік өркениеттер кеңістігінде  өзіндік келбетін сақтап қалуға тырысуда.  Әсіресе қытайдағы қазақтардың рухани мәдениетті өркендетудегі орны жайында Дүниежүзі қазақтарының ІІ Құрылтайында Президентіміз: «Қытайдағы бір жарым миллионнан астам бауырларымыздың бүгінгі таңдағы ұлттық өркендеу үрдісі жақсы. Ана тіліміздің бай, шұрайлы ортасы сонда қалыптасқан. Қазақтың ежелгі мәдениеті, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы қаймағы бұзылмай сақталып отыр.  Қазақ халқының баға жетпес асыл мұрасы – ауыз әдебиетінің де басты бір бөлігі – Қытайдағы бауырларымызда» - деп ерекше атап көрсеткен болатын [1]. Ұлттық этностардың қандай да бір әлеуметтік кеңістікте  өмір сүрсе де, санасы мен бейсаналық астарларында этномәдени архетиптері жататыны белгілі. Алайда сол архаикалық                                       

      Жаһандану үрдісі қазіргі замандық ғылым мен техника, технологиялар дамуына байланысты болғандықтан да адамның әлемді игеру мен тұтыну қатынасын алдыңғы орындарға шығарды. Ғылыми-техникалық прогресс, адамның  рухани  мәнінің жан жақты, еркін  және әмбебапты дамуы бағдарларынан, оның  шығармашылық қабілеті мен дарындылығынан   айырған әлемге, табиғат, қоғам және адам  қатынасының жүйесі рухани-адамгершіліктік өлшемдерден жаттанған пайдагерлік-тұтынушылық қатынасы логикасына  тәуелді әлемнің пайда болуына әкелді. Дегенмен рухани қатынастарда   жалпыадамзаттық құндылықтар категориясы болып табылатын адамгершілік ұғымдары ізгілік, парасаттылық, имандылық, жақсылық, ар, ұят, тектілік парқы сақталуы керектігін басты бағытта ұстаған абзал. Мәдени өркениеттегі әмбебаптылық пен ерекшеліктің арасын философиялық тұрғыдан талдаудың объектісіне халқымыздың рухани тұғырларын жатқызатын болсақ, ұлттық болмысты өзгерту – ұлттық сана-сезімді өзгертуден басталады. Әрине, миллиардтан астам бөгде халық ортасында ықпалдастықсыз таза күйінде даму мүмкін емес. Олардың мәдени өмірлеріндегі өзгерістер тұтас қазақ мәдениетімен тамырластығын, сабақтастығын сақтай отырып, уақыт пен кеңістік аясында қытай қазақтарына ғана тән төл туындыларымен ерекшеленеді. Сондай-ақ ұлттымыздың ізгілікті қасиеттерін алға өрлетуші құндылықтар жүйесі қытайдағы қазақтарда өнегелілік тұрғыда жетіле түскендігін аңғаруға болады. Еңбегінен  пайда табу үшін адам өзінің интеллектуалдық әлеуетін арттыруға ұмтылатындығын ескерсек, ғылым, білімді игеруде қандастарымыздың біршама жетістіктерге ие болғандығына куә болдық. Білім алуды жетістікке жетудің тәсілі деп қарауда. Қытайдағы қазақтар әсіресе үнемшілдікті үйренгені көп жерлерде байқалады.  Жаңа мәдени-әлеуметтік кеңістікте  шығармашылыққа жаңа жолдар ашылып, өзгерген әлемде қазақтарға тән бұрынғы құрсаулы көзқарастар түбірінен өзгеріп, заманауи тұрғыдан прогресшіл қадамдардың жасалынғаны жайлы тұжырымдай аламыз.

     ШҰАР-дың шеткі аймақтарында ауылды жерлерде тұратын қазақ жастары үлкен қалаларға барып кәсіптің қандай түрі болса да меңгеріп жатыр. Бүгінгі өмір ағымында қазақтарға тән бұрынғы құрсаулы көзқарастар түбірінен өзгеріп, заманауи тұрғыдан прогресшіл қадамдар жасалынуда. Қытай қазақтары арасында ер адамның ас мәзірін даярлауға араласуы әбестеу болып саналатын. Ал қазіргі қазақ жастарының арасынан аспаздар, ұлттық тағам түрлерін даярлаудың шеберлері көптеп саналады. Бұл істі олар кәсіпке айналдырып, сол істің шебері болып алған. Еліміздің түкпір-түпкірінде ашылып жатқан мейрамхана, асханалардың аспазшыларының көпшілігі қытайдан келген қандастармыз екендігін көріп те жүрміз.

     Қытай мемлекетінде шығармашылық жобаларды жүзеге асыруда түбірінен жаңа жағдайлар жасалынған.  Жаңа мәдени-әлеуметтік кеңістікте  шығармашылыққа жаңа жолдар ашылды.Ұлттың зияткерлік әлеуетінің рухани құндылықтар әлемі демографиялық ахуалды түзеуде тигізер мол үлесі бар. Ұлттық мәдениеттің жаңғырулары мәдени өміріміздің тек қана дәстүрлі-этникалық түрге оралуы ғана емес. Оның негізгі көздегені қазіргі кезең мәдениетін ұлттық мазмұнмен толықтыру, жалпыадамзаттық мәдениетте өзінің ерекшелігімен, бірегейлігімен өз бетімен дамуға және өзара әрекеттесуге қабілетті біртұтас жүйенің жағдайы мен тетіктерін қалыптастыру болып табылады.

    Қытай қазақтары әсіресе өзіміздің байырғы төл мәдениетімізді жаңғырытып, жандандырды. Қытайдағы қандастарымыз әлемді көркем эстетикалық тұрғыдан түсініп-түйсінуін бейнелеудегі би өнерінінің шыңдалуына үлкен үлес қосты.  Қазақтарда би өзіндік ұлттық нақыш тапқан өнер. Адам ерекше шаттануын, көңіл-күйін сөзбен, сазбен, бимен өректеген. Ал би арқылы ішкі сезімдерді бейнелеу құралы қимыл-қозғалыс.

     Уақыт пен кеңістік аясында екі ел арасындағы ұзақ уақытқа шекараның жабық болуымен байланысты өзіміздің төл мұраларымыздан жаттану пайда болған еді. Мысалы «Қара жорға» биін алайық. Ол біздің ата-бабаларымыздан қалған төл туындымыз. Оны қытай еліндегі мәдениеттанушы Ясиын Құмарұлының зерттеулері дәлелдей түседі. Қытай Қаратауының петроглифі мен Құтыби Қызылқысаң петроглифінен көп адам қатынасқан әсем де ойнақы, екпінді топтық бидің көрінісі айқын байқалады. Алтын адам табылған Есік төңірегіндегі таңбалы тастың петроглифінде де осындай топтық бидің суреті бар. Демек, осы өңірлердің ерте замандағы сақ халықтары түгелдей ән, күй, биге бай болған, Сол бидегі әрекеттерді күрделендіріп, сюжеттерді қосып «Қаражорғаның» ізін жоғалтпай жоғары өредегі сахнаға лайықтап ұлтымыздың би өнерін тағы бір сатыға көтерді. Қытайда биленген «Қара жорға» Гинесстер кітабына еніп жатыр. Қоғамның құндылықтар дағдарысынан шығуы тек қоғамдағы  ескі құндылықтарды қайта бағалап және жаңа құндылықтар  жүйесін жасау, кезеңнің  сын қатерлерін жеңу үшін жаңа тиімді  тәсілдерін қалыптастырумен ғана мүмкін.  Жаһаншылдықтың стартегиясы  мен тактикасы тек қана ұлттық мемлекеттер ғана емес, ұлттық  мәдениеттерді, сонымен бірге этностық және ұлттық бірегейлікті және өзіндік бірегейлікті құртуға бағытталғандықтан жағдай қиындай түсуде. Олар жоғары рухани құндылықтардың беделін түсіріп, артта қалған дәуірлердің, ескіліктің қалдығы деп көрсетіп, қазіргі заманның «озық» адамына лайық емес деп ұғындыруда.                                   

     Алаңдатарлық мәселелердің ең бастысы, бүгінгі таңдағы Шыңжаңда қос тілдік орта қалыптасқандығында болып отыр. Оған қазақ мектептерінің  азаюы мен аралас некенің көбеюі тікелей жағдай туғызып отыр. Белгілі ғалым Нәбижан Мұқаметқанұлы Түркістан газетіне берген сұхбатында оқу орындарындағы  қытайландыру саясатының жүріп жатқандығы туралы: «Балаларын қытайша оқытпаса болашақта жұмысқа тұрудың қиындайтын түрі бар. Сонымен қатар бала туудың шектелуі ұлт болашағын алаңдадатып отыр»  - деген болатын  [2]. Сондай-ақ қазақстандық басылымдарда жарық көрген деректер бойынша ШҰАР-дағы бастауыш білім мен орта білім беру ошақтарының бүгінгі таңдағы жай-күйі туралы мағлұматтарға ден қояр болсақ, ондағы кері өзгерістерді байқауға болады. Кезінде сол елде тұрып, мектеп бітірген, қазір елге оралған журналистің жолсапар естелігінде: «Заманауи өскелең, озық ұрпақ қалыптастыру үшін барлық пән ханзу тілінде оқытылып жатыр. Үзіліс кезіндегі әлгі мектеп дәлізіндегі балалардың әңгімесі, дарылдай күлгені, бақырып-шақыруы, тиіп-қашып жүргені  - бәрі-бәрі қытайша. Бажайлап едім шаш қоюы да, киім киюі де өзгере бастапты» - деп жазады[3]. Бүгінгі таңдағы қытайдағы қазақтардың ділінің өзегін үзуге бағытталған бетбұрысты байқауға болады. Біртіндеп қазақ тілінде оқытатын мектептер ығыстырылып сонымен бірге қытайланып бара жатқан ұрпақты елестетеміз. Бұндай үрдіс жайылып белең алса этностың әлеуметтік топтары арасында жат мәдениет пен тілді игергендер мен қазақи ортада өскендер және қала мен қыстақ арасында жатсынулар пайда болады. Бұл әрине бірден көрініс табатын үдеріс емес. Ол біртіндеп біртұтас ұлтты ыдыратады. Біртұтас, бір тілде сөйлейтін ақпараттық қуаты тасқын ұлт үшін араларындағы ұсақ ұлттарды өздеріне сіңіріп алу онша қиынға соқпайды.   Олар әуелі іскерлігімен, еңбекқорлығымен барлық алдыңғы қатарлы техника-технологияларды меңгеріп қана қоймай, заманауи кеңістікте тек қана өз тілдерінде қарым-қатынас орнатады. Ол тіптен сан жағынан басым болып отырған мемлекеттерде көзді ашып-жұмғанша қарқын алары сөзсіз.

     Қытайдағы қандастарымыздың тіл мәселесінің осындай халі оның болашағы үшін қауіп тудырары сөзсіз. Сондықтан да ұлт жанашырлары тіл тұтастығының  сақталуына дабыл қағуда. Профессор-жазушы С. Жанболат: «Қазақстан жақ тәуелсіздік алғалы бері қазақша атау-терминдерді жетілдіруге қатты кірісіп кетті. Алайда бұл жұмысқа диаспорадағы тілгерлерді елеп-ескеріп шақырған жоқ, араластырған жоқ. Нәтижесінде диаспорадағылар Қазақстанда атау-терминнің жай-күйінен хабарсыз қала берді. Қазір мұнда Қазақстан телехабары көрілмейді, радиосы естілмейді, басылымдары келмейді. Интернетпен айналысатындардың дені кириллше танымайды. Демек диаспорадағы қазақтар өз үкіметі  бекіткен атаулармен немесе бұрыннан дағдыланған терминдерімен (мысалы «информация» сықылдыларды қолданып) кетіп барады. Сонымен, талай сөздер екі жақтағы қазақтарға өзара бейтаныс атау болып, қатары барған сайын молаюда» [4]. Осы мәселенің байыбына бойлай, болашағын болжай алатын көреген ғалым, ұлт жанашыры пікірін қаперге алып, екі елде тұрып жатқан қазақтардың қолданып жүрген терминдері мен атауларында елеулі айырмашылықтардың бар екендігін екергеніміз абзал. Тіл болашағы туралы қытай жеріндегі қазақтар мен қазақстандықтар үшін де бүгінгі таңдағы ең басты қаперімізде ұстауды талап етерлік жәйіттер көп. Жаһандану жағдайында басым тілдерді үйренуге мәжбүр болып отырмыз. Сондықтан, ортақ терминдерді қалыптастыруда өте мұқият болу ләзім. Өйткені кейінгі жылдары қазақша атау-терминдерді жетілдіру, тілімізді байыту мақсатында асыра сілтеушілікке ұрынып қалатын жайттар белгілі. Жаңа технологиялар мен ғылымның ғарыштап дамуы барысында өзге тілдік атауларды сол күйінде қалдыру диаспора мен қазақстан қазақтары арасында болашақта біртұтас ғылыми-мәдени қарым-қатынас орнықтырудың ғана емес түбегейлі ана тілімізді сақтап қалуымыздың кепілі.   

      Халықаралық терминдерді қытайдағы қазақтар өздерінше, басқа елдердегілер өз бетінше аударса онда ана тілімізде түсінісу тұрмақ, оның жойылуына өзіміз жол ашамыз. Ал мемлекет тілінің өз мәртебесіне көтерілуі үшін оны жетілдіреміз, байытамыз деп қазақы атауларды ойлап табудың қажеті шамалы. Осы мәселелер де қытайдағы диаспора өкілдерін алаңдатып отыр.  Қытай әртүрлі диалектілер салдарынан бір-бірін түсінбейтін, іс жүзінде бірнеше ұлт секілді еді. Қазір бәрін бірлестіре келе ортақ тіл қалыптасып, оларды алыста жүрген әлемдегі ханзулар да түсінетін болды. 1 миллиард 300 миллион қытай бір тілде сөйлеп, бір жазумен дамып барады. Бұл бірлік оларға үлкен күш-қуат пен өміршеңдік әкелді» [4]. Дүние жүзінің түпкір-түпкірінде әлде неше мемлекетте өмір сүріп отырған қазақ халқының өкілдері өздерінің ана тілдерінде ғаламторда сөйлесуі үшін бір жазуды қолдана алмай отыр. Бұл олардың арасының алшақтауы мен бара-бара жаттануына әкелері сөзсіз.  Ал, жазу мәселесі жайында қытайдағы қазақ зиялылары латын әріпіне көшуді жөн көріп отыр. Латынша жазу әлемдегі ең жалпыласып бара жатқан тілдің жазуы ғана емес, компьютер, интернет т.б. күнделікті өмірдің құралының жазуы. Осы латынша жазу жобасын қазірден бастап жариялап тастаса болашақта шетелдердегі қазақ диаспоралары соған бейімделе берер еді - деген ұсыныстар да бар. Қытайдағы қазақтар күнделікті өз араларында Ахмет Байтұрсынұлының төте жазуын қолданады. Ал Қазақстандағы туыстарымен интернет арқылы болсын, телефон хабарламаларын жазу арқылы қатынас орнатуда ортақ жазу қажеттілігі туындауда. Ұлттың жазуы ортақ болмаса жаһандану жағдайында бір бірімізден алыстап, жат болып кетуіміз ғажап емес.

     Қытай мемлекетінің зерттеу орталықтары өз елінде тұратын аз санды этностардың жан-жүйесін, әдет-ғұрпын әбден зерттеген. Қазір  де солардың озық мәдениеттерін дәріптеуден танбайды. Мәселен Ішкі Қытайдан дайындалып шығарылған қазақтың ою-өрнегімен көмкерілген  маталар, кілемдер, дастархандар қазіргі біздің базарларда халықтың сұранысын қанағаттандыруда. Ал қытайлар болса сол арқылы нарықтық экононимикасының тетіктерін дамытып, жаңа кеңістіктерді жаулап алуда. Сан ғасырлар бойы біздің қыз-келіншектеріміз ақыл парасаты мен шабытты жамсампаздығына сүйеніп кесте тоқудың өнерін кемелдендірілген еді. Оны тұтыну тек үй жиһаздарында ғана қолданысқа ие болатын. Ал қазіргі қазақстандықтардың қолданысында мүлдем жоқтың қасы. Кесте тоқу өнерінің өзіне ғана тән хас сұлулығы эстетикалық әсемдігі басқа машинкамен тоқылған тоқымалармен салыстырғанда ерекшелігімен айшықталады. 2009 ж. ШҰАР-дың Мори Қазақ автономиялы ауданында ұлттық кестешілік басшылар тобы құрылған екен. Кестешілікке үгіттеу, зерттеу, ашу, сатуды ұйымдастыратын орындар қоса ашылған. Ауыл-қыстақтардағы егінші-малшы әйелдері үшін табыс көзіне айналып отырған көрінеді. «Қытай қазақтары кестешілігінің бірінші ауданының» бұйымдары Қазақстан, Ресей, Моңғолия қатарлы елдерге шығарылып сатылып жатыр [5].  Ұлттық дәстүрлі өнеріміз қайта жаңғыртылып айналысқа еніп отыр. Дәстүрлі нақыштар зерттеліп, реттеліп кестешілік серіктестері құрылды. Жаңғырған жасампаздық тұтынушыларына жаңа өнімдер ұсынуда. Осылайша дәстүр мен жаңашылдық ұштасып эстетикалық талғамды, ұлт жасампаздығын байытуда.

     ҚХР-да тұрып, кәсіпкерлікпен айналысып, өндіріс орындарын ашқан бүгінгі таңда біраз жетістіктерге жеткен 45 компания бар екен [6]. Осы компаниялардың барлығы дерлік қайырымдылық шараларына атсалысады. Көмекке зәру, мүгедек адамдарға қаржылай қолдау көрсетіп отырады.  Ұлы ойшыл Абайда көшпелі қазақ қоғамын жетілдіру жолдарын атап көрсеткенде алдымен  адамгершіліктік қасиеттерді алдыңғы орынға шығарғаны бекер емес болатын. «Үлкен байлар да, үлкен молдалар да, ептілік, қырмызылық, сыпайылық – бәрі соларда» - дейді. Материалдық байлыққа қол жеткізгенмен, рухани жүдеу адам тоғышар, ашкөз болары анық.   Қытайдағы қандастарымыз жер өңдеу мәдениетін өзгертуде де өздерінің өмір сүріп отырған ортасының мол тәжірибесін жинақтағандықтан, оларға лайықты техниканы да жақсы игерген. Қазірдің өзінде тарихи отандарына оралған бауырларымыз сол техникаларын өздерімен бірге алып келіп егін салып, көкөністерінен мол өнім алып отыр.

     ШҰАР-ға емделуге көптеген қазақстандықтар ағылып барып жатады. Өнер мен кәсіптің сан-саласын меңгерген ханзулардан қалыспай еңбекқорлығының арқасында бауырларымыз  Шығыс медицинасы (қытай медицинасы) тәсілдерін біршама меңгерген.  Сол өнерлерін дәстүрлі қазақи емшілікпен астастырып зәру жандарға шипасын тигізуде. Олар халық емшілігі мен шығыс медицинасының тәсілдерін ұштастыра отырып тамаша жетістіктерге жеткен. Қытай қазақтары арасында ата-бабасынан үзілмей келе жатқан халық емшілігімен айналысып жүргендері де аз емес. Инемен емдеуді меңгерген дәрігерлер көптеп саналады. Мысалы атадан балаға жалғасып келе жатқан оташылық кәсібін дамытып, жалғастырушы қазақ қызы Жаңагүл Әсенқызы Қытай елінде ғана емес шетелдерге танымал   . Ол қазақ оташылық өнерімен қоса жүңгоша және еуропаша емдеу тәсілдерін меңгерген маман. Американың Сан-Франсико қаласында өткізілген дүние жүзілік дәстүрлі емдеу ғылыми жиналысында баяндаған «Уақыты өткен шығуды қазақи емдеу жөнінде» атты мақаласы алтын сауыт сыйлығын алып. өзі «Халықаралық ұлттық шипагерлік шолпаны» атағына ие болды. Ол жүңгоша және қазақша емдеу емханасының сүйек аурулары бөлімінің меңгерушісі, аға-дәрігер. Қазақи емдеу тәсілдерін жетілдіріп қазіргі ғылыми айналымға енгізуде қандастарымыз зор үлес қосып отыр.

      Әйткенмен, керісінше болып жататын тұстары да баршылық көрінеді. Қытайдағы нарықтық экономиканың заңдылықтары онда тұратын қазақтардың діліне, өмір-салтына, психологиясына әсер етпей қала алмады. Бұл құбылыстарды қытайдағы қазақ зерттеушілері үш түрге жіктеп сараптайды. Бірінші түрі, базар экономикасының толқынана түсіп, тұрмыстық күй-жайы жақсарып, байи бастаған қазақтар, ұлттық салт-сана, мәдени дәстүр, адамдық этиканы ескеруден гөрі экономикалық мүддесін күйіттеуге бой ұратын болған; екінші түрі, шаруашылығы біраз жақсарған қазақтар. Олар бұрынғы байлардың тұрмысына еліктеп, атақ шығаруға әуестеніп, болымсыз іске бола аста-төк ас беріп, той жасап, ат шаптырып, бәйге беріп, жүлденің алдына түйе, артына бие беруді әдетке айналдырған. Сондай-ақ олар жиналып құдалық өткізу, аста-төк ішіп-жеу, қалың мал беру (атақ шығару үшін), қонаққа қостап қой сою сияқты ысрапшылықты әдетке айналдырған; үшінші түрі, кедейлескендер, өмірден торығып күй кешкендер. Соған қарамастан олар көп уақытын бос өткізуге, арақ ішіп маскөнемдікке салынып төбелес шығаруға, ұрлық істеуге, тіпті, қылмыс жасауға үйір болып алғандар [7]. Осы қатарлы әлеуметтік құбылыстар – қытайдағы қандастарымыздың дүниетүсінігі мен көзқарастарындағы құндылықтық бағдалардың құлдырауға бет бұрғандығын көрсетеді. Этикалық-адамгершілік қасиеттер материалдық жағдайлармен өлшенуге айналған. Бұндай жағымсыз үрдістер жұқпалы ауру сияқты, ендеп кетеді. Әсіресе біздің қазақтың бір-бірінен қалыспай той тойлағыштығы көрініп-ақ қалады. Ысырапшылдыққа жол беріліп, көрсеқызарлыққа салынушылық басым болып бара жатыр. Адамның рухани жетілуінің тетіктерін іске қосу қажеттілігі туындап  отыр. Адам болмысының мәні тойып ішіп-жеумен, қызылды-жысылды киінумен, әдемі машина мініп саяхаттаумен анықталмайтыны белгілі. Қазақ болмысы қашанда кісілікті, әділеттілікті, ізгілікті басты бағдар еткен. Алайда  қазіргі экономикалық прагматизм шексіз байлыққа ұмтылысты арттырып, шеттегі қазақтардың пиғыл-пейілдеріне де әсерін тигізбей қалмады. Қытайдағы қазақ қауымының қазіргі кездегі рухани өміріндегі осындай қайшылықтар мен қоса еңбек ету, отбасын құру, мансабын жетілдіру сияқты   жалпыадамзаттық құндылықтарды басты бағдар етері сөзсіз. Дегенмен өздерінің өмір сүріп отырған елдегі нарықтық экономика заңдылығына байланысты еңбектену мен бастамашыл болуға мәжбүр болуда. Бұл оларды басқа жұрттар қатарынан қалмауға итермелейді.

   Әлеуметтік-психологиялық ахуалды саралайтын болсақ әуелі дәстүрлер сабақтастығынан бастайық. Оның негізі жанұядан басталады десек, аралас неке орын ала бастаған Шыңжаңдағы жағдайлар алаңдатары сөзсіз. Бүгінгі күнге дейін ондағы қазақтар тек қана мұсылмандарға ғана қыздарын тұрмысқа беріп, өздері мұсылман қыздарын алатын. Қытай қазақтары арасында неке бұзушылық жоқтың қасы еді.  2010 жылы жүргізілген Бүкілқытай Алтыншы санағы бойынша сол елдегі қазақтардың саны, демографиялық  жағдайы туралы зерттеу мәліметтері бойынша саралайтын болсақ 1 462 588 адам. Жүргізілген санақ арқылы қытай қазақтары арасында ер адамдар саны 51,1% басым екендігін көреміз және ер адамдардың көпшілігі ауылды жерлерде тұрады. Оның басты себептерінің бірі таулы Алтай, Іле, Тарбағатай аймақтарындағы қазақтар отарлы мал шаруашылығымен, жер өңдеумен, балық аулау және орман шаруашылығымен айналысуында. Қазақ отбасында қыздарының білім алуына ерекше мән береді. Өйткені дәстүрлі көзқарас бойынша қыз бала жатжұрттық саналып, оның болашақ отбасындағы беделі анықталады. Сондықтан қытай қазақтары қыздарының  Бейжің, Шанхай, Тяньцзин сияқты ірі қалаларда оқып білім алуларын қалайды.  Бұл қалалардағы ерлер саны 40-43% арасын көрсетсе, әйелдер 57% ды құрайды. Оны тағы да осы санақ нәтижесі дәлелдеп отыр. [8]. Қазақ қыздарының қалталы, білімді, қоғамда беделге ие болып отырған ханзу жігіттеріне тұрмысқа шығып жатқандықтарын жасыра     алмайсыз.  

     Этносты этикалық-құндылықтық тұрғыдан ерекшелендіретін тұғыр да осы отбасы бүтіндігі болатын. Қытайдағы қазақтардың  этикалық адамгершіліктік қағидаттарындағы өзгерістердің теріс жақтарына зер салсақ, қазақтар арасында «ақ некенің» құндылық мағынасы төмендегенін байқаймыз. Жастар арасында шынайы махаббаттан гөрі, қалтасының қалыңдығына қарай жар таңдау белең алуда.  Бүгінгі қазақ ділінде жағымсыз көріністер бай