Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Басты бет | Қытай қазақтары

Қытай қазақтары

     Бүгінгі таңда, сайын даламызда көк туымызды желбіретіп, тәуелсіз, азат елміз. Қоғамдық өмірімізде түбегейлі өзгерістер орын алды. Атажұртты аңсаған ағайындарды бауырға тарта бастадық. Олардың тағдыр-тарихын, рухани дүниесін зерттеуге зор мүмкіндіктер туды. Тарихымыздың түп тамырын тектей отырып, олардың не себепті, қашан, қалай атамекеннен кеткендігін зерделей бастадық. Академик С.Қирабаев: “Қазақ халқының рухани мұрасы тек бүгінгі Қазақстан жеріндегі ұлт өкілдері еңбектерімен шектелмейді. Тағдырдың тәлкегімен шет елдерге және бұрынғы КСРО көлеміндегі мемлекеттерге ыдырап кеткен қазақтардың әдебиеті мен мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі” - деп атап көрсетті. Олай болса, сол ұлттық байлығымыздың бір бөлігі, Қытайдағы қазақ диаспора мәселесін қарастырсақ.

    Қытайдағы қазақ диаспорасы мәселесін айтпас бұрын, ең әуелі, «диаспора» сөзінің түп төркініне тоқталайық. «Диаспора» – гректің «шашырау» деген сөзінен шыққан ұғым. Б.з.д 586 ғасырда Навуходоносор II патшаның Иерусалимді жаулап алып, жойыттарды күштеп жұмыс істету үшін Вавилион көшіріп әкетуінен кейін, Палестина жерінен сырт аймақтарда тұратын еврейлердің жиынтық санын білу үшін өмірге келген термин. Осы термин-сөз кейіннен жаңа жерлерге келіп қоныс тепкен, этникалық азшылық басқа да діни және этникалық топтарға байланысты айтыла бастады. Қазіргі күні «диаспора» түсінігі жаңа жерлерге келіп қоныс тепкен,өмір сүріп жатқан және өзін қабылдаған мемлекет аясында әрекет ететін, бірақ өзінің атажұрт мемлекетімен сентиментальдық және материалдық күшті байланысы бар этникалық азшылық топ. Кеңес үкіметінің отарлау саясаты салдарынан қазақ диаспорасы Қазақстаннан Қытайға, Ресейдің ішкері жағына, Орта Азия мемлекеттеріне, Ауғанстан мен Иранға өтіп, сөйтіп жер-жаһанға тұтас жайылып, тарап кетті. Қазіргі күні әлемнің 45 мемлекетінде 5 миллиондай қазақ ұлтының өкілдері тұратын көрінеді. Қазақ халқы өзінің бүкіл тарихында күні кешегі 1960 жылға дейін түрлі саяси және діни мәселелерге байланысты күштеп қоныс аударуға мәжбүр болып отырған. Батыс Еуропа, Америка және Парсы шығанағы аймақтарына жаппай еңбек иммигранттарының тасқыны үдеген замандарда көш-қонның негізгі себептеріне діни, саяси жайттармен бірге экономикалық қажетіліктер де шыға бастаған. Сондай-ақ, 60-шы жылдарға дейін қазақтар жаппай көшіп кететін болса, қазіргі күні жекелеп, бірді-екілеп кететін болған, соңдарынан отбасыларын алдырады. Енді қазақ диаспорасы туралы не айтуға болады: қазақ жұртының атамекені бар, ол Қазақстан, діні ислам, түркітілдес халықтар тобына жатады, бірақ өткен замандардағы ішкі-сыртқы саяси оқиғаларға байланысты Азия, Батыс Еуропа және Америка мемлекеттерінде шашырап орналасқан. Және реципиент-мемлекеттерде этникалық қазақтардың тығыз орналасуы байқалмайды. Бірақ, Шығыс елдерінде (Түркия, Иран, Ауғанстан, т.б елдерде біршама тығыз орналасқаны байқалады. Дегенмен, ол қазақтардың ішкі тілегінен гөрі реципиент-мемлекеттер жүргізген саясатқа көбірек байланысты болса керек. Әлденеше мыңдаған жылдар мен ғасырлардан бойы көшпелі өмір дәстүрін ұстанғандықтан қазақтардың кез-келген ортаға бейімделу жағы көп қиындық туғызбады. Көшпелілік дәстүр адамға әлеуметтік-психологиялық, физологиялық және көзқарастық тұрғысынан ықпал етті. [1]

     Қытай қазақтары мекендеп отырған байтақ Қытай жері- ежелден-ақ қазақ ұлтын құраған ру-тайпалардың ата қонысы. Мұны Қытай жазбаларының қай -қайсысы да терістемейді. Біздің заманымыздан бұрынғы жылдардан бастау алатын жазба деректер қазақты құраған ру тайпалардың сол дәуірлерде ақ бүкіл Қытай өңірінде, жүйеден Шыңжаңда жасағандығын айғақтап отыр. Қазақтардың екі мемлекетке бөлініп қоныстануы 1864 жылғы “Қытай -Ресей батыс солтүстік шекараны өлшеп айыру тоқтамынан” басталды. Деректерге қарағанда, бұл тұста Абақ керейдің түтін саны 30 мыңға, егер бір отбасында бестен жан бар деп есептесек, жан саны 150 мыңға жетті. Бұл тоқтамның бесінші тармағында былай делінеді: “Қазақ халқы бұрын қай жерді қоныстанып келген болса, бұдан былай да сол жерді қоныстанып, байырғы мекендерінде отырып, бұрынғы кәсіптерін істеп, бейбіт өмір өткізе береді. Шекара айырылғаннан кейін бұл жер қайсы мемлекетке қараса, сол жерді мекендеген адамдар жерімен сол мемлекетке қарайды”. Бұл тоқтамға қазақтар арасында наразылық туылды. Қоныс аудару, толқулар көбейді. Сонымен Қытай мен Ресей елдерінің шекараны өлшеп, айыруға шыққан ұлықтары ақылдаса келіп, бұрынғы тоқтамға мынадай қосымша мазмұндар кіргізді: “Шекара айырылғаннан кейін осы шекараның екі жағын қоныстанған қазақтарға қайсы елге қарауды таңдап алу үшін бір жылдық уақыт беріледі. Осы бір жыл ішінде қайсы мемлекетке қарасты болуды олар өз еркімен таңдап алады. Қайсы мемлекеттің қарамағына өтуді қаласа, сол мемлекетке бөлінген жерге өтіп қоныстанады. Бұл олардың бүтіндей өз қалауы бойынша болады”. Міне, осылайша сонау атамзаманнан бері іргесі бөлінбей, ауылы аралас, қойы қоралас болып келген қазақ елі екіге жарылып, Қытайдағы қазақ диаспорасы қалыптаса бастады.

      Қытай жерiнде бiр миллион бес жүз мыңға тарта қазақ тұрады. Әр жылғы Қытай мәлiметтеріне сүйенсек, 1949 жылы, яғни коммунистiк Қытай қазақтарға өз үстемдiгiн жүргiзе бастаған кезеңде, 443700 қазақ болған. Бұл сан әр жылы шамамен 20 мың боп өсiп отырған. 1960 жылға келгенде қазақтардың саны 541600-ге жеткен. Осыдан екi жылдан кейiн, атап айтқанда 1962 жылға келгенде қазақтардың саны 487400-ге құлдыраған.Демек, екi жылдық туу санын қосқанда 100 мың адамның кемiгенi жасырын емес. Бұл 1962-жылғы ұлы көш және көштен кейiнгi қолдан жасалған аштықтың салдарынан екенi айдан анық. Осыдан кейiнгi жылдарғы өсу салыстырмасы кей жылы 20 мың, кей жылы 30 мыңдық қарқынмен артып отырған. Сөйтiп, 1990 жылға келгенде ондағы қазақтардың саны бiр миллион екi жүз мыңға жеткен. Бiр қызығы, осыдан кейiнгi мәлiметтер аса айқын емес. Әсiресе, 1995 жылдан 2007 жылға дейiнгi мезгiлдегi өсу салыстырмасы айқын көрсетiлмеген. Бiр миллион екi жүз мың халықтың әр жылғы өсу салыстырмасы бойынша қарасақ, 1990 жылдан 2007 жылға дейiнгi 17 жылда кемiнде 500 мың адам қосылады екен. Сонда Қытайда кем дегенде 1 миллион 700 мың қазақ тұрады деген сөз. Демек, бұл ресми емес деректердегi Қытайда екi миллион қазақ тұрады дегендi терiске шығармайды.[2]

      2005 жылы Қытайда жүргізілген жалпы санақ нәтижесі бойынша қазақтар соңғы он жылда 15%-ға өскен екен. Ресми дерек бойынша, Қытайдағы қазақтар - 1 миллион 413 900 адам болған. Шыңжаң көлемінде 1949-2000 жылдар аралығында қазақтар 440 мыңнан 1 миллион 250 мың айналасында болған. Басым бөлігі негізінен Іле қазақ автономиялы облысында қоныстанған. Енді бір бөлігі Қашқар, Құлжа, Санжы, Мишуан қалалары мен Мори қазақ ауданы, Шиыңхай Дүңған облысындағы Ақсай қазақ ауданында қоныс тепкен.[3]

    Қытайдағы қазақтар Шыңжаң ұйғұр автономиялы районының Іле қазақ автономиялы облысында (Іле, Алтай, Тарбағатай үш аймақты өз ішіне алады), Мори қазақ автономиялы ауданында, Баркөл қазақ автономиялы ауданында тұрады. Бір бөлімі Үрімжі, Шыхызы, Қарамайлы қалаларында және Санжы хұйзу (дүңген) автономиялы облысына қарасты Санжы, Құтыби, Манас, Жемсары, Шонжы, Фукаң, Мишуан, Фукаң аудандарында тұрады. Бұдан басқа Шыңжаңмен шекаралас Чиңхай өлкесінің Хайши моңғол-тибет қазақ автономиялы облысында (көбі Шыңжаңға қайтып келді), Гансу өлкесінің Ақсай қазақ автономиялы ауданында тұрады.Тарихта батыс өңір, бүгінде Шыңжаң ұйғұр автонмиялы районы аталып отырған осы кең байтақ мекеннің территориялық жер аумағы 1 млн 600 мың шаршы шақырым. Жалпы Қытай жер аумағының 1/6 бөлігін ұстайды. Оның құрлықтық шекарасының ұзындғы 5600 шақырым болып, Монғолия, Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Ауғанстан, Пәкістан, Үндістан секілді 8 мемлекетпен шекараласады. 2000 жылғы Қытайдың халық санағына негізделгенде, Шыңжаңдағы қазақтар шоғырлы қоныстанған Іле қазақ автономиялы облысында 4 млн 83 мың 300 қазақ тұрады екен. Қытай елінің ресми деректкрі қазақтың санын 1 млн 300 мыңнан 1 млн 500 мыңға жеткізді. Жылдық өсімі 26 мың.  Ал белгілі демограф, ғалым Мақаш Тәтімов ағамыз бұл елдегі қазақтың санын ресми деректерден көп қылып көрсетеді. Ал көш басталғаннан бері Қытайдан келген қазақтардың саны 18 мың. [4]

    Ал енді 1990 жылдардан басталған көшке келер болсақ, ең алғашқы көшке себепкер болғандар студент жастар мен зиялы қауым өкiлдерi болды. Қазақ-қытай байланысының 1989 жылдан басталған қадам екi арадағы мұзды жiбiтiп, жаңа тарих парақшасының ашылуына жол ашты. 1991 жылғы тәуелсiздiк миллиондаған қазақтардың арманына қанат бiтiргені белгілі. Сол жылдан бастап әртүрлi себептермен шеттегі бауырларымыз атажұртқа келе бастады. Кейін, 1993 жылы Жақсылық Сәмитұлы бастаған бiр топ зиялы қауым өкiлдерiнiң жол бастап келуі, қаншама қазақтың елге оралуына бағыт берді. 
     1991-1992 жылдан басталған көш бүгінгі күнге дейiн жалғасын табуда, дегенмен соңғы жылдары аяқ алысымыздың баяулығы білінуде. Екi елдің арасында ешқандай мемлекетаралық көшi-қон және бiлiм алмасу шартының болмауына байланысты көптеген қиындықтар туындауда.

   Ұлт көшбасы Н.Ә.Назарбаев: «Ұлттың рухани өмірі, оның мәдениетіне байланысты әлі де болса көпшілік қауымға жетпей жатқан тарихи, әдеби асыл мұраларымызды игеру жолында еңбектену, бұрын мән бермей келген халықтану, шығыстану, түркітану ілімдерін барынша дамытуға көңіл қою, ұлттық мәдени ерекшеліктерімізді сақтау, жинау, зерттеу ісін жетілдіре түсу – бүгінгі маңызды міндеттеріміздің қатарына кіреді» Демек, шеттегі қандастарымыздың тарихы- бұл біздің ұлтымыздың ақтаңдақ беті. [5]

 Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

  1. Сәмитұлы Ж. Қытайдағы қазақтар. Алматы: Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, 2000. – 312б.
  2. Шәкенұлы Жәди. Қытайдағы қазақтар: көшіп келудің машақаты / мақала / http://www.turkystan.kz.
  3. Қалимолла М. «Қытай қазақтары тарихының өзіндік ерекшеліктері» // XIV Сәтбаев оқулары. Жас ғалымдардың Халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. –Павлодар: С.Торайғыров атындағы Павлодар жойыттарды мемлекеттік университеті, 2014.-354б.
  4.     Қазақ диаспорасы: бүгіні мен ертеңі : ғылыми басылым / бас ред. А. Қошанов, Ә. Нысанбаев. - Астана : Елорда, 2005. - 352 б. - ISBN 9965-06-220-x : Б. ц.
  5. Назарбаев Н.Ә. «Құшағымыз бауырларымызға айқара ашық» // Дүниежүзі қазақтарының Құрылтайы (құжаттар жинағы) - Алматы: Атамұра, 1993. – 280 б.              

    Балчих Айтолқын Өмірбекқызы. Л.Н.Гумилев ат. ЕҰУ студенті. Ғылыми жетекшісі: т.ғ.к., доцент Қ. Қ.Сәрсембина 

толығырақ

      Асық ойнау ауыл баласының еншісінде қалған дүние емес. Бүгінгі таңда болмысы қалаға бейімделген жастардың да қызығушылығы артуда. Оған куә жер-жерде ұйымдастырылып жүрген ұлттық ойынымыз. Бірер күн тұңғыш рет Қытайдың Құлжа қаласында ұлттық ойын асықтан алғаш рет жарыс болып өтті.

        Сайысқа келген қандастарымыз қатты қызығушылық танытып, бар ықыласын салып бақты. Айта кетейік бұл жарыс жергілікті бұқаралық ақпарат құралдары арқылы кеңінен насихатталды. Жақын арада асық ойыны туралы Қытайдағы қандастарымыз арнайы деректі фильм жасамақ ниетте екен. Ұйымдастырушы тараптың айтуынша жақын арада аталған деректі фильм Қытайдағы бірнеше арналардан беріледі. Міне шеттегі қандастарымызда қазақ халқының ежелгі өте кең тараған ұлттық ойынын бірнеше ұлтты ұйыстырған Қытайға таратуда. Көшпелі этномәдени өмір тудырған төлтума өнеріміз әлем елдерінің назарында. Құлжа қаласындағы жастар ауылды жерде ойнағанымен, қалалық деңгейде өткен мұндай айтулы оқиға болған соң, өсіп келе жатқан бүгінгі балалардың санасына құю үшін арнайы ұйымдастырдық. Мұндай шара бәрімізді біріктіреді, көңіл-күйімізді көтереді дейді ұйымдастыру алқасы.

       Айта кетейік асық ойынының мынадай түрлері бар: құмар, тәйке, омпы, алшы, хан (хан ату), қақпақыл. Бұл ойынға 2-4 адам қатыса алады. Олардың жақсы жонылып, табаны қайралған төрт асығы болуы керек. Ойыншылар өзара келісіп жеңімпазға жүлде тағайындап алады да кезек-кезек төрт асықты иіреді. Егер иіруші: төрт бүк, не төрт шік, не төрт алшы, не төрт тәйке түсірсе, жүлденің жартысын алады, төрт асық төрт түрлі түссе, онда тігілген жүлдені түгелдей алады. Осылайша ойын жалғаса береді. 

    Baq.kz, суреттер senkazakh.com сайтынан алынды 

толығырақ

      Қытайда қазақ тіліндегі басылымдар санын көбейту мәселелері зерделенуде. Бұл туралы Аспан асты елі астанасында болған қазақстандық журналистермен кездесу барысында ҚХР Шет тілдерде шығатын әдебиет баспасы басқармасының бастығы Чжоу Минвей хабарлады.

    «Қытайда қазақ тілінде басылымдар аз шығатыны өкінішті. Қытай туралы қазақ тілді басылымдар санын көбейткіміз келеді. Мұны шешудің екі тиімді жолы бар деп ойлаймын. Біріншісі - біздің басқарманың қазақстандық баспалармен ынтымақтастығын дамыту. Екінші жолы - екі елдің үкіметтері тарапынан мемлекеттік қолдау алу», - деді ол, Қазақстаннан келген қонақтардың сұрағына жауап беру барысында.

     «Әрине, қытай, қазақ тілдерін жетік білетін аудармашылар қажет», - деп түйіндеді сөзін.

     ҚХР шет тілдерде әдебиет шығаратын баспа жыл сайын 11 тілде 5 мыңнан астам кітап және басқа да материалдар шығарады, оның басшылығымен 27 журнал шығарылады, түрлі бағыттағы 33 вебсайт жұмыс істейді.

    Еске салсақ, «Хабар», «24.kz» телеарналары,  «Қазақстан» ТРК,   «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда», «Экспресс К», «Литер», «Караван», «Время», «Деловой Казахстан» газеттері, «ҚазАқпарат» ХАА баспасөз турын Бейжің, Шанхай, Чунцин қалаларында «Жібек жолы бойындағы экономикалық белдеу» бастамасын іске асыру аясында медиалық салада екі елдің ынтымақтастығын нығайту мақсатында  ҚР-дағы ҚХР Елшілігі,  Мемлекеттік кеңес баспасөз кеңсесі, Қытайдағы шет тілдерде әдебиет шығаратын басқарма ұйымдастырды.

     http://www.inform.kz/kaz/article/2719570

толығырақ

 Оспан батырға өзгеше көзқарас. "Алматы" телеарнасы тәуелсіз "Ислам Шығыс Түркістан" автономиясын құруға бүкіл ғұмырын сарп еткен Алтай оғланы туралы тың мағлұматтар тапты. Соның негізінде ауқымды деректі фильм түсіруді көздеп отыр. Арна тілшілері шет мемлекетке сапар шегіп, батырдың көзін көрген, бірге соғысқан қазіргі қарт сарбазбен сұхбаттасып келді. Сондай-ақ, осы күнге дейін еш жерде жарияланбаған қолжазба көшірмелерін елге жеткізді. Алдағы күнде Ресей, Қытай мен Монғол елдерінде сақталған құпия құжаттар зерделеніп, қалың қауымның назарына ұсынылады. 

    Бұл өткен ғасырдың 40-50 жылдары Оспан батыр сарбаздарының айтқан әнұраны. Қолбасшы қармағында 60 сарбазға командир болған 93 жастағы ақсақал, қазақ жігіттерінің сол кездегі әскери әнін әлі күнге жатқа біледі. Алтайдың арланы атанған, бір мезетте қытай, монғол және қызыл армия әскеріне қарсы шыққан Оспан Сіләмұлымен соңғы рет кездескені де есінде.

    Он жыл от кешкен батыр жайлы көлемді әрі деректі фильм түсіруді алғаш рет "Алматы" арнасы қолға алуда. Бұрын да Оспан Сіләмұлы жайлы ойлар атылып, кітаптар жазылды, бір рет деректі фильм де түсірілген. Бірақ ол еліміздегі ғалымдардың қолындағы аз ғана мағлұматтар негізінде жасалынған. Оспан батырдың 115 жылдығына орай түсірілетін туындыда Қытай, Монғол және Ресей елдеріндегі құпия құжаттар негізге алынады. АҚШ-тық ғалым Линда Бенсон қазақтың тарихи жерін жаудан азат етуде арпалысқан батырды «Қазақстың алтын аңызы» деп атаса, түркиялық ғалымдар оны «батыр әрі хан» деп таныды.

   «Оспан батыр - халықаралық деңгейде танытатын ұлы тұлға. Өйткені Оспан сияқты ұлыларды таныту арқылы біз ұлтымыздың ұлылығын көрсетеміз. Бұл зерттеу Оспанға, Кенесарыға немесе М.Шоқайға қажет емес. Бұл бүгінгі қазаққа қажет. Сол батырлар арқылы өзімізді терең танимыз, танытамыз. Бұл зерттеудің басы ғана», - деді профессор Әбдіуақап ҚАРА.

    Фильмге шет елден тілшілеріміз тапқан тарихи қолжазба да арқау болмақ. Төте жазумен жазылған 200 беттік тарихи құжатта көтеріліс жайлы, Оспан батырдың жоспары, оның сарбаздарының қиын сәттерде қалай әрекет еткендері егжей-тегжейлі баяндалған. Құнды мұра Оспанның 8 комиссарының бірі әрі тірі қалған жалғыз серіктесі Нұрғожай батыр арқылы бүгінге жетіп отыр.

    Сандықтың түбінде сақталған бұл қолжазба - өткен ғасырдағы Алтай қазақтарының басынан өткен қиын кезеңдерінен сыр шертетін қолда қалған жалғыз жазбаша мұра. Төте жазумен жазылған сары қағаз Оспан батырдың қытай, монғол, ресей әскерлеріне қарсы соғыс әрекеттерін баяндайды. Мына бір бетте 1940 жылдың басында Бұлғын аумағында 4500 жанұя, 25 мың қазақ отбасы едік, жылдың ортасына қарай олардың 11 мың зеңбіректің жемі, 2400 бала бесігімен бірге бомбаның өртіне оранды деп жазылыпты. Ал 17 бете бұл қорлыққа шыдамаған 700 жігіт жиналып, өздерінің жаназасын тірідей шығартып атқа қонды деп баяндалған.

   Ағылшындық Годфрейс Лиас «Оспан батыр – өзінің бұрынғы өткен бабалары Шыңғыс хан, Әмір Темірлер сияқты аса құдіретті қолбасшы. Егер ол орта ғасырда өмір сүрген болса, сөзсіз әлемді жаулайтын жиһангер болар еді» депті. Расымен ұшақ, танкі, граната сынды өзгеде сол кездің заманауи қаруымен жабдықталған қытайдың 60 мың армиясын қырып жібірген Алтай арландары, оның қолбасшысы Оспан Исламұлы жайлы туынды түсірудің түп мақсаты - тарихты түгендеу.

     «Қалтарысы көп тарихымыздың бір парағы хас батырмен ұштасып жатыр Қытай тергеушілері АҚШ-тың тыңшысы болдың деп кіналағанда «Қазақ үшін сайтанмен де тіл табысуға әзірмін» деп жауап берген Оспан Сіләмұлы біз үшін даланың соңғы нояны. Құмырысқадай қаптаған қытай әскеріне ат ойнатқан батыр әліде зерттеуді, тарихи бағасын беруді қажет етеді. Өйткені, біз бұл жақта қолбасшыны батыр деп танығанымызбен, көршіміз Оспанды әліде банды деп оқытады. Бұлда алда атқарар жұмыстың көп екенін көрсетеді. Халықаралық деңгейде деректі фильм түсіруді қолға алуымыздың да басты мақсаты да осы бергісі көршімізге, арғысы өзге мемлекетерге батырды ақтату, дұрыс, тура қырынан таныту», - деді Алматы телеарнасы бағдарламалар бөлімінің Бас редакторы Мақсат СЛӘМБЕКОВ.

     Біздің тілшілер табылған соны мәліметтерді әзірге құпия сақтауды жөн көруде. Там-тұмдап жиылған ақпарат деректі фильмге толық топтастырылады. Көзі қарақты көрермен "Алматы" телеарнасының жаңалыққа толы өнімін алдағы уақытта тамашалай алады.

        Baq.kz

толығырақ

u=289640551,2915382351&fm=11&gp=0
                            ,,

     Қазақтың қасиетті әуенімен қытайлардың көзіне жас алдырған Тасқын қандасымыздың ізін басып, тағы бір бауырымыз жұлдыздай жарқырап миллиардтардты өз талантына тамсандырып жатыр. «Қытай Арманы» (Chinese Ideal) ән байқауында Таңбол Ақанұлы бауырымыз қазірге дейінгі іріктеуде бүкіл қытай бойынша «ең үздік он әнші» қатарына енді.

20141114052948311

       Қытайлық ақпараттардың айтуынша, Тасқынның ізін басқан Таңбол қандасымыз «High School Musical»-дың «Scream» әнін шырқап «бүкіл қытайлық үздік отыздыққа» жолдама алған, сосын «ең үздік 12 әнші» қатарына іріктеуде қарсыластарын қапы қалдырған. Ал, қазір «бүкіл қытайлық үздік ондыққа» кіргені туралы ақпаратты жарыса жазуда. Соңғы «ондыққа» іріктеуде  бауырымыз ағасы Тасқын орындаған « Дудар-айды» тағы бір мәрте милияртар елінде асқақтатты. Қазір қытайда «ең үздік ондыққа» халықтық дауыс беру науқаны жүргізілуде. Алыста жүріп алаш рухын асқақтатып жүрген Ақанұлы бауырымызға ақ жол тілейік.

     “Қамшы” сілтейді

толығырақ

     ХХ ғасыр – бүкіл дүние жүзіндегі отаршылдыққа күйрете соққы беріліп, бір кездегі азулы империялардың ыдырап, езілген халықтардың ұлт-азаттық жолындағы күрестері нәтижеге жетіп, жаңадан ондаған, жүздеген тәуелсіз мемлекеттер пайда болып, әлемнің саяси картасы айтарлықтай өзгергені арқылы адамзат тарихында елеулі орын алды. Бұл үрдіс қазақ халқын да айналып өткен жоқ. Соның бірегейі 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің нәтижесінде 1917-1920 жылдары қазақ даласында 2 жыл 3 ай өмір сүрген Алашорда өкіметі дүниеге келді. Өз үкіметі, баспасөзі, әскері болды. Алайда, Алаш көсемдері күші тең емес жағдайда Кеңес үкіметінің басшыларымен ұлттардың өзін-өзі басқару туралы және орталықтың өз құрамындағы ұлттық мемлекеттік құрылымдардың ішкі істеріне араласпау туралы уәделерін алып, большевиктік Ресейдің құрамына ерікті түрде кіруге келісімге қол қойды. Бірақ Кеңес басшылары өз уәделерін орындаған жоқ. Бұрынғы Алаш көсемдерін, Алашордаға қатысы бар дегендерді аяусыз қудалап атып-асты, олардың отбасыларын да аямады. Осыдан қауіптенген зиялы азаматтар, шекараға жақын тұрған аймақтағы бай-бағландар, Алаш әскерінің кешегі сарбаздары Қытай асып Шығыс Түркістанды паналады. Олардың аса көрнектілері: Райымжан Марсеков, Ыбырайым Жайнақов, Иса Тергеусізұлы, Зият Шәкәрімұлы, Ғазез Қалменов, Төлеуғазы Абылайханов, Мырзахмет Оразалин, Молдағали Бектұрұлы еді.

    Алаш арыстары Шығыс Түркістанға барған соң жатпай-тұрмай мектеп-мед­­­­ресе ашып ұлт-азаттық жолында үгіт-насихат жүргізді. Бұлардың ісін жергі­лікті көзі ашық тұлғалар: Ақыт Үлім­жіұлы, Шәріпхан Көгедайұлы, Әбу Құдыш­ұлы, Нұртаза Шалғымбаев, Таңжа­рық Жолдыұлы, Мақсұт Сасанұлы, Баймол­да Қареке, Шарғын Алғазыұлы, Жабық­бай Бұлғыншыұлы және тағы басқа Кеңес үкіметі қуғынынан Қытайға ауыл-ай­ма­ғымен ауып барған азаматтар қызу қол­дап, ұлтты азат етудің қимылына кірісті.

    Міне, осындай іштей де, сырттай да әбден пісіп-жетілген саяси әлеуметтік жағдай Шығыс Түркістандағы жергілікті халықтарды қолына қару алып ұлт-азат­тығы үшін атқа қонуға мәжбүр етті. Әсіресе, қазақтар шоғырланып, қоныс­танған Алтай, Тарбағатай, Іле өңірлерінің түкпір-түкпірінде халық жаппай атқа қонды. Көтеріліске Алтайда Оспан батыр, Тарбағатай өлкесінің Манас-Сауан жерінде Қалибек әкім, Іле аймағында Әкпар, Сейіт батырлар басшылық етті. Осы көтерілістердің нәтижесінде ХХ ғасырдың бел ортасында бес жылдай (1944-1949ж.ж) өмір сүрген әйгілі Шығыс Түркістан Республикасы өмірге келді. Міне, бұл оқиға қазақ халқының ХХ ғасырда тәуелсіздікке қол созған екінші ірі талпынысы еді. Сол күндердің тірі куәгері, бүгінде Шығыс Қазақстан облысының Қабанбай ауылында тұрып жатқан Шығыс Түркістан халық армиясының ең соңғы сарбазы жасы 83-ке келген Құмғанбаев Мұқаметқан Дайырханұлы ақсақалмен кездесіп, ол кісіден сол отты күндердің хикаяларын айтып беруді сұрап едім. Жасы ұлғайса да ағамыз әлі тың, жүріс-тұрысы қунақ, жады таңғаларлықтай екен.

     – Мен 1931 жылы 25 маусымда Шың­жаңның Шағантоғай ауданы Үскі елді мекенінде Манағаш – Сартөбе жайлауында дүниеге келіппін, – деп бастады әңгімесін қария. 1940 жылы 9 жасымда Үскідегі бастауыш мектепке бардым, мұғаліміміз кезінде алаш зиялысы болған Әбенов Мұқатай деген өте білімді кісі еді. Кейіннен Қазақстанға келіп көп жасап, бертінде қайтыс болды. Мұқатайдан төрт жыл оқып бастауыш мектепті 1944 жылы аса үздік бітірдім, әсіресе математика, тарих, әдебиет, табиғаттану сабақтарынан оқушылардың алды болдым. Әрі қарай оқуға мүмкіндік болмай 1948 жылға дейін төрт жыл әкемнің қойын бақтым. Сол жылы қыркүйек айында ағам Ахметханның орынына Шығыс Түркістан Республикасының халық армиясына қатардағы сарбаз ретінде қызметке алындым.

    Осы араға келгенде мен: «Аға, осы арадан тарихи шегініс жасап, Шығыс Түркістан Республикасы мен оның армиясы туралы кеңінен баяндап берсеңіз?» – деп сұрадым.

     – Жарайды, қарағым, – деді әңгіме иесі. – Шыңжаң өлкесінің Кеңес империясы үшін үлкен стратегиялық маңызы болды. Атап айтқанда, мұнда 2000 км ортақ шекара мен аймақтың астанасы Үрімжінің КСРО-ға өте жақындығы ерекше есепке алынды. Сондықтан Шыңжаң өлкесіндегі тұрақтылық КСРО-ға ауадай қажет еді. Өзінің ішкі-сыртқы саясатында панисламизм мен пантюркизмге өлердей қас Совет Одағы аймақтағы мұсылман халықтарының ұлт-азаттық жолындағы күресін басып-жаншуда өлкедегі қытай өкіметіне жан аямай көмектесіп отырды.

    Себебі, дінге қарсы Кеңес өкіметіне Қытаймен ортада пайда болатын мұсылман мемлекетінің еш қажеттігі жоқ еді. ХХ ғасырдың 20-шы жылдарында Шыңжаң халқының 60 пайызы ұйғыр, 7,7 пайызы қазақ болды, мұның сыртында өлкені 60 мың қырғыз, 20 мың тәжік, 15 мың өзбек, 2 мың татар сияқты мұсылман халықтары мекендеді. Қытайлар өлке халқының тек 12 пайызын құрады, мұсылман емес халықтардан 8,7 пайызы моңғолдар және 30 мың орыс болды.

     Кеңес өкіметі бас кезінде әлсіз бол­ғандықтан халықаралық жанжалдан қорқып Шыңжаңды тікелей аннексиялай алмады, бір жағынан өлкеде Жапония мен Ұлыбританияның тікелей мүдделері болды. Кеңес Одағының Шыңжаң өкіметіне ең бірінші берген көмегі өлкеге қашып паналаған ақ гвардияшылардың Дутов, Анненков, Бакич, Остроухов, Шишкин, Новиков сияқты басшыларына қысымы еді. Себебі, олардағы 50 мың солдат, офицерлер Бакичтің қол астына бірігіп, Қытай үкіметіне бағынбай, жергілікті әскерлердің қаруларын тартып ала бастады. Осыған байланысты Шыңжаңның әміршісі Кеңес өкіметінен көмек сұрады. Түркістан майданы мен Шыңжаң өкіметінің арасындағы 1921 жылғы келісім бойынша қызыл армия бөлімдері Шыңжаңға кіріп, 1921 жылы мамыр-маусым айлары мен қыркүйекте Бакичтің армиясын тас-талқан етті. Моңғолияға қашқан Бакич тұтқынға алынып, 1922 жылы мамырда Кеңес әскери трибуналының үкімімен атылды.

    Екінші рет Кеңес Одағының Шыңжаң­дағы қытай билігін сақтап қалуы 1931-1934 жылдары өлкедегі мұсылман халық­тарының көтерілісін қанға бояп басуға көмектескені еді. 1931 жылы сәуірде Құмыл мен Тұрфанда және қазақтар мекен­деген Баркөлде Қытай билігіне қарсы панис­ламдық және пантюркистік ұрандарды көтерген ұйғыр, дүңген, қазақ, моңғол және тағы басқа халықтардың көтерілісі бұрқ етті. Оларға көршілес Ганьсу өлкесінен генерал Ма Чжунин бастаған дүнген әскерлері көмекке келді, көтеріліс күш алып алдымен Үрімжіге, онан соң Шиху, Манас, Дөрбілжін, Шәуешекке де жетті. Бұнымен қатар 1933 жылы Қашғарияда ұйғырлар көтеріліп, Шығыс Түркістан Ислам Республикасын жариялады. Шыңжаң өлкесінің жергілікті үкіметі тағы да КСРО-дан көмек сұрады. Кеңес үкіметі көтерілісшілерді басуға белсенді көмектесті. Алдымен Тұрфан ауданында Қытай генералы Шен Шицай бастаған әскерге Жапониямен соғыста Маньчжуриядан шегініп, Кеңес территориясына өткен генерал Ма Дудың бірнеше мың әскерін Моңғолия территориясы арқылы өткізіп, көмекке жіберді. 1933 жылы қарашада Үрімжіден Шәуешекке дейінгі көтерілісшілерді басу үшін Кеңес үкіметі ақ гвардияшылардың атын жамылып бүркенген қызыл генерал Волощиннің Алтай және Тарбағатай атты екі бригадасын жіберді. Сонымен қатар, Шыңжаң өкіметі жағында соғысып жүрген ақ гвардияшыларға да қаржылай көмек беріп отырды. Бұл жөнінде СОКП орталық комитетінің К.Е.Ворошилов бастаған Саяси Бюро комиссиясын 1933 жылы «Шыңжаңдағы іс әрекет директивасын» қабылдады. Осы құжатта дүнген генералы Ма Чжуин бастаған әскер қосындарын жою, өлкедегі қытай өкіметін сақтап қалу шаралары бекітілді. Шыңжаңға кірген Кеңес әскері мен өлкедегі ақ гвардияшылардың қалдықтарына Кеңес мемлекеті саяси басқармасы шекаралық күзетінің бастығы М.П.Фриновский, кейіннен оны алмастырған И.К.Кручинкин басшылық етті. Сөйтіп, Қытай Шыңжаңдағы билігін әупіріммен сақтап қалды.

Шыгыс Туркистан-2 басмачи
     1937 жылы қытай-жапон соғысы басталғаннан кейін Қытайды кеңес қару-жарағымен қамтамасыз ететін бірден-бір қауіпсіз маршрут Шыңжаң өлкесі арқылы өтті. Осы мақсатпен сол жылы Қытай жұмысшылары ұзындығы 2925 шақырым болатын Сарыөзек – Үрімжі – Ланьчжоу тас жолын салуды бастады. Бұл жолдың 1530 шақырымы өлке аумағымен өтті. Тас жол Кеңес өкіметінің тарапынан мұқият қорғалды. Бұл үшін қарамағында750 автомашинасы бар ерекше әскери бөлім құрылды. Оның құрамында танкистер, артиллеристер, автобатальон, саперлар, байланысшылар, шаруашылық және дәрігерлік бөлімдер болды.

     Өлкенің басшысы Шен Шицай Кеңес өкіметімен өте күрделі екіжүзді саясат жүргізді. Сталинге жағу үшін ол: «Шың­­­жаңда өлке өкіметін құлату үшін басшысы Үрімжідегі КСРО-ның бас консулы Апресов болып табылатын троцкийшілер ұйымын әшкереледім», – деді. Апресов КСРО-ға шақыртылып алынып атылды. Ал Шыңжаң бойынша басым бөлігі өлкенің көрнекті өкілдері болып табылатын бейкүнә 400 адам өлтірілді. 60 мың адам түрмелерге тоғытылды. Сөйтіп, Шен Шицай бір оқпен екі қоян атты. Ол Ста­линге: «Троцкийшілердің ұясын талқан­­­дадым», – десе, өз тарапынан: «Осы қауіпті болады-ау, келешекте ұлтты бастайтын осылар-ау», – деп қауіптеніп небір қасқа-жайсаң оқыған, білімді ұлт көсемдері мен ұлт зиялыларының көзін жойып тынды.

    Әккі Шен Шицай 1941 жылы Германия КСРО-ға соғыс бастағаннан кейін Кеңес үкіметінен теріс айналды. Қытайдың орталық өкіметіне бағынбай, одан бөлек саясат жүргізіп, оның директиваларын орындамаған ол 1942 жылы неміс әскерлері Кеңес жеріне дендеп еніп, Сталинград іргесіндегі Волгаға жеткенде генералиссимус Чан Кайшимен келісімге келді. Шен Шицаймен келісуге 1942 жылы тамызда Үрімжіге Чан Кайшидің әйелі Сун Мейлин ұшып келді. Осыдан соң Шен Шицай Кеңес өкіметімен барлық байланысты үзді, кеңес консулдықтарын, сауда ұйымдарын жапты. Осыдан соң халықты аштық, қайыршылық, адам мен мал аурулары жайлады. Бұл жөнінде сол кезде Қазақ КСР-інің Зай­­­сан ауданына босып келген Қытайдағы Жеменей уезі­нің қазақтарын оқшаулап ұстап, оларға көмек көрсет­кен Қазақстан КП Орталық Комитетінің жауап­­­ты ұйымдастырушысы А.Қарағұлов былайша еске алады:

     – Кедейшіліктің асқынғандығы сон­шалық, көптеген адамдар мал терілерінен ғана киім тігіп киінген. Тіпті, фашистік Германиямен соғысып жатқан КСРО-да мұндай кедейшілік жоқ еді. Адамдардың барлығы дерлік қышыма және тағы басқа тері ауруларына ұшыраған. Халықтың барлығын бит басып кеткен.

   Міне, осындай экономикалық ауыр жағ­дайға шыдамаған Алтай аймағының қазақтары 1942 жылы көктемде көтеріліс­­­ке шықты. 1943 жылға қарай онда бес партизан отряды құрылып, оған түрмеден қашып келген генерал Дәлелхан Сүгірбаев басшылық етті. Шен Шицай Шыңжаң халқына аса ауыр салықтар салды. Салық мөлшері 1944 жылы 1937 жылмен салыс­тыр­ғанда 7-8 есеге өсті. Халықтың ашу-ыза­сына тиіп, шегінен шығарған нәрсе қазақ­тардан армияның қажеттілігіне деп 10 мың таңдаулы атты күшпен жинауға әскер бөлімдерін жібе­руі болды. Алтай аймағы соғысып жатқан­дықтан бұл ауыртпалық Іле мен Тарбаға­тайдың қазақтарына зіл батпан болып түсті, жылқы бермеген үйге екі аттың құнындай ақшалай айып салынды. Бұл осы өңірдегі қазақтардың қатты наразы­лығын тудырып, арты көтеріліске ұласты.

    – Осыған байланысты, – деді Мұқаң, – КСРО Шығыс Түркістан Республикасы мен оның армиясын құруға кірісті. Өйт­кені, бұл өңірде, яғни шекарада оған жат пиғылды құрылымдардың болуы Кеңес Одағына өте тиімсіз еді. Егер де екінші дүниежүзілік соғыста Жапония жеңіліп, Америкамен одақтас капиталистік Қытай күш алса Кеңес Одағы аса қауіпті жаумен бетпе-бет келуі ықтимал-тын. Сондықтан Шен Шицайдың сатқындығынан кейін КСРО өлкедегі ұлт-азаттық көтерілісті пайдаланып, Шыңжаңда Кеңес Одағына тәуелді мемлекет құрып, Америка мен Қытай экспансиясын бұл өлкеге кіргізбеуді көздеді. Осы мақсатпен 1943 жылы ВКП(Б) орталық комитеті Саяси Бюросының мамыр айындағы отырысында Шыңжаң туралы айрықша мәселе қаралды. Соның нәтижесінде Шыңжаң өлкесінде жергілікті ұлт өкілдерінен және олардың КСРО-дағы қандастарынан құрылған: «Ұлттық өрлеу топтары» құрылатын болып шешілді. Қазақстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Шыңжаңның жергілікті халқымен жұмыс істейтін командирлер мен насихатшылар дайындайтын бірнеше мектеп ашылды. Бұдан соң Шыңжаңның КСРО-мен шектескен аймақтарында 1944 жылдың басында-ақ «Ұлттық өрлеу топтары» таратқан үнқағаздар қаптап кетті. 1944 жылы қыркүйекте Іле өлкесінің Нылқы уезінде қазақ Ақпар Есбосынұлы, ұйғыр Ғани Меметбакиев, татар Фатих және қалмақ Фуча бастаған халық көтерілісі бас­талды. Сол жылдың кү­зінде көтерілісшілер уез орталығы Нылқыны бас­ып алды. Іле өлкесінің Құлжадағы қытай гарнизо­нының бастығы қалада ешқандай толқу жоқ екеніне кәміл сеніп, көп әскерін Нылқыдағы көтерілісті басуға жіберді. Құлжадағы жасырын революция комитеті Нылқыдағы көтерілісшілерге жасырын хабар жіберіп, жазалаушылармен ұрысқа кіріспеуге қаланы тастап шығып, жасырын жолмен Құлжаға келіп, сондағы қытай гарнизоны­­­ның қалдықтарын жоюға тапсырма берді. Көтерілісшілер Құлжаға үш бағыт: Акпар бастаған қазақтар бірінші, Ғани бастаған ұйғыр­лар екінші және Иван Шутов бастаған орыс­тар үшінші бағытпен шабуыл жасады. Сөйтіп, 7 қа­рашада Құлжаның өзінің ішінде көтері­ліс бас­талды. Төрт күннен соң көтерілісшілер орталы­ғы Құлжа қаласы деп белгілеп, тәуелсіз Шығыс Түркістан Республикасының дүниеге келгенін жариялады. Үкімет басшылығына Іле аймағының жоғарғы дін басшысы Әлихан Төре Шәкірходжаев тағайындалды. Оның құрамына ұйғырлар: Ахметжан Қасыми, Әкімбек Қожа, Рақымжан Сабырқожаев, татарлар: Мұсабаев, Нәбиев, қазақтар: Орақхан, Әбілқайыр, орыс­тар: И.Г.Полинов, Ф.И.Лескин және қалмақ Фуча кірді. Іле өлкесіндегі көтерілістің нақты басшысы Ахметжан Қасыми еді. Жаңа өкімет өзінің демократиялық бағытта екенін мәлімдеп, Шыңжаңдағы барлық ұлттар мен ұлыстардың тең құқықтығын, барлық діндерді қолдайтынын, барлық мемлекеттермен достық қарым-қатынас орнататынын мәлімдеді.

    Үкімет жеке қаулы қабылдап, онда Шыңжаңды мекендейтін барлық ұлт өкілдерінен жасақталған тұрақты армия құрылатынын хабарлады. 1945 жылы наурызда бүкіл Іле өлкесі гоминдандықтардан тазартылып, көтеріліс Шыңжаңның басқа аймақтарында да бел алды. Сол жылы Қалибек әкім бастаған көтерілісшілер Қызылөзен стратегиялық бекінісін басып алып, гоминдандықтардың жолын кесіп тас­тады. Боротола – Сайрамкөлде көтерілісшілерге жергілікті қазақтар мен қалмақтар қолдау көрсетті. Үкімет қаулысы бойынша ерікті көтерілісшілер есебінен Ахметжан Қасымидың басшылығымен тұрақты армия жасақталып, ол туралы 1945 жылы көктемде ресми мәлімдеме жасалды. Армияда қытайлардан басқа Шыңжаңды мекендеген барлық ұлт өкілдері қызмет ете алатын болды. Әскердің көпшілік бөлігін: ұйғыр, қазақ орыстар құрады. Сонымен қатар, Шығыс Түркістан Республикасы армия­сы құрамына дүнген, моңғол атты дивизиондарымен бірге сібе атты полкі де кірді. Армия құрамында атты-жаяулы 8 полк пен 6 дивизион болды. Жаудан азат етілген аймақтар мен уездердегі партизандар есебінен армия құрамы қосымша полктармен үздіксіз толықтырылып отырды. Шығыс Түркістан Республикасы жеңістерін баянды ету мақсатында Мұзарт асуында Қашқар жақтан төнген қауіпті қырғыз халқының өкілі генерал Ысқақбек Муниновтың дивизиясы қорғап тұрды. Іле аймағындағы генерал И.Г.Полиновтың басқаруындағы дивизия негізгі алғы шепті қорғады. 1945 жылы мамырда полковник Ф.И.Лескин басқарған атты әскер полкі Боротола арқылы Тарбағатай аймағын азат етуге Шәуешек пен Дөрбілжін аудандарындағы партизандарға қосылуға аттанды. Шәуешек азат етілген соң ондағы жергілікті қазақтардан толыққанды атты әскер бригадасы мен жеке атқыштар батальоны құрылып, Шиху аймағында шайқасып жатқан генерал И.Г.Полиновқа көмекке жіберілді. Тарбағатайды азат еткен Ф.И.Лескиннің атты әскер бригадасы 1945 жылы шілдеде Алтай аймағына бет алып, Қобықтағы гоминданның аса ірі әскери гарнизонын талқандап, қара Ертістің оң жағалауына өтті де қыркүйектің басында Сарысүмбеге беттеді. Осы уақытта қалаларға бекінген гоминдань гарнизондарын әлсірету үшін Дәлелхан Сүгірбаевтың партизандары олардың Үрімжімен арадағы байланысын үзіп, жабдықтау жолдарын кесіп тастады.

    1945 жылы қыркүйектің ортасында Еренқабырғадан басталып Іле аймағын, Боротола-Сайрамкөлді, Тарбағатай, Алтай аймағы мен Манас өзенін бойлаған майдан шебі қалыптасты. Шыңжаңдағы жағдай бақылаудан шығып кеткенін көрген генералиссимус Чан Кайши 1945 жылы қыркүйекте радиодан сөйлеп «Үш аймақ өкіметінің» жергілікті автономия құқығын мойындап Шығыс Түркістан Республикасы басшыларын Шыңжаңда біріккен Үкімет құруға келіссөздер жүргізуге Үрімжіге шақырды. Шығыс Түркістан Республикасының 12 мыңдық армиясына гоминданның 100 мыңдық қосындары қарсы тұрғанын ескеріп, 1945 жылы қазанда Үкімет делегациясы Үрімжіге келді. Қытай жағынан келіссөзді Чан Кайши Шыңжаңның бастығы етіп тағайындаған генерал Чжаң Чжичжун Шығыс Түркістан Республикасы жағынан Ахметжан Қасыми басқарды. 3 айға созылған келіссөздерден кейін 1946 жылы қаңтарда «11 тараулы келісім» жасалып, біріккен Үкімет құрамы белгіленіп, оған 15 адам жергілікті ұлттардан, 10 адам гоминдань басшылығынан тағайындалды. Тілдер теңдігі, сөз, баспасөз, жиын, ұйым құру бостандықтары жарияланып, ішкі, сыртқы саудалардың еркіндігі бекітілді. Шығыс Түркістан Республикасы өзінің қарулы күштерін сақтап қалды. 1946 жылы маусымда «11 тараулы келісімді» Чан Кайши бекітті. Шығыс Түркістан Республикасы жағынан біріккен Үкімет құрамына Ахметжан Қасыми, Әбдікәрім Аббасов, Дәлелхан Сүгірбаев және тағы басқалары кірді.

     1948 жылы Қытайдағы азамат соғысы аяқталу шегіне таяп, гоминдань барлық майданда жеңілістен соң жеңіліске ұшырады. Сөйтіп, Чан Кайшидің Шығыс Түркістан Республикасына қарауға мұршасы болмады. Ал бейбіт жолға түскен «үш аймақ үкіметі» экономикасының дамығаны соншалық, ондағы бағалар Шыңжаңның басқа аймақтарынан 5-12 есе төмен болды. 1949 жылы жазда Қытайдағы гоминданьдықтар түпкілікті талқандалды. Коммунистік Қытай Халық Республикасын жариялау үшін күзде Саяси Консультациялық Кеңес шақырылу ұйғарылды. Мао Цзедун «үш аймақ төңкерісін» қытай төңкерісінің құрамдас бөлігі деп жариялап, Шығыс Түркістан Республикасы делегаттарын Пекинге шақырды. 1949 жылы тамызда Пекинге қарай ұшып шыққан бортында Шығыс Түркістан Республикасының 17 Үкімет мүшесі бар ұшақ Гоби шөлінің үстінде құлап, бәрі мерт болды. Содан соң Қытай астанасына Сайфуддин Азиз бастаған жаңа делегация барып ШТР-дың ҚХР-ға қосылуына келісті. 1949 жылы 1 қазанда Пекинде Тяньанмынь алаңында ҚХР-дың құрылғаны жарияланды да 20 күннен соң Қытай ұлт-азаттық армиясының бөлімдері Үрімжіге кірді. Шығыс Түркістан Республикасының қарулы күштері 1950 жылы қаңтарда Ф.И.Лескиннің басқаруымен ҚХР әскері құрамына 5-ші корпус ретінде қосылды. Осылайша Қытай қазақтарының тәуелсіздік жолындағы күресі нәтижесіз аяқталды.

     – Ал аға, енді өзіңіз жайлы айтсаңыз, – дедім мен осы араға келгенде қарияға.       – Әскери өмірбаяныңыз қалай басталып, жалғасты және қалай аяқталды?

    – Сол жоғарыда айтқан 1948 жылы қазан айында бізді, 200 жігітті Майтаудағы бұрынғы гоминдань әскерлерінен қалған казармаларға орналас­тырып, № 2 Қобық атты полкінің құрамына алды, – деді ағамыз сәл ойланып барып. – Орталықта 2 ай үйретіп, жігіттерді полк бөлімдеріне таратты. Мені кезінде жаудан қолға түскен 82 мм. миномет ротасына жіберді. 1 миномет расчетында 3 әскер болды: біреуі атқыш, біреуі ствол көтеріп көздегіш, біреуі оқ тасушы. Оқ тасушының аты есімде жоқ, ал Қауызбай деген жігіт көздегіш болды. Рота командирі, руы албан, капитан Бектемісов Тайшыман деген азамат еді. 1955 жылы Қазақстанға өтіп, Алматы түрмесінің сая­си істер жөніндегі орынбасары болды. Полкіміздің командирі үнемі сәнді таяқ ұстап жүретін подполковник Мәметхан деген өзбек, комиссарымыз кейіннен белгілі этнограф ғалым, 90 жастан асып қайтыс болған подполковник Жағда Бабалықов болатын. Осында небір ерекше азаматтармен қызметтес болдым. Соның бірі – қазіргі ардақты азамат Мұхтар Құл-Мұхаммедтің туған нағашысы, ат фельдшері болған руы тарақты марқұм Ноғаев Зәкәрия еді. Сегіз қырлы, бір сырлы, өзі әнші, домбырашы өнерпаз жігіт болды. Маған көп аттың ішінен мініске өте жарамды бір жылқы таңдап берді. Зәкәрияның өзі армияда 1946 жылдан бастап қызметте екен. Содан 1949 жылдың қазан айының басында полкіміз Манас өзенінің бойына барып орналасты. Сол жерде Шығыс Түркістан Республикасының ҚХР-ға қосылғанын естідік. Осыдан соң полкта өзгерістер болып, желтоқсан айында мен қызмет еткен ротаны командирі КСРО-дан келген Мағруф деген татар жігіті Шихуды азат еткен Пышанлық атқыштар полкіне қосты. Одан кейін 1950 жылы 150 сарбазды ішінде 32 қазақ бар командиріміз Әнкежанов Ахметбайдың жетекшілігімен Оспан батырдың шегінген жолын кесуге Тұрфанға апарды. 1951 жылы Оспан тұтқынға түсіп, Үрімжіде атылған соң, біздің әскери бөлімді Ганьсу-Цинхай өлкесіндегі Еренқабырға тауына жіберді. Айдалада ашығып, дәрігер жоқ, ауырып, әрең дегенде 1952 жылы қыста қайтадан Тұрфанға келдік. 1952 жылы нау­рызда біздің әскери бөлімді Іле аймағына жіберіп, сол жерде қара жұмысқа жегілдік: канал қаздық, күріш ектік. 1953 жылы қазан айында бөлімшемізді қайта жасақтап Құлжа мен Қорғас бағытына орналастырды. Мен денсаулығыма байланысты 1953 жылы әскерден босап, Бүргентекшедегі әкемнің үйіне оралдым.

    Жазуым әдемі, көркем болғандықтан 1954 жылдан 1959 жылға дейін Шәуе­шектегі Кеңес консулдығының Шаған­тоғайдағы бөлімшесінде қызметкер болдым. 1959 жылы Қазақстанға қай­тып, атамекеніміз Қабанбай ауылына орналасып, 1991 жылға дейін ұжымшар, кеңшарларда бригадир, есепші, технолог және тағы басқа жұмыс­­­тарды атқарып зейнеткерлікке шықтым, – деп Мұ­­­қаметқан ақасақал әңгімесін тәмамдады.

     Мұқаметкәрім ОМАРҒАЛИЕВ, зейнеткер, еңбек ардагері. Шығыс Қазақстан облысы.

      Суретте: Мұқаметқан Дайыр­ханұлы. 1948 жыл. 

      http://egemen.kz/?p=43066

толығырақ

      «Қазақ үшін сайтанмен сөйлесуге бармын» деген Оспан батырдың өмірі аңыз бен ақиқатқа толы. Біз үшін беймәлім жайттар да жетерлік. 1899 жылы Алтай аймағында дүниеге келген батыр туралы Хасан Оралтайдың кітабы сөйлесін.  

      Негізінен алғанда, оспан Батыр ұзақ сапарға шықпайтын. Ол тек 1948 жылы жазда ғана Үрімжіге келіп қайтқан-ды. Басқалары оған барып амандасаиын.Ол Шығыс қазақтарының ең құрметті тұлғасы еді. Одан бірнеше жыл бұрын Алтайда «Ақ киізге отырғызылып хан көтерілген-ді». Ол Алтайдың губернаторлығына және өлкелік үкімет мүшелігіне /министрлігіне/ сайланса да, Бұрхан Шахидидің сөзімен айтқанда, «пысқырып қарамаған-ды». Бәрінен маңыздысы ол сонау 1939 жылдың аяғынан бері елінің тәуелсіздігі үшін қытайға да, орысқа да қарсы күресіп келген Шығыс Түркістан көлемінде теңдессіз тұлға болатын. Әне сол үшін де Оспан Батырды тек қазақтар ғана емес, шет елдіктер де жоғары бағалайтын. Мәселен, Үрімжідегі АҚШ-тың консулының өзі кезінде Ошың батырға барып амандасқан-ды. Prof. Dr. Barnett сынды американдық ғалымдар да 1948 жылы ол кісінің үйіне барып әңгіме өткізген болатын. Сол кездегі Шыңжаңдағы (Шығыс Түркістандағы) қытай қарулы күштерінің бас қолбасшысы Генерал Сұн Ши Лан және қытайдың Үрімжідегі өзге жоғары дәрежелі басшылары сондай-ақ Үрімжідегі қазақ зиялыларының бәрі дерлік Осапн Батырға барып амандасқан-ды. Сонымен қатар қытай үкіметінің Үрімжідегі ең жоғарғы дәрежелі басшылары Оспан Батырды Үрімжіге келіп, қонақ болып қайтуға талай рет шақырған да болатын. Сол үшін Оспан Батыр 1948 жылы жазда жүздеген жауынгерін және кеңесшілерін ертіп Үрімжіге барды. Үкіметтің ресми қонағы болып барды. Қытай басшылары Оспан Батырдың Үрімжіде үлкен салтанатпен қарсы алынуы үшін жарлық түсірді. Ол кезде Шыңжаңның (Шығыс Түркістанның) жалпы губернаторы ұйғыр Мәсғұт Сабри, оның хатшысы (орынбасары іспетті) тағы ұйғыр, Иса Юсуп Алптекін-ді. Үрімжіде Оспан Батырды үлкен салтанатты қошаметпен қарсы алу ісін басқаратын топтың ішінде сол Иса Юсуп Алптекін де болды. Шыңжаң үкіметі мен қарулы күштің басшылары Оспан Батырды үлкен құрметпен қарсы алып, зор қошаметпен шығарып салды. Өйткені Оспан Батыр үкіметтің қонағы болатын. Ал Үрімжідегі Оспан Батырдың өз туыстары яғни қазақтар батырдың Үрімжіде үкімет жағынан үлкен қошаметпен қарсы алынуына сүйсіне қараумен ғана болды. Жоғарыда да түрлі орайына байланысты бірнеше рет ескертілгеніндей, Шығыс Түркістандағы барлық қазақ атаулы Керей немесе Найман болуынан тәуелсіз Оспан батырды пір тұтып ерекше құрметтейтін-ді. Соның көптеген куәләрінің бірі ретінде 1946 жвлдвң 26 қыркүйегі күні Найман Әбдікәрім Ынтықбайұлы жағынан жазылған, кейін Үрімжіде шығатын «Алтай» журналында басылған «Сәлемде!» деген тақырыпты өлең-толғауды еске алуға болады. Ол толғауында Әбдікәрім Ынтықбайұлы:
     «Не оған, не бұларға сатылды ма?!...» деу арқылы, Оспан Батырдың орысқа да, қытайға да сатылмағандығына баса көрсеткен. Онда былай делінген:

СӘЛЕМДЕ!

Сәлемде алтын Алтай асқар белге, 
Ондағы айбынды Абақ қалың елге.
Басынан Хантәңірдің қарауылдап,
Біз-дағы тілеулеспіз Ошаң ерге.
Тартылып тау мен дала қысылғанда,
Қысымын тіккен жау мұсылманға.
Кім шықты соған қарсы, Ошаң шықты,
Еңкейіп елдің бәрі ұсынғанда.
Алтайдың сен бекіндің құздарына,
Құздардың сен түнедің мұздарына.
Жастанып қыс қыстауда темір қазық,
Шыдадың қыс суықтың ызғарына.
Көріп ек алып пенен жақынды да,
Атақшыл абыройшыл батырды да.
Шынайы ел қорғаны ер Ошаң ғой,
Не оған, не бұларға сатылды ма?!...
Құдайым пана берсін сол ниетіне,
Кез қылмай қарақшылар жендетіне.
Қормалым, ардагерім, асқар белім,
Ұстаған панам сенсің ел шетіне.


Қазақ полкінің таратылуы

        Үрімжідегі қытай қарулы күштерінің бас қолбасшысы генерал Сұң Шы Лан ішкі Қытайға шақырылып, орнына Тао Зұң Сылың деген басқа бір қытай генералы келді. Оның ізашарындай жігерлі антикоммунист еместігі байқалды. 1949 жылдың басынан ол ішкі Қытайдағы коммунистерге және Мәскеудің қуыршағы Үш Аймақ жаққа жағымпазданған саясат жүргізді. Сол бағытына орай ол 1948 жылы құрылған 8 қазақ полкін таратты. Ол полктың 2 эскадроны (кілең Қызылөзен мен Ұлужан қазақтарынан құралған әскерлер) қаруларын қытайға тапсырмады. Олар қаруларын өз қолбасылары Зәкәрия Әшеұлына апарып берді.
      8 полктың таратылуы Шыңжаңда коммунистік әкімшіліктің орнайтындығының тағы бір нақтылы белгісі саналды.


Қазақ елінің шетінен шығып Қарашәрі жаққа көшуіміз

     Әкем Оспан Батырға барып кездесіп, қайтар жолында Үрімжіге соғып түрлі келіссөздер жүргізіп оралғаннан кейін, 1949 жылдың мамыр айының аяғында біз, «Қалибектің Елі», Қаратаудан (Нансаңнан) Қарашәрі аймағына қарасты Өри деген өзенге қарай көштік. Бұл батыстағы сонау Еділ Жайықтан бері тұтасып жатқан іргелес Қазақ Елінің шетінен шығып, мүлдем жат жұрттарға қарай беттеуіміздің табалдырығы еді.
     Қалың қазақтың мекені Қаратаудан Өри өзені жаққа көшіп барып бір қонғаннан кейін, ертеңінде қап-қара қиыршық тасты бір жазыққа тап болдық. Таң сәріден кешке дейін жүріп екінді ауа Өри өзеніне барып жеттік. Бұл жақ мүлдем иен, тек анда-санда Тоқсын-Тұрпан жақтан жайлауға келген ұйғыр қойшылар кездесті. Қазақтың қойының көбінесе ақ немесе қызғылт жүнді келетіндігі белгілі. Ал бұл ұйғырлардың қойы кілең қап-қара, әлгі Өридің тасы түстес еді. Бұл ұйғырлар бұрыннан таныс саудагер ұйғырлар сияқты емес, өте момын кісілер екен.
Қаратаудан басталған көш бірер күн аялдап, екі аптада Қарашәрі аймағына қарасты Үштасырқай Алғи, Ұсты өзендерінің басындағы жайлауға барып қонды. Ілияс ауылынан басқа біздің жақын туыстар, Қожалақтың алты ұлының ауылдары, Хамза Шөмішбайұлының ауылы, Омарбай ақсақалдың ауылы, Қайнаш Мұхамметжанұлының ауылы, Омарбай ақсақалдың ауылы, Нұрсапа Зәңгінің ауылы, Шүкен ақсақалдың ауылы, Ахымет-Сәдудың ауылы, Шойынбек-Бығайдың (Мұхамметкәрім) ауылдары, Сармерген ақсақалдың ауылы, Меркіт Қыдырмолланың ауылы тағы басқалары болып, жалпы саны 700-дей кісі қалың Қазақ Елінен шығып, осы қиыр шетке келіп қонған-ды. Бірақ арттан тағы көп ел келеді және ішкі Қытайда коммунистер жеңіліске ұшырап, Шығыс Түркістанға коммунистік қауіп-қатер төнбесе, елге қайтамыз деген үміт ұшқыны да сөнбеген-ді.

       Х.Оралтай «Елімай-лап өткен өмір»

       Baq.kz

толығырақ

Шыңжаңда тұратын актер, этникалық қазақ Дәлелхан Қадыр.

    Қазақстандық көрермен мемлекеттік телеарнадан бір айдан аса уақыт тамашалаған Қытайдың «Құбылай хан» көпсериялы тарихи-көркем фильмінің көрсетілімі қарашаның 3-і күні аяқталды.

     Телехикая орта ғасырларда көшпенділердің қуатты империясын құрған Шыңғыс ханның немересі Құбылайдың өмірін суреттейді. Фильмде моңғол қолбасшысы Сухэ батырдың рөлінде ойнаған Шыңжаңда тұратын этникалық қазақ Дәлелхан Қадыр Азаттыққа сұхбат берді.

       Азаттық: – Дәлелхан мырза, өзіңізді қысқаша таныстыра кетсеңіз. Қай жерде туып-өстіңіз? Кино саласында еңбек еткеніңізге қанша жыл болды?

      Дәлелхан Қадыр: – 1958 жылы Алтай аймағында Сарысүмбе қаласында дүниеге келдім. 1971 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Шыңжаңдағы «Тянь-Шань» киностудиясына дыбыс актері (суфлер) болып жұмысқа қабылданып, бес жыл еңбек еттім. 1976 жылы Пекиндегі кино академиясына түсіп, актер мамандығы бойынша білім алдым. Оқу бітірген соң Пекинде қалмақшы болған едім. Бірақ бұрынғы жұмыс істеген жерім қоярда-қоймай шақыртып алды. Содан бері табан аудармай «Тянь-Шань» киностудиясында қызмет етіп келемін.

     Осы уақыт ішінде Қытайда түсірілген «Шай жібек жолы», «Хан империясы», «Шыңғыс хан» сериалдары мен «Сахарада атылған мылтық» фильмдерінде әртүрлі рольдерде ойнадым. «Көрікті мекен» фильмінде бас кейіпкердің ролін сомдап әрі режиссердің көмекшісі болдым. Кейін өзім де режиссер ретінде «Шынайы махаббат» деген кино түсірдім. Қытайдың мемлекеттік бірінші дәрежелі әртісі деген атағым бар. Қазір Үрімжі қаласында тұрамын. Бір ұл, бір қыздың әкесімін.

     Азаттық: – Көшпенділер туралы бірнеше тарихи-көркем фильмде ойнадыңыз. Режиссерлердің таңдауы неліктен сізге түсті?

      Дәлелхан Қадыр: – Бізде кино саласында танылған қазақ, ұйғыр, моңғол, тибеттіктер сияқты аз ұлт өкілдері саусақпен санарлықтай ғана. Үлкен тарихи фильмдерге түсуге актер таңдау, іріктеу болғанда солар бір-бірімен хабарласып айтып отырады, немесе бұрын өзің түскен фильмдер арқылы сені режиссерлердің өздері іздеп табады. Сонымен қатар, Қытайдың ішкері жағындағы, Пекиндегі бізді танитын белгілі режиссерлер сыртымыздан таныстырады.

Дәлелхан Қадыр (бергісі) Дәлелхан Қадыр (бергісі) "Шыңғыс хан" фильміндегі Меңлік рөлінде.

     Тағы бір атап өтер жайт - «Шыңғыс хан», «Құбылай хан» секілді тарихи кино кейіпкерлеріне ханзуларға қарағанда біздің келбетіміз көбірек келеді ғой. Бұған қоса ат үстінде ойнауға келгенде де асып түсіп жатамыз. Соны жақсы білетін режиссерлер актер таңдағанда осы жайттарға ерекше мән береді. «Шыңғыс хан» фильмінде Есукей өлгеннен кейін жетім қалған Темучин мен жесір қалған Оелунге ақылшы болған Меңліктің бейнесін сомдадым. «Құбылай ханда» моңғол қолбасшысы Сухэ батырды ойнадым. Бұл екі фильмде де іріктеуден бірден өттім.

       Азаттық: – «Құбылай хан» фильмі Қытайдың қай жерінде, қанша уақыт түсірілді?

      Дәлелхан Қадыр: –«Құбылай хан» фильмінің негізгі бөлігі Қытайдың оңтүстік аймағында, таулы, жынысты өлкеде түсірілді. Біз киноға түскен кезде қаңтар айы еді, бірақ күн жылы болды, жиі жаңбыр жауып тұрды, орманнан ыс иісі шығып тұрғандай сезіледі екен. Солтүстіктен барған бізге ол жақтың ауа райы жайсыз тиді, тіпті жазықтан келген аттар тауға шыға алмай қиналды. Ол жақта тарихи фильмдерді түсіруге арнап алып ғимараттар тұрғызып қойған. Ал мал шаруашылығына қатысты көріністер Қытайдың солтүстігінде – Ішкі Моңғолия аймағындағы Ордос даласында түсірілген. Фильмді түсіру 2010 жылы басталып, 2011 жылдың аяғында бітті. Осы кезге дейін бірталай елдерде, биыл Қазақстанда да көрсетілді. Бірақ өзіміз түскен «Құбылай хан» фильмі жарыққа шыққалы бізге әлі көрсетілген жоқ.

     Азаттық: – «Шынайы махаббат» фильмінің режиссерімін дедіңіз. Шығармаңыз кім жайында?

"Фың ханым" фильмінде Дәлелхан Қадыр күнби рөлін ойнаған.

     Дәлелхан Қадыр: – Өткен ғасырдың елуінші жылдары Қытайда қарапайым халықтың басына түскен бір қиын кезең болды. Сол уақытта 19 жетім баланы асырап алып, оларға шынайы аналық махаббатын көрсеткен ұлы ана туралы жыр бар. Сол жырдың негізінде түсірілген «Шынайы махаббат» фильмі – менің режиссерлік алғашқы шығармам. Онан кейін «Асылбек», «Жібек жолы» фильмдерін түсірдім.

        Азаттық: – Қазір немен айналысып жатырсыз? Болашаққа жоспарыңыз қандай?

      Дәлелхан Қадыр:  – Қытайдың Іле өңіріндегі Сайран атты үлкен көлге қатысты тылсым аңыз айтылады. Осы аңызды арқау еткен бір фильм жобасын (сценарийін – ред.) жазып аяқтадым. Оған қажетті көріністерді техниканың көмегімен жасау керек. Сонымен бірге мың жылдық тарихы бар Наурыз туралы үлкен бір жұмыстың жобасы да дайын тұр. Тек барлығына қаражат, демеуші керек. Алдағы жылы Шыңжаң ұйғыр автономиялық аймағының құрылғанына 60 жыл толады. Қазір сол жайында деректі фильм түсіріп жатырмыз.

     Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет.

http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_china_actor/26678635.html 

толығырақ

    Қазақтың қатпар-қатпар тарихына үңілетін болсаңыз адам нанғысыз оқиғалардың куәсі боласыз. Ешкім тарихты қолдан жасамайтынын ескерсек, бүгінгі әңгімемізге де сенбеске амалыңыз жоқ. Мейлі, қай ел болсын, қазақ мекен еткен даланың тарихы тұнып жатқан шежіре. Сол елді мекендердің бірі — бүгінгі «Арғы бет» аталып кеткен Қытайдағы қандастарымыз мекен етіп жатқан Алтай өңірі. Осы өңірде орақ тілді шешен де, от ауызды көсем де, жауына бас имеген батыр да, жауырыны жерге тимеген балуан да өткен. Сол балуандардың бірі — есімі елге танылған әйгілі Қайысбай балуан. Бала күнімде Қайысбай балуан туралы аздап үлкендерден естігенім болмаса, оның өмірі мен ерліктері туралы толықтай біле бермейтінмін.

     Жақында Қайысбай балуанның туған шөбересі Семсер Құсайынұлымен жолығып, балуан атасы туралы естіген-білгенімізді оқырман қауымға ұсынғанды жөн көрдік. Балуанның шөбересі бүгінде Астанада жеке кәсіпкерлікпен айналысады екен. Атасы туралы мәліметтерді жинап, зерделеп жүрген жас жігіт әңгімені әріден бастады. 
       - Қайысбай балуанды қазақ елі әлі танып үлгерген жоқ. Сондықтан, әңгімемізді атағы алты мұхиттың ар жағына тараған, исі мұсылман баласына таныс Мұстафа Өзтүріктен бастағым келеді. Мұстафаның да тегіне тереңдей үңіліп көрген ешкім жоқ шығар? Өзтүрікті білген жұрт Қайысбайды да білуі керек деп ойлаймын. Неге дейсіздер ме?

 

         Мұстафа Өзтүрік осы менің Қайысбай атамның туған қызының баласы. Үркін-қорқын заманында Қытайдағы атажұрты Алтайды тастап, қазақтардың бір бөлігі Үндістан арқылы Түркияға ауған. Солардың қатарында Мұстафа Өзтүріктің де отбасы бар еді. Өзтүріктің әкесінің шын аты — Қабен деген кісі болған. Қабен де өте мықты балуан болған. Ол түріктермен талай мәрте күресіп, қарсыластарының барлығын тізе бүктірген екен. Түріктер Қабен дегенге тілі келмей, өзіміздің түркі бауырымыз екен деп, «Өзтүрік» атап кетіпті. Міне, тектіден текті туады деген осы шығар?! Мұстафа асылдың сынығы еді-ау! Қайран ағамыз өмірден ерте озды…
     Енді әйгілі балуан атамызға қайта оралсақ. Бұл әңгімені маған балуан атамды көзімен көрген ауыл ақсақалдары айтып берді. Атам туралы ақпараттардың барлығын кезінде Қытай үкіметі біздің саясатқа қарсы шыққан ұлтшылдардың бірі деп құртып жіберіпті. Тіпті, Қайысбай балуан туралы айтуға тыйым салынған екен. Соның кесірінен көптеген мәліметтер хатқа, қағазға түспей қалған.
      Біз үш жүздің ішінде орта жүз, онын ішінде Керей, Керейдің ішінде Шақабай руынан боламыз. Бүгінде аты аңызға айналып кеткен әйгілі балуан Қайысбай Иісұлы 1866 жылы Алтай аймағының Сарғусын деген жерінде дүниеге келіп, 1960 жылы желтоқсанда Шіңгіл ауданы, Бәйшін қыстағында 94 жасында бақилық болды. Сол кездегі діни салт-дәстүр бойынша 3 жас қосып, 97 жас деп жамбасын жерге тигізген екен. Қазір сүйегі Шіңгіл ауданының Қарасеңгір деген жерінде жатыр.

 

      Атамның бойының биіктігі - 2.20 сантиметр, салмағы — 160 келіден жоғары екен. Мінезі ауыр, даусы зор, гүрілдей сөйлейді екен.

      1883 жылдың жайма шуақ жаз күндерінің бірі. Қайысбай атамыздың жас кезі. Әкесінен ерте айырылған жас бала отбасын асырау үшін сауда жасап жүріп, сауда істейтін керуен бастығымен танысыпты. Ол адамды бір қарап танитын сом денелі, сымбыс сақалды, көзінен от шашып тұрған алпыстың асқарындағы ақсақал кісі екен. Амандықтан кейін, Қайысбай келгендегі бұйымтайын айтады. Керуенбасы Қайысбайға сын көзбен қарап: «Жарайды, балам, бірлесіп жұмыс істейік. Ертең жолға шығамыз, дайындал!», — депті.
     Қайысбай үйіне келіп, екі түйесімен керуенге еріп, өзі бұрын-соңды жүріп көрмеген, бірақ, үлкендерден көп естіген Ұлы жібек жолын бойлай Моңғол жеріне сапар шегіпті. Жол бойы бұрынғы өткен қазақтың батырлары мен балуандары жайлы сыр шертіп, жол қысқартып келе жатқан керуеншілер әңгіменің қызығымен бір күндік жолды артқа тастап, бір төбешіктің үстіне қонақтап, ат-көліктерін демалтады. Ал, күштері тасып ерігіп келе жатқан жас жігіттер бір-бірімен жағаласып, күресіп жатады екен. Қайысбай болса ағаларына мысқылдай күліп, төбешікте қарап отырыпты. Мұның бала болса да тау үстінде тау болып отырған алып денесіне қызыққан Керуенбасы таңдана қарап, «адамның асылы сен боларсың, тфай-тфай, тіл-көзім тасқа» деген екен.
      Керуенбасына сом білек, бура сан, кең жауырын, аю мойынды Қайысбайдың күшін сынап көру туралы ой келеді. Жиырма жігітке түйелердің қом жібін ортаға жинатып, өзі төбешіктің үстіне барып жайғасып алған соң, «Енді күресіңдер, кім кімді жығады, жыққандарыңды мына жіптермен байлап отырыңдар» деп бұйырады. Онсыз да өздерін көрсетуге асыққан азаматтар күресті бастап кеп жібереді. Ең соңында бірін-бірі матай байлап тастаған соң, сайдың тасындай іріктелген үш жігіт қалыпты. Керуен бастығы: «Енді үшеуің бірігіп, Қайысбайды байлап салыңдар» деген әмір береді. Үшеуі де Қайысбайдан үлкен жігіттер. Өздерінше Қайысбайды баласынып, менсінбесе керек. Әлгі үш жігіттің біреуі Қайысбайға қолын соза бергені сол екен, жас балуан қолынан шап беріп, көкбардың ылағындай анадай жерге иіре лақтырып жібереді.
    Ал қалған екі жігіт Қайысбайды қаумалап ұстап алып, екі аяғынан қапсыра құшақтап көтеріп жықпақ болады. Алайда Қайысбай балуанды жықпақ түгілі, екі жігіт орнынан да қозғалта алмапты. Жас баламен жағаласа-жағаласа діңкелері әбден құрыған екеуі төбеде отырған керуен бастығына қарай беттепті. Сонда байлаудан енді босап жатқандары: «Ойбай, мынауың алып күштің иесі екен ғой. Денесі де тастай қатты екен. Қолымен ұстаған жеріңнің жаны шығып, сүйегің үгітіліп бара жатқандай болады екенсің» деп күбірлескен деседі.
      Балуандар белдесіп болған соң кешкі астарын ішеді. Ал Керуенбасы төбеде жалғыз өзі ұзақ отырыпты. Керуеншілер: «Асқа келіңіз, аға» десе де, ұзақ ойға шомған ол үнсіз отыра берген. Ақыры жігіттердің бірі Қайысбайға: «Керуенбасын сен барып ертіп кел, ол кісі бірдемені ырымдап қалды ма екен», — деп сыбырлапты. Сонда жас балуан төбеге шығып, керуен бастығына: «Ата, не уайымдап отырсыз? Айыбым болса кешіріңіз, ішіңіздегіні айтыңыз», — деп қолқа салады. Сонда ақсақал көзіндегі мөлдіреген жасын сығымдап алып: «Еее, қарағым, өткен бір оқиға есіме түсіп, соны ойлап отырмын. Менің әкем де керуенші болып еді. Өзі қарымды балуан деседі көргендер. Бір жолы Моңғол жерінде белдесіп, Моңғол балуаны жыға алмайтынын білген соң, аяғына темір табанды етік киіп күресіпті әкеммен. Күресіп жүргенде байқатпай сол темір етікпен жіліншігінен теуіп, аяғын сындырып, қастандық істеген екен. Аяғы сынған әкемді інісі ат шанамен сүйреп, Моңғолмен шекараласатын Шіңгіл өткеліне алып жеткен де, әкемнің жарасы асқынып қайтыс болған. Сол есіме түсіп кетті. Саған Алла-Тағала атаң Қали арыстанның күшін берген екен балам. Алладан сені сол сияқты арамдардың қолынан мерт болмаса екен деп уайымдап отырмын. «Батыр аңғал болады» деген емес пе», — депті.
     Сонда Қайысбай: «Ата, темір күшті болса, отқа салсаң неге балқиды? Мен темірден де күштімін. Менің күшім алып атан түйені лақша көтеруге де жетеді», деп Керуенбасының көңілін аулапты.
        Жол бойы осындай қызықтардың куәсі болып, керуеншілер Моңғол елінің Қобда деген жеріне де жетеді. Олар әкелген құнды аң терілерін күміс жамбы, шай, қант тағы басқа да қымбат бағалы жібек маталарға айырбастап, керуенге артып жатыпты. Кенет, «қақпа жабылады, тез шығыңдар» деп бұйыра сөйлеген дауысты естіген Қайысбай екі қорап шайды екі қолымен ұстап жүгіре жөнеледі. Еш қиналмастан түйенің үстіне екі қорап шайды артқанын көрген моңғолдар: «Мынауың нағыз қара күштің иесі-ау», — деп таң қалыпты (шамамен бір қорап шайдың салмағы 150 келі). Сауданың басы-қасында жүрген Моңғолдың жылпос тілмәші Моңғолдың төресі Геп амбiге жүгіріп барып: «Қазақ керуенінде тау көтерер алып күш иесі бар екен. Бітімі де бөлек, нағыз балуан. Сіздің ноқталы аюыңызға тең келер жалғыз баһадүр болса, сол қазақ болар. Осы мерекеде сол қазақпен күрестіріп көрсек қайтеді?! Егер сіз келіссеңіз, өткен-кеткен замандағы арыстардың ішіндегі нағыз жан алысып, жан беріскен айқасты осы екеуі көрсетеді», — деп төресінің назарын өзіне аударыпты.
       Бұл мезгіл Моңғол халқының ең үлкен ұлттық мейрамы — «Бадам» мерекесіне қызу дайындық жүріп жатқан кез болса керек. Бұл әңгімені естіген Моңғол билеушісі артынан керуеншілерді «Ұлы бадам» мерекесінің қадірменді қонағы болуға шақырып, кісі жібереді. Сол кезде дала заңына бағынатын моңғолдардың ұлттық «Бадам» мерекесінің құрметті қонағы болу әркімнің басына бұйыра бермейтінін Керуенбасы жақсы білсе керек. Көп ойланбастан қосыла кетеді. Осылайша, қазақ жігіттері апта соңында өтетін ұлы мерекені күтіп, Моңғол әміршісінің бұйрығымен алыстан арнайы келген қонақ ретінде сый-құрметке бөленеді. Керуеншілерді жайлауға апарып той қонақтарына қосып, өздеріне арналған сегіз қанат ақ ордаға түсіріпті. Ол жерде қырғыз, өзбек елдерінен және Тибеттен келген қадірменді меймандар да жайғасыпты.
      Сол мерекеде Геп амбi төре өзінің билігін көрсету мақсатында ұлы даланың игі жақсыларының бәрін жинаған екен. Заманында Алтайды билеп тұрған әйгілі Мәми би де өзінің әнші, күйші, батыр-балуандарымен қоса, жүйрік ат, қыран құстарын алып өз сән-салтанатын құрып, тойға келеді екен.
      Осылайша, көптен күткен той да басталады. Ақын-күйшілердің өнер көрсетуі аяқталған соң, ат ойындарына да кезек беріліпті. «Бәйге басталады, ат айдаймыз» деген хабар естіле салысымен үш жүзден астам ат аламан байгеге қосылып, ат айдаушылардың алдына түсіп, бәйге болар күншілік жерге кеткен. Ізінше «балуан-балуан» деп моңғолдар жағы аһ ұрып, айқайлап тойдың көркін келтіретін балуандарды ортаға шақырады. Әркім өз балуанын алып, ортада күрестіріп жатады. Бүкіл балуанды шақ келтірмеген Тибет балуаны моңғолдың төрт кісі төрт жағынан атқа байлап, ноқталап әкелген, аузынан ақ көбік атып, жер тарпып, айбар көрсеткен алып балуанын көргенде, күрестен бас тартып, жолын берген екен. Бұл — Моңғолдың атақты балуаны Донғара еді. Бұған масаттанған моңғолдар: «Жұрт арасынан жүрегінің түгі бар, анасынан еркек болып туылған, арыстан жүрек азамат бар ма? Жоқ болса бәйгемізді беріңдер», — деп күллі даланың игі жақсыларын күлкі етеді.
     Осы сәтте намыстанып кеткен Керуенбасы орынынан атып тұрып: «Еркек тоқты құрбандық» деген балам, жықсаң ерсің, жығылсаң езсің», — деп Қайысбайға ортаға шығуға қолқа салып, өзінің астына мінген жорға атын алдына көлденең тартқан екен.
       Мұндайда Қайысбай да қарап қалсын ба, жетелеген түйесін жігіттердің біріне беріп: «Ата, атыңыз көтере алмайды-ау мені, қораш болса да белі мықты қақпанбел ат әкеліңіз», — депті.
     Керуенбасы: «Әй балам, міну сенің ісің, апару менің ісім», — деп айқай салғанда, Қайысбай ат арқасына қарғып мініпті. Мінгені сол екен, ат жерге етбетінен түсіпті. Керуеншілер сонда барып, Қайысбайдың не үшін атқа мінбей, түйе мініп жүретінін түсінген екен. Мұны көрген Алтайлық Мәми би намыстарын жер қылған моңғолдарға ашуланып, өзінің әйгілі қара торысына мінгізіп, «Атаң Шақабайдың аруағы қолдасын, Шақабай, Жәнібек!», — деп ұрандап, ортаға алып шығады. Осы кезде ноқтасын сыпырып моңғол балуаны да ортаға атып шығыпты. Осыған дейін әлі ешкімнен беті қайтып көрмеген бала жігіт қарсыласымен алыса кетеді. Бұл екі балуанның айқасы көрермендерге бейне бір екі тау бір-бірімен соғылысып жатқандай әсер қалдырыпты.
     Моңғол балуанының денесі Қайысбайға қарағанда әлдеқайда сом болса да, күші аз екенін сезінген ноқталы мақұлық Қайысбайдың көзіне құм шашып, көзін көлегейлеп жықпақ болып әрекеттенеді. Қарсыласының бұл әрекетіне ашуланған бала жігіт Донғараның сол аяғын оң аяғымен орай асау жамбасқа алып, «Иә, аруақ, Шақабай!», — деп артына қарай көтере лақтырып, күш атасын танымайтынын көрсетіпті. Ауыр салмағымен жерге гүрс етіп жығылған монғол балуанының жамбасы сынып кеткен екен сонда.
      Моңғолдар намыстан кірерге жер таппай, жеңілген балуанын көк қарағанмен сабаған деп айтады білетіндер. Қайысбай балуанның осы жеңісі үшін моңғолдар тоғыз орам жібек мата, күміс тайтұяқ, астына екі түйе мінгізіп жолға салыпты.
      Моңғолдың төресі Геп амбы: «Арғы-бергі өткен балуандардың ең күштісі сен екенсің, енді жер бетінде сенен асар күштi адам тумас», — деп өз бағасын беріп, көзіне ыстық жас алып, жас балуан Қайысбайдың бетінен иіскеген екен.
       Осы күресінен кейін, Қайысбайдың атағы бүкіл Моңғол еліне, қазіргі қытайдың Алтай аймағы, Боғда, Еренқабырға жерлеріне жайылып, «мен, мен» деген мықтылар атын естіп, үрке қарайтын болыпты.
      Бұл балуан атамыздың ең алғашқы ірі жеңісі болып тарихқа қалған. Ал, одан кейінгі ел ішінде және шетелдерде болған күрестері туралы ақпараттар жетерлік. Мен сіздерге тек алғашқы күресін айтып отырмын. Қайысбай атамыздың көтерген тастар да жетерлік.
       Менің сізге ұсынып отырған суреттегі тас қазір Қытайдың Мори ауданның Асрқай ауылына баратын жолдың жиегінде жатыр. Суреттегі тасты құшақтап тұрған әйел адам Қайысбай атамыздың туған қызы Зария. Бұл 1981 жылы 26 маусымда Швецияның Стокгольм қаласынан туған жеріне келген кезі.
       Атамызға бұл тасты көтеруге түрткі болған Төлеубай би екен. Балуан атамызбен Төлеубай би екеуі сол маңдағы тойға барып келе жатқан жолында бидің балуан атамызға: «Артыңызға бір белгі қалдырып кетсеңіз болмай ма? Болашақ ұрпақтарың сіздің күшіңізді көріп, ұмытпай сыйлап жүрер еді», — деп қолқа салыпты. Бұл талапты атамыз қабыл алып, төмендегі ағып жатқан су жағасынан ақ сұры тасты көтеріп алып, төбешікке шығарып қойған екен. Сол жылы атамыз 37 жаста болыпты. Бұл 1903 жылы еді.
      Жалпы Қайысбай атамыз 80 жасқа келгенше күресіпті. Қартайған шағына дейін бойынан күші кетпеген екен. Бұл әңгіме Қайысбай балуанның өмірінен ойып алынған бір ғана үзік сыр. Әлі де бізге жетпеген еріліктері жетерлік. Бұл сол ерліктерінің бірі ғана. Алдағы уақытта әлі де талай ерліктерімен бөлісе жатарымыз деп, — әңгімесін түйіндеді балуанның шөбересі.

         Жазып алған Күнсұлтан ОТАРБАЙ, Baq.kz

толығырақ

      Соңғы жылдары Қытай елінде қазақ спортшыларының тебіні қатты. Шәкене тұрпат қытайлардың көптігімен шаң шығарса да, жекпе-жек спортта мән шығара алмайтынын үкіметі де түсінген сыңайлы. Соған орай қазақ балаларын қақпайламай, түрлі деңгейдегі спорт құрамаларына тартуда. Бұл қазаққа пайдалы. Ұл-қыздарымыз Қытай үшін майданға түсее де, жеңіске жетсе қазақтың аты шығады. Себбеі, қазақтың Қазақстан дейтін мемлекеті бар, қара орман халқы бар, өз баласының жетістігін айдай әлемге жар сала жаяды.

      Қытайдың Алтай аймағы танымал спортшылар көп шыққан өңір. Атағы әлемге жайылған бокс пен күрестің дарабоздары бір қауым. Өзге спорт түрлерінен де кенде емес. Әсіресе, Алтай аймағына қарасты Қаба ауданы былғары қолғап сайыпқырандарының мекені. Ауданның даңқы төске өрлеп тұрған түлектерінің бірі – Қанат Ислам екенін айтсақ та жетіп жатыр. Бұның себебі ауданда жақсы қалыптасқан бокс мектебінің бар болуында. Міне осы кектетпің тұғырын көтеріп, туын биіктетіп жүрген білікті бапкер, жырынды жаттықтырушылардың бірі және бір егейі – Мұрат Бошайұлы. Мұратты қазақ жұрты тек Қанат Исламның алғашқы бапкері ретінде ғана емес, мықты қазақ, тәжірибелі маман, өресі биік ұстаз ретінде де жақсы таниды. Әрине, Мұрат Бошайұлының өмір жолы мен спорттағы қайраткерлігі кітапқа жүк болатын дүние. Біз шағын жазбамызды оның шәкірттері қол жеткізген кезекті жеңіске арнағандықтан, әңгіме тақырыбын соған бұрайық. Жақында Азамат Әрхамұлы әріптесіміз қытайдың Халық торабында ақжолтай ақпарат жариялады. Жоғарыда айтып өткен Қаба ауданының орта мектеп оқушылары Моңғолиядан жеңіспен оралыпты. Алтай аймағы атынан барған боксшы ұландар Қазақстан, Моңғолия, Қытай, Ресей елдері қатысқан халықаралық жарыста бір күміс медаль алды. Былғары қолғап бәсекесіне 7 командадан 86 спортшы 9 салмақ бойынша жарысқа түскен. Солардың арасында Қабалық Талпын Қаукенұлы (есімі ерекше) 91 келідегі ауыр салмақ дәрежесінде екінші орынды жеңіп алып, күміс жүлде еншіледі. Иә, біз үшін қазақ баласының, әсіресе миллиард қытай ішінен топ жарып, намысы мен есесін жібермейтін оғландардың жарқырап шыққаны үлкен қуаныш. Кішкене жеңісінің өзі зор мерей. Себебі, Мұрат Бошайұлы сынды кәсіпқой жаттықтырушы осы қарқынынан таймаса әлі талай Қанаттың ізбасарларын тәрбиелеп шығары анық. Шағын ауданда жүрсе де бокс мектебін ашып, одан талантты чемпиондар түлетіп жатқан азаматтың еңбегі қадыр-құрметке шын лайық.

     Мұраттың мектебінен Қанатпен қатар Бақытбек, Төлеуқан бастаған талай атақты бокс шеберлері шықты. Олардың берісі аймақ пен облыста, арысы мемлекеттік және халықаралық додаларда дес бермей жүр. М.Бошайұлы мектеп ашқан 1992 жылдан бері оның алдынан 600-ден астам қорғасын жұдырық ұландар тәрбие көрді. Оның 300-ден астам шәкірті әр деңгейдегі командалар мен мектептерде табысты қызмет етіп жүр. Ұстазы жақсының ұстамы жақсы. Мұраттың шәкірттері тек жұдырықтасуды ғана біліп қоймайды, сонымен бірге батырға біткен бойларына ұлт намысы мен ұлағатын сіңіріп, қажыр мен қайратына баһадүр бабаларының айбатын жанып өседі. Өйткені оларға Мұрат сынды білікті бапкер қолын қалай дәл сілтеп, жұдырығын қалай дөп тигізуді үйретумен бірге, қазақ деген ұлттың абыройын қалай асқақтату керек екенінде саналарына сіңірген. Себебі ол Қытайдағы қазақ боксшыларының қолбасшысы, өз ұлтының қорғаушысы.

    Мұрат Алмасбекұлы, Baq.kz  

толығырақ

         Әр өнердің өз орны, кеңестігі, өз мәртебесі болатын шығар. Бірақ «бір өнердің орнын екінші бір өнер басады» дегенге өз басым сенбеймін. Демек компютерде терілген көркем жазу құснихаттың орнын қашан да баса алмайды, ал май бояулы суреттің орнын фото аппараттан шыққан сурет толықтай ала алмайды. Себебі: бірі қолдың құдіреты болса, енді бірі техниканың жетістігі. Бүгінгі әңгімемізге арқау болып отырған Шыңжаң өлкесінде тұратын қандасымыз Аман Абзалбекұлы және сол өлкеде өткен айтулы фотокөрме.

     Әңгімеміздің басында айтқан кереғар пікірлерге қатысты былтыр ғана Шыңжаң аймағында арнайы фотокөрме ұйымдастырылған еді. Сол өлкедегі қазақ мәдениет қоғамының жастар тобы құснихат көрмесін ашқаны есімізде. Ал биыл Қытай қазақтары арасында тұңғыш рет майлы бояу сурет көрмесі ұйымдастырылды. Бірақ мұндай көрмелер бұған дейін түрлі сурет көрмелерінде жеке-жеке ұйымдастырылған еді. Бұл көрмеге қоғам мүшелері бар ынтасымен кірісіп, тер төккенімен, мұндай керемет өтеріне аса сенімді емес еді. Десе де автономялы аудандық халық үкіметінің орынбасар төрағасы Еркін Тұняз бен ШҰАР саяси мәслихат кеңесінің бұрынғы төрағасы Асхат Керімбайұлы бастаған ел ағаларының тұсаукесер жасап, дүйім жұртпен бірге қазақ қылқалам шеберлерінің тамаша туындыларын көрермен назарына ұсынуы жастарды бір серпілтті. Маусым бойы жар салып, ай бұрын атсалысқан дайындығы таңның атуымен әп-сәтте қимылды қызу өреге көтеріп жіберді. Алыс жақыннан ат сабылтып келген авторлар да бәйек болып басшылар мен бұқараға туындыларын таныстыра бастады. Мұнан да маңыздысы Қазақстан Республикасы Көркем сурет академиясынан келген 5 академик, профессорлар, доценттер көрменің көрігін қыздырып, жалынын лаулатты.

Бұл суретші Әбдімәжит Ертуғанұлы. 

Қылқалам шеберінің туындылары 


              Суретші Түсіпхан Ұлықпанұлы 

 Өнер иесінің картиналары

 

 

     











     Көрме залының ішін толтырған 500-ге тарта келуші Шыңжаңның әр жерінен келген 50-ге тарта майлы бояу шеберлерінің суреттерінен қазақтың тұрмысын, салт-санасын, көркем табиғатын көруге болады. Қытайдағы қандасымыз Аман Абзалбекұлыда майлы бояудың шебері. Оның салған картиналарынан түрлі портреттер, табиғат пейзаждарын көре аласыз. Туған жердің дархан даласы да майлы бояумен керемет етіп бейнеленіпті. Ендеше сол өлкедегі танымал сурет шеберінің туындыларын сіздерде тамашалай отырыңыздар.

Аман Абзалбекұлының қолынан шыққан туындылары

 

 

 

Суретте: Аман Абзлбекұлы Шыңжаң қазақ мәдениет қоғамы кеңсе меңгерушісі Ділшат Сәулетұлымен бірге

       Baq.kz, қосымша ақпарат senkazakh.com сайтынан алынды 

толығырақ

     Шетелдегі саны ең көп қазақ қауымы Қытайда тұрады. 2010 жылы ханзулықтар  елдегі жалпы адам санының 91,64 пайызын немесе 1,2 миллиард адамды құраған, Азиядағы және жер шарындағы ең халқы көп елде тұрады. 2010 жылғы бүкілқытайлық алтыншы халық санағының 2013 жылғы шілдеде жеке басылып шыққан томдары зерттеушілерге аз ұлттар жөнінде барынша кең статистикалық мәліметтерді ұсынады. Әлемде Ресей мен Канададан кейінгі үшінші орынды иемденетін ел территориясының 63,75 пайызын өмір сүру аймағы ретінде қамтып жатқанына қарамастан, барлығын қосқанда ҚХР халқының небәрі 8,36 пайызын ғана құрайтын, жан саны 111 миллионнан астам аз ұлттарға осы елдегі 55 ұлт кіреді.

     Қытайдағы жалпы халық санындағы аз ұлттардың үлес салмағы 1953 ж. – 5,89 %, 1964 ж. – 5,77 %,  1982 ж.– 6,62 %, 2000 ж. – 8,41 пайызды құрады. Бұл топқа ҚХР азаматтығы бар шетел азаматтары және өзінің қай ұлтқа жататынын көрсетпегендер кірмеді. Ал, 2000-2010 ж.ж. –дарғы халық санағы аралығындағы кезеңде 1 250 458 адамнан 1 462 588 адамға өскен қазақтар аз ұлттар категориясына жатқызылды. Қазақтар елдегі жалпы халық санының 0,1097 пайызын құрайды, жан саны жөнінен 18-орынды иемденеді. Олардың алдында өздерінің аталуына орай орындарға ие мынадай аз ұлттар бар: чжуандар, манжур, дүнген (хуэй), ұйғыр, мяо, и, туцзя, таңғұт, дунсян,моңғол, тун, буи, яо, корей, хани, бай, лей,  1953 ж.-дан 2010 ж.–ға дейінгі қазақтар санының өсу қарқыны Бүкілқытайлық алтыншы халық санағының мәліметтері бойынша №1 кестеде көрсетілді.

 №1 кесте – Қытайдағы қазақтар санының өсу қарқыны

 

Жан саны, адам

Жылдық орташа өсу қарқыны, %

1953 ж.

1964 ж.

1982 ж.

1990 ж.

2000 ж.

2010 ж.

1953-1964жж.

(11 жыл)

1964-1982 жж.

(18 жыл)

1982-1990жж.

(8 жыл)

1990-2000 жж.

(10 жыл)

2000-2010 жж.

(10жыл)

509 375

491 637

907 546

1 110758

1 250458

1462588

– 0,31

 

4,69

2,79

1,25

1,69

       1953-64 ж.ж. –да Қытайдағы қазақтар арасында өсім болған жоқ, саяси себептерге байланысты Қазақ ССР-іне көшу орын алды. Қытайдағы қазақтардың неғұрлым жоғары орташа жылдық өсімі 1964-82 ж.ж. аралығындағы 18 жылдық кезеңде байқалды. Алайда, 80-жылдардан бастап, жалпыхалықтық демографиялық саясаттың құрамдас бөлігі ретінде аз ұлттар арасында (ханзулықтар үшін 1978 жылдан бастап) тууды реттеу және шектеу тәртібі жарияланды. Мәселен, 2009 ж. 1-қарашасынан 2010 ж. 31-қазанына дейін қазақ жанұяларында 2331 бала дүниеге келген. Оның 1195-і ұл, 1136-сы қыз бала. Оның ішінідегі 1116-сы – жанұядағы алғашқы, 966-сы – екінші, 230-ы – үшінші, 18-і – төртінші, тек біреуі ғана бесінші бала болып есептеледі. 1982 ж. мен 2010 ж. аралығындағы 28 жыл ішінде қазақтардың жылдық орташа өсім көрсеткіші бұрынғы кезеңдегіге жете алған жоқ.

    Қытай қазақтарының ішінде ер адамдардың саны басым: 1982 ж. ер адамдар барлық қазақтар санының 51,2,  2000 ж. 50,7 және 2010 ж. 51,1 пайызын құрады.

    Қазақтар негізінен ауылдық жерлерде көбірек шоғырланған – олардың 76,91 пайызы ауылдарда тұрады. 337 705 қазақ (23,09% ) қала тұрғындары болып есептеледі, алайда, олардың ірі қалалардан гөрі қала типті елді мекендерде тұруы жиі.

 №2 кесте – ҚХР-дегі ауылдық және қалалық қазақ жұртшылығы (адам,  %).

 

 

Саны

%

Ерлер

%

Әйелдер

%

ҚХР-дегі қазақтар

1 462 588

100,0

747 368

51,10

715 220

48,90

Ауыл

1 124 883

76,91

582 317

51,77

542 566

48,23

Қала типтес мекен

211 905

14,49

105 383

49,73

106 522

50,27

Қала

 

125 800

8,60

59 668

47,43

66 132

52,57

    Ер адамдар саны ауылдық жерлерде басымдау: ауыл жұртшылығының 51,77 пайызын ер адамдар құрайды, қалалар мен қала типтес елді мекендерде әйелдер көп, бұл көрсеткіш тиісінше, 52,57 және 50,27 пайызға тең.

    Жас мөлшерінің құрылымы халықтың қартаюына байланысты алңдаушылық туғызбайды: барлық қазақтардың 0 - 29 жас аралығындағылары – 53 пайызды  (оның ішінде  0 - 14 жастағылары – 23,76 %), 30-59 жастағылары – 40,78 және 60 жастан асқандары – 6,22 пайызды құрайды.

    Қазақтар негізінен 1955 ж. 1 қазанда құрылған Шыңжаң-ұйғыр автономиялы районының (ШҰАР) солтүстік батыс өңірінде тұрады. 2010 ж. бұл өңірде 1 418 278 қазақ мекендеді. Яғни елдегі барлық қазақтың 96,97 пайызы осында. Олардың арасында ер адамдардың саны басым, автономиялық район қазақтарының 51,2 пайызын құрайды. ШҰАР-дағы ауыл қазақтарының саны – 312 968-ге жетті, немесе жалпы қытай қазақтары санының тиісінше, 98,30 және 92,6 пайызын құрайды. ШҰАР бойынша да, тұтас ҚХР бойынша да қала тұрғындары арасында қазақ әйелдерінің қатары басым.

  Ауылдық жерлерде, тауда және тау етегінде тұратын қазақтар мал шаруашылығымен, егіншілікпен, балық және орман шаруашылығымен айналысады. Әдетте, олардың шоғырланып орналасқан жерлері әкімшілік және мәдени орталықтардан алыстау болып келеді. Қазақтар Қазақстанмен шекаралас Алтай, Іле және Тарбағатай аймақтарының ірі бөлігі ретінде көрінеді. Қытайдың Бейжің мен Үрімші тәрізді қалаларындағы қазақтар арасында шенеуніктер, партия, мәдениет, білім, ғылым, бұқаралық ақпарат құралдары, қаржы, спорт, әлеуметтік қызмет көрсету, денсаулық сақтау салаларының қызметкерлері жиі. Қазақтар Құлжа, Күйтің, Қарамай, Шәуешек пен Алтай қалаларында аз ұлт өкілдері ретінде танымал.

     Алтыншы халық санағы орталық бағыныстағы ерекше мәртебеге ие қалаларда, атап айтқанда, Янцзы өзені сағасының шығыс жағалауындағы Шанхайда, Янцзы өзенінің жоғары арнасындағы Чунцинде қазақтар санының арта бастағанын көрсетті. Егер аталған қалаларда 1982 ж. 231 қазақ тұрған болса, 2010 ж. бұл көрсеткіш 2976 адамға жетті. Бұл қалалардағы қазақтар саны 13 есеге артты. Абсолюттік және пайыздық қатынас бойынша, Пекин (53,9 %) бәрінен алда тұр, одан кейінгі орынды Шанхай (21,5%), Тяньцзинь (15,9 %) мен Чунцин (8,7 %) қалалары иемденеді. Пекинде – қазақтар саны 7,4 есе, 217-ден 1602 адамға, Шанхайда – 49,2 есе, 13-тен 639 адамға, Тяньцзинде – 476 есе өсті.

 №4 кесте – ҚХР-дің ерекше мәртебеге ие қалаларындағы қазақтар саны

  

Қалалар

Барлығы

%

Ерлер

%

Әйелдер

%

 

 

 

 

 

 

 

Пекин

1602

53,9

685

42,76

917

57,24

Шанхай

639

21,5

274

42,88

365

57,12

Тяньцзинь

476

15,9

212

44,54

264

55,46

Чунцин

259

8,7

104

40,15

155

59,85

       Барлығы

2976

100

1275

42,84

1701

57,16

     Қытайдың 84 миллионнан астам азаматы өмір сүретін бұл мегаполистерде қазақтардың тұруы экономикалық реформа жағдайындағы, ХХ ғ. 70-жылдарынан басталған қазақ қауымының сапалық өзгерісін көрсетеді. Нарықтық экономикаға көшуді, дәстүрлі өмір сүру аймағынан тыс жерлерге еңбек миграциясы арқылы қоныстануды, халықтың ілкімділігін ең алдымен әзірлігі жоғары, қытай тілін білетін кадрлар есебінен арттыруды, қазақ жастарының бәсекеге қабілетті, халық шаруашылығының барлық саласы, іскерлік және халықаралық ынтымақтастық үшін қажетті білім алуға бағытталған ұмтылысының дамуын айғақтайды. Білімді қазақтардың өз мүмкіндіктерін қытайдың ішкі аймақтарында танытуға деген ұмтылушылығын түсінуге болады.Себебі, мұнда экономикалық қызмет пен іскерлік еркіндігі бар.Үлкен қаржы, еңбек нарығы, жұмыс қолына сұраныс, тауар айналымы, халықаралық туризм дамыған.

    2010 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша байқалған мына бір ерекшелікті атап өту де қызғылықты, аталған мегополистерде өмір сүретін қазақтар арасында әйелдер санының басымдығы байқалды. Бұл қалаларда еркектер 40-43 пайызды, әйелдер 57 пайызды құрайды  – жекелеген жерлерде бұл көрсеткіш 55-59 пайыз мөлшерінде. Мұны бірнеше себептер арқылы түсіндіруге болады. Қазақ жанұяларында жоғары білім алуға келгенде, қыз балаларға ерекше көңіл бөлінеді, қыздарды тұрмысқа бергенде, құда түсу кезінде, жұмысқа тұрғанда қыз бала беделінің жоғары болуын қалаушылық бар мұнда. Оның үстіне қыз балалардың туған жанұясын ертерек тастап шығуына экономикалық себептер де жоқ емес, әсіресе, ауылдық жерлердегі жанұяларда жұмысшы қолы ретінде ер балалар көбірек қажет. Жаңадан пайда болған мына бір факторды да естен шығаруға болмайды: қазақ қыздары білімді, бақуатты, қоғамда орны, өз ісі, қаражаты бар ханзулықтарға тұрмысқа шыға бастады.

   Қытай қазақтары ШҰАР мен аталмыш қалалардан басқа, 22 провинция мен провинцияға теңестірілген 4 автономдық аудандарда тұрады. Оның үстіне ШҰАР аталған 26 субьектіден басқа тек үш провинциямен: Ганьсу мен Цинхай және Тибет автономды районымен шектеседі. Қазақ әйелдері 22 провинцияның 11-інде және елдің солтүстік батысында, Хуанхэ өзенінің орта ағысында орналасқан Нинся-Хуэй автономды районында көбірек тұрады. 1982-2010 ж.ж. аралығында ШҰАР-дағы қазақтардың үлес салмағы 99,54-тен 96,97 пайызға кеміді, тиісінше ерекше  статусты қалаларда, автономды райондарда және провинцияларда артты.

    1982 ж. 3967 қазақ 15 провинцияда өмір сүрсе,2010 ж. провинциялар саны жетеуге артты, қазақтар саны 9,2 есе көбейді: 22 провинцияда 36 740 қазақ тұратын болды. Қазақтар жаңадан қоныстанған 7 провинцияның қатарында – Хубэй, Гуйчжоу, Хайнань, Чжецзян, Фуцзян, Цзянси мен Юньнань бар, мұнда 2010 ж. 10 368 қандасымыз тіркелді, бұл 1982 ж. -мен салыстырғанда 2,7 есе көп. Ал, 1982 ж. небәрі 29 қазақ тұрған автономды райондарда 2010 жылы 4954 адам қоныстанғаны байқалды, өсім 158 есені құрады.

   2010 жылғы халық санағы қазақтар арасындағы ішкі миграцияның мынадай себептерін анықтады: 1) қайта оқу – барлық мигранттардың 20,84 пайызы. 2) жанұяға қосылу үшін көшу – 22,6 % , 3) жұмыс іздеу, саудамен айналысу – 19,44 %, 4) некеге тұру – 8,83 % ,  5) тұрғын үй жағдайы – 8,89%,  6) туыстарға, достарға жақындау – 3,24%, 7) тіркеудің өзгеруі – 1,22 %, 8) басқа жағдайлар – 10,5%;

     Қытайдағы 55 аз ұлттардың 44-інің өз автономиялары бар, бұл олардың жалпы санының 75 пайызын құрайды. Бұл елде провинция құқығын иеленген 5 ірі автономды район, 30 автономдық облыс, 120 автономды район, 4000-ға жуық этномекен бар. Қазақтардың алғашқы Алтыншоқы  автономды районы қайта құруға орай 1953 ж. 30 қыркүйекте Цинхай провинциясында құрылды, 1956 ж. таратылды. 1954 ж. 25 қаңтарында Цинхай провинциясында, сондай-ақ, Хайси-моңғол-тибет-қазақ автономды округі құрылып, 1984 ж. жазында ШҰАР-ға 900 қазақтың көшіп кетуіне байланысты округтен «қазақ» аты алынып тасталынды. Ақсай-қазақ аталатын екінші қазақ автономиялы районы 1953 ж. 13 қазанда Ганьсу провинциясында құрылды.

   ШҰАР-да жоғарыдағыдай қазақ автономды әкімшілік құрылымдарын ашу кейінірек, 1954 ж. көктемінде басталды. 16 наурызда – Мари-қазақ, 1 қазанда – Баркөл-қазақ, 27 қарашада –Іле-қазақ автономиялы облыстары құрылды. Бұл әкімшілік бірліктер Қытайдағы барлық қазақтың 85 пайызы өмір сүретін Іле, Тарбағатай және Алтай округтерінің құрамында. Автономиялар бюджеттен жеке қаржыландырылады, район әкімдері, халықтық құрылтай төрағалары, сот төрағалары мен прокурорлар автономияға аты берілген ұлт өкілдері арасынан тағайындалады.

    50 жылдың соңына дейін Шынжаң қоғамының белсенді мүшелері ретінде қазақтар арасында қоғамға қарсы көңіл-күй басым болып келгені мәлім, олар көптеген қорлыққа ұшырады, көптеген адамдар түрмеге жабылды, ұшты-күйлі жоқ болып кетті. Кейбіреулеріне Моңғолияға немесе Қазақстанға қашып өтіп кетудің сәті түсті, қазақтар Кеңес одағымен және Қазақ республикасымен байланысты деп айыпталды. Жергікті ұлтшылдықпен күрес науқаны кезінде, қазақ автономияларының басшылығына «үш округ төңкерісінен» (Іле төңкерісінен) бөлек, ханзулықтардың автономиялы райондарға жаппай көшуіне қарсылық жасады және автономия шекарасында дербес қазақ мемлекетін құруға тырысты деген айыптар тақты. Бұл идея Іле-қазақ автономды облысының статусын қайта қарау, орталықты Құлжадан Күйтің қаласына көшіру жөнінде мәселе көтерген соң, 70-жылдардың ортасында қайта жанданды. Тіпті, 1975 ж. 10 қыркүйегі мен 1979 ж. қазан айына дейін орталық Күйтің қаласында болды. Түрлі статустағы ұлттық автономияларды унитарлық мемлекет шеңберінде құру кезінде мынадай критерийлер ескерілмеді, мәселен, адам саны, жер көлемі, тарихи жағдайы, т.б. Мұның өзі көшпенді қазақ руларының байырғы жерлерінің ұйғыр, моңғол және дүнген автономияларына өтіп кетуіне әкеліп соқтырды. Мысалы, Санджи-хуэй автономды облысына жер бөлу кезінде қазақтар санының дүнгендерден басымдығы, шоғырланып отыру жағдайы жоққа шығарылды. Тұтастай алғанда, бүгінгі күні ұйғыр мен дүнген автономияларының статусы облыстық, райондық қазақ автономияларының статусынан жоғары. Ұйғырлар мен дүнгендер өз проблемаларын тікелей Бейжіңге жеткізе алады, қазақтардың мұндай құқығы жоқ, олар өз мәселесін Үрімші билігіне қоюы керек.

      Қазақтар ұйғырлар мен дүнгендерге қарағанда, өздерін сауатты, білімге құштар, қытай тілін жетік меңгерген ұлт ретінде көрсетуде. Қазақтар аса діншіл емес, егер ұйғырлар мен дүнгендер өз діни ұстанымдарына байланысты араб елдерінен тірек іздесе, қазақтарда ондай жоқ, олар шетелдердегі ислам орталықтарынан білім алуға ұмтылмайды. «Қазақтар шоғырланып орналасқан территорияларда түрлі деңгейдегі ұлттық әкімшіліктік бірліктер құру жолымен ұлттық мәселені шешу көп ретте қытайландыру және этникалық қытайлардың жаппай қоныстандырылуы арқылы жүзеге асырылды», – деп орыс зерттеушісі Н.Н.Аблажей дұрыс қорытынды жасады.

   Жоғарыда айтылғандарды ескерсек, ҚР-інің ҚХР-дегі елшілігінің бұрынғы қызметкері, шығыстанушы-ғалым А.А.Орманның: «Қазақ диаспорасының менталитеті мен ақыл-ойы ханзулықтардың, ұйғырлардың, дүнгендердің және т.б. экономикалық, саяси және идеологилық басымдығы жағдайында қалыптасуда. Осыған байланысты қазақтардың көпшілігі икемділік танытуға, жергілікті жағдайға орай бейімделуге, билікке қатты бағыныштылық көрсетуге мәжбүр болып отыр»,– деп қорытынды жасауын түсінуге болады.

    Қытайдың батыс өлкелерін дамыту жөніндегі үкіметтік бағдарламаны жүзеге асыруға байланысты қаржылық және адами ресурстар, тауарлар, техника, басқару қызметі, бәрі де ханзулықтардың қолына жинақталды. Шыңжаң қазақтарының ауылдық бөлігінің жерден айырылу қаупі күшейді. Қазақтар жазғы жайылымдарынан айырылды, олардың байырғы жерлерін ханзулықтар белсенді түрде сатып ала бастады. Аймақтар халқы санының ханзулықтар есебінен  жасанды жолмен көбеюі, кадрлық шектеулер арқылы бәрін шешу жергілікті халықтың алаңдаушылығын туғызды.

      Қазақ диаспорасы тұратын Ресей, Өзбекстан, Моңғолия, Тәжікстан, Қырғызстан, Еуропа елдеріне қарағанда, Қытай территориясында қазақтардың бірде-бір құрылтайы өткен жоқ, ханзулықтар басқа аз ұлттар арасында түрлі оқиғалар орын алуынан сақтанатын сияқты, ресми қытай болжамы бойынша, ең алдымен сеператистік көңіл-күй басым ұйғырлар мен тибеттіктер қауіпті.

     Алтыншы бүкілқытайлық халық санағы қазақтардың неке құру таңдауында да өзгерістер барын көрсетті, басым түрде өз ұлтына үйлену сақталған – 282 826 некенің 271 401-і, яғни, барлық некенің 95,96 пайызы өз ұлтына үйленген. 11 425 қазақ, оның ішінде 10 470 ер адам 955 әйел ұлтаралық некеге тұрған. Мұндай некелердің негізгі бөлігі – 91,67 пайызы ерлердің еншісіне тиесілі, әйелдердің үлесі 8,36 пайызды ғана құрайды. Барлық ұлтаралық неке санының 2,34 пайызы ханзулықтармен, 1,7 пайызы 39 түрлі аз ұлттармен құрылған. Ханзулықтармен 6617 адам, аз ұлттармен – 4813 адам некеге тұрған. Мұның ішінде 3493 неке (1,24%) мұсылман халықтарымен, 2685 неке (0, 95 %) түрік халықтарымен құрылған.

    Ұлтаралық некеге тұрушылар арасында ханзулықтармен некеге тұру алғашқы орында, мұндай некеде 6017 ер адам, 595 әйел бар. Ханзулықтармен некеге тұру саны жөнінен  қазақтар қытайдағы ұйғыр, орыс, қырғыз халықтарының бәрін қоса санағандағыдан көп. Жергілікті қазақтардың айтуынша, мұндайда жанұямен қарым-қатынасты үзу, құда түсудің жоқтығы, болған жайды бүркемелеу, туыстардан, көршілерден жасыру белең алады. Екінші орында – қазақтардың ұйғырлармен некеге тұруы, 1988 ер адам, 118 адам ұйғырмен отбасын құрды. Үшінші орында – дүнгендермен неке (658 ер адам және 126 әйел), төртінші орында – таңғұттармен неке (410 ер адам және 44 әйел).

    КСРО тараған соң қырғыз, өзбек, тәжік халықтарының егеменді мемлекеттері құрылғанына қарамастан, Қытайдан өз тарихи Отандарына тек қазақтар ғана орала алады. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің  Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығына ұсынған мәліметтері бойынша, 1991 ж. 2013 ж. 1 қазанына дейін Қазақстанға 250 803 жанұя немесе 933 396 шетелдік қазақ көшіп келіп, оралман мәртебесін алды. Оралмандардың 14 пайызы Қытайдан келгендер. 2013 ж. -дың тек 9 айы ғана ішінде ғана мемлекеттік квотаның тоқтатылғанына қарамастан, Қазақстанға 10 666 қазақ жанұясы құрамындағы 20 703 адамымен көшіп келді, қоныс аударғандардың 22 пайызын Қытайдан көшкендер құрап, бұл көрсеткіш жөнінен олар екінші орын алды.

   Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының бақылаулары бойынша, ұлттық кемсітушілікке, келешек дамудың жоқтығын сезінуге байланысты көшуге ұмтылушылық шығармашылық қазақ интеллигенциясына, жоғары білімді мамандарға, жас буын өкілдеріне тән болып отыр. Қазақстанның тәуелсіздік алуымен, оны халықаралық қауымдастықтың мойындауымен, шекараның ашылуымен бірге қазақ қауымында қалыптасқан көтеріңкі көңіл-күй билеген ХХ ғ. 90-жылдарындағы оралмандарға қарағанда, қазіргілер Қазақстанға қоныстанғанға дейінгі және қоныстанғаннан кейінгі күтетін қиындықтардың бәрін алдын-ала біледі. Олардың көпшілігі Қазақстандағы 2013 жылғы азаматтық алуға байланысты өзгерістерден хабардар, біразы ҚР-ға көшуге қолайлы сәтті күтуде, кейбіреулерінің іркілуіне Қытайдағы халықты әлеуметтік қорғау шараларының үздіктігі себепші болуда.

           Күлғазира Балтабаева, тарих ғылымдарының кандидаты, Дүниежүзі қазақтарының  қауымдастығы талдау орталығының директоры Алматы қаласы, E-mail: kulgazira_777@mail.ru. 8707 341 83 98 

толығырақ

23-10-14-dariger

       Қытайдағы қазақ ғалымы, Үрімжі ауруханасының аға дәрігері Жасарат Жәлелұлының медицина саласына енгізген жаңалығы талайды таң қалдырды. Оның емдеу тәсілінің артықшылығын Қытай және АҚШ мамандары мойындап отыр.

     Жасарат Жәлелұлы медицинаға киіз үй үлгісіндегі тігіс түрін енгізіп, бұл еңбегін алды­мен Қытайда, одан кейін АҚШ-та патент­теген. Адам емдеуде бес мың жылдық тарихы бар Қытай елінде тосын жаңалық ашқан дәрі­гердің аталған тәсілі ұлттық ерекшелігімен де құнды. Ғалымның киіз үй формасындағы тігісінің көптеген артықшылығы бар көрінеді. Соның бірі ретінде адамның сынған сүйегіне ота жасап, оны әлгі әдіспен тіккеннен кейін гипспен қатырудың қажеті жоқ екенін айтуға болады. Ж.Жәлелұлы бұл ем түріне «киіз үй үлгісіндегі ота жасау әдісі» деп ат қойыпты.

     Қазақ ғалымының кәдімгі қазақы етікке байланысты тағы бір соны жаңалығы бар. Атап айтқанда, ол адамдарда, әсіресе, спортшыларда жиі кездесетін өкше тірсегінің үзілуін пышақ тигізбей, кәдімгі қазақы етікпен емдеуді қолға алған. Мұнда науқас ем алу кезінде төсекке таңылып жатпайды. Керісінше, әлгі етікті киіп алып, үш мезгіл билейді. Маманның бұл соңғы жаңалығын әзірге Қытай жағы патенттеп беріпті.

      Дәрігер алдағы уақытта осы ғылыми жобасын Еуропаға таныстыруды жоспарлап отыр.

      Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан». 

толығырақ

     «Қоныс ауыстыру – көшпелі ұлттардың өндіріс амалдарының бірі» деп бастапты Зың Шяң Мин (曾湘敏Zeng Xiang Min). Өмір бойы фотограф болып жұмыс істеген қарт блогер қазақтың тұрмыс-тіршілігі жайлы жазбасын Қытайдағы ең танымал блогтұғыр sina.com.cn сайтына жариялаған. Көшпенді халықтардың өмірі жайлы, соның ішінде ең бастысы қазақ өмірі жайлы жазған 68 жастағы қарт бір сөзінде: «Үкімет оларға тұрақты баспана салып берсе де, олар дәстүрлі салттарынан қол үзгісі келмейді» дейді.

    «Көшіп-қонуда қазақтар заманауи көлік құралдарын да көп пайдаланады. Мысалы, жүк машинасы, мотоцикл дегендей. Ішінде киіз үйлерін түйеге артып, өздері атпен көшетіндері де бар. Біздің топқа көшіп бара жатқан қазақтар кездейсоқ кезседе кетті. Сол күні біз Алтайдың Буыршын ауданынан Қанасқа жол тартып бара жатыр едік. Көшті көргенде машина толы фотографтар бір орында отыра алмай қалды. Көпір аузында қанша тұрғанымызды кім білсін, бәріміз қазақ көшін көзімізбен ұзатып салып, көлікке жайғастық...» дейді блогер қытай қария.

        Назарларыңызға Қытайдың Пекин қаласында тұратын, 1978 жылдан бері қытай фотографтар қоғамының мүшесі, 1996 жылдан бері қарай осы қоғамның президенті қызметін атқарып келе жатқан блогердің назарындағы қазақ көшін ұсынамыз.

        Бұл әйелдің киіміне және баласын қалың орап алғанына қарап қыркүйектің соңғы күндерінде Шынжаңның ауа-райының суық екенін байқау қиын емес. Көш барысында әйел баласын қараумен бірге, жүк артылған түйені де жетелеп жүреді екен.

Ертіс өзенінің жағасындағы қоралы қой.

     Әсілінде екі қора қой екен. Күзеуге бірлесіп айдап барады. Екі қора қойдың ортасында малшылар жүр, иттері де қойлардың бір-біріне қосылып кетпеуін тосып жатқан сияқты.

Ат үстіндегі шопан қоралы қойға жол бастап келе жатыр

Серкелер қойды бастап көпірге шығып та қойды

Көпірден өтіп бара жатқан қоралы қой

Түйемен көшіп бара жатқан тағы бір отбасы. Түйенің жүгі де аз емес екен-ау

Кілем мен сырмақ көшпенділер тұрмысында кем болса болмайтын заттар

Ат үстіндегі малшының әйелі

Мұндай үлкен бесік әйелдің ат үстінде отыруына тіптен әсер етпейтін сияқты

 

Түйеге бұзау қоса артылған. Бұл бұзау осы көште ерекше "қамқорлыққа" ие болып барады екен

Сонымен күзеуге көшген елге жол болсын айттық...

 http://massaget.kz/blogs/12790/, суреттер: sina.com.cn 

толығырақ

      Бүкіл әлемді жайлап отырған құндылықтар дағдарысы ХХІ ғасырға дейін ұлттық дәстүрлерді, тіл мен ділді сақтап келген қытай қазақтарының да рухани өміріне елеулі өзгерістер енгізді. Шетелдердегі қандастарымыз  әлемдік өркениеттер кеңістігінде  өзіндік келбетін сақтап қалуға тырысуда.  Әсіресе қытайдағы қазақтардың рухани мәдениетті өркендетудегі орны жайында Дүниежүзі қазақтарының ІІ Құрылтайында Президентіміз: «Қытайдағы бір жарым миллионнан астам бауырларымыздың бүгінгі таңдағы ұлттық өркендеу үрдісі жақсы. Ана тіліміздің бай, шұрайлы ортасы сонда қалыптасқан. Қазақтың ежелгі мәдениеті, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы қаймағы бұзылмай сақталып отыр.  Қазақ халқының баға жетпес асыл мұрасы – ауыз әдебиетінің де басты бір бөлігі – Қытайдағы бауырларымызда» - деп ерекше атап көрсеткен болатын [1]. Ұлттық этностардың қандай да бір әлеуметтік кеңістікте  өмір сүрсе де, санасы мен бейсаналық астарларында этномәдени архетиптері жататыны белгілі. Алайда сол архаикалық                                       

      Жаһандану үрдісі қазіргі замандық ғылым мен техника, технологиялар дамуына байланысты болғандықтан да адамның әлемді игеру мен тұтыну қатынасын алдыңғы орындарға шығарды. Ғылыми-техникалық прогресс, адамның  рухани  мәнінің жан жақты, еркін  және әмбебапты дамуы бағдарларынан, оның  шығармашылық қабілеті мен дарындылығынан   айырған әлемге, табиғат, қоғам және адам  қатынасының жүйесі рухани-адамгершіліктік өлшемдерден жаттанған пайдагерлік-тұтынушылық қатынасы логикасына  тәуелді әлемнің пайда болуына әкелді. Дегенмен рухани қатынастарда   жалпыадамзаттық құндылықтар категориясы болып табылатын адамгершілік ұғымдары ізгілік, парасаттылық, имандылық, жақсылық, ар, ұят, тектілік парқы сақталуы керектігін басты бағытта ұстаған абзал. Мәдени өркениеттегі әмбебаптылық пен ерекшеліктің арасын философиялық тұрғыдан талдаудың объектісіне халқымыздың рухани тұғырларын жатқызатын болсақ, ұлттық болмысты өзгерту – ұлттық сана-сезімді өзгертуден басталады. Әрине, миллиардтан астам бөгде халық ортасында ықпалдастықсыз таза күйінде даму мүмкін емес. Олардың мәдени өмірлеріндегі өзгерістер тұтас қазақ мәдениетімен тамырластығын, сабақтастығын сақтай отырып, уақыт пен кеңістік аясында қытай қазақтарына ғана тән төл туындыларымен ерекшеленеді. Сондай-ақ ұлттымыздың ізгілікті қасиеттерін алға өрлетуші құндылықтар жүйесі қытайдағы қазақтарда өнегелілік тұрғыда жетіле түскендігін аңғаруға болады. Еңбегінен  пайда табу үшін адам өзінің интеллектуалдық әлеуетін арттыруға ұмтылатындығын ескерсек, ғылым, білімді игеруде қандастарымыздың біршама жетістіктерге ие болғандығына куә болдық. Білім алуды жетістікке жетудің тәсілі деп қарауда. Қытайдағы қазақтар әсіресе үнемшілдікті үйренгені көп жерлерде байқалады.  Жаңа мәдени-әлеуметтік кеңістікте  шығармашылыққа жаңа жолдар ашылып, өзгерген әлемде қазақтарға тән бұрынғы құрсаулы көзқарастар түбірінен өзгеріп, заманауи тұрғыдан прогресшіл қадамдардың жасалынғаны жайлы тұжырымдай аламыз.

     ШҰАР-дың шеткі аймақтарында ауылды жерлерде тұратын қазақ жастары үлкен қалаларға барып кәсіптің қандай түрі болса да меңгеріп жатыр. Бүгінгі өмір ағымында қазақтарға тән бұрынғы құрсаулы көзқарастар түбірінен өзгеріп, заманауи тұрғыдан прогресшіл қадамдар жасалынуда. Қытай қазақтары арасында ер адамның ас мәзірін даярлауға араласуы әбестеу болып саналатын. Ал қазіргі қазақ жастарының арасынан аспаздар, ұлттық тағам түрлерін даярлаудың шеберлері көптеп саналады. Бұл істі олар кәсіпке айналдырып, сол істің шебері болып алған. Еліміздің түкпір-түпкірінде ашылып жатқан мейрамхана, асханалардың аспазшыларының көпшілігі қытайдан келген қандастармыз екендігін көріп те жүрміз.

     Қытай мемлекетінде шығармашылық жобаларды жүзеге асыруда түбірінен жаңа жағдайлар жасалынған.  Жаңа мәдени-әлеуметтік кеңістікте  шығармашылыққа жаңа жолдар ашылды.Ұлттың зияткерлік әлеуетінің рухани құндылықтар әлемі демографиялық ахуалды түзеуде тигізер мол үлесі бар. Ұлттық мәдениеттің жаңғырулары мәдени өміріміздің тек қана дәстүрлі-этникалық түрге оралуы ғана емес. Оның негізгі көздегені қазіргі кезең мәдениетін ұлттық мазмұнмен толықтыру, жалпыадамзаттық мәдениетте өзінің ерекшелігімен, бірегейлігімен өз бетімен дамуға және өзара әрекеттесуге қабілетті біртұтас жүйенің жағдайы мен тетіктерін қалыптастыру болып табылады.

    Қытай қазақтары әсіресе өзіміздің байырғы төл мәдениетімізді жаңғырытып, жандандырды. Қытайдағы қандастарымыз әлемді көркем эстетикалық тұрғыдан түсініп-түйсінуін бейнелеудегі би өнерінінің шыңдалуына үлкен үлес қосты.  Қазақтарда би өзіндік ұлттық нақыш тапқан өнер. Адам ерекше шаттануын, көңіл-күйін сөзбен, сазбен, бимен өректеген. Ал би арқылы ішкі сезімдерді бейнелеу құралы қимыл-қозғалыс.

     Уақыт пен кеңістік аясында екі ел арасындағы ұзақ уақытқа шекараның жабық болуымен байланысты өзіміздің төл мұраларымыздан жаттану пайда болған еді. Мысалы «Қара жорға» биін алайық. Ол біздің ата-бабаларымыздан қалған төл туындымыз. Оны қытай еліндегі мәдениеттанушы Ясиын Құмарұлының зерттеулері дәлелдей түседі. Қытай Қаратауының петроглифі мен Құтыби Қызылқысаң петроглифінен көп адам қатынасқан әсем де ойнақы, екпінді топтық бидің көрінісі айқын байқалады. Алтын адам табылған Есік төңірегіндегі таңбалы тастың петроглифінде де осындай топтық бидің суреті бар. Демек, осы өңірлердің ерте замандағы сақ халықтары түгелдей ән, күй, биге бай болған, Сол бидегі әрекеттерді күрделендіріп, сюжеттерді қосып «Қаражорғаның» ізін жоғалтпай жоғары өредегі сахнаға лайықтап ұлтымыздың би өнерін тағы бір сатыға көтерді. Қытайда биленген «Қара жорға» Гинесстер кітабына еніп жатыр. Қоғамның құндылықтар дағдарысынан шығуы тек қоғамдағы  ескі құндылықтарды қайта бағалап және жаңа құндылықтар  жүйесін жасау, кезеңнің  сын қатерлерін жеңу үшін жаңа тиімді  тәсілдерін қалыптастырумен ғана мүмкін.  Жаһаншылдықтың стартегиясы  мен тактикасы тек қана ұлттық мемлекеттер ғана емес, ұлттық  мәдениеттерді, сонымен бірге этностық және ұлттық бірегейлікті және өзіндік бірегейлікті құртуға бағытталғандықтан жағдай қиындай түсуде. Олар жоғары рухани құндылықтардың беделін түсіріп, артта қалған дәуірлердің, ескіліктің қалдығы деп көрсетіп, қазіргі заманның «озық» адамына лайық емес деп ұғындыруда.                                   

     Алаңдатарлық мәселелердің ең бастысы, бүгінгі таңдағы Шыңжаңда қос тілдік орта қалыптасқандығында болып отыр. Оған қазақ мектептерінің  азаюы мен аралас некенің көбеюі тікелей жағдай туғызып отыр. Белгілі ғалым Нәбижан Мұқаметқанұлы Түркістан газетіне берген сұхбатында оқу орындарындағы  қытайландыру саясатының жүріп жатқандығы туралы: «Балаларын қытайша оқытпаса болашақта жұмысқа тұрудың қиындайтын түрі бар. Сонымен қатар бала туудың шектелуі ұлт болашағын алаңдадатып отыр»  - деген болатын  [2]. Сондай-ақ қазақстандық басылымдарда жарық көрген деректер бойынша ШҰАР-дағы бастауыш білім мен орта білім беру ошақтарының бүгінгі таңдағы жай-күйі туралы мағлұматтарға ден қояр болсақ, ондағы кері өзгерістерді байқауға болады. Кезінде сол елде тұрып, мектеп бітірген, қазір елге оралған журналистің жолсапар естелігінде: «Заманауи өскелең, озық ұрпақ қалыптастыру үшін барлық пән ханзу тілінде оқытылып жатыр. Үзіліс кезіндегі әлгі мектеп дәлізіндегі балалардың әңгімесі, дарылдай күлгені, бақырып-шақыруы, тиіп-қашып жүргені  - бәрі-бәрі қытайша. Бажайлап едім шаш қоюы да, киім киюі де өзгере бастапты» - деп жазады[3]. Бүгінгі таңдағы қытайдағы қазақтардың ділінің өзегін үзуге бағытталған бетбұрысты байқауға болады. Біртіндеп қазақ тілінде оқытатын мектептер ығыстырылып сонымен бірге қытайланып бара жатқан ұрпақты елестетеміз. Бұндай үрдіс жайылып белең алса этностың әлеуметтік топтары арасында жат мәдениет пен тілді игергендер мен қазақи ортада өскендер және қала мен қыстақ арасында жатсынулар пайда болады. Бұл әрине бірден көрініс табатын үдеріс емес. Ол біртіндеп біртұтас ұлтты ыдыратады. Біртұтас, бір тілде сөйлейтін ақпараттық қуаты тасқын ұлт үшін араларындағы ұсақ ұлттарды өздеріне сіңіріп алу онша қиынға соқпайды.   Олар әуелі іскерлігімен, еңбекқорлығымен барлық алдыңғы қатарлы техника-технологияларды меңгеріп қана қоймай, заманауи кеңістікте тек қана өз тілдерінде қарым-қатынас орнатады. Ол тіптен сан жағынан басым болып отырған мемлекеттерде көзді ашып-жұмғанша қарқын алары сөзсіз.

     Қытайдағы қандастарымыздың тіл мәселесінің осындай халі оның болашағы үшін қауіп тудырары сөзсіз. Сондықтан да ұлт жанашырлары тіл тұтастығының  сақталуына дабыл қағуда. Профессор-жазушы С. Жанболат: «Қазақстан жақ тәуелсіздік алғалы бері қазақша атау-терминдерді жетілдіруге қатты кірісіп кетті. Алайда бұл жұмысқа диаспорадағы тілгерлерді елеп-ескеріп шақырған жоқ, араластырған жоқ. Нәтижесінде диаспорадағылар Қазақстанда атау-терминнің жай-күйінен хабарсыз қала берді. Қазір мұнда Қазақстан телехабары көрілмейді, радиосы естілмейді, басылымдары келмейді. Интернетпен айналысатындардың дені кириллше танымайды. Демек диаспорадағы қазақтар өз үкіметі  бекіткен атаулармен немесе бұрыннан дағдыланған терминдерімен (мысалы «информация» сықылдыларды қолданып) кетіп барады. Сонымен, талай сөздер екі жақтағы қазақтарға өзара бейтаныс атау болып, қатары барған сайын молаюда» [4]. Осы мәселенің байыбына бойлай, болашағын болжай алатын көреген ғалым, ұлт жанашыры пікірін қаперге алып, екі елде тұрып жатқан қазақтардың қолданып жүрген терминдері мен атауларында елеулі айырмашылықтардың бар екендігін екергеніміз абзал. Тіл болашағы туралы қытай жеріндегі қазақтар мен қазақстандықтар үшін де бүгінгі таңдағы ең басты қаперімізде ұстауды талап етерлік жәйіттер көп. Жаһандану жағдайында басым тілдерді үйренуге мәжбүр болып отырмыз. Сондықтан, ортақ терминдерді қалыптастыруда өте мұқият болу ләзім. Өйткені кейінгі жылдары қазақша атау-терминдерді жетілдіру, тілімізді байыту мақсатында асыра сілтеушілікке ұрынып қалатын жайттар белгілі. Жаңа технологиялар мен ғылымның ғарыштап дамуы барысында өзге тілдік атауларды сол күйінде қалдыру диаспора мен қазақстан қазақтары арасында болашақта біртұтас ғылыми-мәдени қарым-қатынас орнықтырудың ғана емес түбегейлі ана тілімізді сақтап қалуымыздың кепілі.   

      Халықаралық терминдерді қытайдағы қазақтар өздерінше, басқа елдердегілер өз бетінше аударса онда ана тілімізде түсінісу тұрмақ, оның жойылуына өзіміз жол ашамыз. Ал мемлекет тілінің өз мәртебесіне көтерілуі үшін оны жетілдіреміз, байытамыз деп қазақы атауларды ойлап табудың қажеті шамалы. Осы мәселелер де қытайдағы диаспора өкілдерін алаңдатып отыр.  Қытай әртүрлі диалектілер салдарынан бір-бірін түсінбейтін, іс жүзінде бірнеше ұлт секілді еді. Қазір бәрін бірлестіре келе ортақ тіл қалыптасып, оларды алыста жүрген әлемдегі ханзулар да түсінетін болды. 1 миллиард 300 миллион қытай бір тілде сөйлеп, бір жазумен дамып барады. Бұл бірлік оларға үлкен күш-қуат пен өміршеңдік әкелді» [4]. Дүние жүзінің түпкір-түпкірінде әлде неше мемлекетте өмір сүріп отырған қазақ халқының өкілдері өздерінің ана тілдерінде ғаламторда сөйлесуі үшін бір жазуды қолдана алмай отыр. Бұл олардың арасының алшақтауы мен бара-бара жаттануына әкелері сөзсіз.  Ал, жазу мәселесі жайында қытайдағы қазақ зиялылары латын әріпіне көшуді жөн көріп отыр. Латынша жазу әлемдегі ең жалпыласып бара жатқан тілдің жазуы ғана емес, компьютер, интернет т.б. күнделікті өмірдің құралының жазуы. Осы латынша жазу жобасын қазірден бастап жариялап тастаса болашақта шетелдердегі қазақ диаспоралары соған бейімделе берер еді - деген ұсыныстар да бар. Қытайдағы қазақтар күнделікті өз араларында Ахмет Байтұрсынұлының төте жазуын қолданады. Ал Қазақстандағы туыстарымен интернет арқылы болсын, телефон хабарламаларын жазу арқылы қатынас орнатуда ортақ жазу қажеттілігі туындауда. Ұлттың жазуы ортақ болмаса жаһандану жағдайында бір бірімізден алыстап, жат болып кетуіміз ғажап емес.

     Қытай мемлекетінің зерттеу орталықтары өз елінде тұратын аз санды этностардың жан-жүйесін, әдет-ғұрпын әбден зерттеген. Қазір  де солардың озық мәдениеттерін дәріптеуден танбайды. Мәселен Ішкі Қытайдан дайындалып шығарылған қазақтың ою-өрнегімен көмкерілген  маталар, кілемдер, дастархандар қазіргі біздің базарларда халықтың сұранысын қанағаттандыруда. Ал қытайлар болса сол арқылы нарықтық экононимикасының тетіктерін дамытып, жаңа кеңістіктерді жаулап алуда. Сан ғасырлар бойы біздің қыз-келіншектеріміз ақыл парасаты мен шабытты жамсампаздығына сүйеніп кесте тоқудың өнерін кемелдендірілген еді. Оны тұтыну тек үй жиһаздарында ғана қолданысқа ие болатын. Ал қазіргі қазақстандықтардың қолданысында мүлдем жоқтың қасы. Кесте тоқу өнерінің өзіне ғана тән хас сұлулығы эстетикалық әсемдігі басқа машинкамен тоқылған тоқымалармен салыстырғанда ерекшелігімен айшықталады. 2009 ж. ШҰАР-дың Мори Қазақ автономиялы ауданында ұлттық кестешілік басшылар тобы құрылған екен. Кестешілікке үгіттеу, зерттеу, ашу, сатуды ұйымдастыратын орындар қоса ашылған. Ауыл-қыстақтардағы егінші-малшы әйелдері үшін табыс көзіне айналып отырған көрінеді. «Қытай қазақтары кестешілігінің бірінші ауданының» бұйымдары Қазақстан, Ресей, Моңғолия қатарлы елдерге шығарылып сатылып жатыр [5].  Ұлттық дәстүрлі өнеріміз қайта жаңғыртылып айналысқа еніп отыр. Дәстүрлі нақыштар зерттеліп, реттеліп кестешілік серіктестері құрылды. Жаңғырған жасампаздық тұтынушыларына жаңа өнімдер ұсынуда. Осылайша дәстүр мен жаңашылдық ұштасып эстетикалық талғамды, ұлт жасампаздығын байытуда.

     ҚХР-да тұрып, кәсіпкерлікпен айналысып, өндіріс орындарын ашқан бүгінгі таңда біраз жетістіктерге жеткен 45 компания бар екен [6]. Осы компаниялардың барлығы дерлік қайырымдылық шараларына атсалысады. Көмекке зәру, мүгедек адамдарға қаржылай қолдау көрсетіп отырады.  Ұлы ойшыл Абайда көшпелі қазақ қоғамын жетілдіру жолдарын атап көрсеткенде алдымен  адамгершіліктік қасиеттерді алдыңғы орынға шығарғаны бекер емес болатын. «Үлкен байлар да, үлкен молдалар да, ептілік, қырмызылық, сыпайылық – бәрі соларда» - дейді. Материалдық байлыққа қол жеткізгенмен, рухани жүдеу адам тоғышар, ашкөз болары анық.   Қытайдағы қандастарымыз жер өңдеу мәдениетін өзгертуде де өздерінің өмір сүріп отырған ортасының мол тәжірибесін жинақтағандықтан, оларға лайықты техниканы да жақсы игерген. Қазірдің өзінде тарихи отандарына оралған бауырларымыз сол техникаларын өздерімен бірге алып келіп егін салып, көкөністерінен мол өнім алып отыр.

     ШҰАР-ға емделуге көптеген қазақстандықтар ағылып барып жатады. Өнер мен кәсіптің сан-саласын меңгерген ханзулардан қалыспай еңбекқорлығының арқасында бауырларымыз  Шығыс медицинасы (қытай медицинасы) тәсілдерін біршама меңгерген.  Сол өнерлерін дәстүрлі қазақи емшілікпен астастырып зәру жандарға шипасын тигізуде. Олар халық емшілігі мен шығыс медицинасының тәсілдерін ұштастыра отырып тамаша жетістіктерге жеткен. Қытай қазақтары арасында ата-бабасынан үзілмей келе жатқан халық емшілігімен айналысып жүргендері де аз емес. Инемен емдеуді меңгерген дәрігерлер көптеп саналады. Мысалы атадан балаға жалғасып келе жатқан оташылық кәсібін дамытып, жалғастырушы қазақ қызы Жаңагүл Әсенқызы Қытай елінде ғана емес шетелдерге танымал   . Ол қазақ оташылық өнерімен қоса жүңгоша және еуропаша емдеу тәсілдерін меңгерген маман. Американың Сан-Франсико қаласында өткізілген дүние жүзілік дәстүрлі емдеу ғылыми жиналысында баяндаған «Уақыты өткен шығуды қазақи емдеу жөнінде» атты мақаласы алтын сауыт сыйлығын алып. өзі «Халықаралық ұлттық шипагерлік шолпаны» атағына ие болды. Ол жүңгоша және қазақша емдеу емханасының сүйек аурулары бөлімінің меңгерушісі, аға-дәрігер. Қазақи емдеу тәсілдерін жетілдіріп қазіргі ғылыми айналымға енгізуде қандастарымыз зор үлес қосып отыр.

      Әйткенмен, керісінше болып жататын тұстары да баршылық көрінеді. Қытайдағы нарықтық экономиканың заңдылықтары онда тұратын қазақтардың діліне, өмір-салтына, психологиясына әсер етпей қала алмады. Бұл құбылыстарды қытайдағы қазақ зерттеушілері үш түрге жіктеп сараптайды. Бірінші түрі, базар экономикасының толқынана түсіп, тұрмыстық күй-жайы жақсарып, байи бастаған қазақтар, ұлттық салт-сана, мәдени дәстүр, адамдық этиканы ескеруден гөрі экономикалық мүддесін күйіттеуге бой ұратын болған; екінші түрі, шаруашылығы біраз жақсарған қазақтар. Олар бұрынғы байлардың тұрмысына еліктеп, атақ шығаруға әуестеніп, болымсыз іске бола аста-төк ас беріп, той жасап, ат шаптырып, бәйге беріп, жүлденің алдына түйе, артына бие беруді әдетке айналдырған. Сондай-ақ олар жиналып құдалық өткізу, аста-төк ішіп-жеу, қалың мал беру (атақ шығару үшін), қонаққа қостап қой сою сияқты ысрапшылықты әдетке айналдырған; үшінші түрі, кедейлескендер, өмірден торығып күй кешкендер. Соған қарамастан олар көп уақытын бос өткізуге, арақ ішіп маскөнемдікке салынып төбелес шығаруға, ұрлық істеуге, тіпті, қылмыс жасауға үйір болып алғандар [7]. Осы қатарлы әлеуметтік құбылыстар – қытайдағы қандастарымыздың дүниетүсінігі мен көзқарастарындағы құндылықтық бағдалардың құлдырауға бет бұрғандығын көрсетеді. Этикалық-адамгершілік қасиеттер материалдық жағдайлармен өлшенуге айналған. Бұндай жағымсыз үрдістер жұқпалы ауру сияқты, ендеп кетеді. Әсіресе біздің қазақтың бір-бірінен қалыспай той тойлағыштығы көрініп-ақ қалады. Ысырапшылдыққа жол беріліп, көрсеқызарлыққа салынушылық басым болып бара жатыр. Адамның рухани жетілуінің тетіктерін іске қосу қажеттілігі туындап  отыр. Адам болмысының мәні тойып ішіп-жеумен, қызылды-жысылды киінумен, әдемі машина мініп саяхаттаумен анықталмайтыны белгілі. Қазақ болмысы қашанда кісілікті, әділеттілікті, ізгілікті басты бағдар еткен. Алайда  қазіргі экономикалық прагматизм шексіз байлыққа ұмтылысты арттырып, шеттегі қазақтардың пиғыл-пейілдеріне де әсерін тигізбей қалмады. Қытайдағы қазақ қауымының қазіргі кездегі рухани өміріндегі осындай қайшылықтар мен қоса еңбек ету, отбасын құру, мансабын жетілдіру сияқты   жалпыадамзаттық құндылықтарды басты бағдар етері сөзсіз. Дегенмен өздерінің өмір сүріп отырған елдегі нарықтық экономика заңдылығына байланысты еңбектену мен бастамашыл болуға мәжбүр болуда. Бұл оларды басқа жұрттар қатарынан қалмауға итермелейді.

   Әлеуметтік-психологиялық ахуалды саралайтын болсақ әуелі дәстүрлер сабақтастығынан бастайық. Оның негізі жанұядан басталады десек, аралас неке орын ала бастаған Шыңжаңдағы жағдайлар алаңдатары сөзсіз. Бүгінгі күнге дейін ондағы қазақтар тек қана мұсылмандарға ғана қыздарын тұрмысқа беріп, өздері мұсылман қыздарын алатын. Қытай қазақтары арасында неке бұзушылық жоқтың қасы еді.  2010 жылы жүргізілген Бүкілқытай Алтыншы санағы бойынша сол елдегі қазақтардың саны, демографиялық  жағдайы туралы зерттеу мәліметтері бойынша саралайтын болсақ 1 462 588 адам. Жүргізілген санақ арқылы қытай қазақтары арасында ер адамдар саны 51,1% басым екендігін көреміз және ер адамдардың көпшілігі ауылды жерлерде тұрады. Оның басты себептерінің бірі таулы Алтай, Іле, Тарбағатай аймақтарындағы қазақтар отарлы мал шаруашылығымен, жер өңдеумен, балық аулау және орман шаруашылығымен айналысуында. Қазақ отбасында қыздарының білім алуына ерекше мән береді. Өйткені дәстүрлі көзқарас бойынша қыз бала жатжұрттық саналып, оның болашақ отбасындағы беделі анықталады. Сондықтан қытай қазақтары қыздарының  Бейжің, Шанхай, Тяньцзин сияқты ірі қалаларда оқып білім алуларын қалайды.  Бұл қалалардағы ерлер саны 40-43% арасын көрсетсе, әйелдер 57% ды құрайды. Оны тағы да осы санақ нәтижесі дәлелдеп отыр. [8]. Қазақ қыздарының қалталы, білімді, қоғамда беделге ие болып отырған ханзу жігіттеріне тұрмысқа шығып жатқандықтарын жасыра     алмайсыз.  

     Этносты этикалық-құндылықтық тұрғыдан ерекшелендіретін тұғыр да осы отбасы бүтіндігі болатын. Қытайдағы қазақтардың  этикалық адамгершіліктік қағидаттарындағы өзгерістердің теріс жақтарына зер салсақ, қазақтар арасында «ақ некенің» құндылық мағынасы төмендегенін байқаймыз. Жастар арасында шынайы махаббаттан гөрі, қалтасының қалыңдығына қарай жар таңдау белең алуда.  Бүгінгі қазақ ділінде жағымсыз көріністер байқалады. Әсіресе қазіргі жастардың дүниетүсінігі мен көзқарастарының өзгеруінің оң терісін аңдауымыз қажет. Өйткені бұл мәселе ұлт болашағының кепілі.

    Қытай қазақтарының діншілдігі жайындағы мәселеге тоқталатын болсақ, олар өздерін әлмисақтан мұсылман санайды. Ислам діні олардың арасында да татар молдалары арқылы таралып мұсылманшылықтары да барлық қазаққа тән күйінде деуге болады. Мұсылман дінін ұстанатын қазақтар жылдан жылға көбеюде. Қытай қазақтарының мұсылманшылығы жастар үйленгенде неке қидырып, ұлдарын сүндетке отырғызады, қайтыс болған адамдарға жаназа оқытылып жерлейді. Қытайда мемлекет заңдарымен мешітке шет мемлекеттен, олардың қоғамдық ұйымдарынан, жеке тұлғалардың қайырымдылық көрсетулеріне тиым салынған. Мемлекет тарапынан аудандық, қалалық көлемде қызмет атқаратын молдаларға зейнетақы тағайындалады. Молдалар мемлекеттік қызметкерлер, әскерилер, завод жұмысшылары, ғылыми қызметкерлер, дәрігерлер және мұғалімдермен бірдей зейнетақы алады. Молданы үкімет тағайындайды. Қытай мемлекеті жерінде мейлі ол аспан асты елінің азаматы болсын мешіт салуға құқығы жоқ. Ол жерде Құранды түсіну үшін (араб тілін) оқытуға да болмайды. Құранды түсіндіру молданың міндеті [9]. Бұл шектеулер әсіресе 2009 жылғы 5 шілде Үрімжідегі оқиғасына байланысты сепаратистік іс-қимылдардан   қауіптенгендіктен және шетелдерден әр түрлі ағымдардың – радикализм, экстремизм мен терроризмнің бой көрсетулері елдегі саяси жағдайларға әсер етуімен байланысты болып отыр. ҚХР-дағы мемлекеттік жаңа құруларға байланысты мұсылман халықтарының істері мемлекеттік партиялық-саяси тұрғыдан тексерілетін болды.

     Соңғы кездердегі әлемдегі осындай ахуалдарға байланысты ШҰАР-да Үрімжі және тағы басқа қалаларда Ислам институттары ашылды. Молдаларды дайындау мемлекеттік тапсырыспен орындалып, олар енді партия мен мемлекеттің одақтасы болды. Қытай мемлекеті ендігі жерде мақсатты түрде мұсылман діні істері мәселесін өз ішінде шешуді дұрыстап қолға алғандай. Мемлекет қаржысынан мешіттер салына бастады. Қазақтар қажылыққа басқа да мұсылмандар қатарлы мемлекет тарапынан қаржыландырылып кезегі келгенде барады. Қажылық сапардың барлық шығындары мемлекеттік орындар арқылы өтеді. Аудан, аймақ бойынша жиналған топқа міндетті түрде аз ұлттар істері жөніндегі бөлімнің бастығы коммунист адам қосшылықта жүреді. Қытай қазақтары  ислам дінінің негізгі қағидаттары біле тұра өздерінің ата – бабаларының рухын пір тұтады. Ата-бабаларының қабіріне түнеп, тілек тілейді. Олардың рухтары жебеп-желейді деп ұғады. Қазақ халқының дүниеге дәстүрлі көзқарасының идеялық өзегі: заттарды киелеу болса, қытай қазақтары әлі күнге дейін жердің киесі, судың иесі бар деп сенеді. Ата-бабаларының аруағын қадірлеп-қастерлеп, өлгендерге құран бағыштап, құдайы тамақ береді. Қазіргі кезге дейін олардың рухани өмірлерінде түркілік және исламдық элементтер қатар өмір сүріп келді. Оның өзінше бір ерекше мәні бар. Халық жадының архетиптері діннің ол түрін де, бұ түрін де ұмыттырмайтын рөлі атқарады. Ана сүтімен көшпелі әлем этикасын сіңіріп өскен қазақтар бабаларынның заңдары мен дәстүрлерін құрмет тұтып өсті және ұрпақтан-ұрпаққа соны сіңіріп отырды.

    Осы кезге дейін аға ұрпақ рухани-мәдени саламен этикалық- адамгершіліктік  тұрғыдағы құндылықтарды сақтап келгендігі белгілі болып отыр. ҚХР Мемлекеттік Халық құрылтайынан тарта (парламент) жергілікті әр дәрежелі Халық құрылтайларында қазақ этносының уәкілдері бар. ШҰАР- дағы қазақтар ұйыса қоныстанған аймақтарда олардың тіршілік көзі мал бағу болғандықтан Жер – Ана арқылы Әлеммен үндесе өсті. Сол жерге тамыр жайды. Сондықтан да сол жердің географиялық ортасымен үйлесе экологиялық тазалығын сақтай отырып өмір кешті. Бұндағы қазақтар өмірі көптеген қиыншылықтарды бастарынан өткізгені мәлім. Бәріне де шыдады, халық мінезінде төзімділік, қайраттылық, жігерлілік сияқты ізгілікті қасиеттер сақтала отырып шыңдалғаны байқалады. Қазіргі кезеңдегі қытай қазақтарының өзіндік санасы мен дүниетанымдық қалыптарындағы жаңғыруларға келетін болсақ оның эволюциялық өзгерістерін байқаймыз. 

      Әдебиеттер:

1. Назарбаев Н.Ә. Дүниежүзі қазақтарының екінші Құрылтайында сөйлеген сөзі// «Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы: 15 жыл». – Алматы: ДҚҚ, 2007. – 67-71, 76-78 б.

2. Мұқаметханұлы Н. «Түркістан» газеті, №33,19.08.2010ж.

3.  Байтұрсынұлы Д. Жолсапар естеліктері. Туған тіл.№2, 2012, 78 бет

4. Жанболат С. Ұлттың тілі мен жазуы ортақ болмай, біртұтас болуы қиын. Айқын.               6 сәуір, 2012ж.

5.  Көрші. Әмбебап мәдени журнал. 2009 № 9 , 10 б.

6. Қытайдағы қазақ кәсіпкерлері/Құрастырған М. Шоқан. – Алматы, 2012.-192 бет.

7. Меркітбайұлы Б. Ұлтымызда сақталып отырған дерт мінездер және оны шешудің жолдары //Шынжаң қоғамдық ғылымы. Үрімжі, 2000, № 1, 25-31 бб.

8. Балтабаева К.Н. Казахская община в Китае: некоторые новые тенденции в демографическом развитии (по данным переписи 2010 года)// «Дәстүрлі және заманауи Қазақстан этнологиясы» атты әл-Фараби атындағы ҚазҰУ –дың 80 жылдығына және А.Б.Қалыштың 60 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. 29 наурыз 2014 ж.- Алматы: Қазақ университеті, 2014. – 395. С.112-118

9.  Балтабаева К.Н. Ислам в жизни казахов России и Китая // Актуальные проблемы  исторической науки Казахстана: Материалы Международной научно-практической конференции 29 – 30 мая 2009 г. Алматы – Алматы. – 2009. С. 631 – 638

     Қоңырбаева Күлсия Мағражқызы ҚР БҒМ ҒК Философия, саясаттану және дінтану институты 

толығырақ

(Жолсапар очерк)

         Ала бағананың ар жағында қалған Шығыс Түркістанды бұрынғылар «арғы бет» дейтін. «Арғы бет» қазақ жерінің оңтүстігі мен оңтүстік шығысында – Алматы облысымен, шығысында – Семей, Өскеменнің ауылдарымен шектесіп жатыр. «Шектесіп жатыр» дегеніміз мемлекетаралық шекара мәселесінде қолданған сөзіміз, әйтпесе, мысалы «Қорғас» кеден бекетінен өткеніңізбен өзгере салатын ештеңе жоқ: сол жер, сол тау, сол шөп. Атыңнан айналайын «арғы бет» «бергі бетке» жете алмай жаутаңдап жүрген жәудіркөз қазақтың дәл өзі сияқты: Еренқабырғаның бауырындағы момақан қоңыр төбелер Алатау дейтін ағасына жаутаң-жаутаң қарап тұр.

        1845 жылғы Шәуешек келісімі бойынша қазақ жерінен ресми түрде қақ бөлінген бұл өлке қазіргі Қытай Халық Республикасының батыс аймағына кіреді. Бүгін ғой ҚХР-дан хабар алып отыру аса қиын емес, бәрін болмаса да аталған ел немен тыныстап, не істеп жатқанын ептеп біліп жүреміз. Сауда-базарын қап арқалаған Қатипаштар-ақ қатырып айтып келеді. Бірақ «көп естігеннен бір көрген артық». Сөйтіп, қазанның 10-ы күні таң бозынан жолға шықтық. Беталысымыз – «Қорғас» кеден бекеті. Төртеуміз. Автокөліктің тізгінінде «Қамшы.кз» сайтының бас редакторы, қазақ журналистикасының қамшы салдырмас қаракері болып таныла бастаған – Біләл Қуаныш. Шығармаларын өзім жіті қадағалап оқитын ізетті іні-дос, жазушы, «Алаш айнасы» электронды газетінде бас редактордың орынбасары Дархан Бейсенбек. «31-арнаның» «Информбюросын» жұртқа әйгілі етіп жұлдызы жанған журналист қарындастарымыздың бірі Ирина Советжанқызы.
       Кеденнен келген бетте-ақ өттік. Құжаттарымыз талапқа сай екен. Кеденшілер өзгелерге қайдам, бізге аса керги қойған жоқ. Тек Иринаның төлқұжатына көбірек үңілген кеден қызметкері «Неге Інжу емес?» деп қалды. «Інжуі несі? Мына пәле бізден бірдеңе дәметіп тұр ма?» деп абдырап үлгергенімізше болған жоқ, «Неге Ирина? Неге Інжу емес?» деді ол. Сөйтсек, әзілі екен. Орынды, әдемі әзіл. Содан біз де Иринаны Інжуге айналдырып алдық.
                                          АЛМАТЫ МА? ҚҰЛЖА МА? АЙЫРЫМ ЖОҚ
      
2005 жылы «арғы бетке» жалқы рет барып қайтқанмын. Ол кезде Қорғас маңы жалаңаш-ты. Жолаушыларды күткен алыпсатарлар, таксистер, тағы басқалар жүретін жалақтап. Тек қытайдың жолы ғана тәуір сияқты көрінген. Содан бері арадағы уақытқа тоғыз жыл толыпты. Керемет. «Керемет» демеске әддім кем, қытайдың «Қорғас» кеден бекетінен таяқ тастам жерден қызыл шырайлы бір қала бой көтеріп үлгеріпті. «Қорғас» қаласы. Қытайдың қаласы. Қазірдің өзінде аталған қаладағы жансаны 200 мыңнан асып кетіпті. Алқынып тұр. Бері қарай адымдап аттап кеткелі тұр. Көпқабатты биік үйлер. Салтанатты ғимараттар. Қайшыласқан қарақұрым халық.

        Өкіметтік такси бізді Құлжаға қарай алып жүрді. Жүргізуші ұйғыр азаматы екен, біздің Үрімжіге бүгін бара беретінімізді біліп «өзім жеткізіп қояйын» деп жабыса кетті. Біз Құлжа қаласында аялдайтынымызды ескерттік. «Тым кеш шықпаңдар. Күн суық. Жол тайғақ. Ұзын жолдан екі үлкен машина шығып кетіп сақшылар көліктерді жүргізбей қойды. Абайлаңдар», - дей берді ол.
        ... Әйтсе де біз Құлжадан кеш аттандық. Құлжа қаласында бізді ақын Білісбек Әбдіразақ бастаған бауырлар күтіп отырған. Білісбек екеуміз жерлеспіз. Жерлес болатын себебіміз – Бітай достың туыс-тумасы осы күні Қапалда (Алматы облысы, Ақсу ауданы) тұрады. Білісбектің «Сұрасаң менің ауылым Қапалыда» деген өрнекті өлеңі де бар. Менің Қапалымды, Шоқан Уәлиханов шығармаларында ерекше аталатын, Шоқанның Санкпетерборы болған Қапалды жырлаған ақынды қайтіп қиып тастап кетесің; оның үстіне ақын, сазгер Думан Бәзілжанмен, «Іле кеші» газетінің редакторы, ақын Нұрболат Әбдіқадырмен, Мұрат Әуес дейтін Құлжа қаласындағы телеарнада жеке бағдарлама жүргізетін талантты азаматпен, Есбол дейтін жас ақын бауырыммен танысудың сәті түсіп, емініп елжірескен, сағынысқан көл-көсір әңгімеге кенелдік. Ондағылар мұндағылар туралы бізден артық білетінге ұқсайды. Ақын десең ақыныңды, жазушы десең жазушыңды айтып сайрай жөнеледі. Саясткерлерімізді де, сайқымазақтарымызды да беске біліп алыпты. Осыны әбден ұққан Ирина-Інжу: «Мен әлі Алматыда сияқтымын. Шекара асып келген адамға өзімді ұқсата алмай отырмын», - деп тауып айтты.

        «Қазақ қарға тамырлы» деген, міне, осы. Қазақтың қай қиырда да біртұтас қазақ екендігінің келбеті де – осы. Мені Білсбектердің ортасындағы тазалық, ардалық, Алматыға, өлең-жырға деген іңкәрлік ерекше толқытты. Анау Ақтау мен анау Алтайда да тап осындай жігіттер Алматыдағы ақын-жазушы ағалары мен атағы алысқа кеткен құрбы-достары туралы аңқылдап әңгіме айтып жүр ғой. Жандүниесіне жамандық пен аярлықтың жапырақтай жамауын түсірмеген қайран, жұрт-ай, сен аман болшы.
        Құлжадан жеті жүз шақырым қашықтықта жатқан Үрімжіге әбден көз байланып, қас қарайғанда маңдай түзедік. Қаладан ұзап шыққан соң біз қалың тұманның құшағына ендік...

                                       ҚҰМШАҒЫЛ... ҚҰДАЙ САҚТАДЫ
       
Қытай – көне Жібек жолын жаңғыртуға барын салып бастаған ел. Ол әрекеті, әсіресе, күрежолдарынан ерекше байқалады. Қытайдың автокөлік жолдары – түгелдей дерлік бетонбеттенген автобан жолдар. Көлігіңіздің жүргені білінбейді. Тек сырғи бересіз. Содан адамды маужыраған ұйқы басады екен. Пәлі, оданда өзіміздің жолдар жақсы: мәшинеңді шоқалақтатып қойып айналаңды шолып отырасың . Ұйықтау тұрыпты, қалғуға қам ету қиын. Ойдым жолдың және бір дұрысы: автокөлік иелері үнемі тежегішті басып отырады (әзіл). Ал, автобанда ақырын жүру – азап. Арттағылар қиқулатып кеп қуғанда қалай аңырата жөнелгеніңді білмей қалатынға ұқсайсың. Біздің шопыр да соқыр тұманда алды-артына қарамай аңыратып ұрған, кенет сарт ете түсті... Әйтеуір тез ес жиып машинаның есігін ашып шыға алдық. Біздің соңымыздағы ұлы дүрмек те жылдам тоқтап жатты. Биік шағылдың үстінде тұрмыз. Жаңа ғана автобанда ағып келе жатқан едік қой, бұл қалай болғаны? Сөйтсек, бұл – Үріміжіге ұдыл (төте) тартатын жаңа жол екен. Әлі толық аяқталмаған. Аяқталмағандықтан жолдың ортасына бетондардан қоршау жасап құм үйіп қойған. Құм бетондарды жауып өзінше құмшағыл сияқтаныпты. Машинамыз аққан күйі сол шағылдың үстіне шығып кеткен. «Су ішерлігіміз бар екен. Құдай сақтады» десіп бас шайқастық.

     (Құйғытып "шапқан" көлігіміз құмшағылдың төбесіне ілініп қалды)

        Бұны неге жазып отырмыз? Әрине, бәрі бірдей болмаса да, алыс сапар шыққан жолуашының бірлі-жарымы осындай кездейсоқ кепке ұшырап қалады. Соны білдіргеніміз. Соны білдіре келіп айтпағымыз: Қытайға сапарлай қалсаңыз өкіметтік таксиге мініңіз. Былайғыны жұрт «қара такси» дейді. «Қара таксидің» сұрауы жоққа пар. Мысалы, біз жалдаған «қара таксиге» шақыртумен келген сақшылар қарап та қойған жоқ. Жолаушылар жарақат алды ма, адам шығыны болды ма – онда шаруалары аз көрінеді. Келді, жүргіузшіге «жолдағы белгіні неге көрмейсің?» - деп кіжінді. Болды, содан соң қолды бір-ақ сілтеді де тайып тұрды. Жолға еш белгінің қойылмағандығын жүргузішілер ұлардай шулап айтқанымен оған құлақ аспады. Бізді әлгі «құмтөбеге» байқаусызда келіп қалған Қайрат есімді бауырымыз Үрімжіге алып барды. Тегін. Ал, ханзулар, жә, оларды қойшы, өзіміздің ұйғыр бауырлар да дірілдеп-қалтырап тұрғанымызға қарамай қасымыздан сырғып өте берді. Қайрат болса, жол бойы ыстық тамақ әперіп, қас-қабағымызға қарап өбек қақты. Жігерлендіріп, қайрат берді. Міне, сенің қазағың. Міне, сенің жүрегі ыстық бауырың. Қош-аман жүр, Қайрат. Мырзатай атаң саясат деген сайтан арбаға жегіліп, әбден қажыған адам ғой, айта береді, Мұңғылкүреде қалып қоймай үйелменіңмен үйріліп бабақонысыңа орал. Атажұртыңа қайт, азаматым.

      Үрімжіде бізді «Сен қазақ» сайтының бас редакторы Ақытбек бауырымыз күтіп алды. Үйіне түсіріп қонақ етті. Үрімжі қаласындағы 28 қабатты емхананың зерттеу орталығына алып барып Ирина-Інжуді басынан бақайшағына дейін «тексертіп» дәрі-дәрмекпен жабдықтады. Ал, біз... біз: «Осы қыз аман болса болды, біздің жан – сауға» дестік.
        Ертеңінде де дел-салдықтан еңсемізді тіктеуге мұрша келмеген, бірақ «31-арнаның» батыр қызы намысымызға шапты: «Маған осындағы ағайынмен жүздесу керек, кәсіпкерлермен тілдесу керек. Атажұртына көшіп барғысы келетін ағайынды көру керек», - деді ол. Тәйірі, біз де осы мақсатпен ат арылтып (арасында аварияға ұшырап дегендей) келген жоқпыз ба? Ендеше «ұрыста не тұрыс» бар?

                                                  ТАБЫСКЕР ТАЛҒАТ
       
Үрімжіде Талғат Дүйсенбі есімді кәсіпкер азаматпен таныстық. Ресми деректерге сүйенсек, 4 миллионнан астам халқы бар Үрімжідегі істің көзін тауып, «қолы жүріп тұрған» жігіт осы жігіт көрінеді. Тәкең «ішкі Қытай» мен Үрімжідегі кафель шығаратын зауыттармен серіктес кәсіпорынның иесі. Зауыттарға тапсырыс береді. Біз сұрақты үйіп жатырмыз.

       - Бұл кәсіпті қалай меңгердіңіз?
       - Кафельдердің бетіне қазақы ою-өрнек салу идеясы басыңызға қашан қонды?
       - Қанша адамға жұмыс беріп отырсыз?
       - Сіздер шығаратын өнімге сұраныс жоғары ма?
       - Кафельдеріңізді негізінен кімдер алады?
      - Қазақстанда осы кәсіпті дамыту ойыңызда жоқ па?
      Талғат Дүйсенбінің оқып алған мамандығы дәрігер екен. Ауру-сырқауды емдей жүріп епті жігіт жеке кәсіппен шұғылдануды да ойлайды. Әрқандай шаруамен айналысады. Айтпақшы, Жүңго мемлекетінде жеке кәсіп көзін ашып, жұмыс істеймін деп жұлқынған адамға жол ашық. Біздегідей көлденең кедергілер аяқтан шала бермейді. Қытай компартиясының қазіргі төрағасы Жаң Зыпың жолдас билікке келгелі үкімет пен партия басшылығы «төртке бой ұсынып», «халықтың ризашылығы үшін жұмыс жасап», «жуастар жағына шыққан» (ҚХР-дағы ресми ақпарат тілі). Талғат Дүйсенбі «осы мүмкіндікті пайдаланып қана жүрген көптің бірімін» дейді өзін.



Талғатқа ең алдымен бір ауданның басшысынан ұсыныс түседі. Қытай компаниялары осы күндері елдің батыс аймағында екі түрлі тұрғын үй құрылысын жүргізуде. Біріншісі сейсмологиялық апаттарға төтеп беретін көпқабатты үйлер де, екіншісі тұрғылықты халықтың жеріне салынатын үйлер. Осылайша қытай үкіметі байтақ жердің байырғы тұрғындарын жарылқау арқылы жұмсақ саясат ұстанып, оларды баспанамен қамтамасыз ете отырып батыс өлкеге батпандап кіре түсуде. Жаңағы сөз болған екі үйдің іші-сыртын қалай әрлеп, қалай өңдесең де еріктісің. Соны жақсы білетін аудан басшысы үкімет салып берген үйлердің бәрін қазақыландырып жіберудің қамына кіріседі.
        - Басшыдан ұсыныс түскен соң әжелерім ғасырлар бойы көзмайын тауысып ойған ою мен өрнекті неге осы заманға лайықтамасқа, неге бүгінгі тұрмыстың сән-салтанатына айналдырмасқа деген ой келді менің басыма, - дейді кафелші Талғат.
       Сөйтіп Талғат ою-өрнегін, эскиздерін алып қытайдың кафель шығаратын зауыттарына барады, жобасын көрсетеді. Бизнес-жоспарын дәлелдей біледі. Дегендей-ақ, зауыт басшылары Талағаттың ұсынысын мақұлдап, өндіріске жібереді.
        Талғат қазір қытай зауыттарына үлкен көлемде тапсырыс беруші әріптес. Шыңжаң аймағында Талағаттың кафель сататын 35 сауда үйі бар. Тұтынушыларының басым бөлігі қазақтар мен ұйғырлар, моңғолдар.
        - Қазақстанның іскер азаматтарының тарапынан кафельдің дизайніне ұсыныс түссе, қуана қабылдап, серіктес болар едім, - дейді Талғат. Бірақ кәсіпкердің Қазақстанға келіп, осы істі қолға алуға құлқы кем екені байқалды. Неге?
        - Неге? – деп сұрадық біз Талғаттан.
         - Сіздерде адамға жұмыс істеткізбейді ғой.
     Әйтсе де біз Талағатты елге шақырып, үгіттеп бақтық. Қиындықтың, кедергілердің бар екендігін де жасырмадық. Алайда, Қазақстанға өткеннің бәрі қарап жүрмегенін, қайсібірінің тіпті дәулеті артып байып жатқанын барынша қадап айттық. Қазақстанды ертелі-кеш жамандай беретіндердің сөзі біржақты екендігін де ескерттік. «Сен қорқып қала бер, мен бара берейін» дейтін іші тар қулардың сөзі өтімді келетіндігін де қаперіне салдық.
       - Мен Атажұртқа жетсем, ойымдағыдай іспен айналыссам, кемінде 400-500 адамды жұмыспен қаматамсыз етер едім, - дейді Талғат.
 
                                                      ТҮЙЕШІ АСАЙ 
       
Төрт миллионнан астам тұрғыны бар Үрімжі қаласының оңтүстік батыс бөлігінде тек қана қазақтар тұратын «қазақ қыстақ» орналасқан. «Қазақ қыстақ» Үрімжідегі қайнаған өмірден жырақ өзінше бір бұйығы тірлік кешуде. «Қазақ қыстақтың» жадау тұрмысы мен жабыраңқы жүзін сырт көзден жасырғысы келсе керек, жергілікті билік оның айналысын биік қорғанмен қоршап тастаған. Бейнелеп айтсақ, «қазақ қыстауы» «қытай қорғанының» ішінде қалыпты. Сол қорғанның ішінде түйеші Асай жүр. Кәдімгі түйеші. Он тоғызыншы ғасырдағы қазақ тұрмысын сәбеттік идеология тұрғысынан суреттеген қазақ жазушыларының кейіпкерлерінен аумайды. Мосқал кісі. Тарамыс. Өңі күнге әбден күйген. Біз барғанда ол келесін қорасына қамап, әйеліне шұбаттың қалған-құтқанын сатқызып тұр екен. Есіктің алдында домалаңдап ойнаған бір ұл, бір қыз бала көрінді.


        (Қазақ қыстағы. Асайдың түйелері)

           Асайдың жалғыз ауыз тамына (бұндай үйді өз басым Құлжа қаласының жанындағы Шайлаңзы ауылынан кездестіргенмін. Шатырсыз тоқал там. Бір ауыз. Кірген бетте табалдырыққа аяқ киіміңді тастайсың. Төрге биіктеу етіп сәкі қондырған. Сәкінің үстінде отырасың, тамақ ішесің, төсек те сол сәкінің үстіне салынады. Сәкіге таяу жерде мұржалы пеш тұрады. Әлгіндей үйлерді негізінен қазақтар паналайды) кіріп төрге озған соң майлы қою шұбатты сіміре отырып әңгімеге кірістік.

      - Ай, ағасы, неше түйеңіз бар?
     - Жиырмаға жуық бар енді...
      - Күнде сауасыз ба?
     - Күнде сауамыз.
     - Өтіп тұр ғой, әйтеуір.
    - Қысы-жазы өтеді.
     - Алушы кім?
    - Топтап әкететін сарттарымыз бар.
    - Е-е, мейлі. Табыс қанша?
     - Айына 3-4 мың ұйан шығарамыз.
     - Бай екенсіздер ғой. Атажұртқа жету ойларыңызда жоқ па?
     - Ол жақта қарындасым тұрады.
     - Қайда?
     - Талдықорғанда.
     - Қаланың өзінде ме?
     - Солай болса керек.
     - Өзіңіз көшпейсіз бе?
     - Көшер едім ол жақта жағдай қиын дейді ғой.
     - Не қиын дейді?
    - Баспана жоқ, жұмыс жоқ. Заң орысша. Орыс орысша білмесең көтенге теуіп қуады екен.
       Асаймен бұдан әрі әңгімелесе алмадық. Шаруа баққан адамның не естісе соған тастай қатып жабысып алатын мінезі болады. Оны бір нәрсеге иландырып, бір нәрсеге сендіре алмайсың. Алайда осы Асай арып-ашып, түйе сауып, үйінде, басқа жерде емес, дәл өзінің жалғыз ауыз тамында, қытайша сөйлеп, қытайша ойланатын қытайдың болашақ екі азаматын бағып жүргенін біле ме екен? Оданда Асай отағасы былай істесе қайтер еді? Асайдың айына табатын 3-4 мың юані біздің теңгемен 100-200 мың теңгені құрайды. Долларға шақсақ, мың доллардың ар-жақ бер жағы. Сонда Асайдың жыл он екі айдағы табысы бізше 10-12 мың долларға жетіп жығылады. Ал, 10-12 мың долларға Қазақстанның кез-келген ауылынан, тіпті қалаларға таяу елді-мекендерден 6-7 сотық жерімен қоса тәп-тәуір үй сатып алуға болады ғой. Осыны қайткенде Асайларға ұқтыру лазым. Көшіп келуге ниетті қазақтарды осындай мүмкін жайттармен қайткенде ақпараттандыру керек. Мысалы, Германияда мемлекеттік қолдауға ие болған алман отбасы көшіп келгісі келсе, оның қолына қажетті мәліметтің бәрі тиеді. Израйльде де солай. Еврейлерге арналған орыстілді сайттар керек десеңіз қалай жар таңдау қажет, әдет-ғұрыпты қалай ұстанған абзал, тілді меңгеру үшін қайтпек жөн деген сауалдарға да жауап беріп отырады. Бізге де солай жасау қиындық тудырмайды. Алайда, ол үшін мәселенің мәнісін нақты ақпарат арқылы айыратын ел ішінде мәдениет қалыптасуы керек. Сондықтан «арғы беттегі» оқыған әр қазақтың баласы қазақ көшін ақпараттандыруға, сауаттандыруға, ағартуға білек түре кірісуі керек. Оларға мына жақтан біз де болысуға, жәрдем етуге тиіспіз. Қазақ көшіне қажетті мәліметтерді, мәселенки, үйдің бағасы қанша, бұл жақта жеке кәсіппен шұғылдану үшін не істеу керек деген сияқты сауалдардың жауабын тауып беріп отырсақ, осының өзі көмекке есеп.

                                        «ҰРЫ» РУЫНАН ҰСТАЛАДЫ
     
ҚХР-да 1 млн. 430 мың, кей деректерде 1 млн. 700 мың қазақ өмір сүруде. Анығы 1 миллионнан артық. Үлкен күш. Қалың ел. Қабырғалы жұрт. Халқының қарасына алаңдаулы Қазақстан үшін асып-төгілген байлық. Өйткені, Қазақстан араға жиырма екі жыл салып 1990 жылдардағы халық санына әрең жетті. Бұл деген «Қазақстанның елі 22 жылдың ширегінде қара шыбындай қырылып қалыпты» дегенді білдірмейді. Сталиннің айдауымен қазақ жерін паналаған біраз жұрт туған отанына көшті. Дұрыс қой олардікі. Біздің ағайынның алды келіп бастады. Өсімді солар берді. Үш-төрт жылдан бері тоқыраған көші қайтадан қозғалып кетсе, өсімінің еселей түсуі анық. Иншалла. Біз «арғы бетте» бес жүз отыз мың қазақтың қолына ҚХР төлқұжаты тигенін естідік. Естігенімізді келеген бетте әлеуметтік желілер арқылы сүйіншілеп те жібердік. Сонда біреулер «сол бес жүз мыңның жартысы ұйғыр болып жүрмесін» деп күмән білдіріп жатты. Бұны толықтай теріске шығару қиын. Себебі төлқұжаттарына «қазақ» деп жаздырып алып Үрімжідегі Қазақстанға виза ашатын орталықтың алдында көстеңдеп жүргендер туралы алдымен біз жазған едік. Жалпы қытайда өз ұлтыңды жасырып, басқа ұлттың атынан төлқұжат алуға еріктісің. Мәселен кез-келген ханзу Қазақстанда тұрғысы келсе, төлқұжатына «қазақ» деп жаздырып алып жүре беруіне болады. Осыны ескерген Қазақстан жағы ешқандай ескертусіз қытай азаматтарына виза бермеу тәртібін енгізіпті.

      - Бізге тілі жақын ұйғыр кісісі «қазақпын» деп келіп тұрса қайтесіздер? – дегенді сұрадық Үрімжідегі Қазақстанға виза беру орталығының қызметкерінен. Аты-жөнін атамауды өтінген ол:
      - Біз ол адамға ешқандай себепсіз виза ашпауға қақылымыз, - деді.
     - Оны ол адамның анық басқа ұлттан екендігін білген кезде қолданатын боларсыздар? Ал, қазақша сайрап тұрғандарды қайтесіздер?
     - Қазақтың тарихын, батырлары мен ақындарын сұраймыз. Қала берді руын сұраймыз.
       Біз риясыз күліп жібердік.
      - Шынымен солай сұрайсыздар ма?
     - Иә, кез-келген «ұры» руын тергей жөнелгенімізде ұсталады. Содан соң оған виза жабық.
      Қазір ҚХР жағынан елімізге жыл сайын 100 мың адам келіп кетеді екен. Соның дені қазақ. 100 мыңның 30 пайызы Қазақстанда қалып қойып жатыр.
        Үрімжідегі виза беру орталығы алда қабылдануы мүмкін көші-қон заңына орай Сыртқы істер министрлігіне Қазақстанның азаматы болуға сұранатын этникалық қазақтардан қылмыс жасамағаны туралы анықтама талап етудің қажеті жоқ екендігін айтып ұсыныс та жолдапты. – Себебі, - дейді аты-жөнін жария етпеуді қызмет бабы бойынша өтінген дипломат, - ҚХР-да қылымыс жасаған, заң бұзған адамға төлқұжат берілмейді.
        Қытайдағы қазақтардан қылмыс өткермегені туралы талап етілетін анықтама көші-қонға кедергі келтіріп келе жатыр еді, біз «арғы бетте» жүргенде Мырзатай Жолдасбеков дейтін ақсақалымыз талапты тіпті күшейтіп жіберіпті. «Түгел көшіп келуді доғарыңдар» деп бұйырыпты Мырзекең. М. Жолдасбеков жолдастың уәжіне сүйенсек, жалғыз ауыз үйде тұрып, сауыс-сауыс болып түйе сауып жүрген Асай мен Асайдың әйелі наймандар билеген «Сегіз Оғыз» ұлысының бүгінгі иесі бізбіз деп қыстағында қи жағып отыра беруі керек екен. Уа, Тәңір-ай, келемін деп тұрған елін кеудесінен кері итеретін үлкендер бізде ғана ма, әлде өзге елдерде де бар ма? Бар шығар. Мысалы, орыстың кейбір қутұяқ шалдары орыстардың Қазақ жеріне қандаладай қадалып жүргенін қалайды. Себебі қазіргі Қазақстанды орыстілі сұрап тұр. Бұның сыртында қайткенде империялық ықпал ету пәрменінен айрылмауды діттеген байлам бар. Орыс шалының шатпағы түсінікті. Ал, сонда біздің қариянікі не? Қыстағынан қия басып шығуға қорынатын Асайлар бір күні солқылдатып Үрімжінің билігін қолға алады деп қиялдай ма? Осылай қиялданса, біздің қариямыздың қиялы тым қыртыстанып кеткен екен.
        Қытайдағы қазақтарды мүмкіндіктің шегінде көшіріп алмасақ айрыламыз. Бір жарым миллион қазақтан айдың күннің аманында көз жазып қаламыз. «Арғы беттегі» аға буын қазір дәрменсіз. Олардың бойындағы ұлттық гендік қор сарқылып барады. Орта буын ендіге қытайлана бастаған. Үрімжіде біз көрген орта буын өкілдері өзара қытайша сорғалай жөнеледі. Қазақшдана гөрі бір-бірімен қытайша қауқылдасқанды жеңіл санайды. Жас ұрпақ қытай тілінде сабақ алып, қытай ділінде тәрбиеленуде.
        «Арғы бет» дегеніміз міне осындай алақұла тіршіліктің ортасы. «Қазағым» деп қайнап-жайнап жүргендері де бар. «Қазақстанға барсам қақайып-серейіп қатып қалмаймын ба?» деп қауіп ойлайтындары да табылады. Бірақ ұрпақ қамын ойлаған жалпы көпшіліктің Атажұртына жетуді аңсайтыны анық аңғарылады. «Арғы беттегі» қазақтың осынау ішкі қуатын «бергі бет» өзіне толық аударып алмаса, кешіккен қимыл бекерге шығады.
           (Жалғасы бар)
        
Алматы-Құлжа-Үрімжі. Үрімжі-Құлжа-Алматы.
        
 Abai.kz

        Автор: Дәурен Қуат
        Толығырақ: http://alashainasy.kz/alashuni/argyi-bet-pen-berg-bet-56034/

толығырақ

 

Шыңжаң – Қытай Халық Республикасының Солтүстік-Батыс өңіріндегі орналасқан автономиялық аймақ әрі жер көлемі бойынша ең ірі әкімшілік аумақтық бөлінісі. Солтүстігінде Алтай таулары арқылы 52 шақырымға созылып жатыр. Негізгі атауы «Шығыс Түркістан». Шыңжақ – «Жаңа аумақ» дегенді білдіреді. Шыңжаңның солтүстік жағында орналасқан елді-мекен, тау, көл табиғат зоналарының басым бөлігі қазақша аталады.

 Алтай аймағындағы жер аттары:

Алтай тауы - көне түркі тілі. Тай,тағ,тау диалектік атау,тау деген мағынаны білдіреді. Оған алтын дегенді қоссақ алтынтай болады, ал қазақ тілінде осындай қос мағыналы сөздердің қысқаруы көп кезігеді. Айталық: бұл жыл, бұл иыл – биыл болады. Ақ арқа, ағарқа, сары арқа, сарарқа, бұған негізделгенде алтай-алтынтай болуы әбден заңды, Алтай түркілердің ата жұрты. «Құпия шежіренің» қытайша нұсқасында әнтәй шан делінеді, наймандардың мекені, түркі тілдес найман жеріне моңғолша ат қоймайтыны белгілі. Ал моңғол тектілердің Алтайды мекендеуі 1635-1755 жылдар. Бұл жерлер ғұндар, түркілер, телелер, керейлер, наймандардың ата қонысы. 1635-жылға дейін моғолыстанмен қазақ ордасының ата қонысы.

Шіңгіл – көне түркі сөзі болуы мүмкін, ал шағанғол оны мойындау керек, моңғолша жаңа өзен деген сөз. Бурылтоғай деген жер бар. Одан бөлек Жетарал, Шығанжиде, Көкағаш және Қарамағай бар. Қарамағайда түркі тілінде болуы мүмкін. Үліңгір-ұлы үңгір деген екі сөзден құралған. Ертіс - Махмұт Қашқаридың «түркі тілдер сөздігінде » бар сөз. Ол – өзен аты.
Алтай қаласына қарасты алағақ, шеміршек, қызылтас, қарашылық, ағарал, шырықши атауларына да дауымыз жоқ. Ал торғайты көне түрікше торғайлы деген сөз. Ал қандығаты ол анық моңғолша. Сарғұсын - көне түрікше сарығ-усұн-сары үйсін деген сөз. Балбағай – бұның түбірі бал яғни араның балы. Бұл сөзде көне түркіден келген деген болжам бар. Сарсүмбе атауы сары және сүмбе деген сөзден құралған. Буыршын – қазақ 3 жасар түйені буыршын дейді. Ауданның аты өзеннің атынан қалған. Дулайты атауы туралы ізденіс жасап көрсе болады. Ал оймақы сөзінің түбірі оймақ түрікше екені шығып тұр. Қанас атауы да түрікше болуы әбден мүмкін. Ал мұнда мекендеген тывалар діні бөлек демесең, көне түркі тілінде сөйлейтін түркі тілдес ұлт. Қаба-қою – қаба сақал деп сақал қоюды айтады, бұған қарағанда қаба өзенінің атауынан шыққаны белгілі. Өзеннің жағасы қою өскен орманды болғандығынан қаба атануы кездейсоқ емес. Ал Аққаба, Алқабек, Білезік, Нарын атауларына ойланудың өзі артық. Сартам, Теректі, Көлбай, Жайылма, Сарбұлақ атауларын айтудың өзі артық. Болбадай атауына ізденіс жасап көрсе болады. Жеменей – түрікше – Маңғыстауда да Жеменей атты жер бар, ру аты бар. Моңғол барып көрмеген Маңғыстауда қайдағы моңғолша жер аты болсын? Адай руын ежелгі меркіттің удайымен (удайт) байланыстырсақ меркіті мол жеменейдің жеменей атануына таңғалудың қажеті жоқ. Сауыр аты аттың сауыры дегендегі сауыр. Ал ана Нарынқара, Кендірлік атауларына әзірге күмәнмен қараймыз. Құбының құмы деген жер аты әрине қазақша екені даусыз.

      Жалғасы бар

       Е. Меллатхан, Baq.kz

толығырақ

     Қытайдың Орталық халық радиосындағы қазақ тіліндегі хабар таратыла бастағанына биыл 40 жылдан асты. Алғаш рет аспан асты еліндегі қандастарымыз ана тілiндегі хабарды 1971 жылдың мамырында естіген еді.

      Сол уақыттан бері бұл радио алыс-жақын шетелдегі көптеген тыңдармандардың көңілінен шығып келеді. Қытайдағы Орталық халық радиостансасы бес ұлттың тілінде сөйлейді. Соның бірі - қазақша. «Әуе толқынында орталық халық радиостансасы». Осыдан 43 жыл бұрын дәл осы сөзді Бейжіңде тұңғыш рет Нұрғайша Шәмелқызы мен Қабыкеш Салихұлы айтқан. Алғашында жарты сағат қана хабар таратқан қазақ радиосы енді әуе толқынына 18 сағат шықпақ, деп жазады 24.kz.

     «Биылдан бастап біздің қазақ радиомызда секірмелі даму жарыққа шығып отыр. Бұл секірмелі даму дейтініміз ол 3 сағаттан 18 сағатқа ұзарып, арнаулы эфир болмақшы», - дейді Қытай орталық радиостансасы, Ұлттар радио орталығы басшысының орынбасары Қанатбек Жұмабай.

    Бұған дейін қазақ бөлімінде 20 адам болса, бүгінде 34 адам жұмыс істейді. Редакцияға негізінен тіл факультетін бітірген жас мамандарды алған. Олар Бейжіңде біршама іс-тәжірибеден өткен соң Үрімшідегі бөлімшеге жіберіледі. Жастар әуе толқынын қызықты хабарларман толтырады деген үмітте.

     Радио толқыны алыс-жақын шетелдердің бәрін қамтиды. Қазір 34 мемлекетте тыңдауға болады. 

          ҚазАқпарат

толығырақ

       Кеңес  билігі ұлт басына темір ноқтасын кигізіп, өз әмірін жүргізген тұстан бастап, бұрын қазақ қоғамында жақсы, қадірлі адамдар саналатын бай мен би, молда мен оқымысты жаман адамдар болып дәріптелді. ұлттың санасы, түсінік көзқарасы, тіршілік дағдысы алабөтен өзгерістерге ұшырады. 

    Онда олар қазаққа сорлы едің, қараңғы едің, көзіңді аштық, бай-кедей боп бөлініп бір-біріңді қанаушы едің, барлығыңды бақытты еттік деді. Осыған сендік. Бұрын жақсы атап жүргеніміз жаман болған соң, қалған қара халықтың не қадірі қалсын. Алаш қайраткері Міржақып Дулатұлы айтқандай: «халықтың енді бай-кедей, жас-кәрi, жақсы-жаманның айырмасы бiтiп, бәрi бiрдей сорлы болды, Бәрi бiрдей мұңлы болды».

     Ал шынайы өмірде қазақ қоғамындағы дәулеті тасыған байлар анау айтқандай озбыр, халықты билеп-төстеп, қанайтын топтар емес еді. Қазақ әуелден орнымен айтылған бір ауыз сөзге  тоқтайтын, өнерлі мен білімдіні бағалайтын, рухани байлықты заттық байлықтан артық санайтын халық. Тарихта қазақ жұрты хандық мемлекет орнатып, үлкен ұлыстар мен руларға бөлініп басқарылып отырған. Сол дәуірде ұлыстық мәртебе алу немесе бір рулы ел атанып танылуы үшін оларды басқаратын ақылы кемел, парасатты биі, жау шапса қорғайтын атағы шыққан батыры, елін аш-арық, кедейлік күйге түсірмейтін бақ қонған байы болуы керек дейтін шарттары болған.  Қазақтың «Бай» деген сөзі байлықты ғана тура мағыналаған ұғым емес, сондықтан өзге халықтың «дәулетті» деген сөзімен де сәйкес келмейді. 1840 жылы қазақ тілін жақсы білетін Броневский деген генерал қазақ жерін зерттей отырып мынадай байлам жасаған. «Қазақтың «бай» деген ұғымы орыстың «богатый» деген сөзінің баламасы емес. Бай болу үшін атағынан ат үркетін үлкен тұлға болу керек. Материалдық игіліктерге иелік етумен бірге, ақыл-ойы толысқан адам болуы керек», - дейді Броневский.

      Қазақ байларының өткен қоғамдағы орны мен мәртебесі, елге сіңірген еңбегі өз алдына бір бөлек әңгіме. Қазақтың құт дарыған, байтақ жатқан ырысты даласында небір дәулеті тасыған атақты байлардың болғаны да белгілі.  Сол байлар кешегі күнге дейін көшпелі халықтың ортақ жиған қоры мен қазынасы болып келді. Біз осы айтылған пайымдарымыздың дәлелі ретінде қазақтың мыңғыртып мал айдаған жомарт байларының соңғыларының бірі Басбай Шолақұлы Бапин туралы баян етпекпіз. 

     Басбай Шолақұлы 1889 жылы қазіргі Қытай жеріндегі Тарбағатай аймағының Шағантоғай ауданында туған. Басбай байлығы тасыған дәулетті отбасыдан шықпаған. Бірақ ат жалын тартып мiнiп, азамат болған соң, әкесi еншiге берген 150 қой, бiр үйiр жылқының бабын тауып, күйіне көңіл бөліп өсіріп, ерінбей істеген еңбекқорлығымен байлығын еселей түседі. Жылдар өте келе оның байлығы лықсып, атағы алысқа кетеді. Ендігі жерде дәулеті тасыған, мол байлықтың иесі ғана емес, қоғамның беделді, қадірлі азаматтарының біріне айналып, атымтай жомарттығымен жұрт көзіне түседі. Айналасындағы халықтың кем-кетігін бүтіндеп ғана қоймай, елдің, мемлекеттің ауыртпалығын жеңілдетуге атсалысатын ірі қайраткер тұлға дәрежесіне жетеді. 

    Басбай Шолақұлының жеке адамдарға жасаған жақсылықтары мен заттық көмектері күнделікті өмірде сан мәрте қайталанып жататын құбылыс іспетті еді. Сондықтан да, Біз Басбай байдың ел аттаған ірі істерге көмек қолын созған жомарттығын сөз етпекпіз. 1941 жылы ол шетелде тұрып-ақ, қазақ бауырлары қан кешіп жатқан Екінші дүниежүзілік соғыс майданына 500 атты ер-тұрманымен жібер­еді. Бұл туралы жазушы Зейнола Сәнік зерттеу мақаласында дәйекті деректер келтірген. «Совет үкіметіне бес жүз атты ер-тұрманымен жеткізіп беруге жауапты болған Қалдыбай деген ақсақалмен жолықтым. Қалдекең: «Ей, Зейнолла! Ленинградтағы бір мұражайда Басбай туралы құжаттар бар. Соның суреттерін алдыр­саңшы», - деп өтініш айтып еді...»  - деп жазады жазушы ағамыз. Осы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1940 жылы Жапониямен соғысып жатқан Қытай армиясына да 200 атты көмекке атаған.
           

    Басбай атамыздың мәрттігін әлемге әйгілеп, даңқын шығарған тағы бір оқиға жеке өзі ақша шығарып соғыс ұшағын сатып алуы еді. Кеңес одағы және Қытай елінің араласуымен Корея түбегінде тұтанған соғысқа (1950-1953) Қытайда бүкіл ел бойынша көмек атау науқаны басталады. Атақты байға қол жая келген үкімет адамдарына асқан жомарттығын танытып соғыс ұшағын алып беруге уәдесін беріп қайтарады. Міне, сол 1951 жылы Солтүстік Кореяға көмекке атаған ұшаққа кеткен Басбай байдың малының тізімі сақталған. Оған 4 мың қой, 100 жылқы, 100 сиыр, 100 түйе, 100 сәрі алтын атаған екен. Ырысы шалқыған байдың сол ұшақ сатып алуға кеткен шығынының орны үш жылдың ішінде қайта толыпты. Басбай Кореяға ұшақты сыйлайтын кезде, соғыс ұшағы деген нәрсені өзі көзімен көрмекші болып әуежайға келген соң: «Әттеген-ай, мынадай екенін білгенде екеуін сыйласам болғандай екен, қос аққудай бірге ұшып, бірге қонатын», - депті. Сол жолы миллиардтар елінен тек екі адам ғана ұшақ атаған. Бірі - қазақтың байы Басбай болса, екіншісі қытайлық бай кәспкер Чаң Шиаңю.

      Бүгінгі күні қазақ байының осы ерлігін ұлағаттап, еске алып тұру үшін Басбайдың көмекке атаған соғыс ұшағына ұқсас типтегі ұшақты Шағантоғай ауданындағы алаңға көрмеге қойған. Ал Қытайдың Лияуның өлкесінің Кореямен шекаралас Гандұң деген қаласында да Басбайдың үлкен суреті қойылған. Суреттің аяқ жағына «Кореяға соғыс ұшағын сыйлаған қазақтың үлкен байы Башбай Шолақұлы» деп жазылған екен.

Басбай Шолақұлы өзінің ауыл-аймағының да қоғамға, халыққа аса зәрулік тудырып отырған әлеуметтік саласын үнемі қолдап отырды. 1936 жылы ол туған ауылына ағарту ісін дамыту үшін, мектеп салуға 500 қой атайды. Дәл осы жылы Тарбағатай электр станциясын салуға 700 қой, 70 жылқы, 70 сиырдың қаржысын береді. 1941 жылы 5500 юань (он мың қойға тең) қаржы атап, Шәуешек-Шағантоғай тас жолындағы Емiл өзенiне көпiр салғызды. 1945 -  1947жылдары ол Қытайдағы қазақтар тұратын үш аймақтағы азаттық төңкерiсiне 1000 қой, 100 сиыр, 250 ат жылу атайды.



     Басбай осыншама атақ, даңқы шыққанына қарамастан өмірде қарапайым, халықпен етене жақын жүретін, астамдығы жоқ, пейілі кең жан болған. Сондықтан да Қытай билігі халық арасындағы зор беделі мен қоғамға сіңірген елеулі еңбегін ескеріп, Басбай Шолақұлына 1945- 1952 жылдар аралығындағы өтпелі кезеңдерде Тарбағатай аймағының (7 ауданы бар) әкімі, сот мекемесінің бастығы секілді жауапты қызметтерді ұсынады.

       Басбай Шолақұлы 1953 жылы 4 қарашада Қытайдың ішкі қалаларын аралап жүріп тосын науқастан Хаңжу деген  қалада қайтыс болған. Сүйегі арнаулы ұшақпен Шынжаңға жеткізіліп туған ауылына жерленеді.

     Өкінішке орай кейінгі жылдары Басбайдың артында қалған ұрпақтары бұл мол байлықтың ешбір игілігін көре алған жоқ. 1958 жылы Қытайда байлардың малын тәркілеу басталады. 1966-1976 жылдар аралығындағы «Мәдениет төңкерісі» деп аталған зор науқаншылдықта «байларды құрту» саясаты тіптен қатал жүргізілді. Осы кезде Басбай отбасы да қуғынға ұшырап көп жәбір тартады. Аштық пен панасыздық, қатаң бақылау астындағы ауыр еңбек діңкелеткен ұрпақтары  кедейшіліктен күндерін әрең көреді. Тек, 1976 жылдардан кейін ғана Басбайдың жазықсыз жазаланған ұрпақтары ақталды. 
 


 
    Суретте: Басбай Шолақұлы Тарбағатай аймағының әкімі болып тұрған уақыттағы қолы қойылып, мөрі басылған бұйрық қағазы.

      Бақытжол Кәкешұлы, ҚазАқпарат 

толығырақ

       Ұмыт бола бастаған салт-дәстүрді қайта жаңғырту мақсатында Қытайдағы қазақ жастарының атпен тойсеруенге шығып, қыздың жасау-жабдығын түйелі көшпен шығарып салуы сәнге айналып барады. Бұл туралы Xalhar.net сайтына сілтеме жасай отырып Massaget.kz жазады.

     Бүгінде қазақ арасында той тек шаңырақ көтеріп, отау тігу немесе қыз ұзату емес, бәсекеге, мал шашпақтыққа, орынсыз шығынға айналып кеткені белгілі. Дәл осы үрдіске қарсы бұл той иелері әйгілі көлік мініп, сән-салтанатқа берілмей, қазақтың қаймағы бұзылмаған асыл қасиеттерін ұлықтау үшін 50 атқа мініп, түйе қомдап, жүк артып, қазаққа ғана тән ұлттық сәнімен той рәсімін атқарған.

ә

      Ескерер тағы бір жайт, той салтын бұлай атқару бірінші рет болып отырған жоқ. Осыған дейін де Қытайдағы ғаламтор қолданушылары ортасында үлкен дүмпу туғызған тағы бір той өткен болатын. Жастарымыздың құлағына алтын сырға, қазақтың кең даласы мен ауылдағы қазақтың бүгінгі қал-күйі бұл бастамаға сұранып тұрғанын айта кеткіміз келеді.

      Екінші тойдан көріністер:

   і 

ң ғ 

і 

       ҚазАқпарат      

толығырақ

        Қазақстанның Халық жазушысы Қабдеш Жұмаділов әдебиеттегі алғашқы қадамын өлеңнен бастаған. Оның «Жас дәурен» атты өлеңдер жинағы тырнақалды туындысы еді. Шығыс Түркістандағы қазақтардың өмірі мен азаттығы жолындағы күресі суреттелген «Тағдыр» романы үшін Абай атындағы vемлекеттік сыйлық берілді. 1974-1981 жылдар аралығында жарық көрген «Соңғы көш» романы қалай жазылып еді? Қаламгердің сұхбатын ұсынамыз.

    Мен 1962 жылы Қытайдан келгенде «Соңғы көшті» жазам деп жинақтаған материалдарымның бәрі өзімде болды. Сол кезде жазылан қолжазбалар әлі бар. Шығармаға қатысатын кейіпкерлердің ұлты, қызметі, жасы, аты бәрі сақталған. Мен бұрын Каз Гуд-дың екі курсын оқып кеткем. Араға 4 жыл салып қайта келдім оқу орнына. Менімен бірге оқуды бастаған Мағауин, Кекілбаевтар қызметке кірісіп кеткен. Мен үш жыл бойы күндіз-түні кітаптан бас алмай оқыдым. Жай оқулықтар емес, бір кездері орысшаға тісіміз батпай жүргенде оқылмай қалған кітаптар еді. Жапон әдебиеті, латын америкасының шығармалары бар. Басқаларды басып озбасам да, қуып жеттім. Ол кезде әдебиетке келетін адам бірнеше баспалдақтан өтуі тиіс болатын. Шағын кітабың шықпаса, роман жазуға рұқсат жоқ. Бірден роман жаздым деп көтеріп әкелсең, қабылдамайтын. 1966 жылы «Жас дәурен» дейтін өлеңдер жинағым шықты. 1968 жылы «Қаздар қайтып барады» деген әңгімелер жинағым шықты. 1969 жылы жастарға арналған «Көкейкесті» атты романым жарық көрді. Міне осыдан кейін Соңғы көшке кірістім. Бірінші томын 1970 жылы бітірдім. Бірақ оның шығуы қиын болды. Ол кезде «Жазушы» баспасында істеймін. 4 дана етіп көшіріп, баспаға өткізіп қойдым. Бірақ заң бойынша шығармаға лицензия берілуі үшін, сараптамадан өту керек. Мынау жарайды басылсын деген. Бірақ соған сараптап пікір айтатын адам табылмады ғой. Білмейді ешкім. Бір данасын Орталық компартияға, бір данасын Қауіпсіздік комитетіне жәнә бір данасын акадмеияға жібердім. Бір-екі айдаг соң тілдей қағазға жазылып, жауап келді. Көркемдігіне ешқандй сын жоқ, бірақ ішіндегі оқиғаларға қатысты біз жауап бере алмаймыз, бізде мұндай маман жоқ деді. Шыңжаңдағы, Қытайдағы қазақтар туралы бізде ешқандай мәлімет жоқ деп қайырды. Ол жақта қазақ бар екенін айтапған ғой жасырып. Қауіпсіздік комитетінен келген хатта мұны Мәскеуге жіберу керек деп көрсетіліпті. Мәскеуде Шығыс елдеріне зерттейтін институт бар екен. қытай, жапон әдебиетін зерттейтіндер сонда отырады екен. Тез арада орыс тіліне аудартып, аталған институтқа жіберіңіздер деді. Ол кезде Жазушылар Одағының төрағасы Әнуар Әлімжанов, екінші Хатшы Ілияс Есенберлин болатын. Одақтан ақша бөліп, екі адамды ортадан шығарып, орысшаға аудартты. Ғаббас Жұмабаев пен Төлеу Шаханов аударып шықты. 3 айдан соң аударманы Әнуар Әлімжановтің хатымен Мәскеудегі Қиыр шығыс институтына жіберді. Мәскеу жақта да 5-6 ай жатып қалды. Жауап келді. Керемет жазылыпты. Ол да менде сақтаулы тұр. «Жұлдыз» журналы 9,10,11 сандарына басып шығарды. Бұл 1973 жыл болатын. Шерхан Мұртаза «Жұлдыз» журналының Бас редакторы еді. Мәскеуден келген хаттың аудармасын салып, журналға жариялап жіберді. «Жұлдыздың» сол кездегі тиражы 196 000 болып шықты. Осылайша ел арасында бірден танымал жазушыға айналып шыға келдім. Кейіпкерлерімнің көбісі өмірде бар. Кейбірін тіпті атын өзгертпей бердім. Этнограф ақсақалымыз Жағда Бабалықұлын полковник Жағыпар деп өзгерттім. Башпай деген сол өлкедегі атақты уәли болды. Бір өзінде бір совхоздың малы бар еді. Ұлттық төңкеріске қатысқан. Қатысушылардың астарына ат берген, қару жағынан көмектескен. Осы кісіні кіргіздім. Оспан батыр бар. Біреулер үстімнен арыз жазыпты. Атақты байды жазды деп. «Жұлдыз» журнална теріліп жатқан. Сонда өзгертуге тура келді. Башпайдың атын Жасыбай деп өзгерттім. Оспанның атын Қосай батыр деп бердім. Кейін кітап шыққанда басты кейіпкерлердің атын сол күйінде қалдырдым. Осындай қиыншылықпен шықты ғой кітап. Соңғы көштің жазылуынан, басылуы қиын болды деп еске алды сол кезді жазушы.

      Baq.kz 

толығырақ

 ©Нұрғиса Елеубеков (фото)

©Нұрғиса Елеубеков (фото)

Серік ҚАПШЫҚБАЙҰЛЫ, Қытай мемлекеттік сыйлығының иегері:

    Қазақ елі тәуелсіздік алғанан кейін көп ұзамай Қытайдан тарихи отанына ат басын бұрған қаламгердің бірі – Серік Қапшықбайұлы болатын. Атажұртына оралған қаламгер бірнеше туындысын халқына ұсынып үлгірді. 80 жылдық мерейтойы қарсаңында өз оқырмандарына «Жүрек тұстан» деп аталатын өмірбаяндық романын ұсынған қаламгерді әңгімеге тартқан едік. 

    – Серік аға, өмірбаяндық романыңыз қалай жазылғанын айтып берсеңіз? 

       - Бұл романды жазу маған оңай түспеді. Орта жолда жазбай тастап кетпекші кезім де болды. Бірақ бүкіл өміріңнің қақ жартысының көбі осыған байланысты болғандықтан оны тастап кетуге дәтім жетпеді. Әйтпесе, ауырпашылығын бір кісідей тарттым, отбасында түрлі жағдайларды бастан кешірдім. Оның бәрін айтып отырудың өзі ыңғайсыз. Роман 3 жылдан астам уақыт бұрын жазылып шыққанымен, оны баспадан шығарудың мүмкіндігі тек биыл ғана туды. 

     - Сіздің «Жүрек тұстан» романыңыз несімен ерекшеленеді? 
    - Өмірбаяндық романды кім жазбады. Көп жазушы жазды. Бірақ мен басқа бір тәсілмен бас жаққа барыса беруден көрі, үкіметпен бет жыртыса беруден көрі тағдыры болымыстың әлегімен болған оқиғаны байланыстырып жаздым. Анығын айтқанда, дәстүрлі өмірбаяндық шығарма жазу стилінен мүлде бөлек. Енді осы кітабым қазақ әдебиетінің айдынына тамшы болып тамып халқымның рухани игілігіне айналса болғаны.

      –  Модернизм әдебиетінің жетегіне еріп кеткен жоқсыз ба?

      – Өте дұрыс айтасың. Менің айналсоқтағаным саналық әдебиет. Бірақ соның өзіне күп етіп түсіп кетуге де болмайды екен. Күмп беріп түсіп кетіп жүргендерді де көріп жүрміз. Адам көркем шығарма оқығандай болмайды екен. Оның ой иірімдеріне қарапайым оқырман бойлай алмайды екен. Сол себепті сіз айтқан модернизмді өзіміздің қарабайыр әдісімізбен бірлестіріп жазуға тырыстым. Мұның өзгешелігіде осында деп ойлаймын. Оның әділ бағасын оқырман береді ғой.

     – Ел арасында «Серік Қапшықбай өлеңдерін түсініксіз етіп астарлап жазады. Мына заманда олай жазудың не қажеті бар» деген пікір бар. 

      – Оның рас. Ондай айтқандардың сөзін өзім де естіп жүрмін. Қарап отырсаң «әдебиет» деген сөздің өзі «астар» деген сөзге жақын емес пе? Ал күнделікті қара суша сапыратын сөз болса оның ауылы бір басқа. Оны көркем әдебиетпен салыстыруға мүлде келмейді. Сондықтан әдебиетте астарлай айту деген ежелден бар. Әрі-бірден кейін ол – әдебиеттің ата кәсібі. Оны жоққа шығара алмайсың. Егер поэзияда астарлап жазудың сиқырын жақсы меңгера алсаң, онда сенің жазған әрбір өлеңің сонысымен түрленіп тұрады. Ал астарлаймын деп жұмбақтап кететін, ойласаң миың жетпейтінді шатасу дейді. 

     – Сіздің өзгешелеу жазылған бұл романыңызды да жұрт түсінбей қалып жүрмей ме? 

     –  Олай бола қоймас. Егер сіз айтқандай «түсінбедік» деген бір ауыз сөзбен жылы жауып тастаса әдебиетке одан артық қасірет жоқ шығар. Көп нәрсені қосқым келді, бірақ одан да қорқақтап қалыптым. Сол себепті көбінесе оқырманды ойлаумен болдым да, қиялымдағы біраз дүниелерден айырылып қалған жерім бар.

      – Сынды қалай қабылдап жүрсіз? 

    - Сын – әдебиеттің күре тамыры. Онсыз әдебиет көгермейді, көктемейді. Әрқандай жазушының бағамдай алмаған идиялық дүниелері көп қой. Ал мүлтіксіз, кемшіліксіз жазамын деу мүмкін емес қой. Қайта оның болғаны жақсы. Мен «әдеби стилі қалыптасқан жазушы» деген сөзді онша ұната бермеймін. Ең жақсысы әдеби стильдің қалыптаспағаны жақсы. Әдебиет жаратылыстық ғылым емес, белгілі бір формалаға түсетін. Жазушы қалыптаспаған сайын ол саған жаңа дүние әкеле алады. «Қалыптасқан жазушы» деген шығар биігі бітті, енді одан ештеңе шықпайды деген сөз ғой баяғы. Алдыңда өмірің болады екен, жазады екенсің, сызады екенсің ең жақсысы қалыптаспай жазғаның жақсы. 

     – Жазушының беделін немен өлшеуге болады? 

     - Жазушының беделін өлшейтін біра-ақ нәрсе бар. Ол – жазушылық еңбегі. Оның жазған шығармасы өз өмірінде, өз бағасында бере алады. Енді ойпыл-тойпыл болып жақсы баға берілмей қалу, жеріне жеткізіп айтылмай қалудың өзі де жазушы беделіне нұқсан келуі де ғажап емес. Мәселен, менің кітабымды оқығандар секілді «ол осындай, ол мындай» деген секілді ала-құла пікірлер де жазушы үшін абырой әпермейді. Бірақ саналы оқырман кімнің кім екенін өзі бәрі-бір екшеп алатынына сенімім кәміл. 

      – Мүмкін, оқырманы көп автордың беделі жоғары болатын шығар?

   - Бұл сөзіңнің де жаны бар. Бірақ бүгінгі оқырмандардың көптігінен бір жазушының беделінің «жоғары» немесе «төмен» екенін білу мүмкін емес. Егер Шымкенттен шығатын «Қызық-мызық» деген секілді газеттерді оқитын оқырманға қарап жазушының беделінің жоғары екенін айтсақ күлкілі болмай ма? Сондықтан бір кітапты дүниежүзінде 5 адам оқыса да ол сол жазушыға жеткілікті. Бұл мен үшін болады. 

     – «Жазушы ұсақталып кетті» деген пікірмен келісесіз бе? 

    - Жазушының ұсақталуы деген нәрсе пікіріңнің, ойының құны кетеді деген сөз ғой. Жеріне жеткізіп шыға алмайсың. Түсінікте шәлкем-шалыс болады. Ең бастысы әдебиеттегі бәсекенің жоқтығы жазушыны ұсақтатады. Бұл күндестік не көре алмастық емес, ой бәсекесі болу керек. Әдебиетте ой бәсекесімен жансақтауға болады. Тың ойды дәл тауып ойып түсе алмасаң сіз айтып отырған ұсақталу деген сол кезде болады. Болып та жатыр. Мен осы ұсақталудан қатты қорқам. Қартайып ұсақталуға да болады. Жалын атып тұрған кешегі ой мен пікір онда жоқ қой. Егер шын жазушы болса 70-ке дейін берілмейді. 

    –  Сіз әдебиеттің түрлі жанрында шығарма жазып жүрген қаламгерсіз. Осы жазушы үшін қаншалықты тиімді? 

     - Қытайда жүргенде 10 драма жазуды жоспарлағам. Соның үшеуін ғана жаздым. Қалғанын жазуға батылым бармай отыр, осы үшеумен тоқтады. Әдебиеттің жанры көп, өз басым поэзия, проза, драма және балалар әдебиетімен де айналысқан кезім болған. Егер қаламгердің қалам қарымы әр жанрға жетіп тұрса жазғанға не жетсін. Ол жақсы іс қой.

      – Қазақ оқырмандары неге азайып кетті?

     - Жұрт оқырман азайып кетті деп зарлап жүр ғой осы күнде. Ол кешегі күннің еншісінде қалды, ол кезде сені зорлықпен оқытатын. Ол кездегі шығарманың бәрі жаман болған жоқ, оның ішінде де не керемет шығармалар да болған. Әдебиеттің бәрі оқылады деген мүмкін емес. Егер шынайы көркем шығарма болса ол оқылады. Екінші бір жағынан халыққа міндеттеп оқыту керек. Олар да түсінсін, білсін. «Халық оқымайды» деп өзіміз әдебиетті күзеп отырамыз. Бұл дұрыс емес. Кінә оқушыда емес, басты кінә жазушының өзінде. 

   – Мүмкін, әдебиет сынның қазаны бұрқылдап қайнамағандықтан, халықтың әдебиетке деген қызығушылығы азайған шығар... 

     - Жазушылар Одағығына әр жылғы шығып жатқан шығармалар туралы жиындар өткізіп, сол туралы баяндамалар жасалу керек. Пікір айтылып, тартыстар болу керек. Әрбірден кейін бірінің шығармасына бірі пікір жаудырып қып-қызыл майдан болу керек. Және «Қазақ әдебиеті» газетінде сыншылардың мақалалары қарша борап тұрса әдебиеттің көсегесі сонда көгермей ме? Содан кейін көркем шығарманы оқымай көрсін. Қазір жазушылар одағы тыңғылықты жұмыстар істеп жатыр. Бірақ осы жағына жиірек барса жақсы болар еді.

   – Көп ақын-жазушылар түрлі сыйлықтарға шығармасын ұсынып алашапқын болып жүреді. Сізді солардың қатарынан неге көрмейміз?
      - Менің ондай әдеттерім жоқ. Мүмкін, менің басты кемшілігім де осы шығар. Байқап отырсаңыз қазірдің өзінде сыйлық алып жүрген шығармаларда реализмнің формасын көремін. Бағанадан сөз етіп отырған модернизм әдебиеті қайда? Дүние әдебиетінің беталысы қайда? Қазіргі жастарды сынайды ол дұрыс емес. Бәрібір сол жастардың айтқаны болады. Өткені олардың әдебиетке бет алысы жақсы, ізденісі бөлек. Әлем әдебиетінің арнасына қарай бет бұрған. Оған да уақыт келер, түбі солардың айтқаны болады. Жастардың бәрі соған ден қояды дегендік емес, оның ішінде де небір үздіктері әлі-ақ соған жетеді. Әдебиет бұрынғыдан 180 градус бұрылды деуге болады. Бұрылуы да керек. Әдебиет жан сақтаймын десе солай істегені дұрыс. Әр дәуірдің әдебиеті тарих қойнауында қалу керек. Тарихтың міндеті – арта қалып отыру. Сондай шығармаларды мына ХХІ ғасырда сыйлыққа ұсынып жүрген коммиссияға таңым бар. 

     – Сіз Қытай мемлекеттік сыйлығын алыпсыз. Қытайда сыйлық  алу біздердікінен оңай ма? 

      – Қиын емес сияқты, Қытай маған өзі берген жоқ па? 

      – Әлем әдебиетінде сыйлық алмай-ақ ұлы классик атанған ақын-жазушылар қаншама? Керісінше сыйлық алған ақын-жазушылардың көбі ел есінде қалмай жатады. Сонда ақын-жазушы үшін сыйлық алудың қаншалықты маңызы бар? 

     - Сыйлық алып, медальды омырауға тағу деген ол көптің ықыласы ғой. Ол жақсы нәрсе. Бірақ кейде соған татымайтын шығарма мемлекеттік сыйлық алып жатқанда осы сыйлықтан да пәлендей үміт күтудің өзі дұрыс емес сықылды көрінеді маған. 

      Сұхбатты жүргізген Әлімжан ӘШІМҰЛЫ.

Толығырақ: http://alashainasy.kz/culture/men-adebi-stil-kalyiptaskan-jazushyi-degen-sozd-onsha-unata-bermeymn-55505/

толығырақ

Қытай киносында өзіндік қолтаңбасы бар қазақ қызы
             Қытай киносында өзіндік қолтаңбасы бар қазақ қызы
     – Қытай кинематографиясында талайды мойындатқан талантты режиссер Жанар Сағатқызы жайлы естуіңіз бар шығар? Кәсіби шеберлігімен көптің ішінде көзге түсе білген қандасымызға Қытай көсемі Мао Цзе Дун туралы телехикаяны түсіру де сеніп тапсырылған. Миллионның ішінен доданы жарып шығу үшін не істеу керек?

        Жанар Сағат есімі қытайлық көрерменге жақсы таныс. Кинодағы жолы 16 жасында «Жетім қыздың махаббаты» фильмінде басты рөлде ойнауынан басталды. Ал 1998 жылы Украинада түсірген «Құрыш қалай шынықты?» фильмінен кейін Жанардың бағы жанды.
Жанар Сағатқызы, кинорежиссер:
   - Менің де жолым ашылып кетіп, көп адамдар Жанардың бар екенін білді. Көптеген ұсыныс келді.
       
Бүгінде Жанар 20-ға жуық телехикаялар түсірген. Соның ішінде «Таң сәрідегі астыртын сайыс» туындысы Қытайдағы телехикаялар арасында жыл фильмі атағын жеңіп алды. Бұдан бөлек Қытай көсемі Мао Цзе Дунның студенттік өмірі туралы «Бір дәуірдің жастары» фильмі өте жақсы бағаға ие болды. Оның білікті режиссер екенін мойындаған киномайталмандар Маоның балалық шағын түсіруді сеніп тапсырады. 60 бөлімнен тұратын телехикаяны түсірген 4 топтың ішінде Жанардың жұлдызы тағы жанды.

Жанар Сағатқызы, кинорежиссер:
      
- Бір көсем жайлы осындай биография фильмін жасауда, соның ең алғашқы жиырмадай сериясын бір қазақ қызына сеніп тапсырғаны мен үшін үлкен қуаныш. Сол сенімге рахмет деу керек. Ол сенімді де мен ақтадым деп ойлаймын.
     
Көптің ішінен көзге түсіп, Қытайдағы ірі кино жобаларға қатысу үшін не істеу керек? Жанар өз құпиясымен бөлісті.

Жанар Сағатқызы, кинорежиссер:
      
- Адам өте көп, бәсекелестік өте жоғары. Сол үшін адам арасынан жарылып көріну қиын ғой. Бірақ меніңше, қай жерде болса да көріну үшін жақсы қызмет істеу керек.
     
Ол қазақстандық әріптестерінің жұмысын қалт жібермей қарап отырады. Қазақ киносында есіңізде қалған фильм деп сұрағанда «Балалық шағымның аспаны» мен «Жау жүрек мың баланы» атады. Жанар Сағатқызы Қазақстанның соңғы уақытта тарихи фильмге көңіл бөлуін жақсылыққа балап отыр. Өйткені Қытайда да киноиндустриясы өз тарихын насихаттаудан басталған.

      Автор: Нұрбек Бекен, Жаң Сүй

Толығырақ: http://alashainasy.kz/culture/kyitay-kinosyinda-ozndk-koltanbasyi-bar-kazak-kyizyi-55453/ 

толығырақ

    Қытайдың Іле автономиялық аймағына қарасты Құттыби ауылында тұратын Төлеухан Сүттібайұлы атты дәстүрлі күйшінің бар екенін естігеніне бірнеше жыл болған Азаттық тілшісі өнер иесімен жүздесуді біраз күтіп жүрді. Жасы 68-ге келген қария биылғы жазда қонақшылап Шығыс Қазақстан облысына қарасты Жарма ауданындағы туыстарына келіп жатқан кезінде жолығудың сәті түсті. Қазақ үйдің төрінде алқақотан отырған жұрттың алдында күй тартып отырған ақсақалды сөзге тарту үшін күтіп біраз отырдық. Әр күйін тартарда тарихына жеке тоқталып, жұртты әңгімесіне ұйытып отырған Төлеухан күйші 5-6 күй тартқан соң «Араларыңда өнері бар жігіттер болса, домбыраны ұстаңдар. Көпшілік өзгелердің де өнерін тамашаласын» деп домбыраны ортаға қарай ұсынды. Осы тұста сөзге араласып қарияны әңгімеге тарттық.

     Төлеухан Сүттібайұлының айтуынша, 30-ға тарта күй шығарса да, бір де бір күйі нотаға түспепті. Өзі ғұмыр бойы малшылықты кәсіп етіп келеді. Шыңжаң қазақтарының арасында танымал дәстүрлі күйшіні Қазақстанда көп ешкім білмейді.

«БҰРЫН ЕСТІМЕГЕН ТЫҢ КҮЙ»

     Күйші домбыраны 10 жасынан тарта бастаған. Оның сөзінше, бала күнінде Іле аймағындағы өзі бақсы, әрі күйші Нұрғали деген белгілі адам қарағайдан жасалған домбырасын ұсынып, батасын берген.

      - Көрші Манас ауданына қарасты Тасырқай ауылында нағашыларым тұратын еді. Асқан домбырашылар болды. Солардың ішінде Сағыбек атты нағашым текенің мүсінін ағаштан ойып алып, күймен бірге ойнатып отыратын еді. Менің домбыра ұстауыма осы  кісі түрткі болды, - деді күйші.

Көне домбыра түрлеріКөне домбыра түрлері

     Азаттық тілшісі жазып алған Төлеухан күйшінің «Дастархан» атты күйін тыңдаған белгілі қазақстандық күйтанушы Мұрат Әбуғазы бұл шығарманың «Іле мектебіне тән сарынды, бірақ бұрын-соңды естімеген тың күй екенін» айтты.

     - Қытай қазақтарының күйі негізінен Іле, Тарбағатай және Алтай мектебі болып үшке бөлінеді. Күйшінің домбыра қағысынан, күй сарынынан күйді осы үш мектептің біріншісіне жатқызамыз.  Күйдің өнбойынан ескі халық күйлеріне тән сарынды аңғаруға болады. Бірақ бұл «халық күйі» деген сөз емес. Ең бастысы осы уақытқа дейін бізге белгісіз болып келген бір күйшінің табылуы. Бұл күйшінің күйлері болашақта зерттеуді қажет етеді, - деп сөзін түйіндеді ол.

«КҮЙЛЕРІН ӨЗГЕЛЕР ПАЙДАЛАНЫП КЕТІП ЖАТАДЫ»

     Азаттыққа Құттыби ауылының байырғы тұрғындарының бірі екенін айтқан Азат есімді ақсақал «Төлеуханның күйлері радиодан ойналмаса да, ол Шыңжаңға белгілі күйші» деп есептейді.

Домбыра тартып отырған шыңжаңдық қазақтар. www.chinanews.com сайтының суретіДомбыра тартып отырған шыңжаңдық қазақтар. www.chinanews.com сайтының суреті

         Азат ақсақал Азаттыққа өзінің жерлесі туралы мақтана тұрып әңгімеледі.

     - Осыдан 20 жыл алдында ғой деймін, тұңғыш рет Іле аймақтық мал шарушалығы ойыны (жәрмеңкесі – ред.) болды. Сонда Төлеухан жұрт алдында «Ортеке» күйін (текенің ағаштан ойылған мүсінін күймен бірге секіртіп ойнату – дед.) мәнерлеген түрде шертті. Бұрын ондайды ешкім көрмеген еді. Тіпті ханзулардың (қытайлар – ред.) өзі ауыздарын ашып қалды. Бүгінде оны Шыңжан өлкесі түгел таниды, - деді күйшінің жерлесі.

   Өзін «Қанат» деп таныстырған Төлеухан күйшінің ауылдасының айтуынша, күйшінің өзі Шыңжаңдағы ел ішінде танымал болғанымен күйлері қағазға түспегендіктен өзгелер иемденіп кетіп жататын оқиғалар болып тұрады.

Шәкен Айманов ұстаған дәстүрлі домбыра түрі.
Шәкен Айманов ұстаған дәстүрлі домбыра түрі.

    - Бұл кісі (Төлеухан Сүттібайұлы – ред.) өте жуас адам. Үнемі тауда малда жүргендіктен өнерін ел алдына көрсетуге асықпайды. Соны кейбіреулер пайдаланып, бұл кісінің күйлерін өз аттарынан шығарып жіберіп жатады. Оны да көзіміз көрген кез болды, - дейді күйшінің ауылдасы.

    Күй – қазақ халқының музыка аспаптарында тартылатын шағын инструменталдық пьеса. Ұзақтығы орташа алғанда 3-4 минутқа созылады. Дәстүрлі домбыра күйлері ырғағы мен тартылу техникасына қарай төкпе және шертпе күйлер болып бөлінеді. Ал географиялық таралу ерекшелігіне қарай Маңғыстау күйлері, Қаратау күйлері мен Алтай күйлері сияқты мектептерге және бөлінеді. Соңғы жылдары Қазақстанда шығарылған дәстүрлі күй антологияларына шетелдегі қазақ диаспорасы мен ирредента күйлері де кіргізіле бастады. Қазақстанда да, шетелде де дәстүрлі қазақ күйшілерінің саны күрт азая бастады. Консерваторияда академиялық музыкалық білім алған домбырашы-күйшілер кезінде музыкатанушы ғалым Ахмет Жұбанов қалыптастырған заманауи 19 пернелі аспапты тартады. Ал күйді тек тыңдау арқылы жаттайтын, арнайы білімі жоқ дәстүрлі күйшілердің көпшілігі 9-14 пернелі домбыра ұстайды, арасында заманауи домбыра тартатындары да бар. 

http://www.azattyq.org/content/china_xinjiang_traditional_kazakh_musician/26624817.html 

толығырақ

      Қытайдағы қазақтар ең жиі қоныстанған Іле қазақ автономиялы облысының Текес ауданында «Қара жорға» биіне байланысты ғылыми конференция өтті. Ғылыми мәжілісті облыстық бейзаттық мәдени мұраларды қорғау мекемесі ұйымдастырған. Қыркүйектің 26, 27, 28-і күндері өткен шараға Қытайдағы өзге де қазақ аудандарынан, мысалы Ақсай қазақ ауданынан, Баркөл қазақ ауданынан зерттеуші мамандар, биші өнерпаздардан 200-ден аса адам қатысқан.

      Конференцияда биге мұрагерлік етіп жүрген өнер адамдарына «Қара жорға» биін өлшемді бір жүйеге түсіруге, оның із-дерегін халық арасынан жинауға, сахнаға лайықтап, оркестр жасауға, зерттеу мақалаларын жазып мерзімді басылым беттеріне жариялауға күш салып, жұмыс жасауға тапсырмалар берілді. Сонымен бірге «Қара жорға» биі жайлы радио-телевизиялық үгіт-насихаттар мен аудио, видео құжаттарының тым аз екені жайлы да айтылды.

     Конференция соңында «Қара жорға» биінен сайыс ұйымдастырылып, жеңімпаздарға мол қаржылық жүлде берілді.

        "Қара жорға" биі енді қазақ ұлтының биі ретінде ЮНЕСКО қорғауында болады. Мына құжатқа назар аударыңыз.

"Қара жорға" биінің 2013 жылы Әзербайжанда өткен ЮНЕСКО-ның 8-ші сессиясында қабылданған нөмірі 00906-ші құжаты

      Дайындаған: Мейіржан Әуелханұлы, Сурет: karbars.com

    http://massaget.kz/madeniet/music/21870

толығырақ

     Қытайда осы өңірдегі қандастарымыздың ұйымдастыруымен Бейжіңдегі студенттердің көңілді кеші өтті. Негізінен мұнда Шыңжаннан келіп, Қытай астанасында білім алып жатқан қазақ студенттері жиналды. 

       Ойын шымылдығын қазақстандық студенттердің «Астана» командасы ашты. Әр команда бір-бірінен ерекшеленуге тырысты. Еліктеушілік, қойылымның созылып кетуі сияқты кемшіліктерді жастар көтерген өзекті мәселелер жуып-шайып кетті. Студенттер қытайша араластырып сөйлейтін этникалық қазақтар мен орысша қосып шүлдірлейтін қазақстандық жастардың қылығын әзілге айналдырды, студенттік өмірдің қызығы мен шыжығын көрсетті. 
       «Өте тамаша күйге бөлендік. Тек күлкіге ғана ерік бермей, көптеген ой түйдік. Жастар кейбір келеңсіз жайттарды түйреп айтты», - дейді қазылар алқасының мүшесі Шалқар Ғазиз.
      Ұйымдастырушы Ерден Тұрсынұлы жастардың бұл жанрды қалай қабылдайтынын біле алмай қатты қобалжығанын жасырмады. Дегенмен, көрермен дән риза. 
     «Неге «Жайдарман» әзіл кешін өткізбейміз деген ойға келдік те, жұмысты бастап кеттік. Осындағы қазақ студенттері бұл ойынға қатысып көрмегендіктен, бұл бізге қиынға түсті», - дейді Е.Тұрсынұлы.
      Қытайдағы қазақ жастары осылайша өзара араласып, арқа-жарқа болып тарқасты, деп хабарлайды 24.kz. 

толығырақ

        Алдағы Құрбан айт мерекесіне орай Қытайдағы қазақтарға 7 күн демалыс беріледі. Бұл туралы Almaty.tv тілшісіне Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі Ботагөз Уатқан мәлімдеді.

     «Шетелде тұратын қазақтардың саны көп. Сонымен қатар, жыл сайын студенттер білім алуға кетеді. Мысалы, Ресейді алар болсақ, Астрахань облысында қазақтардың саны басым. Орыс жерінде Қазақстан мен Моңголиядан келген шамамен 800 мың қазақ бар. 15 мың азамат Мәскеуде тұрып жатыр», - деді.

    Оның айтуынша, мұсылмандар мерекесін Нью-Йорктегі қазақтар да ескерусіз қалдырмайды. АҚШ-тың ең ірі қаласында мұсылмандар саны 20 мыңға жетіп отыр. Олардың ішінде қазақ студенттері көп. Бірақ Құрбан айт мерекесін тойлайтын қазақтардың үштігіне Қытай, Иран және Түркия кіреді.

      «Мысалы, Киевте қазақтардың саны аз, шамамен 150 адам. Қазір қазақтардың басым бөлігі Сингапурға кетуде. Сонымен қатар, Африкадағы мұсылмандардың ішінде қазақтар көп. Құрбан айтты бүкіл әлем тойлауда, десе де Қытайды ерекше атап өткен жөн. Ирандағы қазақтар аталмыш мерекенің дәстүрін өте жақсы қадағалайды. Түркиядағы қазақтар да жақсы атап өтеді», - деді Ботагөз Уатқан.

     Естеріңізге сала кетсек, аталмыш мереке Рамазан айынан кейін 70 күн өткен соң тойланады.

          Baq.kz  

толығырақ

    Қазақстанның жоғары оқу орындарының Дайындық бөліміне түсуді қалайтын шетелдегі қазақ диаспорасынан Дүниежүзі қазақтары қауымдастығына өтініш хаттар жиі келеді. Олардың бірі құжат қабылдау талаптары туралы сұраса, енді бірі туыс-туғандары бар қалалардағы жоғары оқу орнына қалдыруға көмектесуді өтінеді. Мәселен Қытай қазақтарынан келген мына хат солардың бірі болып отыр. Онда хат иелері өздерін Шымкенттегі М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің Дайындық бөлімін қалдыруға көмектесуімізді сұрапты. Қауымдастық өз тарапынан құзырлы орындарға бұл мәселені шешуге көмектесуін сұрап, қызметтік хат жолдады. 

         -2.pdf

     

толығырақ

      Қытайдың Шынжаң өлкесі Алтай аймағының кезекті ауыл шаруашылық жәрменкесінде алып қошқар рекордтық бағада сатылды, деп хабарлады «Алтай ақпарат» сайты.  

       Алтай аймағына қарасты Көктоғай ауданының тұрғыны, қандасымыз Баймұрат Бөкейқанұлы ауыл шаруашылық жәрменкесіне әкелген 176 келі салмақтағы Алтай қошқары бәс саудада 128 мың юань қытай ақшасына сатылған. Бұл біздің ақшамен 3 миллион 788 мың теңгеге пара-пар. 

       ҚазАқпарат 

толығырақ

         Қытайда «Қазақ тарихының деректері» кітабы жарыққа шықты, деп хабарлайды 24.kz тілшісі.

      Әлемнің әр түкпірінде тарыдай шашырап жүрген қандастарымыз тарихы мен төл тіліне сусындауы үшін кітап аса қажет. 1,5 миллионға жуық қандастарымыз тұратын Қытайда қазақ тілінде кітап шығаратын санаулы ғана баспа бар. Соның бірі – Бейжіңдегі ұлттар баспасы. Ашылғанына 60 жыл болған Бейжіңдегі ұлттар баспасында негізінен Қытайдағы 5 ұлттың кітабы жарыққа шығады. Онда қазақ, корей, моңғол, тибет және ұйғыр тілдерінде кітап жарық көреді. Аз ұлттар төл туындыларын қытайша тәржімалап қана қоймай, ана тілдерінде де тарата алады. Ал қазақ редакциясында 23 адам жұмыс істейді. Мұнай Әбілбайұлы шәкіртіне кітапты көркемдеудің қыр-сырын үйретіп жатыр. Қызығы мен шыжығы қатар жүретін баспада жұмыс істегелі 30 жылға жуықтады. Қазір қазақша кітаптың сауатты шығуына жауаты аға редактор қызметін атқарады. Биыл редакция «Қазақ тарихының деректері» деген 3 томдықты шығарды. Бұл осы жылдың ең сүбелі еңбегі болды. Баспада бір жылда қазақ қаламгерлерінің 300-ден астам туындысы тәржімаланып және түпнұсқасымен басылып шығады екен. Бұдан бөлек, қазақ ауыз әдебиетінің тарихы мен мақал-мәтелдердің бірнеше томы жарық көрген. Балалар әдебиеті де ұмыт болған жоқ.

      BAQ.KZ, авторлары: Нұрбек Бекен, Жаң Сүй, 

 

толығырақ


       Алыс-жақын шетелдерде ұлты үшін маңдай терін төгіп, бір кісідей еңбек етіп жүрген қандастарымыз баршылық. Соның бірі - Қытайдағы қазаққа ғана емес, миллиардтар еліне есімі мәлім, 2008 жылғы Бейжің Олимпиадасының қола жүлдегері Қанат Исламұлының алғашқы бапкері ҚХР Алтай аймақтық бокс құрамасының бас бапкері Мұрат Бошайұлы. Ол Қанат Ислам ата-жұртына қоныс аударып кеткеннен кейін де көптеген қазақ жастарын бокс өнеріне баулып келеді. Айтулы бапкер жақында елордамыз Астанаға туысшылап келіп жүргенін естіп, арнайы іздеп барып, қазіргі Қытайдағы  қазақ боксы туралы ой бөлісіп қайтқан едік.

     - Ассалаумағалейкүм! Атамекенге қош келдіңіз! Елге жиі келіп тұрасызба?

     - Уағалейкүмассалам! Әрине, кейде бір жылда бір емес, бірнеше рет келіп кетемін.

     Кейде бір жола көшіп келуді де ойлаймын. Алайда, қазір ол жақтағы қазақтардың төрттен бірі ғана ата жұртына көшіп келді. Ал, келмегенін есептей беріңіз. Сол бауырластарыңыздың ұрпақтарынан Мұрат ағамның мектебіне барып, бокс үйренем деп жүрген қаншама жас жеткіншектер жүр. Олардың көздерін жәудіретіп, қалай кетіп қаласың? Бұл - бір. Екінші, қазір Қытай үкіметі Алтай бетінің боксын маған сеніп тапсырып отыр. Ал Алтай өңірі - Қытайдағы қазақтардың ең жиі қоныстанған өңір. Ұлт үшін қызмет етем деген адамға бұл таптырмас орай. Қай жерде жүрсем де ұлтым үшін еңбек етсем, маған содан артық бақыт жоқ. Бұл жерге келсем де осы бокстың маңынан, соның ішінде бапкерліктен алыстамайтыным белгілі. Сондықтан, Қытайда жүріп-ақ, қазақ жастарына бар білгенімді үйретіп, сау денелі, саламатты өмір сүруге аз болса да көмегімді тигізсем сол да жеткілікті. Үшінші себеп, қазір болашағынан зор үміт күттіретін көптеген қазақ жастарын тәрбиелеп жатырмын. Жол ортадан олардың арман-мақсат, талаптарын үзіп, кетіп қалып жатсам, азаматтығыма сын болмай ма? Міне, айта берсек осындай себептер көп. Тағы да айтайын, Қытайда жүрсем де, ұлт үшін еңбектеніп жатырмын. Жалпы, қазақ ұлты үшін қызмет етуде тек Қазақстанда ғана жұмыс жасамау керек.

    - Соңғы кездері Қанат Ислам Қазақстанға кеткеннен кейін арғы бетте қазақ боксы құлдырап кетті деген сөз бар. Бұл қаншалықты рас?

     - Ол жеке біреудің алып қашпа әңгімесі болуы мүмкін. Қанат елге 2010 жылы қоныс аударды. Міне, содан бері төрт-ақ жыл болды. Бұл біреулер үшін көп, біреулер үшін аз ғана уақыт. Ал мен үшін бұл төрт жыл іріктеу кезеңі. Сондықтан, ештемеден кешігіп, ештемеден құр қалып жатқан жоқпыз. Қанат Ислам салып кеткен сара жолда көшімізді алға жетелеп келе жатырмыз. Қазір де талантты жастар жеткілікті. Әр нәрсенің өз уақыты болады, Қанат өзін өз дәуірінде танытты. Ол менің алғашқы толқындағы жағаны ұрып, жарық жұлдызға айналған бірінші түлегім. Енді, екінші толқын, яғни екінші буынмен жұмыс жасап жатырмын. Нақтырақ айтсам, қазір 1996-2000 жылдар аралығында дүниеге келген балаларды тәрбиелеп жатырмын. Бір Олимпиада чемпионын бір жылда, болмаса екі жылда тәрбиелеп шығару мүмкін емес. Кейбір бапкерлер шәкіртін Олимп шыңына шығару үшін бүкіл өмірін сарп етеді. Сөйтіп жүргенде чемпион шығара алмай кететіндері қаншама?! Сол үшін Қанаттан кейін Қытайдағы қазақтардан төрт жыл ішінде ешкім жарқ етіп шыға қоймады, Қытайдағы қазақ боксы тоқырап қалды деп айтуға  еш негіз жоқ.

   - Сөзіңіз дәлелді болуы үшін болашағынан үміт күттіретін жастардан бірнешеуін айта кетсеңіз?

      - Тура бұрынғы Қанаттың салмағында, яғни 69 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде 1996 жылы туған Тоқтар Таңатұлы деген өте талантты баламыз бар. Мен оны 9 жасынан бері тәрбиелеп келемін. Тоқтар қазір Шынжаң өлкесінің үш дүркін чемпионы, ҚХР-дың жастар арасындағы біріншілігінде бір рет бас жүлдені, екі рет екінші орынды жеңіп алды. Тоқтарды былтыр осы Қазақстанда өткен бір жолдастық кездесуге жіберген едік. Өз салмағында екінші орынды алып қайтты. Сонда белгілі бапкер Тұрсынғали Еділов маған қоңырау шалып: мына шәкіртіңнің бойынан үлкен талантты байқадым. Мүмкін болса елге ертерек келуіне жағдай жасасаңшы, - деп еді.

      - Ол туралы өзіңіз қандай шешім қабылдадыңыз?

    - Бір нәрсені анық айтқан жөн. Болатын бала қай жерде жүрсе де, өз дегеніне жетеді. Сондықтан, ондай талантты баланы «сен Қазақстанға барсаң ғана жолың болады, немесе Қытайда жүрсең бағың ашылмайды» деу дұрыс емес. Қай елде, қай жерде жүрсе де қазақтың баласы қазақтың даңқын көтеріп жатса бізге одан асқан абырой жоқ. Мен Тоқтарға Тұрсынғали ағаның сәлемін жеткіздім. Шабыттанып, қуанып қалды. Алайда, шешім қабылдау баланың өз еркінде.

      - Тоқтардан басқа тағы кімдер бар?

    - Ұлпар Қарқынұлы деген азамат бар. Бұл да 1996 жылдың тумасы. Ол қазір Бейжің өлкелік кәсіптік бокс мектебінің мүшесі. Жасөспірімдер арасында 70 келіде өнер көрсетіп жүр. Ұлпар қазір осы салмақта Қытай бойынша №1 боксшы болып тұр. Міне, осы екі бала қазіргі Қытай қазақтарының ішіндегі ең мықты балалар. Алдағы уақытта Азия, әлем біріншіліктерінде, тіпті, Олимпиада Ойындарында топ жарады деген үмітіміз зор. Бұлардан бөлек 1999 жылы туған Ақерке Қанатұлы деген жас спортшымыз бар. Ақерке де Шыңжаңның екі дүркін чемпионы атанды. Бұл баланы осы жазда өтетін Қытайдың республикалық жастар мен жасөспірімдер біріншілігіне дайындап жатырмыз. Қытайдың біріншілігінде топ жару деген бүгінде Олимпиадада топ жарғанмен бірдей болып тұр! Дәл қазіргі қарқынынан танбаса бұл бауырымыз да болашақта үлкен белестерді бағындырады деген сенімдеміз.

    - Қанат Ислам кетіп қалған соң Қытай өкіметінің қазақ спортшыларына деген көзқарасы өзгеріп кеткен жоқ па?

     - Қанат алғаш кетіп қалған кезде аздап әңгімелер болғаны шындық. Бірақ, уақыт өте келе ұмытылды. Бұрындары Қытай халықаралық жарыстарға, шетелдерге тек өз спортшыларын жіберетін. Мұны ұлтына қарап бөлді деуге болмайды. Ол кездерде аз ұлттар спортқа бүгінгідей ден қойып, бел шеше кірісе қоймаған. Ол кездерде қазақ азаматтарының күші көтерген тастарымен бағаланып келді. Спортпен кәсіби түрде айналысқан жоқ. Небір мықты азаматтарымыз бүгінгі мүмкіндіктерді пайдалана алмай кетті ғой. Қытайдағы қазақтардың спортқа деген қызығушылығы соңғы 10 жылдан бері арта түсті. Қазір Қытай өкіметі бізді ұлтқа бөліп жатқан жоқ. Мықтысың ба, өзіңді дәлелдедің бе, ешкім шетке қағып, кеудеңнен итермейді. Керісінше, қуана қарсы алады. Жағдайыңды жасайды. Тек олардың үмітін ақтай біл!

   - Өткен жылы күзде Алматыда бокстан әлем біріншілігі өтті. Сол біріншілікті өзіңіз де келіп тамашаладыңыз. Қытай боксшылары 2011 жылы Бакуде өткен әлем чемпионатында 1 алтын, 1 қола медаль еншілеген болатын. Ал, Алматыда 10 боксшысының тоғызы алғашқы іріктеу сынында, бір боксшысы екінші айналымда жарыс жолынан шығып қалды. Бұл нені білдіреді?

    - Бұл жерден ешқандай саяси астар іздеудің қажеті жоқ. Алматыдағы әлем чемпионатына Қытай кілең өрімдей жас боксшыларын алып келді. Олардың барлығы 18-21 жас аралығындағы жастар. Қытайдың өздерінің төрт жылда бір өткізетін спартакиада ойындары бар. Міне, осы жарысты қытайлар Олимпиада ойындарынан да жоғары бағалайды. Әлем біріншілігінің алдында сол спартакиада ойындарын өткізген болатын. Әлем чемпионаты қарсаңында  Қытайдың негізгі құрамасы сол аламаннан кейін уақытша демалысқа кеткен. Сондықтан, Қытай Алматыға спартакиадада 4-5-6-орындарға ие болған боксшыларын тәжірибе жинақтасын деген мақсатпен ғана алып келген болатын. Олардың барлығының да алғашқы іріктеуден әрі аса алмауының себебі сол.

      - Қытай спорты соңғы жылдары қатты дамып кетті. Құпиясы неде?

      - Қытай қол созым жерді емес, көз ұшындағы жерді көздейді. Соның арқасында тек спорты ғана емес, барлық саласы адам танымастай өзгеріп дамып кетті. Бірақ, спорт түрлерінің ішінде боксқа кішкене бас ауыртып отырған жайы бар.

     - Ол қандай бас ауру?

     - Олардың бас қатырып отырғаны 2016 жылы Бразилияда өтетін жазғы Олимпиада ойындары. Қытайдың ұлттық құрамасындағы мықты боксшыларының қазір жастары келіп қалды. Осының алдындағы спартакиадада топ жарған боксшылары тым жас. Олар сол үшін қазірден бастап жұмыс істеп жатыр. Үш дүркін әлем, екі дүркін Олимпиада чемпионы атанған жеңіл салмақтағы саңлағы Зоу Шимин кәсіпқой боксқа кетіп қалғанын жақсы білесіздер. Енді сол Зоу сияқты таланттарды жасақтап, жаңа команда құрмақшы.

      - Өзіңіз жаттықтырып жатқан балалардың ішінде басқа ұлт өкілдері бар ма?

      - Бапкер шәкірттерін ешқашан ұлтқа бөлмеуі керек. Шыңжаң өлкесі Қытайдың көп ұлт қоныстанған аймағы. Қабаның өзінде бірнеше ұлт өкілдері тұрады. Менің тәрбиелеп жатқан командамның 90 пайызы қазақ балалары. 10 пайызы ғана басқа ұлт өкілдерінен. Оның ішінде ұйғырлардың үлесі көптеу. Дүңгендер де бар. Ал, қытайлардан бір-екі бала тер төгіп жүр. Қытайлар боксқа қатты қызыға бермейді. Қызығушылықпен келіп, шыдамай кетіп қалатындары да аз емес. Қай ұлт өкілі болсын, ол ұстаздық өнеріңді құрметтеп, сыйлап жатса, бірдеңе үйренгісі келсе, қалай кеудесінен итересің?! Спортқа өз еркімен келген спортшыдан бірдеңе шығады. Қазақта «жетектегі тазы түлкі алмайды» деген сөз бар.

     - Осы еңбегіңізді Қытай өкіметі қалай бағалап жатыр?

    - Менің атқарып жатқан іс-шаруаларыма Қытай өкіметі қатты қолдау көрсетіп келеді. Алғашында өзім бастаған шағын орталығымды мемлекет қамқорлығына алып, бұл кәсібімді әрі қарай дамытуыма үлкен мүмкіндіктер жасады. Аз ұлттар қоныстанған Алтай аймағының боксын дамытуды маған сеніп тапсырды. Жыл сайын барлық жағдайларды жасап, қаржылық, материалдық жағынан ештеңесін аяп жатқан жоқ.

      - Өзіңіз қазақ еліне жиі келіп тұрады екенсіз. Біздегі бокс мектебіне деген көзқарасыңызды білсек...

      - Біз баласы атқа мініп, бәйгеге шапса, үйде тақымын қысып отыратын қазақпыз ғой. Алыста жүрсек те, қазақ елі боксшыларының аламанда аты озып жатса, біздің де рухымыз көтеріліп, бойымыз сергіп қалады. Қазақ боксшылары Тәуелсіздік алған жылдардан бері де, одан бұрын да әлемдік додалардан құралақан қайтып көрген емес. Міне, бұл Қазақстан боксының әлемдік деңгейге жеткендігінің белгісі. Бұрын бокс десе Куба есімізге түсетін. Ал қазір сол кубалықтардың өзі Қазақстанның бокс мектебіне қызыға да қызғана қарайтын болды.

     - Сұхбаттасқаныңызға көп рахмет!

     Күнсұлтан ОТАРБАЙ, "ҚазАқпарат"

толығырақ

©Алаш айнасы иллюстрациясы

©Алаш айнасы иллюстрациясы

     Біріккен ұлттар ұйымының ресми тілдерінің бірі саналатын қытай тіліне деген қызығушылық жыл өткен сайын артып келе жатыр. 5 мың жылдық тарихы бар Қытай елінің ежелгі тарихи жазбаларының құпиясын ашу көп адамның арманы болғанымен, оның кілтін табу алайда кез-келген адамның маңдайына бұйырмай тұр. Қытайдың байырғы тіліндегі жазбаларды қазіргі тіліне аударумен айналысатын әкелі-балалы кәсіби аудармашылар Мұрат Сұлтаншәріпұлы мен Еркебұлан Мұратұлының айтуынша, бұл мәртебеге ие болған адамдар 1,5 млрд. халқы Қытайдың өзінде де өте аз. 
     Мұрат Сұлтаншәріпұлы, Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданының Тіл-жазу қызметі комитетінің қызметкері: 
       – Қытай аудармашыларының өзі әлі күнге дейін басқасын былай қойғанда Конфуцийдің шығармаларын да әртүрлі аударып жүр. Мұндай жағдайда олармен көрші тұрған және барыс-келіс қатынаста болған елдердің атаулары және олардың көрнекті тұлғаларының есімдері әр аудармада әрқилы аталуына таңырқаудың қажеті болмас. Өйткені қытайлардың мәдени және экономикалық ықпалдастықта болған елдерден кірген атаулар мен сөздерді өз ыңғайына бейімдеп, өзгертіп алатыны ғалымдарға бұрыннан белгілі жәйт. Олар тіпті халықаралық телім (термин) сөздердің өзін көп жағдайда өзінше бөлек атаумен атайды. Сондықтан Қытай мұрағаттарындағы қазақтың арғы-бергі тарихына қатысты деректерді анықтап, сұрыптап, аудару кезінде бәрін салыстырып, реттеп тек қисындылауын ғана алған жөн. Ал ондағы ежелгі түркі тайпаларының және оның құрамындағы рулардың атауын бір ізге түсіруді бір-екі ауыз сөзбен түсіндіру өте қиын. 
       Еркебұлан Мұратұлы: көне жазбаларды аударудағы басты қиындық түпнұсқа материалмен жұмыстан басталады. Мұндағы бірінші мәселе оны анықтау болса, екіншісі түсіну. Түпнұсқасы сақталмаған кейбір жазбалардың жалпы халыққа ортақ нұсқасы мен байырғы нұсқасы көп жағдайда әртүрлі боп кетеді. Мәселен Қытайда халық мәртебелі адамның атын тіке атамаған. Билік басындағылар да өз идеологиясын халыққа сіңіру үшін байырғы шығармаларға әр дәуірде өз ықпалын жасап отырған. Сол себепті мұндай жазбаларды аударғанда аудармашы өзім білермендік танытпай, тарихшы, археолог, лингвист сияқты өзге де салалардың кәсіби мамандармен бірлесіп жұмыс жасайтын болса аударма көңілге қонымды болып, одан ғылыми құндылығы артпаса кемімейтіні анық. Өкінішке орай қазір қай елде болмасын мұндай маңызды жұмысты әркім өз алдына беталды аударып жатқан жағдайлар бар. Аудармадағы мұндай үстірт жағдай Қытайға да тән болып отыр. 
       Әрине бізде қытайшадан қазақшаға аударатын Әбдібек Байболатов, Нариман Жабақытай, Әбділдабек Ақыштай деген сияқты. мықты аудармашылар бар. Алайда жалпы аудармада қандай да бір жүйеленген жағдай жоқ. Мысалы оқулық кем. «Ханзуша қазақша аударма оқулығы» деп аталатын жалғыз еңбектің өзі өткен ғасырдың 80 жылдары шыққан. Ол күні бүгінге дейін үкімет мойындаған бірден-бір оқулығымыз болып отыр. Соның өзін малданып кейбір кісілер оған азды-кем өзгерістер енгізіп, өз алдына кітап шығарған жағдайлар да бар. Бір сөзбен айтқанда, Қытайшадан қазақшаға, қазақшадан қытайға аударуда бізде аударманың практикасы, назариясы, зерттелуі, әдістемесі күні бүгінге дейін әлі жүйеленген жоқ деп айтуға болады.
       Сондай-ақ бізде қазіргі және байырғы тілден аудару деген екі нәрсе бар. Байырғы қытай тілінен қазіргі қытай тіліне аудару қытайлардың арасында үлкен кәсіп боп кетті. Алайда олардың арасында кәсіби аудармашылар санаулы ғана. Соның бірі менің әкем Мұрат Сұлтаншәріпұлы деуге болады. 
        Жалпы түркі және қытай халықтарының арғы ата-бабаларының арасындағы ықпалдастық қарым-қатынастардың тарихы өте ерте дәуірлерден басталған. Бұл Шыңғыс ханнан бұрын басталған. Өкінішке орай біз оны бір арнаға түсіреміз деп көп нәрсені бүлдіріп алған жағдайымыз бар. Бабаларымыз бұрын қытайлармен көп соғысқан ғой. Ал соғыс деген нағыз мәдени ауыс-түйіс жасайтын жер. Қандай да бір елдің әскери істері дамыса мәдениеті де өсіп-өркендейді. Ол әлем ғалымдарының ортақ пікірі. Тарихты зерттеген кезде ғалымдардың теориялары кейде бізге шектеме боп қалады. Ежелгі ру-тайпалар мен елдің атын ғана қуалап, затын қуаламау бізді көп жағдайда үлкен нәрседен адастырады. Кез келген ұлтта географиялық тарих болады. Сол елдің аумағындағы халықтар тарихы сол ұлттың тарихын құрап жатыр. Оны сөзсіз маңызға алу керек. Тарихты зерттегенде ата-бабамыздың атының тұяғы тиген жердегі ұлттың бәрі зерттелуі керек. Мысалы Қытайда қоңыраттардан сіңген Го фамилиялылар, қаңлыдан сіңген Кан фамилиялылар көп. Бұдан бөлек керейлер, үйсіндер, меркіттер және тағы басқа да тайпалардың өкілдері бар. Жалпы қытайлардың фамилиясының алдындағы Лю, Ван, Жан сияқты сөздер біздің руларымыз сияқты атауды білдіреді. Қытайлар оны өздері де жасырмай ашық айтады. Бір ғана Шыңғыс ханның ұрпағымыз дейтіндердің өзі қазір онда бір аудан. Сол сияқты Қытайдың бұрынғы ақын-жазушылардың көбі қаңлыдан шыққан. Бұдан бөлек Қытайдың әйгілі 24 тарихының үшеуін бақылап, жаздырған Тото деген кісінің руы меркіт болған. Ол өзі Шыңыс хан дәуірінде бас сардар болған адам екен. 
       Мұрат Сұлтаншәріпұлы: түркі тайпаларының қытайларға және бүкіл адамзат тарихындағы мәдени ықпалы өте зор. Қытай мәдениетінің Еуропаға әсері түркі халықтарының даласы арқылы жеткенін қазір күллі әлем біледі. Барлық ауыс-түйіс Ұлы Жібек жолы арқылы жүрген. Мұндай жағдайда бір халықтан екінші бір халыққа телім сөздердіңде сіңгені анық. Мәселен сіздер университет дейсіздер біз оны ханзушалап (қытайша) дашо, ал институтты шеян дейміз. Дашодағы «да» үлкен, «ше» мектеп деген сөз. Қытай қазақтарында қытайдан кірген кірме сөздер көп емес. Ауыз екі тілде мұндай бірлі-жарым сөздер айтыла береді, біз оны баспа бетіне шығармаймыз. Соңғы кезде жарық көріп жатқан баспа өнімдерінде емле жағынан қателердің көп кездесуі сондағы қызметкерлердің буын алмасуынан орын алып отырған жағдай. Сол сияқты ханзуша оқыған кейбір балалар кейде тілді бұрап сөйлейді. Олардың арасында мен оқу бітірдім дегенді «бие болдым» деп айтып күлкі болғандар бар. 
      Жалпы осы арада мына бір жәйтті баса айта кеткен артық болмас, Қытайдағы қазақтардың арасында өткен ғасырдан бергі дәуірде қытайға сіңгендер көп емес. Ал өте ерте кезде сіңіп кеткен түркі тілдес халықтардың өкілдері көп болғанмен, олардың санын ешкім дәл айтып бере алмайды. 
       Біз сондай-ақ, әдеби шығармалардан аударма жасайтын болсақ алдымен бұл Қазақстанда аударылды ма дейміз. Шетел авторларын қытай тілі арқылы аударсақ кейбір жері бұрмаланып кетуі мүмкін. Аударылса осы жақтағы аударманы көшіріп аламыз. Өйткені біз аударма саласында бұл жақтағы аудармашыларға жетеміз деп айта алмаймыз. 
      Бұрын әдеби шығармалардан аударма кітаптар жиі шығып тұратын. Соңғы жылдары әдеби шығармалардың аудармаларын көп көргем жоқ. Соңғы жылдары Қытайда Ноян деген біреу Нобель сыйлығын алды. Кейінгі кезде осы кісінің шығармасын аударушылар көбейді. Оның бір әңгімесін тіпті 3 адам аударыпты. Енді осы үшеуін салыстырып мақала жазып жүргендер бар. 
       Жалпы Қытайда аударманың курстары көп. Құрамыз деп құрылмай қалған мектептер де бар. Ал аударма сыныптары тек бірнеше санаулы дашода ғана бар. 
        Жақында Сүлеймен Демирел университетінің ұйымдастыруымен қазақ әліпбиіне арналған халықаралық конференцияға шақырған екен. «Қазақи латын әліпбиінің түбегейлі шығар жолы» деген тақырыпта баяндама жасадым. Қытай қазақтарының арасында да бұл мәселенің талқыға түсіп жатқанына 10 жылдың жүзі болды. Біздің ойымыз латын әліпбиіне қалай көшсек де, өзгелердің қателіктерін қайталамау. Осы мақсатта шет елде жүрсек те баламыз екеуміз әліпбиге қатысты өз жобамызды ұсынып отырмыз. Біз онда компьютер пернесіндегі 26 таңбадан шықпаймыз деп отырмыз. 
           Еркебұлан Мұратұлы: компьютердің де, аударманың да оқуын оқыдым. Мына кісі маған бір жағынан әкем, екінші жағынан ұстазым. Латын жобасына келгенде біз 26 әріптен шықпауды ұстанып отырмыз. Онда түрікке де, өзбекке де және тағы басқаларға да ермейміз. Пернетақтадағы таңбалардан аспайтын жоба жаратамыз. Ең тиімді жағдай осы. Егер оған қандай да бір үтір не басқа әріп кіріп кетсе ол қалай болса да қолданушыға әуре тудырады. Біз компьютерді ғана емес ұялы телефонды да ескеріп отырмыз. Пернетақтағы қазіргі 26 әріп барлық салада еш кедергісіз жүреді. 
        Кезінде Қытай жаңа жазуға ауысқанда жеделхат жібергенде үтірі бар, не артында құйрығы бар нәрселер арғы жаққа жетпей қалып әуре тудырды. Сол кездің өзінде қазақтың оқыған зиялы адамдары бізге де латын әліпбиі дұрыс екен дегенді айтты. Енді осы арманымыз тезірек жүзеге асса, дүниенің төрт қиырында шашырап жүрген 5 миллионнан астам қазақтар атажұрттағы қандастарымызбен еш кедергісіз хат-хабар алмасатын болады.
      - Айтқаныңыз келсін. Әңгімелеріңізге рахмет.

      Автор: Ерлік Ержанұлы, "Алаш айнасы" газеті

толығырақ

     Тамыздың 14-інде  Үрімжі қаласында Қытай мемлекеттік жазушылар одағының, мемлекеттік фольклор қоғамының мүшесі, тарихшы, зерттеуші ғалым Зейнолла Мүбәракұлы Сәнікті еске алу және әдеби мұрасын зерттеуге арналған ғылми талқы жиналсы өтті.

      Аталмыш жиналысты Шыңжаң жазушылар одағы, Шыңжаң жастар өрендер баспасы, Шұғыла журналы мекемесі ұйымдастырып өткізді. Жиналсықа марқұм Зейнолла Сәніктің көне көз қаламгер достары, ақын-жазушылардан құралған шыңжаңдағы зиялы қауым өкілдері қатысты. Жиналған қауым Зейнолла шғармашылығының Шыңжаң қазақ әдебиетіндегі орны және маңызы туралы көзқарастарын білдірді.

   


    Зейнолла Мүбәракұлы Сәнік 1935 жылы Қытайдың Тарбағатай аймағында дүниеге келген. Бижың қаласындағы орталық жастар институтын бітіріп, еңбек жолын баспагерліктен бастаған. Үрімжідегі жастар баспасында жауапты редактор болып қырық жылдай қызмет атқарған. 1955 жылдан бастап әдеби зерттеу жұмыстарын жаза бастаған. Сол уақытта Қытайда жүргізілген "мәдени төңкерістің" ауыр соққысына ұшырап, "халық жауы" болып, ауыр күндерді де өткерген. 

     Соған қарамастан, қаламгердің ғылыми еңбектерінен, роман, повестерінен құралған жиырмадан астам кітабы жарық көрген. Өмірінің соңғы мезгілдерін атажұртта өткізген ғалым 2013 жылы күзде Алматыда дүниеден өтті. Қазақ елінде "Қаракерей Қабанбай", "Хас батыр Қабанбай", "Тұғырыл хан", "Демежан батыр", "Халық күйшісі Қайрақбай", "Баспай" атты кітаптары мен еңбектері жарияланды.

       Тоқтар Жетпісбай, "Kazaitys.kz"

толығырақ

       «Әлі жеткен алып та жығады, шалып та жығады», «Күш атасын танымайды» дейтін аталы сөз тудырған халықтың алып күш иелеріне деген құрметі мен ықыласы зор. Балуан Шолақ пен Қажымұқандай арыстарды тудырған қазақ, қай заманда да әлемдік бәсекелерде ел намысын қорғайтын батыр ұлдардан кенде болған емес.
Соның бірі - Қытайдағы қазаққа ғана емес, миллиардтар еліне кеңінен таныс, кезіндегі аламан жарыстың бәйге бермес арыстаны атанған, 130 келі салмақтағы түйе палуан Солтыкен Көкішұлы. 

       Солтыкен Көкішұлы 1952 жылы Қытайдың Алтай аймағы Қыран өзенінің бойында туылған. Аламан жарыста жүлдесіз оралмайтын палуан, қолына қалам алса, жыр жазатын ақын, яғни, жоғары да айтқанымыздай «Палуан білекті, ақын жүректі» бір ұл дүниеге келді. 

     Солтыкен өзінің толағай денесіне дара біткен күш қайратымен әлемдік бәсекеде Қажымұқандай қарым танытып, ұлттың рухын ұлағаттап, намысын арқалап жүрген палуандарымыздың бірі болды.

    Палуанның жастық шағы Қытайдағы аты шулы «Мәдениет төңкерісімен» тұспа-тұс келгендіктен күрестегі жолы кеш басталады. Алғаш, 1977 жылы Қытай Шынжаң палуандар командасына шақырылғаннан бастап, бойындағы тасқын күшті күрестің санқырлы әдіс-айласымен жетілдіріп, аз уақыттың ішінде өз деңгейін әйгілей білді. Палуан бозкілеммен қоштасқан соңғы сәттеріне дейін сан алыптың қабырғасын қайыстырып, тізесін бүктіріп, 22 алтын, күміс, қола медальді алды. 
     Ол өзі туралы:
«Тіршілік бар тіріде кешті күнде,
Көріп жүрміз өмірден көшті күнде.
Сан арысты адуын бүктеп басып,
Орда бұзып кетіп ем бесті күнде» деп жырлайды.
       Алпауыт Қытайдың күрес майданында немесе әлемдік бәсеке сындарында болсын Солтыкең барған жерінде бағындырған биіктері аз болған жоқ. Сондай-ақ, қайда жүрсе де өз ұлтының ұлылығын әйгілеп, намысын алып қалуға тырысып бақты. Сол жеңісті белдесулерінің алғашқысы 1978 жылғы еркін күрес түрі бойынша Үрімжіде өткен Қытайдың мемлекеттік біріншілігі еді. Онда екінші орынды қанағат тұтты. Ал, одан кейінгі 1979 жылы Шұйжуда, 1981 жыл Шанхайда, 1982 жылы Тайваньда, 1986 жылы Ланжуда өткізілген Қытайдың мемлекеттік бәсекелерінде қатарынан бірнеше жыл бойы миллиарттар елінде ешбір жан қазақтың батыр ұлымен белдесіп шыдастық таныта алған емес. Палуанның қанжығасына бас жүлде байланып тұратын еді. Ол 1984 жылы Иран астанасы Тегеранда өткізілген «Такти» атты Халықаралық додада осыған дейін ешкімге дес бермей келе жатқан Кубаның әлем таныған атақты палуанын жер искетіп, тәубесіне келтірген. Оны сол кездегі Қытай ақпарат құралдарының жарыса жариялаған болатын. 
       Солтыкен Көкішұлы туралы повесть, поэма, очерк, өмірінен драма да жазылған екен. Тіптен, арнау өлеңдері де өз алдына бір төбе. Сондықтан да біз әңгіме ауанын палуанның тағы бір ерекше қыры ақындық өнері жайына бұруды жөн көрдік. 
       Әлем елдерінде, басқа ұлттар да бір адамның алып күш иесі болуымен қатар ақындығымен де танылуы таңданыс тудыратын дүние. Деседе қазақ үшін бұл жаңа құбылыс емес. Себебі, Балуан Шолақ пен Қажымұқандай сом білекті палуан аталарымыздың, өз кезінде ақындық қырымен де көріне білгені баршамызға мәлім. Сол сияқты Солтыкен Көкішұлы олардың өнерін жалғастырғандай болды. Белгілі айтыс ақыны Құрманбек Зейтінқазыұлының Солтыкен Көкішұлына арнаған арнау өлеңінде:
Ер деген де ой, Сөке, ер екенсің,
Өнеріңнің ел көрсін берекесін.
Балуан Шолақ өлді деп естуші едік,
Тір жүрген рухы сен екенсің, - деп жырлауы да бекер болмаса керек. 
      Палуан жастайынан «Бойда қайрат, ойда көз, болмаған соң айтпа сөз» - дейтін Абай ғақлияларын санасына мықтап сіңіріп өсті. Алғашында жиын-тойда тап бермеде өлең құрап әріптесін састырған түрлі шағын айтыстарымен көзге түссе, кейін қағаз бетіне қалам тербеп өмір өрнегін салған шымыр өлеңдерімен де қоғамнан өз оқырманын таба білді. Шығармашылық жолын 1988 жылы «Болат қалам» атты алғаш туындысымен бастаған «палуан білек, ақын жүрек» ағамыз - бүгінде 500-ден астам өлеңнің авторы, Шынжаң автономиялы өлкесінің және Алтай аймақтық жазушылар одағының мүшесі. Сонымен бірге, Қытай мемлекеттік спорт комитетінің «Күрес майоры», «Аға жаттықтырушы» атақтарын алған. Бір қарағанда арасы бір бірінен алшақ жатқан қос өнердің басын бір арнада біріктірген оғлан ұлдың өз туған халқына арнаған сыйы басқалардан өзгеше, әрі тым қымбат бағалануға да тиісті.  Өйткені жойқын күш, өр тұлға, мығым қайрат арқау болған, серпін берген шабытты өлеңдердің алар асуы да биктей бермек.

       "ҚазАқпарат", Бақытжол Кәкешұлы

толығырақ

      Қытай елінде 17 перзентті өмірге әкеліп, тәрбиелеп өсірген Нәби аға мен Биғайша апа туралы не білеміз? 

Сезімге бөлеген сенсация

    Мен ол кісінің атын ең алғаш Нұрдәулет деген жергілікті қандас бауырымыздан ес­ті­дім. Қазақ десе ішкен асын жерге қоятын Нұрдәулеттің жасы небәрі жиырма үште. Биыл Орталық Қытай Ұлттар университетін тәмамдады. Ұлт мәселесін қатаң қадаға­лай­тын Қытай елінде жүрсе де, ұлт идеясын ұлық­таудан аянбайды. Өзінің заман­дас­тарының, құрдастарының бастарын жиі қосып, мерекелік шаралар ұйымдастырады, қайырымдылық көрсетеді, қазақылыққа баулиды. Қазақ ұпайын түгендеуге үлес қос­қан азаматтарды құрмет тұтады. Олар­дың барлығын өзінің туғанындай көреді. Бейжіңге «Қазақстан» телеарнасының тіл­шілері келді дегенді елден бұрын естіпті. Құ­шақ жайып қарсы ала алмаса да, жүз­дескенше асық болыпты. Алғаш кез­дес­кен­нен-ақ бізді «ағалап», жанына жақын тарт­ты. Өзінің байланыс нөмірлерін беріп, қай уақытта мазаласақ та, қолдан келген көмегін аямайтынын айтты. Содан бастап біз жергілікті қандастарымызға қатысты жаңалықтардың біразын Нұрдәулеттен біліп отыратын болдық. 

    Былтырғы сәуір айының ортасы еді. Біздің Бейжіңге келгенімізге жарты жыл болған. Осы уақыт ішінде талай оқиғаны бас­тан кешірдік. Қытай Компартиясының 18-съезіне қатыстық. Жаңа көсем Си Цзин­пинь сайланды. Қытайдың мәдениеті, сая­саты, даму үрдісі және т.б. тақырыптарда түр­лі материалдар дайындадық. Кейде қы­зықты ақпарат ағыл-тегіл болып жатады да, кейде көрерменнің көңілінен шығатын жаңалық таппай қиналып қалатын кездері­міз болады. 

      Жаңалық, ақпарат деген көп қой, бірақ заңы қатаң Қытай елінде шетелдік жур­на­лист болсаң, камераңмен еш жерге еркін бас сұға алмайсың. Аннан рұқсат, мұннан рұқ­сат керек. Ол рұқсатты алу үшін пәлен­ше­нің атына түсірілім қай мақсатта қажет еке­нін, таспаға қандай көріністер іліне­ті­нін, оның толық мазмұнын үтір-нүктесіне дейін көрсетіп, хат жазасың. Ол хаттан соң тиісті орындардың жауабын тағы күтесің. Кейде жауап қайтарылмайтын кездер де болады. Осы күрделі процестен өтем деген­ше, жаңалықтың сиқы бұзылады, тіпті жаңа­лық емес болып қалады. Мұндай сәт­терде қасымдағы операторым Мұратбек екеу­міз құрал-саймандарымызды асынып алып, көше жағалап кететінбіз. Ел арасына еніп, тыныс-тіршілігімен танысамыз. 

      Сол әдетке салып, бұл жолы да Бей­жің­нің көшелерін кезіп келеміз. Менің арқам­да – салмағы шамамен тоғыз келі тартатын қара штатив. Мұратбектің қолында – өзі­нің қалталы телефонынан кейінгі тұрақты ак­сессуарына айналған «Сони ИксДи» камерасы, арқасында – қосалқы жабдыққа толы, зілдей көк рюкзак. Жалпы, тележур­на­лист пен оператордың арасында жазыл­маған заңдылық, үнсіз келісім бар. Сюжет түсіруге шыққанда, тілші оператордың құ­рал-саймандарының біреуін көтеріп жүруі тиіс. Дағды солай. Түсірілген материалдың негізгі бастамашысы, авторы журналист екені даусыз. Бірақ түсірілім барысындағы бар ауыртпалық оператордың мойнында. Зілдей аппаратураны көтеріп, бұрыш-бұрыштан көрініс алам деп жанығады. Ка­мераны біресе иыққа, біресе төбесіне көтеріп, енді бірде штативқа орнатып, ары-бері шауып жүреді. Онымен қоса тілшінің ойындағысын ұғып, оның ырғағына ілесіп, үлгеріп отыру керек. Сол ауыртпалықты сәл де болса жеңілдету үшін тілші оператордың микрофоннан басқа бір құралын көтеріс­кені абзал. Әдетте, ол құрал штатив болады. Басқасын қайдам, өз басым шетелден арнайы алдырған, құны пәлен мың доллар тұратын камераны көтермек түгіл, жанына жолауға батылым жетпейді. Оқыстан қо­лыңнан шығып кетсе, жеп отырған наның­нан айрыласың. Сондықтан ол пәлеге мүлде жақындағым келмейді. Асылы, соның тілін білетін, қолы үйренген опера­тор­дың ұстағаны дұрыс. Ал штативің деген рахат, үстінен мәшине өтсе де майыспайтын үш бұты бар шойын темір. 

     Сонымен, Бейжіңнің Ванфучжин орта­лық арбатының бойын жағалап жүріп ке­ле­міз. Далада бақа-шаян қақтап, кәуап қы­лып сатып отырған 2-3 саудагерден бас­қа қызықты көзіміз шалған жоқ. Аңға шық­қан кәнігі аңшылар секілді, жан-жақ­қа елеңдеп қоямыз. Камерасының шаң бас­қан тетіктерін шұқып, қол орамалымен сүртіп, демімен үрлеп келе жатқан Мұрат­бек айналаны еріне бір шолып өтіп, сәл үнсіздіктен соң: «Шіркін, қазір Шыңжаңда болғанымызда ғой... Сол жақтың қазақта­рын бір түсірсек, біразға дейін азық болар еді» деді. Мен де оны қолдағандай бол­дым: «Иә, шамалы фактілер жинап, жос­па­рын жасап, басшылықтан сұранбасақ бол­мас..» Соны сөз етуіміз-ақ екен, қалтам­да­ғы теле­фо­ным шыр ете қалды. Нұрдәулет екен:

     – Аға, Бейжіңдесіздер ме? 

     – Иә, осындамыз, бауырым! 

     – Сіздерге шұғыл хабарым бар. Қазір Бей­жіңде 17 баланың әкесі атанған қария жүр. Сол тақырып сіздерге қызық бола ма деп...

    – Мәссаған! Қазақ па?

   – Қазақ болғанда қандай! Қытайдың қа­зағы. Осында балаларын емдетуге ертіп ке­ліпті. Бүгін Шыңжаңға жол жүргелі отыр. Нәби деген қария. Бүгін кездесіп қал­масаңыздар, келесіде қашан келетінін кім біледі. Байланыс телефондарын қазір «SMS-пен» салып жіберем.

     Сөйлесіп болған соң, дереу қалтамнан ха­лықаралық байланысқа шығаратын кар­тамды алып, бастықпен хабарласуға асық­тым. Қуанышты хабарды Мұратбекке ай­тып жатырмын. Ал сол сәтте сұқ саусағым «Айфонның» сенсорлы экраны бойымен сырғанап, Астанадағы тілшілер қосыны­ның нөмірін тере бастады. Екеуміздің қуа­нышымызда шек жоқ, бір-бірімізге ыржа­лаңдап қарай береміз. «Сенсация! Бір ба­ладан артық иемденуге тыйым салып отыр­ған Қытайда 17 баланың әкесі атанып­ты. Және ол қазақ екен! Қытай үкіметінің тос­қауылына тоқтамаған қария!... Бұдан ар­тық не жаңалық керек?! Ақылдаса келе, көп балалы қартты ем алып жүрген кезінде мазаламай, ауылына қайтқанда артынан еріп барып, бала-шағасының ортасында отырғызып түсіруге келістік. 

Әлеуеті мол әулет

    Нәби атаны іздеп телефон шалдым. Қыздарының кенжесі Мүбәрак көтерді. Өзі сыпайы сөйлейтін, кішіпейіл келіншек екен. Біздің атамекеннен келген тілшілер еке­німізді естігенде, қатты қуанғанын бай­қадық. Дереу әкесіне айтып, оның келісі­мін алып берді. Сонымен, көп балалы қа­зақ туралы бейнебаян түсіруге Шыңжаң ау­мағына іссапарға аттанатын болдық...

    Бейжің-Үрімші бағыты бойынша ұш­қан «Боинг» (СЗ6996 рейс) Үрімші қа­ла­сына қонды. Бейжіңге көктем келсе де, қыс­тың сызы әлі кете қоймаған-ды. Үрім­ші болса жазды бір-ақ шығарыпты. Ұшақ­тан түсе салысымен, сырт киімдерімізді шешіп тастап, Нәби атамызға хабарластық. Телефон арқылы Мүбәракпен қайта сөйле­сіп, мекенжайды сұрастырдық. Үрімшіден шамамен, 350-400 шақырымдай жерде орналасқан Майтау қаласында тұрады екен. Әуежайдан қонақүйге жетіп, артық жүгімізді тастадық та, керекті қару-жарағы­мыз­ды алып, мәшине жалдап, Майтауға тарттық. Жол бойы Мүбәракпен телефон ша­лысып, жолымызды бағдарлап отырдық. 

    Әшім деген таксист жігіт темір тұлпа­рын ұйтқытып отырып, 4 сағатта жеткізіп сал­ды. Қалаға кіре берісте бізді жол поли­ция­сы тоқтатты. «Не бүлдірдік?» дегендей Мұратбек, Әшім үшеуміз бір-бірімізге қа­растық. Сәлден соң сақшы формасын киген орташа бойлы қазақ жігіт келіп: «Ас­салаумағалейкум!» деді. «Қазақстан» ұлттық арнасының тілшілерісіздер ме? Мен Нәби атаның кіші күйеу баласымын. Есімім – Ахат» деді. Біз дереу мәшинеден шығып, қол алысып амандастық. Ахат сөзін жалғастырды: «Қош келіпсіздер! Мен – Мүбәрактың күйеуімін. Сіздер қалаға ж­етіп қалды деген соң, алдарыңыздан шы­ғып күтіп алайын дегенім ғой... Қазір ата­мыз­дың өзі де келеді...» Арада екі-үш минут өткенде, тағы бір ақ түсті автокөлік ұйытқып келіп, дәл алдымызға тоқтады. Жасы бізбен шамалас жүргізуші жігіт алдымен шығып, артқы есікті ашты. Көліктен Нәби атамыз, бізге қарай аяңдады. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы ақсақал келіп сәлем береді» деген, қазақылыққа салып, алда­рың­нан шықтым. Ал ассалаумағалейкум, қош келдіңдер!» деп өзі алыстан қол соз­ды. Біз жүгіріп келіп, ақсақалдың қолы­нан алып, амандық сұрап жатырмыз. Сол жерде танысып, хал-жағдай біліп алғаннан соң, Нәби ата соңынан еруді бұйырып, қасын­дағы шопыр бала екеуі жүріп кетті. Шо­пыры өзінің кенжесі Айдын екен. Су жаңа ап­пақ автокөлігін жұлқа тартып, жол бас­тап кетті ол. Біз соңынан ілестік. Үлкен үй­ге қарай бет алып келеміз...

    Қатар-қатар салынған, бір-бірінен ау­майтын аласа, көпқабатты үйлерден құрал­ған аулаға кірдік. Аулаға кіре берісте орна­ласқан бес қабатты қызыл үйдің бірінші подъезінің үшінші қабатына көтерілдік. Үйдің есігі айқара ашық екен. Ішке бас сұққанымыздан-ақ, «Балалы үй базар» деген сөздің толық мағынасын ашатын кө­рі­ніске тап болдық. Кішкентай кезіміз­ден көгілдір экраннан талай көрген «Том мен Джерри» мультфильмінің кейіпкерлері секілді бірімен-бірі жарыса жүгіріп, жа­мы­раса сөйлеген майда балалар, әзіл-қал­жыңы аралас әлденені әңгіме қылып, ер­мек етіп отырған ересектер, шәйдің қамын ойлап зыр-жүгірген жас келіндер... Бұл кө­ріністің ішінде бесіктен белі шықпаған нә­рестеден бастап, жетпіс жастың жете­гін­дегі қарияға дейін, түрлі жас шамасындағы адамдар бар. Барлығы да бір үйдің кісілері, бір үйдің балалары. Біз есіктен кіргеннен бастап дабырлай амандасып, хал сұрап жатыр. У-шу, қыбыр-қыбыр қимыл, күбір-кү­бір әңгіме. Енді, рахат!

      Аман-саулықтан кейін үстел басына оты­рып, дәм ауыз тидік. «Ал балалар, қош келіпсіңдер! Уақыттарың тығыз екен, сондықтан да бірден жұмыстарыңды бітірейік. Мен өзімнің шаңырағым туралы айта берейін, сендер керектісін түртіп аларсыңдар» деп бастады қария. Онысына біз қуана келістік. Шынымен де, уақыт тығыз еді. Сөйтіп, ұрпақтарын жағалай отырғызды да, шетінен таныстырып әкетті. Балалары толығымен жиналмапты. Кейбірі қызмет орындарынан шыға алмаған көрінеді. Дегенмен, жиылғандардың да қарасы едәуір қалың болды. Атамыз түгел таныстырып шығам дегенше, біз көбісінің атын, қай баласы екенін ұмытып қалдық. Бірақ атамыздың жады жаман емес екен. Әр баласының, немере-шөбересінің атына қоса туған күндеріне дейін айтып шықты. 

    Жасы жетпіс үшке шықса да қариямыз қарттыққа мойымаған, әлі тың. Жүрісі шапшаң, сөзі де, өзі де түзу, белі бүгілмеген, еңсесі көтеріңкі, мінезі салмақты, орнықты кісі екен. Тек сәл естімей қалатын көрінеді. Оқта-текте кей сөздерді құлағы шалмайды. Құлағына қыстырылған аппарат арқылы естиді. Бет әлпетінен де қарттықтың белгісі байқалмайды. Тек ауыр, қатаң тағдырдың басқан таңбасы секілді көзінің астына әжім түскен. Бірақ қалың қастарының астынан салмақпен қараған қою қара көздерінен әлі де өше қоймаған, қайрат-жігердің ұшқыны аңғарылады. Өмірінде темекі мен арақты аузына алмаған. Нағыз қазына кеуде қазақ қариясы алдымызда отырды.

     Арасында: «Аяулы, амансың ба, қандас­тарым?! Аман ба, ауыл-аймақ, мал-баста­рың? Алдыменен аман-сәлем ата салтым, Сондықтан осылайша сөз бастадым»  деп өлеңдетіп қояды. Салмақты да сабырлы қарттың мұңлы әңгімесін тыңдап отыр­мыз...

Жыл сайын – шілдехана...

    Нәби қария 1941 жылы Шыңжаңның Шиху ауданындағы Бұртажы ауылында дүниеге келіпті. Өзі Қытай жерінде туған ұрпақтың сегізінші буыны көрінеді. 

     – Сегізінші атам атамекендегі Абыралы тауының маңайын мекен етсе керек, аты Абыралы екен. Әкесі Нұғымар кіндіктен тоғыз ағайынды. Бес бауыры, үш апа-қа­рындасы болыпты. Бірақ олардың бәрін сұм тағдыр ерте жұтып тыныпты. Бірі – жа­сын­да, біреуі – есейгенде өмірмен қош­тас­қан. Бірі байдың қолындағы таяқтан, екіншісі аурудан, үшіншісі аштықтан кет­кен. Бүкіл шаңырақты жайлаған індет дү­ниеге төрт ұрпақ әкелген Нұғымарға да шеңгелін салған. Нәби сол төртеуден тек жалғыз өзі тірі қалыпты. «Ағамның аты – Сағи, інімнің аты – Қами, қарындасымның аты – Қадуан еді...» деп, бір ауыр күр­сініп алды да: «Алды бір жас, арты оннан асқанда кетті. Сонымен, бауырларымның, туған-туыстың түгелінен айрылдым. Атам­ның кіндігінен тараған 9 ұлдан мен ғана қалдым, жалғыз тікендей болып өстім» деп әңгіме­сін жалғады.

    ...Ол аз болғандай тағдырдың соққы­сына төзе алмаған анасы он жас шама­сын­дағы Нәбиді тастап, бір еркектің ізінен еріп кетіпті. Сөйтіп, тірідей жетім қалған Нәби Әбіл мен Мәмилә деген ата-әжесінің қо­лын­да өседі. Алайда қос қария қаршадай ба­лаға ыстық ілтипатын төккеннен бас­қа қамқорлық көрсете алмады. Керісінше, немересі оларға қолқабыс етті. Отынын жа­рып, малын бағып, үй шаруасын өз мой­нына алды. Осылайша, жастайынан жоқ­шылықтың тақсіретін тартып, ерте есейеді Нәби. Біреудің босағасында жүрді, малын бақты, жалданып жұмыс істеді, әйтеуір өз күнін өзі көрді. «Бала кезіңде байқалмайды екен жалғыздық... Кейін есейгенде жапа шектім одан» деп тағы бір күрсінді қ­а­рия. Жан-жағындағы ұйып тыңдап отырған бала-шағасын көздерімен шолып өтті. Алдындағы суып қалған шәйдан бір ұртта­ды да, сөзін жалғастырды: «Қарасаң, біреу­дің ағасы, біреудің апасы, інісі бар, туысы бар, ал менде ешкім жоқ... Ешкім қатарына алмайды, ізіне ертпейді. Есігінен сығалат­пай­ды. Тіпті кейде балалармен жұдырық­тасып қалған кезде мұңымды шағып, жұ­ба­ныш іздейтін адамым болмады. Бұл жал­ғыздық қатты батты маған...».

     Осылайша өмірдің тұщысынан гөрі ащы­сын молырақ татты. Аш құрсақ, жа­лаңаш, жалаң аяқ, жападан-жалғыз өсті. Нәби сырлас жақыны болмаған соң, жұба­ныш­ты Абайдан бастап, қазақтың дана­ла­ры­ның, зиялы тұлғаларының шығармала­ры­­нан іздеген. Сол кітаптардағы кейіп­кер­лермен мұңдас болған. Сол құндылықтардан өмір­лік ұстаным алған, жақсылықты бойына сіңір­ген, солардың негізінде өз образын қа­лы­птастырған. Осындай кітап кейіп­кер­леріне мұңын шертіп, жалғыз өткізген түн­дердің бірінде жеті рулы ел болып, көп ұрпақ сүйсем деп ниет етеді. «Қатты бір қы­сым келіп, басыма күн туғанда ғана тоқ­таймын, оған дейін Құдайдың берген ба­ла­сын ала берейін» деп өз-өзіне серт берді. 

      Ел жағалап жүріп, он жеті жасында Нә­би жұлдызы жанып, ауылдың мал ша­руа­шылығы фермасының малшысы болып тұрақты жұмысқа алынады. Содан алдына жан салмай, аянбай еңбек етіп үздіктердің қатарына ілігеді. Қоғамдық жұмыстардан да қол үзбейді. Ата-әжеден қалған бірнеше тұяқты бағып, азығына, киім-кешегіне жаратып жүреді. Осылайша аяғынан тік тұрып, бала кезгі өмірінің шырқын бұзған асау тағдырдың тізгінін өз қолына ала бас­таған кезде Құдай оны мәңгілік жары Би­ғайшаға жолықтырады. Жиырма жасында жарымен отау құрып, жиырма бірде тұң­ғышы Нұриланы құшады. Осылайша антына берік Нәбидің үйінде жыл сайын шілдехана тойланатын болды. «Сол заман­да Мао Цзе Дун бір өкім шығарды: «Рын дуо лилян да» деген. Мағынасы: «Адам көп болса, қуат та үлкен болады». Бұл маған үл­кен демеу болды. Ондай болса, мен сен­дерге қуатымды көрсетейін деп, қара до­ма­лақтарды топырлата бердім» деп Нәби біз­ге көз салды. 

    Осы уақытта орныққан үнсіздікті не­ме­релерінің бірінің жылаған даусы бұзып жіберді. Оны жұбатам деп анасының үні қосылды, оған тағы біреуі сөйледі, сөйтіп сөз­ге сөз жалғасып, оған қоса кішкентайлар жа­рыса сөйлеп, қайтадан үстел маңы у-шу­ға ұласып кетті. Бағанадан бері бір Нәби атаның жүзіне бағытталған камераның ша­ғын экранынан көз алмай, кірпік қақ­пай, қимылсыз тұрған телеоператорым Мұ­­ратбек аппаратын дамылдатып, маң­дайы­нан сорғалап аққан терді қол ора­ма­лы­мен сүртіп жатыр. Бала-шағаның ызы-шуы аз болғандай, Нәби атаның құла­ғын­дағы аппараты да шуылдап, мазасы кетті. ««Сәл үзіліс жасап, шәй ішіп, дәм татып, дем ала­йық» деді ол. 

   Мен қытай қазақтарының үйреншікті тұз қосылған шәйін ішіп отырып үй ішіне көз жүгірттім. Көзім бірден жоғарыда ілініп тұрған отбасылық суретке түсті. Суреттің қақ ортасында Нәби атаның өзі мен Би­ғай­ша апамыз отыр, оларды отыз-қырық бала қоршап алған. Мектептегі мұғалімнің бүкіл бір сыныппен түсетін суреті секілді. Үй ішіндегілер жағаласа маған кімнің қайда тұр­ғанын баяндап, бұл сурет Нәбиден тара­ған ұрпақ құрған әр шаңырақта бар екенін айтты. Осы әулеттің төлқұжаты секілді екен бұл сурет. «Егер Шыңжаңның басқа жерінде жүріп осы суретті кездестірсең, Нәби ұрпағының үйінде отырғаныңды біл» дейді олар. 

«Сонша баланы қайтесің?»

    Он-он бес минут үзілістен соң Нәби атаның бөлмесіне барып, оңашаланып алдық. Қария әңгімесін жалғастырды: «Со­нымен, ұрпағым жылдан-жылға көбейе бер­ді. Ал мен болсам, ферманың жұмысы­мен қоса жан-жақта қосымша еңбек етіп, нан тауып жүрдім...». Қызғаныштан ба, әлде шын жанашырлықтан ба Нәбиді көр­ші-қолаң, құрбы-құрдастары балаларының саны­ның тым көптігін айтып қажай бере­тін болыпты. «Әй, бір үзім наныңды әрең жеткізіп, ылаждап отырсыңдар. Соншама баланы қайтесіңдер? Тоқтасаңдаршы!», – дейтін көрінеді. Сонда Нәби оларға жы­миып қана, әзіл-қалжыңы аралас жауап қай­тарады екен: «Әй, біз деген үрім-бұта­ғы­мызбен қойшы емеспіз бе?! Отар-отар қойды баққанда, оншақты балаға шамамыз келмей ме екен? Құдай бір ырзығын берер, шаруаларың болмасын!».

      Баланың саны көбейген сайын, ақыл­шы­лар саны да арта түсті. «Не жазғанымды білмеймін, бәрі мені тоқтатқысы келеді» дейді Нәби ата. Кейіннен мұндай ұсы­ныс­тар мен артық сұрақтар Нәбидің жы­ны­на тиіп, зығырданын қайнататын бо­лып­ты. Сондай орынсыз сұрақ үшін атамыз бір күні Шәріп дейтін моңғол шопырмен сөзге келіп қалыпты...

      Балалардың саны оннан асқан, көбісі мектеп жасындағы кезі. Ол кездерде Нәби от­басымен таудағы ауылда тұрады. Ауыл­да­ғы мектеп тек бес жылдық, ары қарай қа­лаға барып оқуын жалғастыру қажет. «Ол кездері көшпелі мектеп деген болды. Қала маңында жалғыз ғимарат салынып, оған халық ішінен үздік білімімен көзге түскен қалаулы кісіні сайлап, мұғалім қылатын. «Халық мұғалімі» деп атайтын оны. Өзім сияқ­ты жағдайы жұпыны адамдарға ар­налған мектеп. Бүкіл біздің аймақ, аудан де­генде жалғыз тәуір оқу орны сол еді»  деп еске алады қария. Өзі білім алуға мүм­кіндігі болмай қиналып өскен еді. Бала­ла­рына өз тағдырын қайталатқысы кел­ме­ген ол барлығын да оқытуға бел буды. Ауыл қаладан алыста. Арада қатынас ауыр, жол жоқтың қасы. Ол мектепке жақын жерден бір асты-үсті бітеулі бір бөлмелі сарай тауып алады. Сырты жұпыны көрінгенмен қабырғасы тегіс, шатыры бүтін. Ішіндегі қоқыстың бәрін шығарып, ескі-құсқы керек-жарақтың біразын өңдеп, жиһаз бұйымға айналдырды. Сарай ішіне көрпе-төсек, азық-түлік жеткізіп, сегіз баласын сонда кіргізеді. Олардың ішіндегі ересектеуі әрі ең қаталдауы, үшінші қызы Гымыңгүлді «вожатый» етіп сайлапты. «Осы сендерге әке де, шеше де болады. Осының сөзіне бағынасыңдар, бар шаруаны ақылда­са­сыңдар. Оның сөзін алмаған, қарсы келген жағдайда маған шағымдануға құқы бар. Ал маған шағым түсті дегенше жақсылық күтпеңдер» деп, сарайдың кілтін Гымың­гүл­ге тапсырып кетеді. Өзіне артқан сенім­ге мұқият қараған Гымыңгүл сол күні-ақ әркімнің міндеті, тапсырманың орындалу уақыты көрсетілген кесте сызып, кіре бе­ріске іліп қояды. «Біреуің құдықтан су таси­сың, біреуің еден жуасың, үй жинай­сың, тамақ істейсің» т.б. Вожатыйдың өзі де қарап отырған жоқ. Балалардың ара­сын­дағы даулы мәселелерді шешіп, олар қиын­шылыққа тап болса қастарынан табылып жүрді. Кейде аптасына, кейде айына бір рет бауырларын ауылға апарып, әкесіне есеп береді. Айналадағы жұрт Нәбидің балала­рына қызыға қарайтын, оларды өзгеге үлгі ететін. 

    Ол кезде Нәби – Майтау мал шаруашы­лығы фермасының малшысы, белсенді қызметкері. Осындай екпінділерге ферма басшылығы малшылардың жалақысын тарату, құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету секілді жауапты міндеттерді тапсыра­тын. «Айына бір рет малшылар ауыл орта­лығына жиналып, айлықтарын күтеді. Сол кезде үкімет бізге қалаға барып, айлықты алып келуге бір жүк мәшинесін беретін. Осы сәтті пайдаланып біз қалада жүрген ба­лаларымызды ауылға көлікпен жеткізіп алатын едік. Бір күні сол мақсатпен тағы да қалаға келдік. Бар керек-жарақты ал­дық, баланың бәрі мәшинеге мінді. Ойын­дарын қимай, есі кетіп жүрсе керек, менің екі балам кідіріп жатыр. Әрі күттік, бері күт­тік, жоқ әлі. Кеш батып, қас қарая бас­та­ды. Содан әлгі моңғол шопыр Шәріп ті­лі­нен қағынбасы бар ма... 

     Өзім де балаларымды ойлап мазасыз­да­нып тұр едім, тосын сұрақ менің зығыр­да­нымды қайнатты. Әзілдес замандасым болса да, бұл менің жаныма батар сөз айт­ты. Мен де солай бір батыра сөйлейін де­дім». Нәбидің қабағы түйіле түсті. Моңғол шо­пырдың: «Сен осы неге соларды топыр­ла­тып туғыза бересің, а?» деген сұрағына ол: «Сенің атаң Шыңғысхан өлтіріп құрт­қан қазақтың санын толықтырғым келеді»  деп қойып қалыпты. Жан-жағындағы малшылар, бірі ұрланып, ауыздарын басып құмығып күлсе, енді біреулері даусын шы­ғарып рахаттана қарқылдай жөнеліпті. Шә­ріп жым болыпты да қалыпты. «Ол ма­ған жаны ашып айтты дейсің бе, кеш бат­ты, кешкі асымнан қалдырды сенің ба­ла­ларың деген пиғылы ғой». Сол түні Нә­бидің балалары аман-есен оралып, тым-ты­рыс үйге қайтыпты барлығы. 

Алтын құрсақ ана

     Бастапқыда атамыздан нәбәрі отыз секунд­тан тұратын екі ауыз пікір жазып алуға келгенбіз. Тағдырдың тепкісіне ұшы­раған жетім баладан жеті рулы елге ай­налғалы отырған қарияның әңгімесі ерік­сіз жетелеп әкетті. Үн-түнсіз тыңдап отырмыз. Қария үзілістен соң сөз бастағанда мик­ро­фонды қолыма сығымдап ұстап алғанмын. Бір-екі минуттан кейін қолым тала баста­ған-ды. Ішімнен «Қысқа-нұсқа айтып шық­са екен» деп тілеген едім. Бірақ әңгіме айту­шының шеберлігі қолдың талғанын да, уа­қыттың тығыздығын да ұмыттырып жі­берді. 

      «Адамдар мен туралы естігенде, бірден екі сұрақ қоятын көрінеді: Баласының бар­лығы бір құрсақтан ба және бәрі де тірі ме екен? Осы сұрақтарды естігенде зығырда­ным қайнайды...» деп қария қайтадан қа­бағын түйді. Жалғыз баладан артық ту­дыр­майтын Қытайдың жерінде жүріп көп балалы болғанына кейбіреу күдікпен қарайтын сияқты. Сенбейді. Олардың ойынша, көп бала заңсыз некеден, бірнеше әйелден болуы керек. Немесе он жеті перзенттің бәрінің аман-есен екендігіне күмәнданады. Онсыз да өмірден оңбай таяқ жеп, кішкентайынан бейнет көріп, қар­тайғанда сол бейнеттің зейнетіне жетіп, шалқып отырған шалды көре алмайды жұрт, сірә. «Біртүрлі екен, – дейді ата, – Құдайдың берген балалары. Мына Нәби жалғыздықты, жоқшылықты көріп өсті-ау, осыған мол ұрпақ берейін деген шығар. Мен балаларымның санын асырып айтып қайтем? Өйтіп өтірік айтқаннан маған қандай пайда? Кімді алдаймын? Жұрт деген қызық. Тілшілер бар, басқаң бар, «осындай кісі бар» деп естіп алыстан ат басын тіреп келеді де, тосын сұрақ қояды. Ондайлармен сөйлесуге зауқым соқпайды. Сондықтан менімен жүздесуге келгендерге әуелі осы екі нәрсені бірден айтамын. «Шырағым, он жеті баламның барлығы бір құрсақтан, барлығы да тірі», – деймін». Осындай өрескел сұрақтар Нәбидің ашу-ызасын келтірсе, сол он жетінің барлығын өз құрсағында көтеріп, тоғыз айлап тол­ға­тып, дүниеге әкелген Биғайша апамыз қан­дай күй кешеді десеңізші... Апамызға ата­дан гөрі ауыр тиеді. Барлық баланы ая­ғынан тұрғызған, қарындарын тоқ, киім­де­рін бүтін еткен сол. Отағасының да, ба­ла­­лардың да қамын жасаған өзі. Би­­ғай­шаның бабымен ғана Нәби тамырын те­реңге жайған бәйтерек болып отыр. Нәби Биғайшаға жолықпағанда, ұрпағы қанша болатынын Құдай біледі. Оны да тағдыр тәлкекке салған. Ағайын-туманың ара­сында өссе де, ол да жоқшылықтың, аш­тықтың тақсіретін татқан. «Оқи алмай қалдық. «Ә» деген әріп танымаймын әлі күн­ге дейін. Өмір бойы малмен айна­лыс­тық, үй шаруасына араластық. Болды. Сон­дықтан бар күшімді балаларыма сал­дым. 

     Ешқайсысын қатарынан қалдыр­ма­дым, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шо­қыттырмай өсірдім. Түгел оқыттым. Біз­ге бұйырмағанды сендер көріңдер, елі­ңе еңбектерің сіңетін азамат болың­дар дедім. Ал оқымайды екенсің, өз оба­лың өзіңе. Менен кінә жоқ онда. Мен өзімді аямадым, барымды салдым» дейді апа. Қанша ауыртпалықты көріп өс­се де, жүзінен сол қиындықтың бел­гі­сі байқалмайды. Аққұба өңді, етжеңді кі­сі. Маңдайы жарқырап, көңіл күйі кө­теріңкі жүр. Денсаулығы Нәбиден де тәуір көрінеді. Он жеті перзентінің бә­рін дәрігердің көмегінсіз үйде боса­нып­ты. Аяғы ауыр болған сайын Құдай оған арт­қан жүктің де салмағын ауыр­ла­та­ты­нын ұққан Биғайша шынымен де аян­бады. Таң атқаннан күн батқанға дейін қызу тіршілік. Мал жайғарады, суарады, сауа­ды, балаларын тамақтандырады, күйеуінің бабын жасайды, үй жинау, ошақ, аяқ-табақ, т.б. Барлығы бір өзінің мой­нында. Тыным жоқ, үнемі қозға­лыс­­та. Бір тоқтаса, үйдің берекесі кете­ді. «Бастапқыда қиын болды енді. Ал­ғаш­­қы жетеуі қатайғанша, бар ауыр­т­­­­па­лық маған түсетін. Кейін бой да үй­ренді, балалар да есейді. Біріне-бірі қа­райтын болды. Мойныма артқан жү­гім жеңілдей берді» дейді ол. 

     Құдай біреуге дүние, ауқатты өмір бе­реді де, бақыттан жұрдай қылады. Ен­ді біреуіне керісінше... Сол сияқты Жа­ратқан иеміз Биғайша мен Нәбиге мал-мүлік бұйыртпады, есесіне мықты ден­саулық пен қалың ұрпақ беріп отыр. Апамыздікіндей денсаулықты барлық ана­ларымызға берсе, қазағымыздың са­ны едәуір еселеніп қалушы еді. Би­ғайша бүгінде он жеті емес, одан да көп ба­ланың анасы болар ма еді, кім біледі, билік араласпағанда. Тым көп татқан бей­неттің енді ғана зейнетін көре баста­ған­да зәр ішкізді. Алтын құрсақ ана осы­лай тоқтады. 

      Мемлекет басшысы Мао Цзэдунның ұра­нын ұстанып, үйінде жылына шіл­де­хана тойлап келе жатқан Нәби мен Би­ғайшаның шаңырағы бір күні тағы шай­қалды. Отыз жылдан астам Қытай­ды билеген Мао Цзэдун тақтан түсіп, оның орнын басқан Дэн Сяопиннің за­маны туады. Партиялас болса да, Мао­мен саяси және экономикалық көзқа­рас­тары әркелкі болған Дэн мырза Қы­тайға түбегейлі өзгерістер әкеледі. Әри­не, талайды мойындатқан, Қытай­дың есіктерін әлем үшін айқара ашқан Дэн мықты реформатор болды. Ол жүр­гізген реформалардың бірі – әлі күн­ге дейін ұстанып келе жатқан «жоспарлы туу» саясаты. Демографиялық жары­лыс­ты тежеу мақсатында қолданған амал: «Бір отбасы – бір бала». Таза қан­ды қытайлар, яғни ханьзулар отбасында бір балаға ғана, қалада тұратын аз ұлт­тарға екі балаға, ал ауыл аймақтардың тұрғындарына үш балаға рұқсат етілді. Ауылдағы аз ұлттардың өкілі – Нәбидің балаларының саны оннан асып кеткен-ді ол кезде. Бастапқыда көз жұмып жүрді партия басшылары. Кейіннен заң өз күшіне толығымен еніп, бұл саясат қа­таң атқарыла бастады. Саясатсыз-ақ көре алмастықтан Нәбиді күндеушілер осы кезде тіпті құтырынып кетеді. Халық арасында гу-гу сыбыс жүреді ол туралы. Бірақ Нәбиді де, Биғайшаны да ол қатаң тәртіп қайыстырмады. Жұрт­тың сөзін елемеді, партиядан сес­кенсе де дес бермеді. Сертіне берік бол­ды. Ұрпағының санын арттыра берді. Қо­рықпады, себебі Құдай алдында ант етті. «Сол кезде мені әр жақтан түртпек­тей бастады. Әй, мына Нәби партияның сөзін тыңдамады деді. Мұны партиядан қуу керек, сыйлықтан қысқарту керек деді. Көптеген жиын-жиналыстарға қатыстырмады, себебі сөз еткендері мен бол­дым. Басқа жұмыстары жоқ секілді, аң­дығаны – мен. Сол кездері, партия ішін­дегі кіші қызметтегісі бар, үлкен қыз­меттегісі бар, менің «ісімді» бес жыл бойы тексерді. Мен осы уақытта тағы да төртеуін туғыздым. Ал мә саған керек болса дедім!». 

Он жетінші перзент

     Нәби ата екпіндеп келіп бір тоқтады. Партияға қайшы келу түгіл, «партия» сөзін ауызға алуға қорқатын қарапайым жұрт Нәбидің тірлігіне қарап, «Не деген жүрек жұтқан!?» деп жағасын ұс­тай­тын. Тек Құдайдан ғана қорыққан қай­сар қазақ Нәби болса талайдың тағды­рын тезге салған жүйемен барынша ар­басып бақты. Жығылды, ақырында. Жүйе оны да бүгілдірді. Миллиардты аш­са – алақа­нын­да, жұмса – жұдырығында ұстап отыр­ған үкімет қашан да өзінің қауқарлы екенін көр­сетеді. Партиядан шеттетілді, қыз­мет­тен төмендеді. Қашан­ғы қудалан­сын, көн­дірді оны да партия. Бі­рақ аяғына дейін айтқанынан қайт­пады... 

      Биғайша апамыз кенже ұлы Айдынға жүкті кезінде жұрт та, партия да Нәби әу­летінің ізіне әбден түсіп алған-ды. Ұзын­құлақ арқылы аты шулы қазақтың әйелі тағы біреуін туғалы жүргенін ес­тігенде, жергілікті аймақтық партия бас­­шысы Нәбиді әйелімен қоса шақыр­та­ды. Арнайы мәшинемен адам жіберіп алдыртады. Аты шулы болса да, басқа тір­лігінде мін жоқ, әр шаруасын тап-тұй­нақтай қып бітіретін Нәби әлі де пар­тияда және де екпінділер қатарында еді. Сондықтан басшылық та онымен жұм­сақ сөйлесетін. Әлгі басшы оны шақы­рып алып: «Әй, Нәби жетер енді. Бі­раз ұрпақ қалдырдың. Енді көзге түс­сең, басың кетеді. Мынауыңды туғызуға рұқсат жоқ, алдыртып тастау керек» депті. Амал қанша, бастықтың өзі арнайы шақыртып, осындай сөз айтқан соң Нәби үнсіз келісті. Құдай оңдағаны да, түсік жасататын дәрігердің алдына барғанда, ол: «Биғайшаның жүрегі әлсіз, операцияны кейінге қалдыруы керек» депті. Оған жүрек ауруы деген диаг­ноз қойылыпты. Сөйтіп, Биғай­ша­ның емделуіне сәл уақыт берілген. Ұрық­тың үш айлығында Нәби жарын ер­тіп әлгі доғдырдың алдына тағы бара­ды. Әлі де ем қажет, дайын емес деп ол қайтарып жібереді. Осылайша Биғайша акушердің алдына бірнеше рет барып-қайтады. Ақырында, доғдыр мен пар­тия­лықтар ақылдаса келіп: «Не болса да күтейік. Әйел операцияға шыдай алмай­ды, оны қолдан өлтіріп аламыз. Мерзімі жақындағанда дәрі беріп, баланы өлідей туғызып аламыз» деп шешеді. «Солай ке­лістік, қысқасы. Бірақ бұл жолы да Құ­дайым оңдады, – деп қариямыз бар бала-шағасымен бірге түскен суретті алақанымен бір сипап қойды.

         Биғайша апаның мерзімі жақындап қал­ғанда Майтауға Орталық комитет мү­шелері келген. Олар шетелден келген қо­нақтарды қыдыртып жүрген көрінеді. Осы уақытта райком бастығы Нәби се­кілді шопыры бар, малшысы бар, екпін­ді­лерді шақырып алып, сыйлы қонақ­тар­ды жайлауға апарып қыдыртуды бұ­йырады. Астарына көлік, қолдарына ке­рек-жарағын беріп, сол сәтте жөнел­те­ді. Осылайша Нәби бастықтардың көңілін тауып, жайлауда серуендетіп, қыдыртып жүргенде, Биғайшаның тол­ғағы басталады. Мұндай жағдайға әбден үйреніп алған Биғайша сүйретіліп жүріп, көрші үйдегі келіншекті шақы­рып алып, босанады. Нәби жайлаудан орал­ғанда, оны он жетінші перзенті кү­тіп жатады. 

      Нәбидің кеудесін шаттық сезімі кер­нейді, бірақ үкіметтің үкімі есіне түсіп, қуанышы су сепкендей басылады. Бала­сының тағдыры не болмақ екенін біл­мек­ке бел буып, бастықтың алдына ба­ра­ды. Бар мән-жағдайды баяндайды: өзінің түсікке келісімін бергенін, бас­тық­тың өзі жайлауға жібергенін, әйел­дің оқыста босанып қалғанын түгел баян­дайды... «Менен кеткен қате жоқ, ал қалғанын өздерің шешіп көріңдер» деп тіке қарайды басекеңнің бетіне. Сон­да партия хатшысы сәл ойланып тұрып: «Бұл туылып болған бала, оны өлім­ге апару – қылмыс. Өмір сүрсін, бі­рақ бір шарт бар саған». Сондағы шарты – баласын қалдыру, бірақ осымен тоқ­тасын деген тұжырым еді. Бұл ауыз­ша келісім күйінде қалмас үшін, Нәби мен Биғайшаны ертіп доғдырдың алды­на апарып, ұрықсыздандыратын дәрі ішкізеді. Амалы жоқ Нәби мен Биғайша «осы он жетісіне тәубе, Алла куә ғой» деп іштен тынады. 

      Нәби қария осының барлығын ауыр күрсініспен баяндап келіп, шүкіршілік ай­тып тоқтады. Құдай басына сынақ сал­ды, сол сыннан бұл сүрінбей өтті. Есе­сіне өзіне сай сабырлы жарға жо­лық­ты. Алла тағала оған алтын құрсақ дарытыпты. Екеуінің де жастай көрген жоқ­шылығының өтеуі шығар, сарқыл­мас байлық қонды. Бір емес, екі емес, бес емес, тіпті он емес... он жеті перзент бұйыр­ды бұларға. Он қыз, жеті ұл. Екеуі­не дарымаған несібе сол он жетінің маң­дайына жазылды. Балаларының барлығын дерлік аяқтандырды. Он алты әулетпен құдаласты. Кенжесі Айдыннан басқасының барлығы отау құрды. Бар­лығы да үлгілі қызмет атқарады. Пер­зенттерінің алды Нұржамал мен Нұрилә зейнетке шығып үлгерді. Екеуі де ұзақ жыл мұғалім болды. 

     Нәби атаның Айбын деген немересі Сұң­қар деген сұлу қызбен жұп құрып, кейіпкеріміздің тұңғыш, әзірше жалғыз шө­бересі – Ұлағатты өмірге әкеліпті. 

Малшылар мен мұнайшылар

      Жалпы, Нәбидің өзі малшылар әу­ле­тінен шыққан-ды. Бүгінгі қоныс­тан­­ған Майтау жері Қытай жеріндегі бел­­­гілі мұнайлы аймақ болған соң, оның ба­ла­лары атакәсіпті өзгертті. Қазір Нәби ұл-қыздарының көпшілігі  – мұнай­шылар. Сол мұнайшылардың ең үлкені, перзенттің төртіншісі, ұлдың екін­шісі – Серік. 1966 жылы туған осы Се­ріктен кейінгісінің бәрі дерлік мұнай са­ла­сын­да қызмет етеді. Баяғы вожатый бо­ла­тын Гымыңгүл (1968), Нұрсәуле (1970), Мұқият (1971), Ақиқат (1972), Берік (1974), Гүлдар (1976), Айқын (1979), егіз қыз Айнұр мен Таңнұр (1981), Мүбарак (1985) барлығы да мұ­най­шы немесе мұнай зауытының қыз­меткерлері. Бірі дәнекерші, бірі техник, бірі мұнай айыру­шы, бірі зерттеуші, енді біреуі сол зауыттың азпазы. 1986 жы­лы туған кенже ұл Айдын мамандығы дә­рігер болса да, ағайыннан қалыс­па­йын деп мұнай саласының тізгінін ұс­тады. Қазір ол Майтау қаласындағы мұ­най-этилен зауытының үздік қыз­меткері. Ал 1983 жылы туған Жәннат пен 1978 жылы туған Нұриқан басқа ма­мандық иелері. Нұриқан Майтау мек­тебінде қытай тілінен сабақ береді, ал Жәннат болса, аудандық полиция бө­лім­шесінің қыз­меткері. Бәрінің де бір-екі ұл-қызы бар. Олар Нәби атаға 28 не­мере, бір шөбере сүйгізіп отыр. 

       Он қыз, жеті ұл тату-тәтті өмір сүру­де. Кіші, үлкен деп бөлінбей, бір-бірі­мен тең дәрежеде сөйлеседі. Жиі-жиі бас қосып тұрады. Ағайын-туысқа қара­са­ды. Мемлекет ішіндегі шағын мем­ле­кет секілді екен бұл отбасы. Әзілдеп айт­­сақ, Нәби «автономиясы» деуге бо­лар. Өнегелі ұл-қыздар әке-шешесін жиі шетелге шығарып тұрады, ауру-сыр­­қауын емдейді. Амандық болса, ке­­ле­сі жазда қос қарияны Меккеге апа­­рып қайту жоспарларында бар. Қы­тай жеріндегі қазақтар қызыға қарайды бұл әулетке. Нәби мен Биғайшадан ар­тық бақытты жан жоқ секілді көрінді біз­ге. 

       Өзінің бастан кешкенін баяндаған Нәби ата соңында бізге: «Әй, балалар ел­ге айтып барыңдар, тек Құдайдан қо­рықсын. «Мүмкіндік барында қазақтың санын көбейтіңдер» деп мұнда Нәби қария айтып жатыр деңдер. Менің бас­тан кешкенімді ешкімнің басына бер­месін. Үкімет мұнда тыйым салды, ал сендерге тиын береді екен. Сондықтан бас­қа қонған бақытты ұшырып алмаң­дар. Қазағым қайда жүрсе де аман бол­сын, басымыз көп болсын!» деп ті­ле­гін айтты. Батасын беріп, телеоператор Мұ­ратбек, таксист Әшім үшеумізге бір-бір тақиядан кигізді. Бір-екі сағат болып қайтамыз деген біз түн ауа бір-ақ аттандық. Майтауды, Нәби ата мен мен Биғайша апаны қимай барамыз. Құ­лақпен естіп, көңілге түйгеніміз мол бол­ды. Жастайынан жетім қалып, жал­ғыз тікеннен тамырын тереңге жайған бәй­терекке айналған қарттың әсерлі әң­гімесі бізді терең ойға жетеледі. Үрім­шіге дейінгі 300 шақырым жолда Нәби қа­рияның әңгімесін талқылаумен бол­дық. 

        Біз барлық жағдай жасалған елде өмір сүріп жатырмыз. Үкіметіміз ба­ла­ның тууына шектеу қоймақ түгіл, саған өз әулетіңді көбейткенің үшін сый-сыя­пат береді. Мен Қытайдың тұрғын­да­рына «Бізде бала туғаның үшін ақша бе­реді» десем, көздері жайнап кетеді. Қы­зыға қарайды, таңғалады. Онымен тоқ­тамай мен: «Баланы көп туған сайын, үсті-үстіне ақша қосылады, көп ба­лалы болсаң үй сыйлауы мүмкін» деп тағы қосам. Қытайларың одан сайын жаутаңдайды. Соңында «еһ» деп бір күрсінеді. 

         Ал өз еліме келсем, қазақтың санын кө­бейтпек түгілі, өзім үшін өмір сүрем деп үйленбей жүрген жастарды көремін. «Бір баланы асырасам жетеді, тағы бі­реуі болса мәшина ала алмаймын, үй ала алмаймын» деп жүргендері де жетер­лік. Шетелге шыққанда тек өз ұлтының кемшілігін ғана айтып, барған елінің азаматтарымен тұрмыс құратын қыздар да аз емес. Осындайларды өсімге шектеу қойған шет елде жүрсе де, қазақ ұпайын теңестірген Нәби атамен салыстырамын.

      ... Қайтып келеміз. Нәби атам берген та­қияны телеоператорымыз екеуміз қай­та-қайта сипай береміз. Ырымшыл  елдің баласы емеспіз бе? 

      "Айқын" газеті, Дәурен ОМАРОВ, Бейжің – Үрімжі – Майтау – Бейжің

толығырақ

    Қытай елінде өнерін шыңдап жүрген ару қыздарымыздың бірі – Риза Әлімжан. Қытайдың кино саласында ол Reyizha Alimjan немесе Rayza деген есімімен танымал. Риза 1986 жылы 15-шілдеде Бейжің қаласында дүниеге келген. Қытайдың Baidu іздеу желісіндегі дереккөздерге сүйенсек, таза қазақ отбасында тәрбиеленген. Қыздың ата-анасы Бейжің қаласының тіл орталығында жұмыс істейді екен. Ризаның хоббиі: ән айту, саяхатқа шығу, кітап оқу.

      Ризаның танымалдылығы 15 жасынан бастап артқан. Ең жас сәнбике ретінде атақты сән туралы «Ruili» журналының алғашқы беттеріне бірнеше рет шыққан. Бұған дейін «Соқыр кино», «Үлкен шайқас», «Сәттілік келе жатыр», «Жень Хуан Чуан ғибадатханасы» сияқты тағы да басқа фильмдер мен мелодрамаларға түскен. Дәл қазір «Біз ғана білетін мекен» («Somewhere Only We Know») атты кинода оңтүстіккореялық SM Entertainment агенттігі құрған EXO тобының бұрынғы мүшесі Ву Ифанмен бірге түсуде. Фильмнің премьерасы келер жылдың ақпан айына жоспарланып отыр. 

        Сурет: weibo.com, english.sina.com, дайындаған: Назерке Смағұл,  http://massaget.kz

толығырақ

      Күнес ауданы Нарат жайлауында 24 шілде күніІле Қазақ автономиялы облысының 60 жылдық мерейтойына орай аламан айтыс өтті.

          Аталмыш айтыста көп көңілінен шығуға құлшынған сөз шеберлері өзекті тақырыптардың бұйдасын ағытты. Ел мен жер мәселесі, тіл мен дін мәселесі тілге тиек болды. Азаматтық пікірін білдірген адуынды ақындар бірде жұрт арасында белең алып бара жатқан келеңсіз жағдайларды қызыл тілімен шенесе, бірде ұлтық жетістіктерді жырға қосып өлеңсүйер ағайындарды бір желпіндіріп тастады.


       Қазақы дәстүріміздің жойылып бара жатқанын жеткізген Қанатбек Зейтоллаұлы қарсыласы Арзыгүлге:

«Сақтардың сарқыты едік салты майда,
Қол созған аспандағы алтын айға.
Майлығым мен сулығым дайын дейсің,
Арзыгүл әңгіменің артын ойла.
Ет жесе қайысарқанға қолын сүртіп,
Қымыз ішіп бататын балқып ойға.
Қайыстан ноқта жасап жүген өрген,
Далалық дәстүрімнің нарқы қайда.
Ноқта түгіл мінетін ат азайды,
 Боларсың бұл сөзіме халқым айна.
Ел едік ер-тұрманын ардақ тұтып,
Ат қойған Қайысбайға, Қамшыбайға.
«Әйт» десе тамам ауыл тіксінетін, 
Баяғының баһадүр қарты қайда,
Қартыңның қадірлісін танытатын,
Алты таспа, бұзау тіс қамшың қайда.» дегенде жиналған жұрттың шапалақ үні көпке дейін басылмады.

      Дүбірлі тойда ақындар айтысынан басқа ат бәйгесі, бура санды балуандардың күресі, көкпар, қыз қуу т.б. ұлттық ойындар ойналды.


     Үш күнге созылған айтыста бағы мен бабы қатар шапқан Нағыман Шұқанұлы, Қанатбек Зейтоллаұлы, Зура Тілеуқызы, Ерлан Аманқожаұлы қатарлы ақындар қырағы ой, өткір тілінің арқасында 1 дәрежелі сыйлықты қанжығалады. 2 дәрежелі сыйлықты Ұларбек Минатханұлы, Анаргүл Бәделханқызы, Бақытәлі Тілеубердіұлы, Арзыгүл Қайымбекқызы қатарлы алты ақын қанағат тұтты. Қалған ақындар қатысқаны үшін түрлі бағалы сыйлықтармен марапатталды.

        Аймедет Тоқсанбай, "Kazaitys.kz"

толығырақ

      Қытайда 12-17 шілде күндері көкпардан халықаралық жарыс өткізіледі. Байрақты бәсекеге ҚХР, Қазақстан Республикасы, Моңғолия, Қырғыз Республикасы командалары қатысады деп күтілуде,-деп хабарлайды kaznews.mn. 

      Бұл көкпар командаларының достық кездесуі Іле-Қазақ автономиялы облысының құрылғандығының 60 жылдық торқалы тойына арнайы ұйымдастырылып отыр. Мерейтойға орай өтетін көкпар бәсекесімен бірге, халықаралық «Тұлпар» мерекесі де шымылдығын ашады. Бәсеке Қытайдағы қандастарымыздың Көкпар ережесімен жүргізіледі. Бұл ереже бойынша, әр көкпар командасының құрамы 7 спортшыдан тұрады.

     Жарыстың өтетін орны: ҚХР, Іле-қазақ автономиялы облысы, Моңғолкүре ауданы, Қарағанты елді мекені.

      BAQ.KZ

 

толығырақ

    Бұл дүниеде қандасың мен қарындасыңның қуанышына ортақ болудан артық бақыт бар ма дейсің! Кеше ғана Құлыстай дейтін ойпатта ойнап жүрген анау бір ауыл баласының бүгінгі күні Қытай елі құрамасына қабылданып, одан да қанағат таппай, Еуропаның жасыл алаңына шыққанын көргеніңде қуану былай тұрсын, жарылып кете жаздайды екенсің...!

     1993 жылдың 4 қаңтары Шәуешек (ҚХР) қаласындағы Ерзат отбасы ұзағынан сүйінді...

    Қуаныштан төбесі көкке тиюге екі-ақ елі тұрған Ерзаттың әкесі, Қытай қазақтарының ардақты ақыны Қыдырқан Мұқатайұлы ақсақал бір жұмадан кейін немересінің бесігінің бас жағына отырып: «Ез емес, ер бол, ойлағаныңа кез бол. Тілегіңе тез жет, Ертөстікше ержет» деген азан-өлең арнады, соңғы сөз атаулы күйінде сәби құлағына жаңғырып қала берді, сәби есімі  Ержет атанды.

    Сол Ержет өсе келе аяқ-қолы өзге құрбыларынан гөрі ширақы да шымыр, ала доп десе алаңдап, көре қалса алдына салып ала жөнелетін спортшы болып ержетті.

    Қызық дейсің, ойын-сауыққа бейімдеу халық болғансын ба, алғашында Ержеттің әкесі мен шешесі осы жағын құп көріп, түлектерін музыка класына табыстап, ән айтып, роял ойнап кетсе деп ойлаған, бір айдан кейін ұлының музыкалық үлгерімін байқастайын деп анасы барса, баласы баяғы «до, ре, ми, фадан» ары аса алмаған құлықсыз пішінде, сыртта доп теуіп жүрген ағаларына алақтап қарай берген. Музыкаға деген салқын райын сезіп қалған шешесі тағы бір байламға келіп, баласын жетектеп сурет класына апарып тастады. Келесі айда, аз-кем уақыттан соң суреттен азда болса жұғын болған шығар деп барған әкесі оның ұстазының «жер шарын домалақтап сыз» дегенін «доп сыз» деп ұғып ақ қағаздың бетін ала доппен толтырып тастаған. Әкесі сол кезде сезді ғой Ержеттің ес-ақылы ала доп дейтін дүниеде екенін. «Болар баланың бетін қақпай белін бу» деген ата сөзі еске түсті, даналықты ескермесең естілігің қайсы, ойламды әке, ардақты ана баласының тізгінін тартпай, өз ойымен өмір кешіп, өз ойымен өнер игеруді құп көрді. Ерзат шаңырағының елгезек ұлы ала допқа ғана өзеленіп қалған жоқ, оқуда да ұғымтал болды. Сабағын ақсатпай, ата-анасын қақсатпай құлшына өсті. Кеште ұйқыға бас қойған жастың бір құшағында ала доп жатса, бір құшағында ана тілі оқулығы жататын еді. «Құлшынғанға құт үйір» деген емес пе атам қазақ, Ержет бастауыш мектеп оқып жүргенде 6 жыл староста болып міндет өтесе, спорт алаңында қалалық №7 бастауыш мектеп футбол командасының бас ойыншысы болды, оның осы «капитан» болғаны оған үлкен жол ашты. Ержеттің футболдағы жарқын жолы осы кезде туды. «Орай дайындығы бар адамға тәуелді» дегендей, 2005 жылы Үрімжі қалалық «Сұңчиңлиң футбол мектебінің» бас жаттықтырушысы Болат болашақ футбол шеберлерін жетілдіру үшін бүкіл Шыңжаңнан футболшы өрендерді іздеп жүріп, Тарбағатай аймағына барған кезде, Ержетке бірден көзі түсті. «Балаңыздың еті тірі екен, бізге беріңіз, жалынды болса жерде қалмас, елімізШыңжаң футболына назарын салып отыр, кім көзге түседі деп тосып отыр, бабы мен бағы қатар шапса, енді 5 жылда Ержетіңізді Қытай футбол командасынан көрмесіңізге кім кепіл»,-деді тәрбиеші, өзгеге сенбесек те ұстазға имандай сенетін ұлттың ұрпағымыз, әке-шешесі 11 жасар ұлының буыншақ-түйіншегін дайындады да: «Ал ұлым, ала доп алдыңнан тисін»,-деп ақ батасын беріп алыс шаһарға шығарып салды.

     Ержеттің бойындағы бір қасиет қиналғанын қимасына да ашып айтпайды, сол тасқайнат табандылығына салып, тәрбиешінің қатаң талабынан шығуға талпынды, мектептің сулы-шайлы тамағына да көндікті, шешесінің айтқан «шыдамды шыңға шығады» бір ауыз сөзін бойтұмар етіп алды. Әлсіз буын 5 жылдық машық барысында қарағайдың діңіндей қатайып, серіппедей серпінді қимылға көшті, мектеп оны бастабында жасыл алаңның алдыңғы шабуылшысы ретінде текедей таңдап әкелген болатын, бірақ Шыңжаңда өткізілген жасөспірімдердің бір реткі футбол жарысында ол жараланып қалған қақпашының орнында қақпа қорғады, бұрындары өзінен үлкен ағаларымен бірге футбол ойнаған кезінде қақпа қорғап алғыс алған тәжірибесі де бар еді, сонысы сеп болды ма, жоқ әлде, өзінде бар тума сезгірлігі қуат берді ме, ақыры діттеген жерден шығып, командаға жеңіс сыйлады, міне осылай 13 жастағы Ержеттің пешенесіне қақпа қорғау бұйырды, «тоғыз ұлым бір төбе, Ертөстігім бір төбе» дегендей футбол ойынында командадағы өзге 10 ойыншының орны бір бөлек болса, қақпашының орны тым бөлек, бейнелеп айтар болсақ футбол қақпашысы қарауылды қорғап тұрған №1 сарбаз іспетті.

    Атағы Алатаудай футбол мектебіне келгеннен кейін ойын баласы жасындағы Ержет өзге құрбылары сияқты қызылды-жасылды қаланы қызықтап, ойын қуып кеткен жоқ, желік көңілін қатаң тәрбиеге жеңдіре білді, құйма құлақ қырғи ұстазы тәрбиені бір айтса бір, екі айтса екі қағып алды, соның арқасы емес пе, мектепке келгеніне 3 жыл толмай жатып, Шыңжаң футбол командасының сабына қосылды, талай байрақты бәсекеде ағалап алға шықты, әсіресе, 2009 жылғы Қазақстан Республикасында өткізілген «Президент кубогына» таласу жарысында Азия елдеріндегі белді командалармен бақ сынасқан Шыңжаң футбол командасы топ жарды, жарыс соңында Ержеттің айрықша талантына сүйінген ұжым оны «Қырағы қақпашы» атағымен марапаттады. Алғаш халықаралық жарыста міне осылай көзге түскен көк өрім содан бастап ертемен шапса кешке озды, еңіске салса төске озды. Ол сан мәрте Шыңжаң футбол құрамасын бастап халықаралық футбол додаларының көрігін қыздырып, Еуропадағы азуы алты қарыс Санкт-Петербургтің «Зенит» клубы, Мәскеудегі Әскерилердің орталық спорт клубы сынды мықты футбол клубтарымен тізе қағыстырып, тың нәтижелерге қол жеткізді, «алқаулы еңбектеріміздің басында Ержеттей еріміз тұр, ол біздің қақпамызды ғана емес, намысымызды да қорғап жүр»,-дейді Шыңжаң футбол құрамасындағы саптастары оған ризашылығын білдіріп.

     «Ел мақтаған жігітті қыз жақтаған», Ержеттің атағы аспандаған сайын оған «құдалық түсетін» еліміз іші-сыртына танымалы футбол клубтары көбейе бастады, 2011 жылы маусымда еліміздің супер лигасында өрелі ойын көрсетіп жүрген «Шаңхай шынхуа» клубы Ержетті бауырына тартты, Шыңжаңның футбол құрамаларымен салыстырғанда қаржысы мол, техникасы көш ілгері ішкі өлкенің даңқты футбол клубы Ержеттің талантын жетілдіріп, шалғысын ұштады. Ол 2011 жылы Шаңхай ынтымақтастық ұйымына мүше елдердің футбол жарысында ерен еңбек көрсетіп, футбол жәнкүйерлерінің мақтанышына айналды. Ел ұланы Ержеттің футболдағы ұмытылмас естелігі 2013 жылы жазда жазылды десек қалт айтпаған болар едік, былтыр Ержет Шыңжаң футбол құрамасын бастап ҚХР 12-кезекті Спорт сайысына, бауырын енді ғана жазып келе жатқан Шыңжаң футбол құрамасының өресін өзіңіз білесіз, өзге өлкелердегі ала допты асықша иіретіндермен иық тіресетін дәрежеде емес, бірақ сенім болса биікті бірлікте бағындыруға болатынын біздің жігіттер бес қолындай білді, соның ішінде Қытайға танымалы жас талантты футболшы Ержетке артылған жауапкершілік таудай еді, қақпашы мықты болса, қарсыластың қиындығы іші қуыс жаңғақтай екен, тез «шағылды», ақырғы мәреде Шыңжаң футбол құрамасы 4-орынға тиянақтап, еліміздің футбол жәнкүйерлерін қуанышқа бөледі. Тарихта Шыңжаң футбол құрамасы дәл осындай жоғары нәтижені жаратып көрмеген еді, Ержет серкелік еткен Шыңжаң құрамасы ақырғы есепте спорт тарихымызға жыл құсындай жаңалық әкелді. Ұланымыздың үздік ойыны өзімізді ғана таң қалдырып қалған жоқ, Қытай мемлекеттік Олимпиада футбол құрамасына басшылық ететін тәрбиешілерді де ойға қалдырды, «осы жігіт болашақта еліміздің футбол құрамасының жарқын жұлдызы болғалы тұр, уақытты өткізбей мемлекеттік Олимпиада футбол құрамасының белді қақпашысына таңдағанымыз абзал»,-деп кесім жасады Қытайдың футбол ұжымы. Ақ түйенің қарыны жарылды, Қытай тарихында тұңғыш рет қазақ ұлтынан Ержет мемлекеттік Олимпиада футбол құрамасына қабылданды.

    Миллиардтар елінің футбол құрамасының қақпасын қыранша қорғап жүрген бұл жігітке Еуропаның футбол клубтары бірден қызыға қалды, сөйтті де келісім-шарттарының құлағын қылтита бастады. Еуропаның футбол клубы шыңжаңдық футболшы түгіл Қытайдың аты алысқа беттеген футбол саңлақтарының да арманы. Көктен іздегенін жерден тапқан тарлан Тарбағатайдың тастүлегі ұзақ жылдық ұмтылысының арқасында 2014 жылы 29 қаңтарда Португалияның «Гондомар» футбол клубымен жарты жылдық келісім-шартқа отырып, кәрі құрлықтың қақпасын қаққан тұңғыш қазақ футболшыға айналды. Қазіргі күні ала доптың әлемдік аренасында көш бастап тұрған Криштиану Роналдудың елінде бағын сынап жүрген ұлымыз жапалы жаттығу мен татымды тәрбиеге қатар жүген салып жарты жылда португалиялық футбол сүйер қауымның жақсы бағасына ие болды. Әрқандай сынақтан сүрінбей өтіп, Гондомардің абыройын асқақтатқанына қабағат разы болған клуб жетекшілері оған беретін сыйақыны жоғарылатып, құрама қақпасын және де бір жыл қорғап беруін өтініп, мамыр айының аяғында келісім-шарттың уақытын келер жылғы маусымға дейін ұзартты.

     Қытайдың Премьер-лигасындағы бірқатар командалардың «жоғары жалақы береміз, біздің құрамамызға кел» дегеніне мойын бұрмаған Ержет Португалияның төменгі лига командасын таңдауының себебін былай түсіндіреді: «Еуропада доп тебу бұрыннан бергі тәтті тілегім, Еуропа – футбол мәдениетінің бесігі, Португалияға аяқ басқаннан кейін еліміз футбол спортының шаң қауып қалғанын бағамдадым. Менің осы жақта ұзақ уақыт тәрбие көріп, қақпа қорғаудың қыры мен сырына жетісіп, әлемдегі ең үздік қақпашылардың бірі, Испания ұлттық құрамасының капитаны Икер Касильяс сияқты танымалы қақпашы болсам деген ұлы арманым бар, анам айтатын «азамат арманынан жаңылса жеңіліс табады» деп, ана сөзі әрдайым жүрегімде» .

       Айта кетейік, Гондомар құрамасы 1921 жылы құрылған, аты Еуропа клубтарына танымалы футбол құрамасы, ол Португалияның Порту аймағындағы Гондомар қаласына орналасқан, құрама бірқанша жылдан бері Португалияның A дәрежелі лигасында үздік ойындар көрсеткені себепті португалиялықтардың сүйікті құрамасына айналып үлгірген.

     Автор: Мақсат Қизатұлы, «Шыңжаң» газеті

толығырақ

Жанар Сагаткызы 1      Ел газеті «Егемен Қазақстан» алыстағы ағайынның қамын ойлап, тағы бір игі қадамға бел буды. Бүгіннен бастап миллионға жуық қандасымыз өмір сүріп жатқан ұлы көршіміз – Қытай Халық Респуб­ликасында өзіміздің меншікті тілшіміз жұмыс істеп, Аспанасты елінің тыныс-тіршілігі туралы жүйелі хабардар болуымызға жағдай жасалады. Жас та болса танылып қалған қаламгер, «Қазақстан» телеарнасының журналисі Дәурен Бауыржанұлы бас газеттің бетінде Қытай елі жайында жазып тұруды өзіне қосымша міндет ретінде жүктеуге келісім беріп отыр. Оның алғашқы мақаласы – талантымен бір жарым миллиардтық халықтың ықыласына бөленген қазақ қызы туралы.

Дәурен БАУЫРЖАНҰЛЫ, «Егемен Қазақстан» – Бейжіңнен.

Алысқа жетелеген арман

   Қытайда жеті жыл оқып, екі жыл қызметте жүргенімде көптеген қазақпен таныстым. Мұнда талантымен талайдың таңдайын қақтырып, қалың жұрттың арасынан суырылып шыққан қандастарымыз баршылық. Бұл елде ең үздік он үш жас әншінің қатарына кірген Ербол Жеңісбекұлы, «Дудар-айды» беделді ән байқауларында айтып, төрешілердің көзіне жас алдырған Тасқын Табысұлы, жас болса да әншілік-композиторлық өнерімен көпшілікті баураған Арай Айдарханұлы секілді жезтаңдай, күміс көмей жігіттеріміз жүр. Қытайшасы ханзулардан кем түспейтін атақты жазушы, «Қытай жазушылары» журналының бас редакторы Әкбар Мәжит, Шыңжаң Жазушылар одағының мүшесі Еркеш Құрманбекқызы, проза жанры бойынша 2014 жылғы ең үздік шығарманың авторы, Қытайдың беделді сыйлығының иегері Айнұр Мәулітбекқызы – еңбегімен еленген қадір­лі қаламгерлер. Өткен жылғы ұлтаралық арулар сайы­сында «елу алты ұлттың гүлі» атанған Күн­би­ке Нұрқызы деген жиырма жастағы қазақ қызы топ жарды. Бұлар – тек қазақ арасында емес, күллі Қытайға аты шыққандар. Алуан түрлі ұлт мекен­дейтін Аспанасты еліндегі аз қазақтың арасынан шығып, қалың елді мойындатқан қандас­тарымыздың ішінде есімі ерекше аталатын тағы бір тұлға бар. Ол – халықаралық дәрежеде танылған талант иесі, белгілі актриса, әйгілі режиссер Жанар Сағатқызы.

   Жанарды алғаш рет 2012 жылы Бейжіңдегі қазақ киносы апталығына арналған баспасөз мәслихатында кездестірдім. Дәлірек айтқанда, оны осы шараға мен өзім шақырдым. Басшылықтың тапсырмасымен сол басқосу жөнінде және Жанар Сағатқызы туралы телесюжет дайындауым қажет еді. Атақ-даңқына сырттай әбден қанықпыз. Сондықтан біз оны көргенше асықтық. Кездесуге Жанар дәл уақытында келді. Бұл – көп қазаққа сіңбеген әдет. Осы қасиетінің өзі бірден жағымды ойға жетеледі. Ғаламторды дамылсыз ақтарып, Жанардың он жеті жасынан бастап осы күнге дейінгі түрлі суреттерін тапқанмын. Бәрінде де жүзінен мейірімі төгіліп тұр. Алғаш кездескенде де оны сол қалпында көрдім.

   Жүзі жылы, сымбатты, сыпайы жан екен. Мөлдір қара көзі бойындағы жалын жігерін аңғартып тұрғандай. Адамды өзіне бірден баурап алады. Ә, дегеннен-ақ әсерлі әңгімесімен сұхбаттасын үйіріп әкетеді. Өзі сондай қарапайым. Уақыт тым қысқа болғандықтан сол жолы өзіме керек дүниелерді ғана сұрап үлгердім. Телесюжетке жетерліктей ақпарат алып тарқастық. Оның өмірі мен шығармашылығы жайында қысқаша бейнематериал әзірледім. Алайда, мені Жанардың кинематография саласындағы қадамдары мен жетістіктері қызықтырды да тұрды. Шыңжаңда туған қазақ қызы анау-мынауды биікке өрмелете қоймайтын елдің төріне қалай шықты? Бір жарым миллиард халықтың ішінде мыңдаған, тіпті миллиондаған талант иесі бар емес пе? Жанардың солардан артықшылығы неде? Мен осы сұрақтарға жауап іздеуге бел будым.

   Кездесу барысында Жанар әпкемнің телефон нөмірі мен әлеуметтік желілердегі деректерін сұрап алғанмын. Бір күні сәті түсіп, онымен сұхбаттасуға келістім. Бұл жолы мен оның кеңсесіне бардым. Ол қазақылық әдеппен амандық сұрап, шай ұсынып, әңгімесін бастады.

   Жанар Сағатқызы Үрімшіде өмірге келіпті. Ол бір жасқа толғанда ата-анасы қызмет бабымен Бейжіңге ауысады. Әке-шешесінің екеуі де – әдебиетші, педагог. Сол кісілердің ықпалы шығар, Жанар жастайынан өнерге бейімделіп өскен. Ес білгелі қазақтың ақын-жазушыларының шығармаларын қызыға оқыпты. «Әсіресе, Мұқағалидың өлеңдерін ұнататын едім», – дейді. Қандай да бір өнерге, мәдениетке қатысты шараны бос жібермейтін. Балабақшада белсенділігімен көзге түскен оны қытайлар балалар­ға арналған арнайы бағдарламаларға, көлемді жобаларға шақырады. Ол алғаш көгілдір экранға сол кезде шықты. Бастауыш сыныптарды бітіргенге дейін Қытайдың орталық телевизиясының балаларға арналған жобаларының бірқатары Жанардың қатысуымен жүзеге асты. Қаршадай қыз бірде жүргізуші, бірде әнші, бірде биші болып, балалық шағын сахна төрінде, өнер алаңында өткізді. Жанар жасынан әртіс болуды армандайды. Бірақ есейген соң бала кезгі арман-қиялдарынан арылып, шынайы өмірге бейімделе бастады. Өзінің де жазу-сызуға икемі бар еді. Жанар әке жолын қуып, әдебиетші болып, ғылыммен айналысуға бел байлайды. Бәрібір әртіс болсам деген арманы миының бір мүйісінде тұрды.

Көп тілдің қоймасы

    «Мен, сірә, кино үшін жаралған шығармын», – дейді кейіпкеріміз. – Себебі, бұл жолға түсуіме тосқауыл көп болды. Бір кезде өз еркіммен де бас тартқанмын. Қанша алшақтағым келсе де, бәрібір, киноға қайта орала бердім. Тағдыр деген осы болар…».

    Жанар мектепте оқып жүргенде болашаққа деген бүкіл жоспарын өзгерткен тосын жайтқа жолықты. Шыңжаңдағы «Тянь-Шань» киностудиясы «Жетім қыздың махаббаты» деген фильм түсіруге кіріседі. Сценарий бойынша бас кейіпкердің аты Ғайни, ұлты – қазақ екен. Мемлекет мән беріп отырған кинокартинаға кез келген әртісті шақыруға болмайды. Шынайы талант керек. Ал аз ұлттардың ішінен әрі жас, әрі талантты әртістерді табу қиын.

    Гуаң Чунлан деген режиссер бұл рөлге лайық адамды іздеп, бүкіл Шыңжаңды шарлайды. Сөйтіп жүріп, кездейсоқ бір той-думанда нағыз іздеген адамын көзі шалып қалады. Ел-жұрттан сұрастырып, оның Жанар Сағатқызы деген бойжеткен екенін анықтайды. Жанар болса, ол кезде Бейжіңдегі мектептің 11-сынып оқушысы еді. Гуаң Чунлан орталыққа жеделхат жіберіп, телефон шалып, жас қызды дереу алдыртады. Жанар да жасқанған жоқ, басына қонған бақты жіберіп алмауға тырысты. Өз рөлін асқан жауапкершілікпен, мүлтіксіз орындады. Табиғатынан сезімтал, ауқатты шаңырақта өскен Жанар еш қиналмай-ақ жетім Ғайнидың образына еніп кетеді. Себебі, бұл персонаж Жанарға қатты ұнаған-ды. Ғайниды сомдау арқылы ол балалық шағына оралды.

    Бұл көркем фильм қалың көрерменнің көңілінен шықты. Осы тұста Жанардың баяғы арманы қайтадан бой көтерді. Сөйтіп, әдебиетші болуға оқталған қыз екі ойлы болып қалады. Уақыт болса тығыз. Мектептің бітуіне бірер ай уақыт бар. Ал Жанар әлі шешім қабылдаған жоқ. Не о жаққа, не бұ жаққа шығуы керек. Жалпы, қалың Қытайда өмірлік жолыңды бір-ақ рет таңдайсың. Миллиондаған бәсекелестің арасында шаң қауып қалмауың үшін бір сәтке де қателеспеу керек. Жанар біраз ойланып-толғанып, өздігінен шешімге келе алмаған соң ағасы Амантайдан ақыл-кеңес сұрайды. Бір көйлек бұрын тоздырған Амантай тәуір амал табады. Сол кезде Қытайда сынақтың екі түрі бар еді: кәсіптік және жалпы сынақ. Әнші, музыкант, әртіс болам деген талапкерден жалпы сынақтан бұрын кәсіптік емтихан алынады. Яғни, шеберлігі сынға түседі. Ал жалпы емтихан күллі мемлекет бойынша кейін тапсырылады. «Сен алдымен кәсіптік емтиханға бар, одан өтпей қалсаң, жалпы сынақ тапсыр да әдебиетші бола бер», – деп ағасы қарындасына кеңес беріпті. Жанар кәсіптік емтиханнан сүрінбей өтіп, 1987 жылы Бейжің театр институтының актерлік факультетіне оқуға түседі.

   Шыңжаң қазақтарының тілі мен біздің ел қазақтары тілінің айырмашылығы көп. Диалектісінде де, термин қолдануында да едәуір өзгешеліктер бар. Екі жақ қазақтарының сөйлеу мәнері, ойларын жеткізуі бір-біріне онша ұқсамайды. Ал Жанар қай жақтың қазағымен де ұғыса алады. Ресейде оқыған ол орыс арасындағы қазақтың да жайын жақсы түсінеді. Тек қазақша емес, қытайша, орысша, ағылшынша сөйлейді. Сол тілдерде ойлай алады. Жанармен сұхбат барысында: «Сіздің басқа режиссерлерден ерекшелігіңіз неде?», – деп сұрадық. Ол кідірместен: «Мен қазақ болып туғанмын. Қытай арасында өстім. Орыс ішінде кәсіби жағынан шыңдалдым. Шетелдіктермен біраз араластым. Әр ортада оншақты жыл өткіздім. Әр ұлтқа сіңіп, қай-қайсысынан да көп нәрсе үйрендім. Сондықтан басқа режиссерлерге қарағанда менің ерекшелігім – жан-жақтылығым шығар. Әріптестерім кез келген жайтқа тек бір қырынан қарайды. Ал мен алдымен қазақтың көзқарасымен қараймын, қытайдың ой сүзгісінен өткіземін, орыстың идеологиясымен салыстырамын», – деді. Жанардың бұл қасиеті жайында Халықаралық кино фестивалінің төрағасы Монреал мырза: «Бір бөлігінде орыс тілі қоймасы, екінші бөлігінде ағылшын тілі қоймасы, үшінші бөлігінде қытай тілі қоймасы, тағы бір бөлігінде ана тіліңнің қоймасы бар мына кішкентай басың керемет-ақ екен», – депті.

«Мир» телеарнасының тілшісі

    Мұндай жетістікке қол жеткізуіне шетелде білім алғаны септігін тигізді. Ол Бейжің театр институтында оқып жүргенде озаттар қатарынан көрінеді. Оқудың алғашқы жылының қорытындысы бойынша университеттегі жалғыз қазақ қызы көш бастайды. Сол тұста үкімет оқу озаттарын Кеңес Одағына білім алуға жіберетін. Жалғыз өзі жүзден жүйрік шығып, Ресейге жолдама алды. Бағы жанған Жанар 1988 жылы Мәскеуге барып, орыс тілі курсын оқиды. Бір жыл өткен соң актерлік өнерін ұштауға А.В.Луначарский атын­дағы Театр институтына барады. Кеңес елі мен Қытай мәдениет министрлігінің келісімі бойынша осы оқу орны таңдалған еді. Алайда, бұл білім ордасы сол жылы шетелдік студенттерді қабыл­дамайтын болып шығады. Себебін шетелдік­тер тұратын жатақханада жөндеу жұмыс­тарының жүргізілуімен түсіндіреді. Жанардың кеудесін кернеген қуаныш бір-ақ сәтте су сепкендей басылады. «Енді елге не деп барамын?», – деп көңілсіз жүреді.

     Сол кезде оған Қазақстаннан келген студенттер ұшыраса кетеді. Олар Жанарды туған күн кешіне шақырады. Барса, өңкей қазақтың қыз-жігіттері қаптап жүр. Олардың арасында кино саласының мамандары да бар екен. Барлығы да әйгілі ВГИК-тің студенттері көрінеді. Бұлар қандас қызға жаны ашып, оны өздерінің қатарына қосылуға, яғни, ВГИК-ке түсуге үгіттейді. Жалғызсырап жүрген Жанардың көңілі мұндай ұсыныстан кейін жадырап сала береді. Келесі күні Қытайдың елшілігіне барып, бар жағдайды түсіндіріп, ВГИК-ке түскісі келетінін айтады. Көп ұзамай өтініші қолдау табады. Содан бар сынақтан сүрінбей өткен Жанар 1989 жылы Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының бірінші курсына режиссер мамандығы бойынша қабылданады. Сәл жаңылса, жолда қалатынына көзі жеткен Жанар оқуға барын салады. Қатарластарынан басым түсіп, үнемі үздіктер қатарынан көрінеді. Оқу бітірер жылы дипломдық жұмысы ретінде «Аптаның сегізінші күні» деген шағын фильм түсірді. Ол еңбегі белгілі режиссерлер тарапынан лайықты бағасын алды. Осылайша Жанар өзге елде жүріп өзін мойындата бастады.

     Жанардың жан-жақты маман екенін атап өттік. Ол – әдебиетші, режиссер, әртіс және тележурналист. Алдыңғы үш кәсіпті жүрек қалауымен өзі таңдады. Ал журналистикаға атсалысамын деген ой үш ұйықтаса түсіне кірмепті.

      Жанардың әртістік өнерінен хабардар ресейлік әріптестері бір күні оны «Будда аруағының оралуы» атты фильмде қытай қызының рөлін сомдауға шақырады. Бұған дейін де ол оқу оқи жүріп біраз көркем фильмде шағын рөлдерді ойнаған. Сонымен, Жанар түсірілімге келеді. Әдеттегідей дайындық жұмыстары жүріп жатыр. Өзін-өзі ретке келтіріп, гримдеу бөлмесінде отырған-ды. Жасы Жанармен шамалас бір орыс жігіті кіріп келеді. Бөлмедегі қыздарды шолып өтіп, «Жуырда «Мир» телерадиокомпаниясы ашылады. Жаңа телеарнаға журналист, жүргізуші, ассистент керек!», – дейді ол. Хабарламаны естігендер дереу әлгі жігітті қоршап алады. Ал ол болса, бөлменің бір бұрышында бұлармен шаруасы болмай, өзімен-өзі бейқам отырған бойжеткенге жақындайды. «Сіз не ғып отырсыз? Кастингке қатыспадыңыз ба?». Жанар өзінің Қытай қазағы екенін айтып: «Мен сіздерге жарамайтын шығармын, шетелдікпін ғой», – дейді. Әлгі жігіт: «шетелдік болсаң, тіпті жақсы», – деп, ертеңгі кастингтің қай жерде өтетінін айтып, бөлмеден шығып кетеді.

    Жанар тәуекелге бел буып, сынаққа қатысады. Ол кезде орысшасы мейлінше жетілген, әртіс, режиссер ретінде едәуір танылған кезі еді. Сынақтан қиналмай өтіп, «Мир» телеарнасына жұмысқа алынады. Алдымен қатардағы тілші, кейін жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болып қызмет істейді. Орысшасы мен қытайшасын қатар қолданып, Қытайды Ресейге, Ресейді Қытайға таныстыратын бірнеше бірлескен жобаларды жүзеге асырады. Екі ел арасындағы мәдени шараларды, ресми кездесулерді жүргізеді. Ол небәрі екі-үш жыл ішінде халықаралық дәрежедегі тележурналист болып шыға келеді.

«Құрышты» шынықтырған қыз

     Қытайда жылына 400-ге жуық ірілі-ұсақты фильм­дер мен телехикаялар түсіріледі. Олардың ішінде Аспанасты елінің басшылары мен белгілі тұлғалары туралы фильмдерді жұрт ерекше қызығушылықпен қарайды. Мұндай жоғары дәрежелі кинокартиналарды түсіруді үкімет қатардағы режиссерге тапсыра қоймайды. Бұл жұмысқа өте тәжірибелі, тарихтан мол хабардар білікті мамандар тартылады. Саяси, тарихи мәні бар жобалар мемлекеттің үнемі қадағалауында болады. Осындай ауыр жүкті мойнына артып, абыроймен алып шыққан режиссердің еңбегі лайықты бағаланады. Көпшіліктің көңілінен шыққан фильмдердің авторларына жоғары дәрежелі мемлекеттік сыйлықтар беріледі. Ол фильм үнемі үздіктер санатында болады. 2007 жылы сол үздіктердің қатарына «Бір дәуірдің жастары» деген телехикая енді. Сол жылы бұл фильм «Ең үздік мемлекеттік туынды» атауын иеленді. Авторы, біздің қандасымыз – Жанар Сағатқызы. Аталмыш телехикаяда Қытай көсемі Мао Цзе Дунның балалық шағы баяндалған. Жиырмадан астам серияны қамтитын киноэпопеяда Маоның өсу жолдары, өзіндік идеологиясы қалыптасып, көшбасшы бола бастағанға дейінгі өмірі бейнеленеді. Осы кинотуынды қытайлықтардың ықыласпен көретін қызықты хикаясына айналды.

     «Бір дәуірдің жастары» Жанарды күллі Қытайға танымал етті. Дегенмен, талантты режиссер қыздың атын ең алғаш танытқан кинолента бұл емес еді. Жанар десе, жұрт алдымен атақты Николай Остров­скийдің «Құрыш қалай шынықты?» романын еске алады. Жанар – осы романды телехикая етіп шығарған режиссер. Бұл хикаяны түсіруге 270 күн уақыт кетіпті. Кино Украинада түсірілді. Жанарды осында арнайы шақырды. Өйткені ол тіл біледі, Островскийді өз тілінде оқыған, мұндағы кейіпкерлердің жан дүниесіне терең бойлай алады.

    Алдымен Жанар бұл түсірілімге қосалқы режиссер ретінде келіп, кейіннен бас режиссер болып бекітілді. Бұл туынды туралы кино майталмандары бағалы пікір айтып, жылы лебіз білдірді. Мәселен, Қытайдың көрнекті қаламгері Чүн Хуа: «Құрыш қалай шынықты?» фильмін жасаған Жанарға ешкім тең келмейді!», – депті. Ал белгілі жазушы, кинорежиссер Сатыбалды Нарымбетов Бейжіңдегі қазақ киноапталығы барысында маған берген жеке сұхбатында Жанар туралы былай деді: «Өз басым тек бір туындысын ғана көрдім. Ол – «Құрыш қалай шынықты?». Мұны Жанар секілді түсірген режиссер жоқ. Біз ол қызды бәріміз керемет жақсы көреміз. Атамекенін сағынатын қыз ба екен өзі? Атажұрттың көрермендерін аңсамай ма екен? Бізге келіп, неге бір-екі фильм түсіріп кетпеске? Қазақ кинематографиясына елеулі өзгерістер әкелер еді сол қарындасым…».

Үйренерлік үздік үлгі

     Жанар осы күнге дейін жиырмаға жуық көлемді телехикая мен көркем фильм түсіріпті. Олардың барлығы дерлік көрерменді көп жинаған туындылар. Әр жұмысы елдің аузынан түспейді. «Қызыл шие», «Қызыл ғашықтар», «Кешкен күндер», «Күнбағыс таланы», «Республика қарсаңы», «Қала кеңістігінде шошынған құс», «Әскери кісінің құпиясы», «Алыс кеткен ертеңгі күн», «Таң алдындағы шайқас»… Барлығы да мемлекеттік дәрежеде мойындалған, көп қошеметке ие болған туындылар. Бүгінде Жанарды түрлі лауазымды қызметке шақырушылар жеткілікті. Бірақ ол – тәуелсіз режиссер. Өзі үнемі көштің алдында жүріп үйренген қайсар қыз біреуге құлдық ұрғанды қаламайды.

    «Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте» деп Қадыр ақын айтқандай, Жанар – алдымен қазақ тілінің жанашыры. Ол қанша жұрттың тілін білсе де, ана тілін әрдайым биік қояды. Бір қызығы, оның тілі моңғолша шығыпты. Себебі, ата-анасы қызмет істеп жүрген жылдарда оны баққан күтуші моңғол екен. Әйтсе де әке-шешесі Жанарды қазақылығынан ешқашан ажыратпаған. Абай мен Мұқағалидың өлеңдерін үнемі жаттатқан. Қалың қытайдың арасында ханзушалап жүрсе де, үй ішінде қазақша сөйлеу – заң!

    Жанардың әкесі Сағат Жайпақұлы Шыңжаңда газет тілшісі болған. Кейін, 1970 жылы Бейжіңде ашылған тұңғыш Қазақ радиосының директоры қызметіне тағайындалған. Радио ашылған сәттен бас­тап он бес жыл бойы осы қызметте отырған. Бұдан соң, қайтадан Шыңжаңға барып, баспаны басқарған. Жанардың анасы Тұрсын Жолымбетқызы күйеуі Сағатпен бірге алдымен Шыңжаңдағы газетте, кейін радиода қызмет істеген. Тұрсын апамыз ақындық өнерге де, қара сөзге де бейім. Осы күнге дейін төрт кітабы жарық көріпті.

    «Әкеден ұл туса игі, әке жолын қуса игі» деген­дей ағасы Амантай да тіл мен әдебиетке жақын. Ол ұзақ уақыт бойы оқу ағарту, баспа салаларын­да қыз­мет істе­ген. Біраз жыл Бейжің ұлттар бас­пасының қазақ бөлімі­нің меңгерушісі болыпты. Бүгінде кәсіп­кер­лікпен айналысады. Жанардың сіңлісі Майгүл де ата кәсіптен алшақтай қоймапты. Қазір Шыңжаң радио­сының дыбыс режиссері болып қызмет істейді. Жанар секілді жұлдызы жарқырап жанып тұрған тағы бір жан бар бұл шаңырақта. Ол – Амантайдың ұлы Айдос. Айдос – қалың елге есімі енді танылып келе жатқан жас жазушы. 24 жасында қытай тілінде қазақтар тура­лы «Айдос-Шолпан» деген роман жазған. Ол еңбегі он мың таралыммен жарық көріпті. Өлеңдері беделді ба­­сылымдарда үнемі жарияланып тұрады. Айдостың жазу­­шылық, ақындық өнеріне тәнті болған Қытайдың бел­­гілі қаламгерлері оның туындыларын талдап, арна­йы мақалалар жазған. Олардың қатарында Қытай аз ұлт­тар жазушылар ода­ғының төрайымы – Ие Мей, «Ха­лық әдебиеті» жу­р­налы бас редакторының орынба­са­ры Цю Хуадун, Қытайдың Лу Шун атындағы әде­би сый­лығының ие­гері Шэн Уэй секілді белгілі тұлғалар бар.

     Жанар Сағатқызы – миллиардты мойындатқан қазақ қызы. Ол – баршаның үлгі тұтуына лайық жан. Қанша шыңға шықса да қарапайымдылығын сақтап қалғаны қуантады. «Бұл әлі ең биік белес емес», – деп өзін қайрай түседі. Жанар қазір қытай тілінде фильм түсіріп жүр. Бірақ көп ұзамай оның қазақ көрерменіне арналған туындыларын да тамашалауымыз мүмкін.

    Біз, Қытайда жүрген қазақ жастары, оған кәдімгі­дей арқа сүйейміз. Миллиардтың ішіндегі асыл гауһар – бриллианттай күллі елді өзіне тартып тұратын осындай келбеті келіскен сүйкімді әпкеміздің бар екеніне мың мәрте шүкіршілік етеміз. Абай атамыз айтқандай, өзіне сенген, еңбегі мен ақылы екі жақтап алып шыққан ару қызға, жырақта жанған жұлдызға көз тимесін дейміз де…

    Қалың қытайдың көгінде жарқырап жанған жұлдызымыз Жанар – үйренерлік үздік үлгі.

    P.S. Өткен жолы Бейжіңде Махмұт Қасымбековтің Президент Нұрсұлтан Назарбаев туралы «Елін сүйген, елі сүйген Елбасы» кітабының қытайша басылымының тұсаукесері кезінде «Егемен Қазақстанның» басшысы Сауытбек Абдрахманов маған тапсырмадай етіп бір тілек айтқан. «1995 жылы, Абайдың 150 жылдығын өткізуге осы Бейжіңге келгенімізде Жанар деген қазақтың ғажап қызын көргенбіз. Қытайдай елде халқының жақсы атын шығарып жүрген ірі ісіне де, сұлу көркіне де сүйсініп, Ақселеу ағам сонда: «Кино туралы жазатының бар ғой, осы қарындасымыз жайында жазсайшы» деп еді. Фильмдерін көрмеген соң соның ретін келтіре алмаған болатынмын. Енді сол шаруаны, бауырым, саған тапсырайын. «Егемен» арқылы елге таныстырып берші Жанарды», деген. Сол тілекті ескеріп, қолға қалам алдым. Осы арқылы Ақселеу ағаның аманатын жиырма жылдай уақыттан кейін мен орындағандай күйде жаным жайланып отырған жағдайым да бар.

3x4adauren                                                 Автор туралы анықтама

Дәурен Бауыржанұлы

          1988 жылы Алматы қаласында туған. 2005 жылы Астанадағы Жамбыл атындағы №4 мектеп-гимназияны бі­тір­ген соң Шанхай қала­сындағы Шығыс Қытай Ғылым және технология­лар университетіне түсіп, 2012 жылы осы оқу орны­ның магистратурасын бітірді. Ол о+н тоғыз жасынан бас­тап үзбей жазып келеді. Осы уақытқа дейін сексеннен астам танымдық мақалалары мен деректі дүниелері жарық көрді. Негізгі тақырыбы – қытайтану мәселелері және Шығыс Азия елдерінің салт-дәстүрлері. Қазақ, орыс, қытай және ағылшын тілдерінде еркін сөйлейді.

    «Шабыт» халықаралық жастар фестивалінің Гран При жүлдесінің иегері (2011). Республикалық «Жастар» сыйлығының лауреаты (2011).

     «Ерте тұратын ел» (2008) және «Мерекесі мол мемлекет» (2010) атты танымдық кітаптары жарық көрген.

толығырақ

    Тұңғыш қазақша «Зерде» смартфонын насихаттау үшін 21 жастағы Қуанақын Серікұлы есімді азамат дүниедегі ең ірі көшпелі құмды шөл Такла-Маканды жаяу кесіп өтіп, Гиннесс кітабына енді, деп хабарлайды Massaget.kz тілшісі. 

     Такла-Макан – ҚХР-да орналасқан Сахара шөлінен кейінгі екінші ірі құмды шөл және әлемдегі ең үлкен көшпелі шөл. Шығыстан батысқа қарай ұзындығы 1000 шақырым, түстіктен оңтүстікке қарай кеңдігі 400 шақырымды құрайды. Қуанақын Серікұлының «Ажал теңізі» деп аталатын құмды шөлдегі сапары 560 шақырымға созылған.


    Үстіміздегі жылдың 26-шы маусымында басталған сапарға «Зерде» смартфонын өндіруші «Алтын сақа» компаниясы демеушілік жасаған.

а    "Гиннесс рекордын тіркеуге екі адам ілесіп отырды", – дейді шараны ұйымдастырушы, «Зерде» жобасының жетекшісі Ақытбек Шеризатұлы.

    «Жалпы барысқа 215 сағат, 30 минут уақыт кетті, бұл 2010 жылы Қалибек Озатұлы есімді азаматтың Такла-Макан шөлін 238 сағат 51 минутта кесіп өту рекордын жаңартты. Біз Қуанақын Серікұлына ақ және қара түсті екі «Зерде» смартфонын сыйға тарттық және бүкіл шараға кеткен шығынды өтедік», – дейді Ақытбек Шеризатұлы.

ва

    Меллат Сейфоллаұлы, IT маманы, «Зерде» жобасының бағдарламалық жетекшісі: «Бұл жоба тек Андроид жобасын қазақшаға аудару емес, оған көптеген өзгеріс енгізілді, көптеген мазмұн қостық және жасыл энергия арқылы қуаттандыру мүмкіндігін қостық. Біз смартфонның мәзіріне, ішкі келбетіне жалаң ұлттық түс беріп қана емес, осы заманауи технология арқылы біздің ұлттық мұраларымызды да насихаттап отырмыз. «Зердені» жасауға бір жыл уақытымыз кетті. Біз смартфонды бүгінгі қоғамдық ортаға ыңғайлап, зиялы қауым өкілдерімен кеңесіп, түрлі қоғамдық пікірлер, сауалнамаларға негізделіп жасадық. Осы күнге дейін жарық көрген көптеген смартфонда бар барлық артықшылықты «Зердеге» топтастырдық. Тіпті, көлікте отырып та оны алыстан меңгере беруге болады. Сонымен бірге, телефонның жадына жас ұрпақ үшін қазақтың 80-ге жуық халық ертегісін қостық, қазақтың таңдамалы 100 әнін мәтінімен бірге көрініп тұратын етіп жасадық. Және осы күнге дейінгі барлық қазақша қосымшаны ішіне қондырдық».

ва
    Осыған дейін ҚазНетте тұңғыш қазақша смайликтерді жасап, оныMassaget.kz сайтына ұсынған Меллат Сетерханұлының «Зерде» смартфон жобасының көркемдік жетекшісі болып жұмыс атқаратыны да бізді қуантты.

   Жоғарыдағы суретте 2010 жылы жасалған Гиннесс рекордының сертификаты бейнеленген. Қуанақын Серікұлы жаңартқан рекордтың сертификаты бір айдан кейін қолға тиеді дейді ұйымдастырушылар.

    Төмендегі суреттерден Zerde смартфонымен, оның ішкі келбеттерімен таныс бола аласыздар:

пр

жэ

ол

ава

вава

вва

   Естеріңізге сала кетелік, бұған дейін Массагет сайты Қытай елінде тұратын қазақтардың "Zerde" деп аталатын смартфон жасап шығарғанын  айтқан болатын.

       Арнайы Массагет үшін: Мейіржан Әуелханұлы

     Сурет: Ақытбек Шеризатұлының жеке мұрағатынан

толығырақ

©Ерлік Ержанұлы фото

©Ерлік Ержанұлы фото

    Жақып МЫРЗАХАН - тарихшы: 

   Қазақтың арғы ата-бабаларына қатысты деректердің бір көзі Қытай патшаларының жылнамалары болып отырғаны баршаға белгілі жәйт. Біз осыған орай Қытайдағы ШҰАР Қоғамдық ғылымдар академиясы жанынан құрылған ғылыми топқа жетекшілік етіп, ежелгі Қытайдың «24 тарих» деп аталып кеткен тарихи жылнамаларындағы қазақ тарихына қатысты деректерді сұрыптап, қазақ тіліне аударып, шығарып жүрген тарихшы Жақып Бірлікұлы Мырзаханмен сұхбат құрған едік. 

   - Жақып Бірлікұлы, Қытай архивтеріндегі тарихи деректер туралы сөз болғанда Қытайдың «24 тарихы» деген сөз тіркесі жиі айтылады. Кейінгі кезде оның саны кейбіреулер 26-ға дейін жеткізіп жүр. Оның жай-жапсарын өзіңіз түсіндіріп беріңізші?

    - Қытайдың 24 немесе 26 тарихы деген аталуы әртүрлі болғанымен бәрі бір тарих қой. Бұл Қытай тарихында өткен 26 әулеттің патшалық құру тарихы. Алғашында ол 24 тарих деп аталып, халықаралық аренада мойындалған. Оған жаңадан қосылғанының біріншісі - 1911 жылға дейін 260 жыл бойы Қытайға билік жүргізген Шин немесе біздің қазақтың жалпақ тілімен айтқанда Шүршіттердің патшалығының тарихы. Олардың қыруар томды құрайтын тарихы орда естеліктері болып жазылған. Екіншісі, төңкеріс жасап билік басына келген Миңго немесе Қытайдағы халықтық өкіметтің билік құрған дәуірі. Бұл тарих та ресми жүйеге түсіп жазылмаған. Бұл екеуі патшалық естеліктері ретінде тұрғандықтан 24 тарихқа қосылмаған болатын. Мингоның соңғы кезеңінде Шин патшалығының тарихын жазу жұмысы басталғанымен, ол аяқталмай қалған еді. Қазір Қытайда Шин патшалығы тарихын жазу үлкен инженерия болып жүріп жатыр. 
     - Қытай деректеріндегі қазақтың арғы ата-бабаларына қатысты материалдар өзіңіздің жетекшілігімізбен аударылып, соңғы жылдары кітап боп шығарылған 3 томдық еңбекте толық қамтылды ма?
    - Ол әлі толық қамтылған жоқ. Өйткені Шин патшалығы дәуіріндегі деректер толық аударылып болған жоқ. Менің жетекшілігімде жүріп жатқан «26 тарихтан» аударма ғылыми тапсырма болып істеліп жатыр. Біз оны «26 тарихтағы қазақ тарихының деректері» деп аударып жатырмыз. Бірақ баспадан шығарғанда оны «Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері» деп атадық. Өйткені 26 тарих дейін десек, кейінгі 2 тарих толық жазылып болған жоқ қой. 
      Қытайдағы патшалықтардың бір ерекшелігі заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың алдындағы 3-2 ғасырлардан бері қарай жүйелі жазба тарих қалдырып келгені ғой. Қытайдағы тарих қалдырған бірінші патшалық - Хан патшалығы. Оның алдында да Шин патшалығы деген патшалық болған. Бірақ ол жүйелі тарих қалдырмаған. Оны кейінгілер жазып отыр. Біз енді соның ішіндегі біздің қазақтың ата-бабаларына, мәселен сақтарға, ғұндарға біздің тіке ата-бабамыз деп отырған үйсіндерге, қаңлыларға, аландарға (қазіргі алшындар) қатысты деректерді сұрыптап алып жатырмыз. Бұл ұшан-теңіз дүние. Оны толық аударуға біздің күшіміз жетпейді. 
    - Қазақтың арғы-ата бабаларына қатысты жарық көріп жатқан Қытай деректерінде бірқатар ру-тайпалардың атаулары әртүрлі көрсетілген ғой?
     -Шынында да солай. Дегенмен бұған қарап олардың бізге қатысы жоқ деу ағат көзқарас. Үйсін дегенді олар «усун» деп жазған. Өйткені қытайлар тілі келмей қалса оған өзінше басқа ат қойып алады. Мәселен олар АҚШ-ты – «Мейго», Англияны - «Инго», Германияны - «Дго» дейді. Сол себепті біздің үйсіннің – «усун», қаңлының – «кандзю», алшынынның – «алан» деп жазылып кетуі ешқандай ғажаптанарлық іс емес. Өйткені олардың сол кезде жасап отырған территориясы бүгінгі біздің қазақтың мекені. Атап айтқанда, үйсін қазіргі Қытайдағы Іле облысы тұрған жерде билік жүргізген халық. Бұл жердегі үйсіндер жаңа эрадан бұрынғы 2-ғасырда ғұндардан бөлініп, Іле өңіріне көшіп келіп ресми патшалығын құрып, Үйсін деген іргелі елге айналған. Содан жаңа эрадағы 4-5 ғасырға дейін олар Усун деген атымен Қытай деректеріне түсіп тұрған. Үйсіндер қазіргі сөзбен айтқанда Алатаудың шығысы Тәңір тауы дейміз ғой оның Шыңжаңның Құмыл аймағы мен оның ар жағындағы Гансудың Дунхан, Шилисян деген жерлерінде тұрған. 
     Біздің ата текке қатысты және бір халық болған. Оны қытайлар – «юзылер» деп жазған. Оны алғашқы кезде біз де юзы деп те аудардық, Нығмет Мыңжанның «Қазақтың қысқаша тарихында» да юзылер деп жүр. Юзы сол кезде екіге бөлінген. Іле өңіріне келгендері Да юз боп келген. Да - үлкен, ұлы деген мағынаны береді. Оның бір бөлігі Гансу жақта қалып қойған. Оларды шау юзы деген. Былайша айтқанды кіші юзы деген мағынаны береді. Кейінгі деректермен салыстырсақ бұл халық кейін Ауғанстан, Пәкістан жаққа қоныс аударғанда Нукус деген атпен сақталып қалыпты. Сондықтан жылнама аудармасының 1-томында юзыларды біз Нукыс деп алдық. Қазір де бұл тайпаның аты халық ішінде әлі сақталып қалған екен.  
     Үйсіндер қоныс аударып келгенде осы жердегі ұлы юзыларды ығыстырған. Юзылардың құрамында бұрынғы сақтардан қалғандар бар екен. Ал үйсіндер келіп оларды ығыстырғанда сақтар мен юзылердің бір бөлімі сол орнында көшпей қалып, үйсіндердің құрамын толықтырған. Бұл деректер Қытайдың жылнамасында бар. 
     - Қытайдағы қазақтардың тарихы үйсін дәуірінен бастала ма?
      - Үйсін дәуірінің бұл тарихы Қытайдағы қазақпен шектелмейді. Бұл қазіргі тұтас қазақтың тарихының арғы басталуы болады. Біз тегімізді қуғанда сақтар мен ғұндарға апарамыз. Сақтар мен ғұндар дәуірі біздің эрадан бұрынғы 7-ғасырдан 1-ғасырға дейінгі дәуір. Әсіресе сақтардың тигрохауда немесе шошақ төбелі тұмақ киетін сақтар дегені қоныс аударғанда әзіргі Қытайдың солтүстік өңірі, ішкі Моңғол жерлеріне, Гансу, Шанхай өңірлеріне дейін барған. Сақтар ол жерде бір кездегі ғұндардың ата-бабаларымен тоғысқан. Былайша айтқанда бір-бірімен кіріккен. Біріне-бірі қосылу барысында жаңа эрадан бұрынғы 4-1 ғасырлар кезінде ғұндар күшейіп шыққан. Ол кезде біздің тіке ата-бабамыз болып отырған ежелгі қазақтың ұйтқы тайпаларының бірі болып отырған үйсін юзылердің ықпал аймағында болған. Кейін юзылерді ғұндар батысқа ығыстырып жібергеннен кейін үйсіндерді ғұндар өз қолына қаратып алған. Сонда үйсіннің патшасы Елжау деген кісі қайтыс болғаннан кейін, оның баласын ғұндардың тәңірқұты бағып алады. 17-18 жасқа келгенде оның талабы бойынша елін өзіне қайтарып берген. Бұл жас патшаны «Түп-тұқияннан өзіме шейін» деген кітапта және кейбір аударламарда Елсау деп жүр. Біз оны өз еңбегімізде Елжау деп аламыз. Екеуі бір адам.
      - Жазушы Жақау Дәуренбеков: «біздің тарихшыларымыз бірін-бірі түсінбейді. Олар тарихтың тілімен емес өз тілдерімен сөйлейді» дейді. Бұл ерекшелік жалпы тарихқа қаншалықты әсер етеді?
     - Жазба деректердегі нәрселерді әркім өз көзқарасы бойынша зерттейді. Біреулер усунның үйсінге қатысы жоқ деген көзқараста мәселен. Оны Ресей, Қытай тарихшары айтса өздерінің империялық көзқарастарымен айтып отыр деп қараймыз. Егер қазақтың өзінің тарихшылары осылай қараса отарлық көзқарасты қабылдаған, қарапайым тілмен айтқанда надан тарихшы дейміз. Өз тегіңді табам алмасаң қайтып тарихшы боласың. 15 ғасырда қазақ деген атпен қалыптасқаннан кейін ғана қазақ болсақ арғы тегіміз қайда. Қазақтың ұлылығы арғы ата-бабасының рулық-тайпалық түзілімі арқылы ежелгі ата-бабасының атын қазірге дейін сақтап қалғандығында. Мәселен үйсін ұлы жүздің ұйтқы тайпасы. Бірақ ол арғы тарихты қузағанда кілең ұлы жүздікі ғана емес, тұтас қазақтың ұйтқысы деп қараймыз. Бұл Қытайдағы бүкіл қазақ тарихшыларының көзқарасы. Қытайдың әйгілі тарихшысы Вай Жуйи: «аз ұлттар арасында өз ұлтының тарихын ілгерілеткен ардагерлерді де қаһарман санау керек», - деген екен. 
      Біз қазақтың арғы тарихына қатысты деректерді Қытай жылнамаларынан іздеп тауып, соны Қытайда да Қазақстанда да баспадан шығарайық дедік. Моңғолдар дәуіріне дейінгісін аударып болдық. 3 томы шықты. Былтыр Шыңжаңда үлкен бір инженерия басталды. Ондағы әрбір ұлттың тарихына, мәдениетіне, әдебиетіне қатысты 1 мың кітап шығарамыз деген. Оны 10-15 жылда шығарамыз деп жоспарлап отыр. Алғашқы топта 100 кітап шығарылмақ. Біздің 3 кітап бірінші топқа кірді. 
     - Осы арада Қытайға сіңген түркі халықтары туралы ойыңызды білсек? Қытайдың әйгілі ақыны Либайдың тегіне қатысты дау-дамайға нүкте қойылды ма? 
     - Қытайдың солтүстігінде қытайласып кеткен түркілер көп. Олар Хан, Таң және Шин патшалықтары дәуірінде түркі-моңғол тектес халықтардан қытайласқандар. Оның есебін осы уақытқа дейін ешкім жасаман. Олар бұл күнде өзін түрікпін демейді. Тек арғы ата-бабасының түрікпен қатыстылығын ғана біледі. Ал Либайға қатысты сұрағыңызға келсем, мұнда 2 түрлі нәрсе бар. Бірі қазірге шейін түркі екені анық емес ақындар бар Либай, Дупу сияқты. Либай Қытайдың ең атақты ақыны. Либай жөніндегі дау-дамай менің көзқарасымша әлі шешілген жоқ. Оны жеңіл желпі қазаққа аударып алуымызға келмейді. Өйткені оның қазақтың арғы ата-бабалары болып келетін қай рудан шыққаны бізге әлі анық емес. Оның Суябта туылғаны рас. Оған тарих не деп баға береді десеңіз ол кезде Қытайда билік басында Таң патшалығы деген болған. Таң патшалғының билеушілері осы өңірге дейін келген. Либайды солардың әскер басыларының ұрпағы деген сөз бар. Оның өлеңдерінде сахараның иісі аңқып тұрғанымен, онда өзінің тегіне қатысты қаңлымын, үйсінмін, алшынмын деген сияқты бір де бір сөз табылмай отыр. 
      Ал біздің ата баба-бабалармыз екені анық адамдар біздің жинақтың 3-томына енген. Олар патшалықтың орталықтарына барып қызмет еткен әскербасылар, оқымыстылар. Қытай тарихындағы Юан патшалығы моңғолдікі болғанымен билік басында қазақ руларының аттарымен аталған адамдар көп болған. Кейінгі Шин патшалығында бүкіл Қытайға манжур шүршіттер билік жүргізгені сияқты. Сондықтан олардың тегі керей, найман боп тұрғандықтан оған әрине біздің қатысымыз бар. Қытайласқан түріктер ол кезде өздерін қаңлымын, найман, кереймін деп тұрған. Ал қазір қытайласып кеткен шүршіттер манжурмын дейді, бірақ тілін, салт-санасын сақтай алмаған. Билеуші ұлт болған соң манжурлардың көптеген салт-санасы қытайдың салт-санасы боп кеткен. Мысалы қытай әйелдерінің саны жырық көйлегі кезінде ақсүйек шүршіт әйелдерінің киімі болған. Әлі күнге бұл сән боп қалуда. 
     - Тәуелсіздікті сақтап қалу үшін ұлттық салт-сананы бақылайтын арнайы орган керек деген пікірге қалай қарайсыз?
    - Дұрыс. Бір ұлттың ұлт, халық боп тұруы үшін тілі, салт-санасы, жөн-жосығы ортақ болу керек. Тілінен айрылған ұлт жөн-жосығынан да айрылады. Жөн-жосығанан айрылған халық ұлттық қасиетін жояды. Өйткені олардың ұлттық ерекшелігін сақтауы мүмкін емес. Сондықтан салт-санаға құрмет етуге, дәстүрдің барлық асылдарын сақтап қалуға қазіргі ұрпақ ерекше көңіл бөлуге тиіспіз. Жаһандасу дәуірінден мүмкіндігінше ұлттық мұрамызды мүмкіндігінше барынша барынша сіңіруге тиіспіз. 
     - Жазушы Ғабиден Мұстафин: «Бұрын ұлтшылдықпен алысып едік, ал қазір ұлтсыздықпен алысуға тұра келді»,- деген екен. Оған алыс-қосарыңыз бар ма?
     - Ұлтшылдыққа қарсы тұру ұлтың ұлттық ерекшелігін жоюға бағытталған саясат қой. Қытайда да жергілікті ұлтшылдыққа қарсы тұру болған. Қазір де байқамасақ ұлттық ерекшелігімізді жойып алу қаупі бар. . Ұлтсыздыққа қарсы тұру деген тура айтылға. Өйткені мемлекет жойылған жағдайда да ұлт жойылмайды. Ұлт ең соңында жойылады. Сондықтан Қазақстан сияқты тәуелсіз ел қазақтың тілін мемлекеттік тіл ретінде қадіріне жетіп, ұрпақты тәрбиелеу барлық халыққа ортақ талап болу керек. Ұрпақты өзінің ұлттық салт-дәстүрімен тәрбиелеу керек. Біз зиялылар өз көзқарасымызды ашық айтамыз. Жастардың қытай тілін білгені жөн, бірақ ол ұлтымыздың тілін жою есебінен болмау керек деп. Қытайдың білімділеір қолдайды. Білімсіздері, ұлтшылдары әрине ұнатпайды. 
     - Ұлттық киімнің ерекшеліктері бұзылған сияқты?
     - Қазақтың ою-өрнегін зерттеп жүрген азаматтар бар. Қытайдың көркем-өнер баспасында жыл сайын қазақ мәдениетіне қатысты кітаптар шығып жатыр. Біздің ұлттық киімдеріміз балаларға қатты жарасады. Сосын қыз-келіндерге. Қазақтың дәстүрлі киімдерін замандасу жағдайында күнделікті киюге әлі мүмкіндік толық жаратылып жатқан жоқ. Соған қарамастан киім-кешек тігетін арнайы шеберханаларға өз ұсыныстармызды жасап жатырмыз. Бізде 1-2 жылдан беір жақсы бетбұрыс бар. Ұлттық мәдениеттің түрлі үйірмелер әртүрлі деңгейдегі киім-кешегін жаңалап, бір ізге түсіріп жатыр. 
    - Әңгімеңізге рахмет.

     Автор: Ерлік Ержанұлы, "Алаш" айнасы газеті

толығырақ

    Астана қаласында 25-маусым күні «Алтын құлын» халықаралық жас жыршылар байқауы өз мәресіне жетті. Доданың 12-15 жас бойынша жеңімпазы Қытайдан келген 12 дастан мен 1000-ға жуық жыр шумағын жатқа білетін жас қиссашы Қуаныш Елеусызұлы атанды,- деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.  

    Жас ұрпақты батырлыққа тәрбиелеп, олардың санасына ұлттық рухты сіңіру мақсатында өткен ауқымды бәйгеге еліміздің барлық облысынан тұяғы сүрінбей таңдалып келген 10 балапан жыршы мен Қытай және Моңғолиядан құйма құлақ жас қиссашылар қатысты.  

     «Алпамыс батыр» мен «Қыз Жібек» жыры бойынша тапсырма алған қатысушылар жырды толығымен жаттап қоймай, өзге дастандарды білуімен де бағаланды. Сондай-ақ, орындаушылық өнерлері де ескерілген балалардың қазақы салт-дәстүрді білуі мен ұлттық аспаптарда ойнауы да сынға түсті.  

   Жарыс қорытындысы бойынша, өрелі өнер көрсеткен 12 дастан мен 1000-ға жуық жыр шумағын санасына сақтаған Қытайдан келген Қуаныш Елеусізұлы бас жүлдені жеңіп алды. 12 жасар жеңімпазға ақшалай сыйлықтан өзге Оқушылар сарайының лагерінде демалуға жолдама берілді.   

    Айта кетейік, «Алтын құлын» байқауын «Құлыным» республикалық балалар журналының бастамасымен «Балапан» телеарнасы өткізіп отыр. Алдағы уақытта бәйгенің барысын «Балапан» телеарнасынан тамашалай аласыздар. 

    Автор: Майгүл Сұлтан, Суретті түсірген: Ғабит МАДАЛИЕВ 

толығырақ

          Қазақ елінің даму қарқынын ұшқан құсқа теңесем де жеткіліксіз дейді күні кеше елордада өткен Ер Жәнібек батырдың 300 жылдығына Қытайдан арнайы келген, ең алғаш рет Ер Жәнібек жайлы тарихи роман жазған қаламгер, Қытайдың №1 жазушысы атағын алған Шәміс Құмарұлы. Белгілі жазушы Қазақстанның бүгінгі беталысын тебірене тілге тиек етті.  

     «Қазақстан өте қуантарлық деңгейде дамып жатыр. «Сырт көз сыншы» дейді ғой, өзім жиі келіп жүрген Алматы мен Астана шаһарлары мені әр жолы бір жаңалығымен таң қалдырып отырады. Біреулер ел жайлы артық-кем айтады екен. Бірақ мен Қазақ елін экономика, ғылым және мәдениет саласы жағынан қысқа уақыт ішінде озық өреге жетіп үлгерген мемлекет ретінде қараймын. Соңғы жылдары халық тұрмысы көтерілген. Қазақтардың отырған үйі қытайлардың ең байлары отырған сарайдан артық болмаса кем емес. Әлемдік үздік маркалы машинаны да сол қазағым мініп жүр. Бұл - байлықтың, дамығандықтың белгісі емес пе?! Мен ең алғаш 1993 жылы келгенде орыстың жигулиі мен «волгасынан» басқа түк жоқ болатын.

    Астананың дамуы өзгеше ғой, дүние танып жатыр. Бұл менің Астанаға төртінші рет келуім. Ең алғаш 1999 жылы келгенмін. Ол кезде жаңа қала жоқ болатын. Ал, Алматының бүгінгі көшесі мен салынып жатқан құрылыстары да көз тойдырарлықтай. Шалғай аудандарда орналасқан ауылдарға дейін барып қайттым. Барлығының тұрмыс деңгейі жаман емес. Бұрынғы кездері адамдардан солғындықты байқайтынмын. Халық жалқау болып көрінетін. Соңғы рет Алматыда 1-2 ай тұрғанда адамдардың кәсіпке кірісіп, елдегі бәсекелестік жақсы дамып жатқанына көзім жетті. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары «бісмилла» деп сөз бастайтын адам жоқтың қасы еді ғой. Ал, бүгінгі күні жұма намазына жиналған адам мешіттің іші түгіл сыртына сыймай жататынына куә болдым. Ауылдардың барлығында қазақ мектептері пен мешіттері бар екен»,-деп ел дамуына баға берген белгілі жазушы Қазақстанның руханият саласындағы тың белестеріне де оң көзқарас танытты.

     «Мен тарихи романдар жазып, тарихқа көп үңілген жанмын. Қолымда бар Қазақ ССР тарихы деген екі кітаптың Совет Одағының ыңғайына қарай жазылғанын көріп жүрегім ауыратын еді. Атажұртта өтіп жатқан көптеген алқалы жиындарға қатысып жүріп байқағаным, қазір қазақтың шын тарихы жазылып жатыр. Қазақтығын әйгілеудегі ғалымдардың ізденісі өте тамаша. Ал, әдебиет жағынан Қазақстанда аздап шегінудің бар екенін байқаймын. Әсіресе, проза өз жетесіне жетпей жатқан сияқтана береді маған. Мысалы, қазақтың ашаршылықтан қырылған зұлмат заманы сияқты шынайы өмір бейнеленген дүниелерді көркем әдебиетпен көрсете алған жоқ ешкім. Тек жалаң тарих болып қана айтылып жүр. Тарих деген дүние айтылған жерде қалып қояды да, көркемдікпен жеткен туынды адам жүрегінен терең орын алады ғой. Әдебиеттің құдіреті де осында деп білемін»,-деді қандасымыз.

    Қытайдың белгілі тұлғаларымен қоян қолтық араласатын жазушыдан қытайлардың қазақ жайлы түсінігінің қандай екенін білгіміз келген сауалға былайша жауап берді: «Жақында Алматы қаласында болып айтқан бір зерттеуші, қаламдас қытай досым Қазақстанның дамуына таңдай қағып барды. Ол: «Біз қазақтарды тек Шыңжаң қазақтары арқылы ғана танып жүріппіз. Жас мемлекет болса да, Қазақ еліндегі қазақтардың тұрмысы мен мәдениеті бізден 50 жыл ілгері екен» деді маған. Осы сөзден сөзден артық мерей болмас мен үшін. Алла осылай елге, жерге тыныштығын сыйлай берсе, Қазақстанның алдағы 20 жылда әлемдегі азулы елдердің біріне айналатынына еш күмәнім жоқ».

     Сұхбаттасқан Майгүл СҰЛТАН, Baq.kz

 

толығырақ

     Бүгінгідей жаһандану заманында қазақ баласын қалай тәрбиелейміз? Орыстың ойыншығы мен қытайдың қуыршағын «азық» етіп жүре береміз бе? Ұлт болашағы – ұрпақ қамы үшін мемлекет не істеп жатыр, қарапайым жұрт не жасап жатыр? Бұл сұрақтардың жауабын табатын уақыт келмек түгілі өтіп кетті… Ауыз толтырып айтатынымыз – Қыдырәлінің «Балбаласы» ғана ма? Айтпақшы, ұлттық дүние десе бірден Қытайдағы қазақтардың тірлігі еске түседі. Сөйлейтін әліппе, шешен домбыра, ойыншық киіз үй… Әйтеуір қолдарынан келгенін ұрпаққа ұсынып отыр. Міне, сондай тәлімі мен тәрбиесі ұшан-теңіз құралдың бірі – «Қастерлі қалам». 

     «Әліппе», «Өлең», «Мақал-мәтел», «Есеп», «Ертегі», «Ұлылардан ұлағат», «Әйгілі адамдар», «Жаңылтпаш», «Жұмбақ», «Білгенге маржан», «Кел балалар оқылық» дейтін 11 дәптерден тұратын топтаманы «Қастерлі» деп аталатын шағын ғана қалам сөйлеттіріп жібереді. Тіпті, қабырғаға іліп қоятын әліппи, киіз үйдің моделі, әртүрлі музыкалық аспаптарды қамтыған пианино – бәрі-бәріде сол «Қастерлі қаламның» арқасында әуендете жөнеледі. Ересек адам білмейтін киіз үй жабдықтарын сіз сол тоқымдай сызбадан біле аласыз. «Мынау не екен?» деп қаламды апара қойсаңыз «Басқұр» деп саңқ ете қалады. «Ал мынау не?» деп тағы бір түртіп қалсаңыз, «Бұл – кереге байлау» деп түсіндіре қояды.

   Жоғарыда атаған 11 дәптердің жөні мүлдем бөлек. Балаңызға үйретем деп жүрген дүниенің бәрі сонда. «Ата» мен «Ападан» бастап, қазақтың бүкіл ертегі-аңыздарын, мақал-мәтелдерін, өлең-жырларын, есеп-қисабын, жаңылтпашын, тіпті Алаштың арғы-бергі ардақтыларының суреті мен аты-жөнін, барлық еңбегін сол «Қастерлі қалам» айтады, балаңызға үйретеді.

   «Қастерлі қалам» жобасын жүзеге асырған «Зерек бала» компаниясының директоры Талапқан Пәтіқанұлының айтуынша, бұл қазақ балалары үшін жасалған жұмыстың алғашқы баспалдағы ғана көрінеді. Бір ғана «Қастерлі қаламның» өзіндегі 11 дәптердің қатары жыл сайын толығып отырады. Қолыңызда «Қастерлі қалам» болса ғана болғаны – жаңа шыққан әрбір дәптерді тиын-тебенге сатып алып оқыта бересіз балаңызға. Ең бастысы, мұндағы дыбыстаулардың барлығын Қазақстандағы білікті дикторлар оқыған. Ал мазмұн пен әріп филолог ғалымдарының сараптауынан өтіп, Қазақстандық түлектерге арнайы дайындалған. Қалам Германияның технологиясымен жасалғандықтан экологиялық тазалығы ғана емес, лақтырып жіберсеңіз сынбайтын шыдамдылығы да балалар үшін аса ыңғайлы. Бастысы суға түсіп кетпесе болғаны.

   Айтпақшы, Талапқан Пәтіқанұлы тағы бір жаңалығымен бөлісті. «Алла қаласа жақында «Менің Президентім» деген атпен тағы бір дәптер құрастырып жатырмыз. Бүгінгі жеткіншектер Қазақ елінің тұтқасын ұстаймын, елім үшін қызмет етемін деп өсу керек. Ол үшін Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбекққорлығы мен ұлағатты сөздерін ұрпақ санасына сіңіру керекпіз. Алла қаласа бұл дәптерді 6 шілде Астана күніне дейін үлгертіп жасауға кірісіп жатырмыз. Мақсатымыз – бар дәптерді әрбір қазақ баласының қолына тигізу. Егер қандай да бір олқылықтар байқалып жатса, оны ескеруге, түзетуге дайынбыз», – дейді ол. 

      Хазірет Әбділда, "Қамшы"

толығырақ

     Жырақта жүрген қандастарымыз тағы да өнердің өрінен көрінді. Бұл жолы Қытайдың Шыңжаң өңірінен шыққан Айнұр Мәулетбекқызы жазушылық талантымен қалың елді мойындатты, - деп хабарлайды «Қазақстан» ҰТА-ның Қытайдағы тілшісі Дәурен Бауыржанұлы.

    Айнұр өзінің проза жанрындағы «Апа» шығармасы үшін Қытайдың мемлекеттік сыйлығына ие болды. 1000-нан астам үміткердің арасынан дара шыққан Айнұрдың бұл - ең үлкен жеңісі. Айнұр - Шыңжаңның Үрімші қаласының тумасы. Ұлттар мәдени мұрасын зерттеуді кәсіп еткен. Шыңжаң жазушылар одағының мүшесі. Қытай тілінде жазып, ханзулықтардың өзінен асып түскен аз қазақтың бірі. Айнұр өлең мен прозалық шығармалар жазуды қатар игерген. Қазақтың ұлы ғұламаларының туындыларын қытай тіліне аударады. Қаламгерлер арасындағы байқауларда үздік шығып, талай марапаттарға ие болған Айнұрдың қаламы қарымды жазушы екенін күллі қытай жұрты мойындап отыр. Дегенменде, мемлекеттік сыйлықтың иегері боламын, деп ойламаған екен. Айнұр Мәулетбекқызы, жазушы, Қытай мемлекеттік сыйлығының иегері: Жүректен шыққан жыр жүрекке жетеді, деп айтамыз. Бұл менің жүрегімнің түбінен шыққан туынды болғандықтан, көпшілік те оны жақсы қабылдаған болар. Айнұр - отбасындағы балалардың ең үлкені. Сондықтан, ата-салт бойынша қариялардың қолында өскен. Айнұрдың алғыр болып әдебиетке икемделіп өсуіне әжесі Қамарияның сіңірген еңбегі мол. Әжесінің тәлім-тәрбиесі арқылы қазақтың аңыз-ертегілері мен өлең-жырларына жас кезінен сусындап өсті. Айнұрдың атын ұшпаққа шығарған «Апа» романы осы Қамария қартқа арналған. Бұл шығармада қаршадай қыздың ақ самайлы апасына деген махаббаты, есейген кездегі балалық шаққа, әжесіне деген сағынышы сипатталады. Өмірден алынып, өнерлі қыздың өз қаламымен өрнектеген туындысы 56 ұлт өкілі таласқан бәйгені иеленуі - ғажап жетістік, керемет табыс. Айнұр Мәулетбекқызы, жазушы, Қытай мемлекеттік сыйлығының иегері: Ешкімге білдірмей, шығармамды хат арқылы ұсындым. Бірақ, нәтижесі өте жақсы болды. Шынымды айтсам, әлі күнге дейін өңім бе, түсім бе, деп, өз-өзіме сене алмай жүрмін. Қамария апаның дүние салғанына 20 жылға жуық уақыт өтті. Айнұрдың әжесіне деген сағынышы бір сәтке де саябырсыған емес. Апасын ойлаған сәттерде оның шабыты шалқиды. Сондай тебіренген сәттерде қолына қалам алып, жазушы қыз қалың қауым мойындаған бірнеше шығармаларды дүниеге әкелді. Алда әлі де талай-талай шығармалар жазсам, деген ойы бар.

       BAQ.KZ 

толығырақ

Бақытбек Тоқтасынұлы, ҚХР Ұлт баспасының Қазақ редакциясының директоры

    Бақытбек Тоқтасынұлы, ҚХР Ұлт баспасының Қазақ редакциясының директоры

    Қазір кітаптың - орасан зор күш екенін қоғам ұмыта бастаған сияқты. Білім бұлағының көзі біржола жабылып қалмағанымен, оған деген көзқарастың өзгеріп кеткенін барлық адам мойындағанмен нақты нәтиже өзгеріссіз қалуда. Біз бұл сауалды ҚХР Ұлт баспасының Қазақ редакциясының директоры Бақытбек Тоқтасынұлына да қойған едік.

    - Бақытбек Тоқтасынұлы, қазір баспадан шығатын кітаптардың таралымы қай елде болмасын өте аз. Мұндай жағдайда оқырманды қалай кітапқа қызықтыруға болады?
      Бұл тек баспаның ғана емес, әр отбасының міндеті. Өкінішке орай оған соңғы кезде бәріміз де селқос қарайтын болдық. Отбасы тәрбиесі азайып кетті. Тіпті біреудің баласы тәртіпсіз болса, оны сол үйдің отағасы әйелінен, қоғамнан көретін жағдайға жеттік. Кітап оқуды интернет, телефон, теледидар алмастыра алмайды. Кітап оқуға шарт жағдай жасау керек. Өзіңіз айтқандай баспадан 3-4 мың дана кітап кітапханалардан артылмайды. Көріп тұрып оған ешкім мән бермейді. Осыдан кейін әрине рухани жұтаңдық шығады. Бала емес естияр адамдардың өзі кітап оқымайды қазір. Бала тәрбиелеуде қазір ата-анасы шарасыз, қауқарсыз болып қалуда. Өзі заман көшінен қалып отырса олардың қайдан балаға айтары болады. Бұл әрине қай елде болмасын өте қауіпті жағдай.
     - Қазақстандағы бұл сапарларыңыздың басты мақсаты қандай?
     Алматыдағы дәстүрлі халықаралық кітап жәрмеңкесіне өз кітаптарымызды алып кеп, жұртшылық назарына ұсындық. Келу мақсатымыз осындағы қазақ оқырмандарға Бейжіңдегі Ұлттар баспасын таныстыру. Жәрмеңке өте әсерлі өтті. Қаламгерлерді, баспагерерді сыйлап, құрметтеп, ат мінгізіп, шапан жауып жапты. Бұл кітапқа деген зор құрмет пен сый. Одан үлкен әсермен кетіп бара жатырмыз.
     Ұлттар баспасынан 6 тілдегі 700-ге жуық кітап әкелдік. Оларды ҚР Ұлттық кітапханасына, Қазақтың әл-Фараби атындағы ұлттық университетіне тарту еттік. Осындағы студенттер, оқырмандар бізді жылы қабылдады. Жақсы лебіздерін айтып, кітаптарыңызды сатып алсақ, байланыс жасап тұрсақ деген тілектерін айтты. Біз ойлағанбыз моңғол, корей тілдеріндегі кітапқа сұраныс болмайды ғой, ел тосырқап қарайтын шығар деп. Оларға да тіл зерттеушілері тарапынан үлкен қызығушылық болып, өзара байланыс орнатуға ынталы адамдарды көп кезіктірдік. Өз басым бұл халықаралық кітап жәрмеңкесіне бірінші рет қатысып отырмын.
     - ҚР Ұлттар баспасының қазақ редакциясында жылына қанша кітап жарық көреді?
     ҚР Ұлттар баспасы 1953 жылы қаңтарда құрылған. Былтыр 60 жылдығын тойладық. Бұл бірден бір мемлекеттік баспа. Онда кітаптар 6 тілде шығарылады. Атап айтқанда моңғол, тибет, ұйғыр, қазақ, корей және ханзу тілдерінде. Бұдан бөлек дыбыс-кескін, фотосурет редакциялары бар. Баспада жұмыс жасайтын 300-дей адамның 21-і қазақ редакциясының қызметкерлері. Біз жылына 100-120 кітап шығарамыз. Біздің баспамыз мемлекет қаржыландырып тұрғандықтан ең алдымен мемлекет тапсырысындағы кітаптарды шығарады. Мәселен қазақ редакциясы қазақтың төлтума әдебиет, тарих және балалар энциклопедиясы, заң ережелері, сосын ел деңгейіндегі, халықаралық және әлемдік деңгейдегі ең мәртебелі әдеби сыйлықтарын иеленген әйгілі қаламгерлердің шығармаларын аударып, қазақ тілінде басып таратады.
     - Қытайда қазір қазақ тілінде жылына қанша кітап шығарылады?
     Қытай Халық Республикасында тұрақты түрде қазақ тілінде кітап шығарып келе жатқан 7 баспа бар. Олар ҚХР Ұлттар баспасы, Халық баспасы, Жастар баспасы, Іле халық баспасы, Оқу ағарту баспасы, Денсаулық баспасы, Әсем өнер баспасы. Олар жылына орта есеппен 550-дей кітап шығарады. Сұранысқа қарай ол өзгеріп тұрады.
     - Бұл кітаптарыңыздың таралымы қандай?
     Біздің баспадан жарық көретін кітаптар негізінен 1,5-3 мың дана аралығында жарық көреді. Кейбір басылымдарды ғана 10 мың данамен шығарамыз. Әрине сұраныс болып жатса оларды қайта басып шығаратын кездеріміз де болып тұрады. Мәселен бізде Қазақстан ақындарынан Мұқағали Мақатаевтың, Қытайдағы қазақ жазушыларынан Әпетәй Мұқарапұлының «Киелі көш» романы бірнеше мәрте қайта шығарылды.
     - Аударма мәселесі сіздерде қаншалықты жолға қойылған?
     Соңғы жылдары қазақ қаламгерлерінің шығармаларын ханзу тіліне аударып, шығару қарқынды түрде жүргізіліп келе жатыр. Қазақ әдебиетін, мәдениетін таныстыру үрдіске айналып барады. Оған ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бірнеше кітабы, Немат Келімбетов, Рақымжан Отарбаев және тағы басқа да бірқатар қазақстандық қаламгерлердің кітаптарын мысалға келтіруге болады.
     - Аударманың сапасына баға бере аласыз ба?
     Меніңше жоқтан бар жақсы. Өлмейтін туынды бар, өлмейтін аударма жоқ. Тіпті аудармашының өзі бір туындыны 5 жылдан кейін басқаша аударады. Сондықтан бір кітапты әр қырынан бірнеше рет аударады дәуір тынысы тұрғысынан.
     Аудармаға жалпы салыстырмалық тұрғыдан қарау керек. Төрт аяғынан тең басқан аударманы да уақыт өте келе өзгертіп жатқанын көрдік. Аударма арқылы танылып, бағаланғандар бар. Қытайдағы көрнекті қазақ қаламгерлердің аударма арқылы ҚХР Мемлекеттік сыйлығына ие болып жатуы заңдылық. Бұл еңбектің өтеуі деуге болады.
     - Жұмыс кестелеріңіздің тығыздығына қарамастан уақыт бөліп, аз-кем уақытыңызды бөлгеніңізге рахмет.

    Ерлік Ержанұлы, "Алаш айнасы" газеті

толығырақ

 
      Қытайда тұратын қандасымыз Айнұр Мәулетқызының «Апа» атты шығармасы ҚХР-дың мемлекеттік сыйлығын жеңіп алды. Бұл туралы қытайдың «Тәңіртау» сайты хабарлады.

    Прозалық шығармалар бойынша алтыншы рет ұйымдастырылған «Бинщин» атындағы мемлекеттік конкурс Шандуң қаласында өтті. Нәтижесінде қандасымыздың шығармасы мемлекеттік «Бинщин» сыйлығын жеңіп алды.

     Айнұр Мәулетқызының шығармалары қытайдың танымал басылымдарында үнемі жарық көріп тұрады.

2 3       ҚазАқпарат

толығырақ

     Қытай Халық Республикасының Үрімші қаласында 2004 жылы 26-сәуірде дүниеге келген  Жанат Жания биыл  Үрімші қалалық №10 қалалық бастауыш мектепте 4-сыныпты бітірді. Бос уақытында пиянино тартып,  ән айтуды үйренуге жұмсайтын ол  2008 жылы ІV жасөспірімдер сән байқауында «үздік модель» сыйлығын иеленді.  2009 жылы Синьцзян тяньшань киностудиясы түсірген «Гүлбике» атты көркемфильмде кішкентай Гүлбикенің ролін ойнады. 2010 жылы 2010 жылы Алматыдағы «Азия және Еуропа киносы», Бейжіңдегі  «Қытай ұлттық киносы» шараларына қатысты.

     2011 жылы Сиднейдегі  «Алтын каула» ІІІ Сидней және Қытай кинофестивалінде «үздік актриса» марапатына және өзі білім алатын мектептегі «ұлттық ынтымақ» әңгіме жарысында  2-орын алды. 2012 жылы Қытай ССТV  балалар арнасындағы «Музыкалық сәлем» бағдарламасында «үздік өнерпаз» және  мектептегі «Жақсы ондық оқушы» сыйлығын иеленді. 2013 жылы Синьцзян балалар арнасының «Бірінші маусым балалар мерекелік кешінде өнер көрсетіп, мектептегі әңгіме сайысында бірінші орын алып,  2013- 2014 жылдары 2 мәрте «Үздік балалар жетекшісі»  болып марапатталды.  

толығырақ

      Ақытбек ШЕРИЗАТҰЛЫ, Қытайдағы «Сен Қазақ» сайтының жетекшісі

     Медиа нарықтағы интернет ресурстарының Қытайдағы дамуы соңғы жылдары қарқын ала бастады. Соның ішінде қазақ тілді сайттар да өз әлінше өсіп, өркендеп келеді. Қазақтар жиі шоғырланған Шыңжаң өлкесінде түрлі мазмұндағы қазақтілді контенттердің ғаламтор кеңістігінде белсенді жүмыс істеуі осыған дәлел болса керек. Томаға-тұйық социалистік режимнің қатаң сүзгісінен (ақпаратты фильтрлеу) қорықпай, сайт беттерінде ұлт жайлы ұлағатты ой білдіріп, қазақтілді жаңа медианың дамуына титтей болса да үлес қосып келе жатқан жастар қаншама?
     Екі миллионға жуық қаракөз қандастар тұратын өлке ғаламторда қазақтілді ақпарат тарату жағынан Қазақстаннан кейінгі екінші орында тұр. Ұлтымыздың тілі, мәдениеті, әдебиеті, тарихы туралы мазмұнды материалдармен ғаламторды толтырып келе жатқан ондағы аз қазақтың еңбегі әрине мақтауға тұрарлық жайт. Міне солардың ішінде, бүгінде 100 мыңнан астам қолданушысы бар «Сен қазақ» сайты шетелдегі қазақ диаспорасының ортақ қауымдастығына айналып, өзара пікірлесетін, ой бөлісетін рухани алаңына айналған. Міне, осындай дискуссиялық мінбер қалыптастырып, қазнеттің дамуына тарыдай болса да қолғабыс етіп, өз әлінше ізденіп жүрген «Сен қазақ» сайтының жетекшісі Ақытбек Шеризатұлымен аз-кем сұхбаттасқан едік.

   – Ақытбек аға, жалпы Қытайдағы сайттардың даму қарқыны қалай? Оның ішінде қазақтілді сайт қашан ашылды? «Сен қазақ» секілді әдеби-мәдени танымдық портал ашу ойыңызға қалай келді?
     – Жалпы, Қытай елінде қытай тілді сайттардың дамуы қарқынды. Бұл әрине, қолданушыларының көптігінен деп есептер едім. Дегенмен олардың өзі де еуропалық, америкалық озық үлгілерді көшіріп, өз тілдеріне икемдеуде. Соңғы жылдары онда интернет дүкен қызмет көрсетуі жақсы дамып келеді. «tao bao.com» интернет дүкені миллиардтан астам халықтың қажетін қанағаттандыруда. Онда 2 милионға жуық қазақ тұрады. Олар да білімін қытай тілінде жетілдіруде. Ал, мұнан біраз жыл бұрын өз тілімізде хабар тарататын сайт жоқтың қасы еді. Сондықтан, ондағы ұлтымыздың танымын, мәдениетін көтеретін орта қажет болды. Ақылдаса келе, мүмкіндігімізге лайықтап, біз де қазақтарға арналған сайт ашуды қолға алдық. Бұл сайтты алғашында «Қытай қазақтарының сұхбаты» деп құрдык. Қытай өкіметінің «сыртқа қарата есікті айқара ашу» жолдауы аясында, онда елеулі жаңа технологиялық төңкеріс болды. Нәтижесінде, 1998 жылы Қытайда ең алғашқы қазақ тіліндегі «ayil.net» деген сайт ашылған болатын. Содан кейін «Парасат», «Мереке» секілді сайттар бірінен кейін бірі пайда бола бастады. Ал, «Сен қазақ» сайты болса 2005 жылы ашылып, жұмыс істеп келеді. Бүгінде, оқырманы көп қазақтілді сайттардың бірі деп айта аламын.
     Өз ойымша, интернет сайты - оқырман келіп оқып қана қоймай, сонымен бірге оның дамуына үлес қосатын, пікір қалдыратын, мазмұнын толықтыратын орын болуы керек деп ойлаймын. Осы сайт бүгінде Қытайдағы қазақ жастарының өзара бас қосатын ортасына айналғандай. Тіпті, өз еркімен мақала жазып, толықтырып отыратын жастар көбеюде. Мәселен, тіпті Эрнест Хемунгуэйдің «Шал мен теңіз», Габриэль Гарсиа Маркестің «Жүз жылдық жалғыздығын», Кафканың шығармаларын өздері компьютерге теріп, сайтқа жүктеген оқырмандарымыз да бар. Сол арқылы біз оқырмандардың пікіріне, көзқарасына, көңіл күйіне ерік беріп отырдық. Әр қоғамда адам тепе-теңдігі әртүрлі. Ал, интернетте барлық адам тең дәрежеде. Әрине, былапыт сөздер мен ойларды қоспағанда ол жерде әркім өзінің ойын, жеке көзқарасын білдіре алатыны белгілі. Ендігі мәселе сайттың техникалық жағын шешу болды. Өздеріңіз білесіздер, біз Алаш арысы, ұлт зиялысы, белгілі ғалым Ахмет Байтұрсынұлы құрастырған оңнан солға қарай таңбаланатын төте жазуды қолданамыз. Кодтар қолданылмайтын араб әліппесі негізінде құрастырылған төте жазуды компьютер тіліне енгізіп, ыңғайлап, бағдарламалап алдық. Сөйтіп бұл мәселе де оңды шешімін тапты. Ендігі мәселе, сайттың атауы қалай болмақ? Көзге ұрып тұратындай, оқырманды қызықтыратындай етіп, ұлтымыздың атымен «Сен қазақ» деп атадық әрі сайт бетіне «Сен қазақсың, саналысың, сабырлысың, азатсың» деген сөзді ұран етіп алдық. Қазақ деген кім? Ол саналы, сабырлы әрі азат тұлға. Осындай ұранды баннерлерге жазып, іліп тастадық. Қазіргі таңда сайт бір миллионға жуық контентпен толыққан, тұрақты тіркелген 36 мың қолданушысы бар.
   – «Қытай елінде «сөз бостандығы» жайлы ауыз ашуға болмайды. Ол қағида атымен сақталмаған», - деп батыс билігі шулауда. Бұл қаншалықты шындық? Ал, еркін сөйлеп, ұлт үшін игі бастаманы қолға алып жүрген қазақ жастарына қытай билігі қысым жасаған жоқ па? Өз сайттарыңызда сын мақалалар жарық көре ме?
     – «Ауруыңды жасырғаныңмен, өлімің әшкере», - деген нақыл сөз бар. Шындығын айтар болсақ, мұның жоғарыдағы шуларға жақындығын жоққа шығара алмаймын. Дәстүрлі БАҚ-та ақпарат беру өте қиын. Бір мақаланың газет бетіне шығуы үшін әуелі өз ұлтының тілінде жазылып, кейіннен қытай тіліне аударылады. Сосын оның саяси астары, мемлекеттік жүйеге қарсы еместігі расталғаннан соң ғана жарыққа шығады. Бүгінде дәстүрлі ақпарат қүралдарының басында бірден қытай ұлтынан басшы тағайындалатын болған. Коммунистік режимнің қалай екендігін социалистік режимде болған елдердің барлығы түсінеді. Көбінесе осы жүйенің жұмысын мақтау, мадақтау. Әйтсе де, экономиканың дамуы өте қарқынды. Бұған себеп – бәсекелестік. Сіз бір күн еңбектенбесеңіз, табысыңыз кемиді. Сіздің орныңызды өзгелер басады. Сондықтан болар, ағарып таң атқаннан, қызарып кеш батқанша біздің көретініміз қызу еңбек, қайнаған сауда. Ал, сайттар мен порталдарда, түрлі әлеуметтік желілерде анау айтқандай қатаң шектеу көп емес. Кейбір нәрселерге келгенде қысым болатыны шындық. Телефонмен қорқытып дегендей. Ол жақта да билік тарапынан интернет арнайы бақылауға алынған. Кеңестік кезеңнен мұра болып қалған үш әріп «КНБ» онда да жұмыс істейді. Атауы аздап өзгерген «амандық қорғау комитеті». Міне осылардың жансыздары, артық кетіп бара жатсаң ескерту жасайды. Мен Қытайдың солтүстік-батысында орналасқан Үрімжі деген үлкен қаласында тұрамын. Жалпы, ол жақта қоғамның жарасымдылығы деген ұғым бар. Яғни адамда «бақыттылық» сезімі болу керек. Егер ол сезім жақсы болса, онда қоғам да жарасымды болмақ. Біздің қазақ жастары сол «бақыттылық» сезімін қайдан табады? Ол үшін адамның ішкі рухани байлығы кемелдену керек. Ол кемелденуді қайдан іздейді? Ұлттық театрымыз, кинотеатрымыз, ұлттық кітапханамыз жоқ жерде біз кемелденуді қайдан табамыз. Міне, мәселе осында. Бүгінде, аға буын айтып жүргендей жастар оқымай, көрмей, жазбай кеткен жоқ. Біз жаңа технологиялар ғасырына қадам бастық. Көштен қалмау үшін жастар сол салаға атбасын бұруы керек. Сондықтан ғаламторға тәуелділікті «топастық», «рухани әлсіреу» деген ұстанымдармен үзілді-кесілді келісе алмаймын. Мен «Сен қазақ» сайтына кіріп, «Абай» мен «Абай жолы», «Көшпенділер» романын, Мұқағали, Жұмекен, Төлегеннің жырын оқып, «Қыз жібек», «Атаманның ақыры», «Шал» фильмін көре аламын. Шәмшінің әндерін, Нұрғисаның күйлерін тыңдаймын. Яғни мен шетте жүріп жалғызсыраудан, жабырқаудан құтылдым. Немесе сайтта отырып, атамекендегі бір қаракөзбен танысып, пікірлесіп, достасуым мүмкін. Бұл маған бақыттылық сезімін сыйлайды. Демек, мен Қытай билігі аузы-аузына тимей айтып, жарнамалап жүрген жарасымды қоғамға үлес қосып жатырмын. Мен Қытай билігіне осылай деп айта аламын. Біз басыбайлы феодалдық немесе құлдық қоғамда өмір сүріп жатқан жоқпыз. XXI ғасыр – еркін ойлардың ашық алаңға шығып, өз тәуелсіздігін табатын кезең. Мұнда сынның өмір сүрмеуі мүмкін емес. Сол секілді, ғаламтор бетінде сын мақалалар бар. Біздің «Сен қазақ» сайтының формасы сұхбат болғандықтан, еркін ойлы оқырман өз ұстанымымен жазады. Біз оған «сен бұлай жазба» деп айта алмаймыз. Дегенмен сын мақалаларды көбінесе саяси дүниелерге, билікке қатысты тұстарының тігісін жатқызып, «сыпайы» етіп жеткізуге тырысамыз. Бір сөзбен, сын мақала біздің сайтта бар.
    – Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың «Әлемде қазақтың бір ғана тарихи отаны бар. Ол – тәуелсіз Қазақстан», – деген ұлағатты сөзін білмейтін қазақ жоқ шығар. Шетте жүріп атамекеннің әрбір жаңалығын ең бірінші ғаламтор арқылы оқып біле аласыздар. Елден жеткен сағыныш сәлемін, көк сандықтан көріп, сағыныштарыңызды басатындарыңызды естіп жүрміз. Ендеше, сіздерге сапалы ақпар тарататын Қазнеттің дамуына деген көзқарасыңыз қандай? Ондағы жаңамедианың деңгейіне не дейсіз?
    – Қазақстанда интернет ресурстары соңғы жылдары жақсы дамып келеді. Жалпы, қазақ сайттарының дамуы деген мәселеге келгенде, оған сұраныстың жоқтығын да айта кету керек. Елде әлі де болса, орыстілді аудиторияның монополиясы үстемдік кұруда. Мұның тағы бір ұшы мемлекеттік тілге келіп тіреледі. Мемлекет құрушы ұлттың пайыздық өсімінің көрсеткіші 75 пайыздан асқанда, халықаралық заң формаларына сай елдегі ресми тіл – орыс тілі алынып тасталады екен. Ал Қазақстандағы қазақтардың саны әлі ол көрсеткішке жете қойған жоқ. Құдайға шүкір, тәуелсіз еліміздің егемендігінің 21 жылын артта қалдырдық. Ұлтымыздың табиғи өсімі жаман емес. Ол жоспарды да бағындырамыз. Міне, осы адам капиталы факторы Қазнеттің дамуына кедергі келтіруде. Неге қытайлар секілді ғаламторда өз әлеуметтік желіміз, өз іздеу жүйеміз жоқ? Ал, көрші Ресейді алсақ, олардың халық санының көптігі, оның сыртында бұл тілді пайдаланатын Орта Азияның бірнеше елдерін қосқанда алып дарақ болып тұр. Мысалы, mail.ru, vk.com, другвокруг, однакласник-тің шырмауында қаншама қазақ жүр. Елде әлі де болса орыс тіліне деген тәуелділік басым. Екіншіден, сұраныстың аздығы. Егер сіз мықты сайт ашып, оған ешкім кірмесе, әлеуметтік желі жасап, оған ешкім тіркелмесе, ол бейне «сұлу қыз болды, оны жігіт алмады» дегенмен бірдей ғой. Естуімше, Қазақстанда интернетті мүлдем қарамайтын да адамдар бар екен. Шалғай ауылдарда әлі де болса инфрақұрылым әлі толық дамымағандықтан дайын аудиторияны өз қажеттілігімізге пайдалана алмаудамыз. Енді осы мәселелерді назардан тыс қалдырмай, тиісті шешілу жолдарын қарастырған жөн секілді. Дегенмен, олардың бәрін бірдей интернеттің алдына әкеле алмайсың. Сондықтан сұранысқа сай портал, сайттар да қарқынды жұмыс істеу керек. Біздегі сайттар салалық бағытта әлі де дами алмай отырған сыңайлы. Біз әрқашан Қазақстандағы жағдайды қалт жібермей қарап отырамыз. Мәселен, Твиттерде қазақ әріптері оқылмайды, жазылмайды. Мұнда орыстың әріптері басты орында тұр. Осындай мәселелерде не де болса өзіміздің отандық өнім болу керек деген ұстанымымыз бар. Біз жақта етікші ме, шаштаразшы ма, наубайханашы ма, ол қанша жерден қызмет көрсетсін, бір тиын табыс түссе де қазақтың калтасына түссін деген ұғым қалыптасқан. Былайша айтқанда «Еврейлік ұстаным». Сол айтқандай, өзіміздің «твиттер, фейсбук, ютуб, скайп» сияқты әлеуметтік желілерімізді жасауымыз керек. Қазақ елінде осы бағытта белсенді жұмыстар жүргізілуде. Өзім екінші мәрте қатысып отырған әлемнің әр түпкірінде жүрген қазақтілді блогерлер, бағдарламашылар, IT, жаңа медиа саласының мамандарының басын қосатын Блогқұрылтай жиынына қатысу барысында көзім жетті. Асхат Еркімбай, Аршат Ораз секілді озық ойлы жігіттердің талпынысымен өмірге келген жобалардың куәгері болдым. Енді біраз жылда, осы жігіттердің ізін баскан талантты жастар Қазнеттегі жыртығымызды жамайды деген сенімдемін.
       – Атамекендегі әсерініз калай? Ата-әжелеріңіз аңсап жете алмаған киелі топыраққа қадам басқан сәтте нені ойладыңыз? Еліміздің гүлденіп көркеюі үшін шетте кызмет етіп жүрген ұлтымыздың жас мамандары ауадай кажет. Осыны ескерген қазақ көшінін аяқ алысы туралы не дейсіз?
     – Бұл сапарымнан өзіме көп азық алдым. Бара сала, көргендерімді қандастарыммен бөлісу үшін, сайтымызда жариялайтын боламын. Мен кеден бекетінен өткеннен бастап, қазақ даласының кеңдігіне, игерілмеген жерлердің көптігіне, алқабының шұрайлылығына таң қалдым. Әрине, бұл ұлтымыздың басына бұйырған бақ. Ақ білектің күші, ақ найзаның ұшымен ата-баба жері үшін қасықтай қаны, шыбындай жаны қалғанша шайқасқан, қан майданда, ердің басын жастық еткен баһадүрлеріміздің арқасында бізге жеткен дала - қасиетті Қазақия еді. Әрине, тебіренесің, толғанасың, ұшақ терезесінен ту төменге тойымсыз қадаласың. Алайда, мен осында жүргенімде жергілікті телеарнаның сайтынан «Шымкентте оралмандар бүйрегін сатуға мәжбүр» деген хабарды көзім шалды. Үнемі қалта телефоным арқылы интернетті қарап отырамын ғой. Сіздерді қайдам, мұндай хабарлар біз жақта қатты әсер етеді. Оралмандар деп оларды артқа тартып, одан саяси мәселе көтермей-ақ, қоғамдық, әлеуметтік мәселе ретінде көрсетсе болар еді деп топшыладым. Мұндай ұрда-жық хабарлармен аттандап кетудің қажеті шамалы еді. Осындай оқиғалардың салдары шетелдегі қазақтардың тарихи отанына оралуына айтарлықтай кері ықпал етері анық. Сөздің шыны керек, қазақ көшінің керуені тосылып қалды. Оған себеп, Қазақстан азаматтығын алу тым қиындап бара жатқандығында. Түрлі құжаттардан бас айналады. Оның сыртында, алыпсатарлардың арбауына түскен аңғал қандастар, азаматтық алмақ түгілі, қолындағысынан айрылып кері қайтуға мәжбүр болғандары да бар екен. Оған дәлел ретінде, көрші Монғолиядан, Қытайдан келген біраз отбасының кері қайтқандығын айтсақ та жеткілікті. Мен осынау кең далаға қарап тұрып, шетелде өзге елдің туының астында қызмет етіп жүрген жас ғалымдарды, спортшыларды, өнерлі жастарды осы далаға қожайындық етуге неге шақырмасқа деген ой келді. Бір Шыңжаң өлкесінің Алтай, Тарбағатай, Іле аймақтарында қаншама қазақтың жастары атамекенге жетуді аңсап жүр. Солардың ішінде небір физик, химик, математик, футболист жастар жоқ деп айта аласыз ба? Әрине, «бір құмалақ бір қарын майды шірітеді» дегендей, осындай шалағай, сауатсыз ақпараттар қарапайым халықтың сана-сезіміне кері әсер беретіндігін естен шығармаған абзал. Мәселен, Қазақстанда 120 ұлт пен ұлыс тату-тәтті өмір сүреді емес пе?! Ал біз ешқашан да оларға ат қойып, айдар таққан емеспіз. Қарапайым тілмен түсіндірер болсақ, басқа ұлттар да дене мүшесін сатып жатқан болар, бірақ ондай жағдай өте аз деп ойлаймын. Әрі мұндай саудаға қолдың қысқалығынан бармаса, кім өз етінен ет кесіп берсін? Ақиқатын айтар болсақ, өзге ұлттардың жағдайы жасалған. Олар зәулім үйлерде тұрады. Көгілдір отын үйлеріне тартылғандықтан, көмір жағып, күл шығармайды. Жасаған ортасы, жатқан жері таза әрі тамаша. Бастысы олар Ата Заңмен ерекше қорғалады. Ал, бізде керісінше, жалдамалы пәтер, жалаң-аяқ кедей. Әлгі қандасымыз жалқаулықтың себебінен жан баға алмай осындай әрекетке баруы мүмкін. Әйтпесе, Шымкент қаласында жұмыс жоқ дегенге кім сенеді? Адам өсімі бар жерде базар болады. Ал базар экономикасы бар орында жұмыс табылары анық. Оған сенімдімін. Сондықтан, ұлт, ел мәселесі тұрғысында хабар таратуда журналистер сәл ойланса деймін.
     – Алаштың аймаңдай ұлы Мағжан Жұмабев «Арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты, Мен жастарға сенемін», - дегендей, заманымыздың болашақ құрушылары, көсемдері, шешендері қазақ жастары туралы қандай ой түйдіңіз?
       – Әрине, шетте жүрсек те, Алаш арыстарының жазған жыр, айтылған әңгімесін әр кез есімізде сақтап жүреміз. Сол Мағжан сенген қазақ жастарын кеңес өкіметі қанша жерден қырдық-жойдық, өртеп-құрттық дегенімен, олардың рухын тұншықтыра алмады. Әрине, «ген» деген ұғым бар. Біздің қазақ оны қарапайым сөзбен «қан» дейді. «Қанына тартпаса қазақ болып па?», – деген де сөз бар. Біздің бойымыздағы Түркі, Сақ, Үйсіндерден жеткен қан әлі бүзыла қойған жоқ. Қазақстанға келген сайын, көшеде кетіп бара жатып, қазақтың алпамсадай жігітін, жамалы жауған қардай қыздарын көріп, іштей қуанамын. Мұндағы қазақ жастарының бойындағы кеңпейілділік, шыншылдық, білімділік, батылдық сол қасиетті қанымен келіп жатыр. Қазақтың тегі, қасиеті де осында. Сондай жастарды көріп, көңілім бір марқайып қалады. Мен өзім өзге ұлттың жастарымен бірге оқыдым. Қытай жастарымен қаншалықты аралассам да, мен үшін олар бәрібір суық. Олардың не ойлап тұрғанын біле алмайсың. Себебі қанымыз бөлек. Қазақстанмен арамыз жарым ғасырға жуық бөлініп қалды. Барыс-келіс үзілді. Өз Отанымыздан жырақта, не болып жатқанынан хабарсыз болдық. Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана, арамыз жақындап, екі мемлекет арасында барыс-келіс жақсы көрініс тапты. Біз оған шын қуанамыз. Әрдайым екі мемлекеттің арасы жақсы болса екен деп тілеп отырамыз. Себебі, ондағы туған жерін жатқа тастап, баба далаға сапар шеккен әрбір отбасының жалғыздары, «Қазақстанда өсемін, өнемін», - деп келуде. Олардың артында тілеуін тілеген қарт ана, қадірлі әке қалды. Ендеше, тыныштық бұзылмасын. Әрқашан «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» тыныш заман болсын.
      – Осыдан біраз жыл бұрын бір газетте «Құстар құрлы болмадық па?», - деген мақала жарық көрген болатын. Сонда жыл қүстары да өз мекеніне қайтады. Біз де жылы мекенімізге бет алайық деген мазмұндағы эссе жарияланған еді. Сіз де құстар секілді Атажұртқа қайтатын ойыңыз бар ма?
     – «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол», – деген аталы сөзді айтқан сайын ойыма Сұлтан Бейбарыс орала береді. Қартайған шағында қыпшақ даласын сағынған ер оғланның бейнесі әрдайым санамда жаңғырып тұрады. Төлеген Айберген деген ғажап ақынның: «Мен сене алмаймын, Қазақстанға сенгеннің, басынан базар ұшқанға» деген өлеңі бар ғмғс пе. Керемет келісті жыр. Кейде ойлаймын, өзім үшін болмаса да, бауыр етім, ұрпағым үшін өз Отаныма қайтуым керек деп. Олар да өз Отаны бар екенін, тілі, діні барын ұмытпауы тиіс. Үш жастан асқан балама Қазақстанның Әнұранын жаттаттым. Оған не үшін үйреттім? Өйткені, қаны қазақ, Отаны Қазақстан екенін үнемі санасынан шығармаса екен деймін.
      – Уақыт бөліп, әңгімелескеніңізге көп рахмет!

    Автор: Нұршат Төкен, "Алаш айнасы" газеті

толығырақ

     «Қазақ еліне Жұмабек Тұрсын келді» деген ақжолтай жаңалық халық арасында тез тарап кетті. Ережесіз жекпе-жектен Қытайда бет қаратпай, миллиардтың ішінде топ жарған жігіт. Америкадағы UFC додасына жол салған тұңғыш қазақ та сол Жұмабек. Батырды көруге біз де асықтық. «Әлем файтерс» клубында жаттығып жүрген ол әңгімені атамекенге деген сағыныштан бастады.

                                                UFC-дегі тұңғыш қазақ
    «Жас қазақ»: Жұмабек, тарихи отаныңызға бұл тұңғыш келуіңіз екен...
     Жұмабек Тұрсын: Иә, талай жыл бойы көкірегімде тұрған тоң жібіді. Шекарадан өткен бойда, денем жеңілдеп қалды. Рухым көтерілді. Бөтеннің емес, өзімнің жерімді басып тұрғаныма қуандым. Атамекенге ат ізін салдым, елдің дәмі бұйырды. Бұдан артық не керек?! Қазақстанға келуді 20 жыл бойы армандап едім. Шүкір, бұл күнге де жеттім.
      «Жас қазақ»: Ал Қанат Ислам секілді түбегейлі қоныс аудару ойыңызда бар ма?
     Жұмабек Тұрсын: Бұл да жүрек түкпіріндегі арман. Достарым, туыстарымның бәрі осында. Енді соңымнан ерген екі інімнің құжаттарын реттеп, елге келудің қамын жасаймын. Жалпы, жалғыз мен емес, Қытайдағы қазақтардың барлығы да атамекенге өтсе ғой...

    «Жас қазақ»: Ғаламтордан сіз қатысқан жекпе-жектерді қазақ жанкүйері қызыға тамашалайды. Спорттың бұл түрін таңдауға не түрткі болды?
    Жұмабек Тұрсын: Білесіз бе, осы жасымда спорттың адамға өте керек екенін түсіндім. Әсіресе, шетте жүрген жандар үшін дене тәрбиесі ауадай қажет. Өзгенің жерінде жүрген соң, рухың биік болуы тиіс. Ал рухты көтеретін жалғыз құрал – спорт. Бала кезімнен спортқа құмарттым. Мектепте оқып жүргенде футбол ойнадым, күрестім, бокс қолғабын да киіп көрдім. Өсе келе еркін күреске ден қойдым. Балуан бабаларымен мақтанатын қазақпыз ғой. Менің де күрес десе, бір иығым бұрып тұратын. Алдымен Іле Қазақ автономиялы облысында чемпион атандым. Кейін ішкі Қытайға барып, жасөспірімдер арасындағы ел біріншілігінің қола жүлдесін иелендім. Осылай жалғаса беруші еді. Алайда, ересектер арасындағы сында жолым болмай қойды. Кей кездері өзім сыр берсем, көп жағдайда төрешінің аяқтан тартуы мен нәтижені бұрмалауына тап болдым. Содан соң, ережесіз жекпе-жекте бақ сынауға бел будым. Мұнда кімнің мықты, кімнің әлсіз екені анық байқалады. Ең бастысы барлығы да әділ өтеді. Маған да керегі әділдік еді.
    «Жас қазақ»: Бүгінге дейін қанша жекпе-жек өткіздіңіз?
    Жұмабек Тұрсын: 27 жекпе-жек өткізіп, бәрін жеңіспен аяқтадым. Өкінішке қарай, UFC-дегі алғашқы белдесуім сәтсіз болды. Бірақ жеңіліс жеңістің анасы деген бар. Алда әлі өз мықтылығымды дәлелдеймін. Айтпақшы, екі мәрте Азиядағы додадан «Алтын белдік» алғаным бар.
      «Жас қазақ»: UFC-ге сапарыңыз қалай басталды? Ережесіз жекпе-жектің шыңы саналатын бұл додаға жолыңыз қалай түсті?
      Жұмабек Тұрсын: Қазір Қытай спорттың осы түріне қатты ден қоюда. Үлкен қалаларын айтпағанда, әрбір қыстақта ережесіз жекпе-жек бәсекесі апта сайын өтіп жатыр. Осы саладағы америкалық мамандарды елге шақырып, жас спортшылардың әлеуетін арттыруды жолға қойды. Бір сөзбен айтқанда, ережесіз жекпе-жекті дамыту үшін үлкен қаржы бөлінуде. Жоғарыда айттым, мен өз салмағымда Қытайдың үздігі едім. Менің белдесулерімді тамашалаған UFC мамандары арнайы іздеп келіп, біраз бақылады. Оларға өнерім ұнаса керек, көп ұзатпай 2 жылға жарамды келісім-шарт ұсынды. Талап бойынша, мен 4 жекпе-жек өткізуім керек. Бірінші белдесуім Макаода Филиппин балуанына қарсы өтіп, ұпай саны бойынша ұтылдым. Енді екінші жекпе-жек маусым айында Лас-Вегас қаласында өтеді.
       «Жас қазақ»: Келесі қарсыласыңыз туралы ақпар бар ма?
     Жұмабек Тұрсын: Алғашында англиялық азаматпен белдесесің деген еді. Қандай да бір өзгеріс болмаса, Британия аралының өкілімен кездесуім бек мүмкін.

                                      Батырлар жырын оқитын батыр
     «Жас қазақ»: Қытайда өзіңізден басқа ережесіз жекпе-жекте жақсы нәтиже көрсетіп жүрген қазақ балалары бар ма?
     Жұмабек Тұрсын: Әрине, бар! Жиырмаға жуық қазақ баласы спорттың бұл түрімен айналысады. Олардың дайындығына өзім бас-көз болып жүрмін. Қазір әрқайсысы Қытай өлкелерінде жаттығып жүр. Болашақта оларды Қазақстанға алып келуді ойлап жүрмін. Өйткені, мұнда халықтың құшағы кең. Оның үстіне, ұлттық тағамдар қатты ұнап жатыр.
      «Жас қазақ»: Елге келгелі бері сіз қымыз-шұбатты сіміріп жүр деп Ардақ Назаров та айтқан болатын...
     Жұмабек Тұрсын: Иә (күлді). Қазақтың ұлттық тағамдарына жететін ас жоқ. Қымыз бен шұбаттың күш-қуатты арттыруға көмегі көп. Алматыда одан бөлек өзімнің боксшылық қырымды да жетілдірдім. Қазақ бокс мектебінің әлемде алар орны бөлек қой.
    «Жас қазақ»: Қазақ спортшыларының аяқ алысын бақылап тұрасыз ба?
     Жұмабек Тұрсын: Көк туды көтерген әрбір азаматқа тілеулеспін. Олимпиада мен әлем чемпионаты өтіп жатса, біздің байрақ биікке көтеріле ме деп елеңдеп отыратыным рас. Қытайда ғана емес, әлем алдында өз мықтылығын дәлелдеген Қанат Ислам ағамызды қатты сыйлаймын. Қаны бөлек кісі ғой. Бейбіт Шүменовтің кездесулерін асыға күтемін. Геннадий Головкиннің жекпе-жектерін тамашалаймын. Жаңқош Тұраров та болашағы бар боксшы.
     «Жас қазақ»: Сегіз бұрышты торға қазақтың күйін ойнатып кіресіз. Ал жеңісті қалай тойлайсыз?
    Жұмабек Тұрсын: Жеңгенде «Қара жорғаны» билеу қаныма сіңген. Жанкүйерлерім үшін билеп те беремін. Енді, жеңісті тойлап алу керек қой (күлді).
      «Жас қазақ»: Жұмабек Тұрсын еркін күрес пен ережесіз жекпе-жектен бөлек немен айналысқанды ұнатады?
     Жұмабек Тұрсын: Қолым қалт етсе, батырлар жырын оқимын. Қазақтың тарихына қайтадан көз жүгіртемін. Уақытым болғанда, қытайдағы қазақ балаларына бар білгенімді үйретемін. Өйткені, бір жаттығу залында қазақ, қытай, ұйғыр, дүнген, моңғол балалары жүреді. Біздің қарагөздерге үнемі «Рухтарың биік болсын!» деп ақыл айтып отырамын. Көп ұлттың ішінде өзіңді көрсету үшін қайталап айтамын, рух керек.

Мақала «Жас қазақ» газетінен алынған

толығырақ

    Қазақ осы заманғы тарихында өз орнын ойып тұрып алған, алты Алаштың арманын бөліп-жармай, ортақ көтерген, тұтас Алаш ұранды Қазақтың басын біріктіргісі келген бірден-бір қозғалыс – Алаш Орда қозғалысы. Бірден-бір үкімет ол – Алаш-Орда үкіметі. Алаш  партиясы мен Алаш орда үкіметі, Алаш қайраткерлері туралы аға буын,  орта буын құлшына еңбектеніп жүр. Тіпті саясат сахынасына енді қадам басқан орта-жаңа буын саясаткерлерде өз имидждерін қалыптастырып, халық алдындағы бет-беделін көтеру үшін Алашордашыларды қалқан ететін кезге жеттік. Бір есептен бұл да жетістік. Біздің бүгінгі Қазақстан қоғамында кеше ауызға алу қылмыс болып саналған Алашордашыларды зерттеу, мадақтау, таныту аброй, мәртебе болса одан артық бақыт бар ма? Бұл да болса тәңір берген тәуелсіздіктің  баға жетпес тартуы болса керек.

    Бірақ, Алаш партиясы, Алаш орда үкіметі, Алаш қайраткерлері туралы айтылымда, зерттеулерде елеусіз қалып жатқан жақтарда жоқ емес. Соның бірі Алаш орда қайраткерлерінің ШығысТүркістанды мекен еткен  Қазақтармен болған қарым-қатынасы, барыс-келісі болса керек.

    Шығыс Түркістанды мекен еткен Абақ Керей елі 1857 жылғы Жоңғардың соңғы қонтайшысы Әмір-Сананың Қытайды билеп отырған Мәнжу империясының қалың қолынан жеңіліс тауып, Жоңғар ордасының толық күйреуімен бірге көштің басын қазіргі Шығыс Қазақстанға, содан кейін  Қалба тауын ендей өтіп, Ертісті өрлеп, қазіргі Қытайдағы Алтай аймағына қоныс теуіп, орныққан кезі 1890 жылдарға тура келіп еді. Абақ Керей көшін бастаған Ер Жәнібек батырдың Жоңғар  ордасы күйрей салуымен, елін Шығысқа бастап көшу себебі – кемеңгер  жырау айтқандай, рулар арасындағы тойдан шыққан төбелес емес, қайта «Өзеннің басын алмай, өзегі сенікі болмайды!» деген Абылайдың көреген стратегиялық шешімі болса керек.

    Абылай тапсырмасын  құп алған Ер Жәнібек  қайтсе де  Жоңғардан босаған Ертіс өзеннің басын алуды мақсат тұтып, қазіргі Алтай аймағының қиыр шығысы болып келетін, бұл күндері «Өр Алтай» аталатын Көктоғай, Шіңгілге дейін жер шалып барып, көштің басын Өр Алтайға дейін жеткізіп, Ертістің басын алуды жас батырларға бұйырған. Ер Жәнібектің бұйрғын екі етпеген Қотырақ, Байқан батырлар елін бастап, Ертісті кешіп өтіп, бүгінгі Алтай аймағына кереге жайды. Сол тарихтың куәсіндей  «Қотырақ өткелі, Байқан өткелі»  атанған өткелдер әлі тарих куәсі болып, ел жадында сақталуда. «Өзеннің басын алмай, өзегі сенікі болмайды!» деген данышпан Абылайдың стратегиялық байламы Қазақтың екі батыры Ер Жәнібек пен Райымбекке жүктелген сияқты.

    Ер Жәнібек елін бастап Ертістің басын алғанда Райымбек батыр Іленің басын алуға қол бастап шығып, жауды түре қуып, Абылай әмірін орындаған деседі. Алайда, Абылай көрегендік танытып, Ер Жәнібек пен Райымбек ерлік көрсетіп, елді Ертіс пен Іленің басына жеткізіп, екі өзеннің басын алғанмен, бұл күндері іргелі ел болып, жан саны жарты милионнан асып, Алтайдың Абақ Керейі атанып, Алтайдың өр басының күнгейі мен теріскейін жайлап, Ертісті иелеп жатқанымен Абақ елі мен Іленің басын алған, жансаны милионға жеткен Албан-Қызай елі жат қолында қалып қоймай, Ертіспен Іленің басы да қолдан кетіп,бұл күндері Ертіс пен Балқаш бас ауруымызға айналып отырған жоқ па?

Alashorda 1

    Тарихтың ширына түсіп, өткенді айтып кеткеніміздің жалғыз ғана себебі бар, ол сонау Абылай заманы болсын, кешегі Кенесары заманы болсын, алты Алашты біріктіріп, Алашорда үкіметін құрған Алаш-Орда заманы болсын бәрін де Қазақ даласы шет-шекараға бөлінбей, бір ниетте, бір ұранның астында болғанын айтқымыз келеді. 1913-1921 жылдары шыққан Алаш-Орда қайраткерлері бас болған «Сарыарқа», «Иртиш илі», «Айқап», «Қазақ» гезеттерінің бүгінге жетіп сақталған сарғайған парақтарын ақтарсаң бұл күні Қытай, Моңғол шегінде қалған Алтайдың Абақ Керейлерімен бірде үзілмеген қарым-қатынас, хат-хабарларын, ортақ күреске деген адал ниеттерін білеміз.

Алаш партиясы құрылып, Алаш-Орда үкіметі  алғаш жұмысын бастағанда-ақ сол кез Қытай елін билеп тұрған Мәнжу империясы қарауындағы  Алтай-Тарбағатайдың Керей-Наймандары жат елдің қарауында отырса да өздерінің игі тілектерін айтып, жаңа құрылған Алаш үкіметіне рухани жане қаржылай қолдау көрсеткенін төмендегі хаттан көруге болады. Хаттың «газеттен оқуымызша» деген сөзбен басталуына қарағанда Алтай Керейлері Алаш газеттерін үзбей оқып тұрса керек.

Тілеулестік

 Қытай жұртына қараған Алаш ұранды Абақ Керейінен:

    Газеттен көруіміз бойынша, Россия жұртына қарған Қазақ-Қырғыз бірігіп, өз алдына жұрт болып, Алашордасын тігіп, Алаш туын көтерді дегенді естіп, Патшамыз басқа болса да ұранымыз-Алаш, нәсіліміз-Қазақ болғандықтан, Алаш баласының басы қосылып, жұрт қатарына кіруіне тілектестігімізді білдіреміз. Ойлағандары ойынан шығып, іске сәт берсін!

Ұлт қазынасына жәрдем беруші: Қытай Қазақтары.

   Хат соңына сол кез Алтай Абақ керейлерінің игі-жақсылары қол қойып,өздерінің атаған көмек қаражаттарын жазып, қол қойған.

Хат 1918 жылы Семейден шыққан “Сарыарқа” газетінде жарияланған

Осы  тектес хатты қазіргі Қытайға қарасты Тарбағатайдың Керей-Наймандары да жазған.

Басқармаға:

   «Қазақ» гезетінің 237 нөмерінің босқын Қазақ-Қырғыз халын Өтежан Жаралақ жазғанын көріп, Шәуешек мұсылмандары арасынан төменде аты жазылған адамдардан 2200 сом ақша жинап, «Қазақ» басқармасына 12 январда жіберіп қойдым. Қолымда 17  және 13-январда  Шәуешек поштаханасынан алған квитанциям бар. Соңғы кезде білдік, Орынборды 18- январда болшевиктер алғаннан кейін «Қазақ» газетін шығарушы Ахмет пен Міржақып Орынбордан шығып кетіпті. Сондықтан жоғарда жиналған ақша олардың қолына тапсырылмаған көрінеді. Сөйтсе де,  «Қазақты» одан кейін басқарып қалғандар ақшаны алған шығар, мүмкін, тиісті орнына жіберген шығар деп ойлаймын. Бірақ, бұл күнге дейін газет жүзінде еш хабар болмады. «Сарыарқа» басқармасынан өтінерім: осы хатымды бассаңыздар екен. Мына қайрлы іске ақша бергендердің алдында есеп бергенім болсын, һәм басқаларға үлгі болсын. Жоғардағы ақшаны алған-алмағандығын, тиісті орынға  тапсырған-тапсырмағанын «Қазақты» осы күні басқарып отырған азаматтар газет жүзінде жауап қайтарса екен.

    Хат соңына сол кезде Тарбағатай бетіндегі игі-жақсы ел азаматтарының аты жане олардың «Қазақ» басқармасына жіберген қаржылық көмектері жазылған.

    Мысал үшін келтірген екі хаттың мазмұнына қарасақта Алтай-Тарбағатайды мекен еткен Керей-Найман жұртының Алашорда үкіметінен де, олар шығаратын газеттен де ешқашан қол үзбей, рухани-қаржылық жақтан қолдау көрсетіп, орыс шегінде жатқан Қазақ-Қырғыз елінің тәуелсіз ел болуына деген үлкен тілегін, адал ниетін көреміз. Қай заманда болмасын, қандай жағдайда болсын, қай елде өмір сүрсе де  «Нәсілім-Қазақ,Ұраным-Алаш» деген  Алтайдың теріскейі мен күнбетіндегі Қазақ жұрты осы тәуелсіздікті аңсап, қолдап өтті. Олардың жүрегі бірде-бір минут Қазақ еліндегі бауырластарынан бөлек соғып көрген жоқ.

    Бұл күндері тәуелсіздік алып, көк байрақты көкке көтерген ел болып, есімізді жиған кезде сонау қиын-қыстау кездерде ерлерімізге тілекші, көмекші болған, жалпы, Алаш жұртының тәуелсіздігі мен бостандығы үшін күрескен ерлерге алыстан күш беріп, көмек қолын созған ерлерімізді, сол ерлерді тудырған, бұл күнде шекараның сыртында қалған іргелі елді ұмытпағанымыз әруақ алдында да, Алаш алдында да өтелмек парыз болмақ.

    Жоғардағы екі хат тек интернет бетінде жарияланған, тарих әуескерлерінің қолына түскен кездейсоқ деректер. Ал 1913-1921 жылға дейінгі аралықта Алаш орда қайраткерлері мен Алтай Тарбағатайды мекендеген іргелі елдің ел бастаған ерлері арасында қаншама сырға толы, бүгінгі ұрпақтарға үлгі-өнеге боларлық өнегелі тарихы қалғанын тек Тәңір мен бұл күндері сарғайып архивте жатқан Алаш қайраткерлері шығарған Қазақ газеттері ғана біледі.

    Алаш-Орда тарихын зерттеуде, зерделеуде жауапсыз сұрақтар әлі де көп. Ахмет Байтұрсынұлы бастаған Алаш қайраткерлері Шәуешекке неге барды? Қандай мақсатпен барды? Қандай нәтижелерге жетті? Алаш үкіметі бұл күнде Қытай шегінде жатқан Қазақтар мен Қазақ жеріне қандай көзқарас ұстанды? Міне, осы сұрақтардың жауабын Алаш-Орда қайраткерлерінің жазған еңбектері мен шығарған газеттерінен зерделеп, Қазақ тарихын бүгінгі Қазақстан мемлекетінің шекарасымен ғана шектемей, кеше ғана өткен ұлы Алаш-Орда қайраткерлері мен соған тілектес, ниеттес болған Қазақ жұртының тарихы ескерусіз қалмаса деген тілек бар.

    Халел Досмұхамбетұлы тергеушіге берген жауабында “Біздің мақсатымыз барлық Қазақтың басын қосу болатын. Сондықтан Қытайдағы Қазақтарды да қосып алуды қарастырдық. Әрине, ондағы Қазақтар өздері мекендеп отырған территориясымен Алаш-Орда құрамына кіру керек деп есептедік”, – деп мойындама жазыпты. Олай болса, тарихын толықтап, жоғын жоқтаған Қазақ елі де шетте қалған тарихын бүгінгі ұрпағына жеткізу міндетін үстіне алу керек деген ойдамыз.

    http://altyalash.kz, Серік Мұратхан

толығырақ

   Қытайдың астанасы Бейжіңде тұратын қазақтар балаларына арнап «Қазақ бала» атты клуб құрды. Өткен демалыс күндері ұйымның қоғамдық іс-қимылдары өтумен қатар, тұңғыш «Тілашар» қазақ тілі курсы ашылып, қазақ балаларына дәріс оқылды, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

   Біз клуб жетекшісі Жанар Сіләнбекқызына телефон арқылы қоңырау шалғанымызда әк суын абайсызда жұтып, асқазаны мен өңеші ауыр зақымдалған Ақерке есімді 7 жасар қызға ота жасалып жатқанын, науқастың анасының қасында екенін айтты. Біз де науқасқа отаның сәтті жасалуына тілектес екенімізді білдіріп, сұрағымызды қиялай қойдық.

    «Біз жырақта жүрген қазақтың ұл-қыздарымыз ғой. Барлығымыз дерлік жоғары оқу орнын Бейжіңде оқып, қызметке орналасып, шаңырақ көтеріп қалып қойғанбыз. Балаларымыздың тіл мәселесі бізді қатты алаңдатып келген еді. Сонымен қоса жас жеткіншектер қазақ мәдениеті мен тарихын, салт-дәстүрін де біліп өссін деген ортақ ойдың жетегімен осы жылдың 28 наурызында «Қазақ бала» атты клубымызды құрғанбыз. Бейжіңдегі қазақ ата-аналардың қолдауында жұмысымыз тез басталды. Демалыс күндері танысу мақсатында балабақша мен бастауыш сыныптарда оқитын қазақ балалары мен олардың ата-аналарының басын қостық. Онда балалар арасында ойындар ұйымдастырумен қатар, ата-аналарды Шыңжаңның алыс ауылынан келіп, үлкен қалада емделіп жатқан Ақерке есімді қызымызға жылу жинауға шақырдық. 2010 жылдан бері ауыру азабын тартып келе жатқан бала мен оның жалғыз басты анасына Пекиндегі барлық қазақтар қайырымдылық қаражаттарын жинап бердік. Сондай-ақ, «Тілашар» қазақ тілі курсының да жұмысын бастадық. Бейжіңде тұратын Қазақстанның Қытайдағы елшілігінің өкілі, тіл маманы Райхан Әбішова балаларымызға әліппені таныстырып, тұңғыш дәрісімізді жүргізді», - дейді Ж.Сіләнбекқызы.

    «Тілашардың» алғашқы сабағына Қытайдың бас қаласында орналасқан қазақ отбасынан 16 бала мен 19 ата-ана қатысты. Бұдан кейін әр жексенбі күні болатын «Тілашардың» шәкірттері көбейетініне бейжіңдік қандастарымыз сенімді. «Туған ауылдан алыс Бейжіңде жүрген қазақ балаларына тілдік орта жетіспейді. Кейбірі отбасында ғана қазақша сөйлесу орайына ие болады. Ал, кей ата-аналардың өзі қытай тілінде оқығандықтан оларға қазақшадан гөрі қытайша пікірлесу жеңілірек. Заман талабы да қытай тілі мен ағылшын тілін еркін меңгеруді қажетсініп отыр ғой. «Балапан ұяда нені көрсе, ұшқанда соны алады» дегендейін осылай кете берсе кейінгі ұрпақтың ана тілінен айырылары даусыз. Алып шаһарда тұратын қазақ ата-аналарының көкейінде жүрген күдікті «Қазақ бала» клубы сейілтті. Клуб ұйымдастырушылары өткен сенбіде 15-тей отбасының басын қосып Рытан бағында балаларды өзара таныстыру және отбаысылық сайыстар өткізу сияқты шараларды алып барған болатын. Жексенбі күні клуб «Тілашар» курсын ұйымдастырды»,-дейді Қытай Қазақ радио сайтының тілшісі Дауыл Қадылбекұлы.

    Жаңа ғана құрылған клубтың жоспарлары да жасалған. Алдағы уақытта Бейжіңде білім алып жатқан өнерлі қазақ студенттері балаларға қазақ ән-биінен сабақ беріп, домбыра курстарын ұйымдастырғалы отырғанын қуанышпен жеткізген клуб жетекшісі Жанар Сіләнбекқызы: «10 мамырда клубымыздың құрылғандығын ресми түрде атап өтіп, үлкен жиналыс өткізсек деп отырмыз. Сондай-ақ, 1 маусым Халықаралық балалар күніне орай концерт ұйымдастыру ойымызда бар. Әнші Тасқын Табысұлы мен Арай Айдарханұлы қатарлы бауырларымызбен қоса ән-би мен күйді де қоса үйретіп берейік деген талантты бауырларымыз бар. Қытай астанасында ұзақ жыл қызмет еткен профессор ағаларымыз бен апаларымызды да арнайы шақырып, балаларға қазақтың мәдениеті мен тарихынан дәріс оқытпақпыз», - дейді. Айта кетейік, бұл күнде Қытайдың астанасы Бейжің қаласында 300-ге тарта қазақ тұрады. Олар негізінен сондағы зиялы қауым мен студенттерді құрайды.

    Майгүл СҰЛТАН,BAQ.KZ

толығырақ

   Қытайдың жоғары оқу орнын жаңа ғана бітірген жас қандасымыз Мұхаммед Нұхтархан мен Қайырымбек Кәкім «Әз баба» маркалы қазақтілді смартфон жасап, базарға салды, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

   «Бұрыннан жекелік сайтымызда қазақтілді андроид бағдарламаларын жасап жүрген біз үшін «Әз баба» маркалы қалта телефонын жарыққа шығару қиынға түскен жоқ. Жарым жылға жуық уақыт ішінде бағдарламаларын жасап, терминдерді бірлікке келтіріп ең алғаш төте жазудағы смартфонды дүниеге әкеліп отырмыз»,-дейді биыл ғана Шанши Педагогика университетін тәмамдаған Мұхаммед Нұхтархан.

    Қазақ тілін білетіндер ғана қолдана алатын смартфонның тағы бір ерекшелігі – ұлттық ойындар орнатылып, ұлттық тағамдар жасауды техника тілімен сөйлеткен. Сондай-ақ, екі дос телефонға қазақ руханиятында орны ерекше қазақша кітаптар мен діни сауаттылыққа арналған кітаптардың электронды нұсқаларын енгізген екен.

 

    Жекелік сайттары да «Әз баба» (www.azbaba.com) деп аталатын бауырларымыздың бұл атты неге таңдағанын білгіміз келгенде, олар: «Атам заманнан әз бабаларымыз білектің күшімен, найзаның ұшымен ат үстінде жүріп қарсы келген дұшпанды жойып, елді, жерді қорғады. Сол рухты жалғасақ деген ниетпен ат құлағында ойнамасақ та, осынау техника заманында өзгеге есемізді жібермей техниканың тілін меңгерсек дедік. Сондықтан ең алдымен «Әз баба» сайтын құрып андроидтық жүйедегі барлық программаларды қазақшалап қана қоймай тың дүниелер жасауға кіріскенбіз. Сол жұмысымыздың арқасында әз Наурызда «Әз бабаны» базарға шығардық», - деді.

 

 

   Мұхаммедтің айтуынша, «Әз баба» сайтында техника тілін ана тілімізде сөйлеттіруді мақсат еткен бір топ оқуын жаңа ғана бітірген қазақ жастары жұмыс жасайды екен. «Жұмыла көтерген жүк жеңіл» дегендейін, телефонның шығуына осы достарым көп еңбек сіңірді. Оларға алғысымыз шексіз!», - дейді ол. Қазақы үлгідегі флешкалар мен балалар ойыншығын да жобалап базарға шығарып отырған жастар «Әз баба» ұялы телефонының екінші нұсқасын да жасауды жоспарлап отыр екен.

   «Енді біз «Әз баба» сенсорлы телефонының жаңартылған үлгісін жасамақпыз. Әсіресе, келесі нұсқасын ою-өрнектермен әшекейлеуді көздеп отырмыз», - дейді Қытай Экономика университетінің түлегі Қайырымбек Кәкім.

    Майгүл СҰЛТАН, BAQ.KZ

толығырақ

    Қазақстан ЮНЕСКО-ның «Материалдық емес мәдени мұраны қорғау туралы» конвенциясына 2011 жылы қосылған екен. Міне осы аз ғана уақыт аралығында әр түрлі деңгейде жұмыстар жасалынғандығы жайлы түрлі ақпарат көздерінен құлағдар болып келеміз десекте, осы салада көңіл көншітерлік алға басу, ілгерілеудің болғандығын жасалынған жұмыс нәтижесінен көре алғанымыз жоқ.

    Сол материалдық емес мұраны насихаттауда өз ішімізде, одан әрі дүние жүзіне таныту мәселесі «күлтөбенің басында күнде жиын» болып жиі талқыланып, айтылып жатсадағы, сөзден іске көшіп нақтылы нәтиже шықпай келгеніне баршаға белгілі. Қазақтың күнделікті өмірі мен тұрмыс-тіршілігінен туындаған қаншама материалдық емес мәдени мұрасы өз ортамызда от басы, ошақ қасында айтылғандай, құмда ізі, сайда шаңы көрнбеді. Осы мәселе маза бермегесін өзге халықтар бұл бағытта қандай қарекет жасап жатыр екен деген қызығушылық жан-жағымызға қарайлатып жүретін. Сөйтсек, алыстан іздегеніміз жақыннан – көрші қытай еліндегі қазақ қандастар арасынан табылып, қызықты дүниелерге кез болдық.

     Бүгін әркім өзінің төл дүниесін, бары мен жоғын түгендеген кез. Бұрын да солай болатын, қазіргі жаһандану заманында бұл әрекет тіпті өршіп кеткен секілді. Себебі, өзінің құнды дүниесі деп санаған материалдық немесе материалдық емес мұрасын халықаралық ұйымдардың тізіміне әлі келгенше кім бірінші болып енгізсе, сол дүние бірінші қамданған халықтың еншісінде кетіп, дәл сол мұраның тең құқылы иесі өзге туыстас көрші халықтар тізімге кірмей қалатынын өз басымыздағы мысалымыздан көріп келеміз. Оның басты себебі аталмыш мұраның халық арасында бар екендігін тайға таңба басқандай етіп ғылыми сипаттамасын жасап, бейнематериалдармен дәлелдеп комиссияға ұсына алмауы. Нағыз қазақтың төл өнерін, төл материалдық емес мәдени мұрасы болып есептелер құндылықтар өзге туыстас және туыстығы алыс жатқан халықтардың атынан хатталып, сол халықтардың құндылығы болып дүние жүзі қауымдастығына танылған мұра ретінде тізімде жүр, немесе жекеленген кәсіпкерлердің рәсімделген авторлық иелігінде өндіріске өтіп кетіп, бүгінде бірінші болып рәсімдеген кәсіпкердің қалтасына пайда әкелуде. Ол мұраны иемденген халық пен кәсіпкерлер мақтансын, игілігін көрсін, оған біздің дауымыз жоқ. Тек өз еншіңнің біреудің қанжығасына байланып кеткені діңкені құртады, оны айтпаса сөздің атасы өлмек. Басқа жұрт ұлт мұрасын түгендеп, тізімдеп, республикалық, халықаралық ЮНЕСКО деңгейінде құндылықтардың тізіміне жанталаса енгізіп жатқан мына заманда қазағым сол баяғы жайбасарлығынан ажырамағандай. Біздің республикадағы осы бағыттағы қазіргі хал жай әлі ұйқысынан оянбаған, малы жайылымға өзі өріп, иесі тал түске дейін бықсып ұйқтап жататын, шаруаға қыры жоқ жан тыныштығын көп күйттеген еріншектің мимырт тұрмысындай көрінеді де тұрады.

     Әр қазақ өзінің жүрек түкпірінде ұлтын, халқын, жерін, мемлекетін, Президентін шама шарқынша мақтан тұтады. Біз де өзімізді сол қазақ елінің патриоты санап келдік. Сол халыққа, адамдарға қоршаған ортаға, туған елге, жерге деген сезімдер мен көзқарастар өзге ел мен жер көріп барып, ол жақтағы халықпен танысы келгенде кейде түбегейлі өзгерістерге түсіп отырады екен. Сондай өзгерісті біз аз уақытқа көрші қытай (жүңге) жеріне барып келгеннен кейін өз бойымыздан көрдік. Бұл тек бір жүңге елі емес, басқа да көрші қонған елдердегі қазақ қандастарды аралап, өнері мен мәдениетін зертей жүріп салыстыра қарағанда туындаған ойлар. Әрине, менің бұл жеке басымның субъективті пікірі болғандықтан оған қарсы айтылар даулы уәждер де жеткілікті боларын алдын ала көріп біле отырып өз ойымызды тарқата түспекпін. Біз айтқан бұл пікірлерге басқа алыс-жақын елдердегі және өзіміздің «қазақ» қандастарымыз ренжи қоймас деген ойдамын.

    Іс сапармен бір ай көлемінде көрші жүңге еліндегі қандастарымыздың ауыз әдебиеті, өнері мәдениетін жинақтаған сапар барысында біз жергілікті зиялы қауым өкілдерімен осы мәселе төңірегінде жүздесіп сұхбаттасудың реті келіп біраз мәселенің байыбына қанықтық.

    Осы сапардан кейін «жүңге еліндегі қазақтар – нағыз қазақтар және халқын, ұлтын сүйетін патриоттар» - деген ойға келдім. Оны мен Қазақстаннан тысқары, төрт құбыласында тарыдай шашырай орналасқан Өзбекстан, Моңғол, Ресей, Қытай қазақтарын екі жыл көлемінде арнайы экспедициялық топпен аралап келгеннен кейін барып айтып отырмыз. Қарға тамырлы қазақты бұлай бөле-жарудың қажеті жоқ та шығар. Дегенмен өз көзімізбен көріп, жүздесіп, сұхбаттасқаннан кейін, көзімізді әбден жеткізіп барып айтамыз.

    Алдымен, бұл елдегі қандастарымыз исі қазақтың материалды және материалды емес (бейзаттық) дүниелері секілді рухани әлемін жер жүзіне танытып жатқандар. Негізгі қазақ халқының атын ресми иемденген, мемлекеттік рәміздері бекітілген тарихи отан – Қазақстан десекте, қазақтың салты, дәстүрі, ұлттық ерекшеліктері жүңге еліндегі қандастармыздың қажырлы іс әрекетімен танылуда. Ақпараттар ағыны дамып «сан күншілік жерлерден лезде хабар алдырған» замана үрдісіне ілесіп, көрші алпауыт іргелі халықтармен тату тәтті өмір сүріп жатқан жүңге қазақтарының осындай түбегейлі өзгерістер мен қарқынды экономикалық даму ықпалымен жайылымында малын баққан момын қазақ емес. Дөңгеленген дүниеге деген көзқарасы мен санасы өзгеріп, замана ұсынған ойын өрнегімен ойнауға ұмтылған үлкен талабын көреміз.

    Біз бүгінгі дүние жүзіндегі қазақ деген халықтың тарихи отанынан сыртта, бір жарым миллиард ханзу халқының ортасында бір жарым миллион-ақ болып жүріп сол қазақтың салты мен дәстүрін, тұрмысы мен тіршілігін кең насихаттап жүрген нағыз ұлтын сүйген жандарды көрдік. Мұндай белсенді әрекет әрине, тарихи отанынан сырт жүрген халықтың өзін-өзі сақтауға, халық ретінде ұлттық болмысын жоғалтпай алға қарай өсуге мүмкіндік берер шартты қорғаныс рефлексі болып ғасырлар бойы қалыптасқан дағдысы болар деп білдік. Мұндай қасиет көшпенді өмір салтын ұстанған қазақ халқының көне ата-бабасынан иелік етіп қалған мұрасы болса керек. Бұл жайлы белгілі ғалым, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ қытай тілі кафедрасының меңгерушісі, филология ғылымдарының докторы Дүкен Мәсімханұлы өз зерттеуінде: «Түрлі себептермен ішкі Қытай жеріне апарылған түркілер онда барғасын да өз бойларындағы тектілік пен өрлікті, парасаттылықты, іскерлікті танытып отырған. Оған басты себеп – олардың бойындағы намыс құдіреті еді. Екіншіден, өздері өмір сүрген қоғамдық ортаның да қамшылауы болса керек. Олай дейтініміз тау-даласы адам баласының көптігінен көрінбейтін жалпақ қытай жерінде тіршілік етіп отырған екенсің, тек билік жағынан ғана емес, ғылым-білім, ақыл-парасат жағынан да олардан асып түспесең, басқа-басқа, талқаныңды тауып жеудің өзі бір гәп. Міне, осындай әлеуметтік мәжбүрлік сан түрлі саладан көшпенді халықтардың топжарған таланттарының өмірге келуіне мұрындық болды» [Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ «Ежелгі түрік және қытай өркениеті: тоғысуы мен ықпалдастығы» //«Ақиқат». 2010 ж. № 10]-дейді. Осы белсенділіктің ізін біз бүгінгі жүңге қазақтарының іс әрекетінен, қоғам өміріндегі ұлт тағдырына тиесі мәселелерде ширақ қимылдарға баруынан көреміз. Екіншіден, нарықтық қатынасқа өзіндік ерекшелігімен еркін енген, экономикалық, материалдық және адами ресурстары жағынан мүмкіндігі мол жүңге секілді ірі мемлекеттің өз құрамындағы аз санды халықтардың жағдайын жасауға, қажетін өтеуге, олардың тілі, салт-дәстүрі, өнері мен мәдениетін өркендетуге атымтай жомарттық танытып жатқандығының өзі бөлек әңгіме тақырыбы. Аз санды ұлт өкілдері халқының мұқтажын төменгі жақтан жоғарыға жіберетін ұсыныстарымен мемлекеттен мол қаражат алып жан-жақты дамытуға жол ашылған. Білімді, белсенді элитасы бар аз санды халық өкілдері бұл мәселені өз пайдасына тиімді пайдалана алса мол мүмкіндіктер көкжиегі ашылуда. Шыңжан Әдебиет көркемөнершілер бірлестігінің қазіргі төрайымы Еркеш Құрманбекқызының айтуынша қытайдағы барлық 56 ұлт өкілдерінің ішінде қазақ халқы саны жағынан 17 орында тұрса, мәдениетті дамыту өресі мен көркемөнерді дамытуы жағынан алынған көрсеткіште 5 ші орында тұрған қазақ қандастарымыздың зиялы қауым өкілдерінің белсенді жұмыс жасауы осы қатарға көтеріп, оң нәтиже берген секілді. Оны біз Қазақстанның төрт құбыласында шашырай орналасқан қазақ диспораларын аралай, зерттей жүріп көз жеткіздік. Дала төсінде мал баққан қазақтар қанында бар деп есептелетін бейғамдық, кең қолтық жүріс осындағы жергілікті халықтардың өлермен іс әрекетімен суарылып ширатыла түскен.

    Жүңгедегі осындай белсенді әрекет аясында бізге бейғам, ештеңеге алаңдамай өзімен өзі жүретін, ештеңеден қауіптенбейтін қамсыз нағыз қазақ - өз жерінде, тәуелсіз мемлекетінде тұрып жатқан қазақстандық қазақтар секілді болып көрінді. Бұлар жер бетіндегі исі қазақтардың басым бөлігін, барша қазақ халқының жартысынан астамын құрайды екен. Ылайым біз өзіміздің пікірімізбен қателескен-ақ болайық. Ал егер бұл пікіріміздің аз ғана пайызы шындыққа жанасатын болса, бүгінгі қазақтар үшін ойланарлық қауіпті құбылыс болар деп білдік. Олай болған жағдайда жиырмасыншы ғасыр басында барша қазақтың санасын ашуға сілкініс жасаған Міржақып Дулатұлының «Оян қазақ!» деп ұрандаған шақыруы жиырма бірінші ғасыр басында да өзектілігін жоймай, күн тәртібінен түспегендігін көрсетеді.

    Бізді жүңге қазақтарының жүздесіп сұхбаттасқан еңбектеген жасынан еңкейген кәрісіне дейін бейзаттық мұраның сипатын, түрлеріне қандай салалар жататынын санамалап айтып бере алатындығы таң қалдырды. Бәрі мемлекеттік деңгейде мән беріліп жинақталып, тізімге алынып жатқан іс шара төңірегінде хабардар екендігін көріп риза кейіпте болдық. Қазақстанда бұл салада Мәдениет министрлігі тарапынан құрылған шағын қоғамдық ұйым мен арнайы айналысатын мамандар болмаса «қазақтың материалдық емес мәдени мұрасы деген не? Олар қалай сараланады?» деген сұраққа екінің бірі жауап беруі қиын жағдай. Ал жүңге қазақтарының ауылдық, аудандық, облыстық, мемлекеттік деңгейдегі қорғалуға тиісті бейзаттық мәдени мұраларды қорғау, әр түрлі деңгейдегі есепке кіргізу т.б. ұйымдастырушылық жұмыстармен түпкілікті айналысу тәжірибесінен үлгі алуға болады-ау деген ойға қалдық. Байқасақ бұл жұмысқа мұнда аса бір ерекше қолайлы жағдайлар жасалмаған. Бастысы біз секілді халықаралық конвенция құжжатына қол қойылғаннан кейін әр деңгейде тыңғылықты түсіндіру насихат жұмыстар жақсы жасалған, білікті мамандардан құралған комиссия тұрақты жұмыс істейді және бастысы, жұмыс барысы мен нәтижелері партиялық бақылау мен талқылау күн тәртібінен түспеген.

    Әрине, мұнда мемлекет, үкімет тарапынан қабылданатын әрбір қарарлар мен қаулыларды аяғына дейін жеткізе орындайтын атқарушы биліктің, оған бақылау жасайтын орган – партияның ықпалы зор екенін көрдік. Өзімізбен көрші қонған моңғол, жүңге, өзбек, ұйғыр т.б. халықтары бейзаттық мұраларын әлі келгендер топтап, келмегендер бірді-екіден тізімге өткізіп, келесі дүниелерін дайындап қамданып жатқанда біздің жақтағылар асығатын секілді емес. Ауыз толтыра айтқанға шеберміз де, сол дүниелерді халықаралық стандарттар шартына сай рәсімдеуге келгенде орындай алмай (сауатсыздық емес, немқұрайлық) жаппай жауапсыздық бел алып, әлі күнге дейін ұнжығамыз түсіп келе жатқаны рас. Болмаса, халықаралық ЮНЕСКО т.б. ұйымдардың тізіміне алынып, қорғауындағы тізімге енгізуге болатын заттық және бейзаттық мұраларымыз Қазақстанда жетеді. Бар нәрсені діттеген жеріне жеткізетіндей ұқыптылық, жауапкершілік, жаны ашымастық біздің жақтың жұмысын қожыратып, жақсы бастаманы сөзбұйдаға айналдырып жібергендей. Болмаса, қол астында соншама ғылыми кадралары, зерттеу институттары, киностудиясы, телеканалдары, мұрағаттарды біріктірген құзіретті органдар салалық министрлік бар нәрсені бар деп дәлелдеп комиссияға ұсына алмауы жауапсыздық. Әлі келмей жатса сол көрші Жүңге мемлекетімен бірге неге ұсынбасқа. Осы кездесулерде болған қандас ғалым ағалардың айтуынша олар жақтан осы мәселеге байланысты бірнеше мәрте ұсыныстар, тікелей министр(лер)мен кездесулер болғанмен сапырылысқан орын ауыстырулардан басы босамаған құзіретті мекеме басшылары әлі күнге дейін рухани мұраны тізімдеу комиссиясының жұмысынан нәтиже шығара алмай келеді. Сол мұраларымызды діттеген жеріне жеткізе насихаттайтын, әспеттейтін, халықаралық рәсімдеу шарттарын сауатты толтырып комиссия қарауына дер кезінде жіберетін, оның орындалуын қатаң бақылайтын органның көрші елдегі секілді тетіктерінің жоқтығы қарын аштырады. Экономикалық әлеуеті мол, даму қарқыны алдыңғылар легінде келе жатқан тәуелсіз мемлекетіміздің болашағы үшін жасалар рухани құндылығын рәсімдеуге келгенде барша көрші мемлекеттер құрлы бола алмағанымыз жанға батады. Бұл шаруаға да Елбасының назары ауып, сол кісінің айтуымен жасауымыз керек пе сонда? Жауапты қаншама министрліктер мен құзіретті органдар отырып көршілеріміз секілді барымызды көрсете алмауымыз, білек сыбанып, бел шеше тұрысып кірісер кезде шарасыздықтан алақан жаю, бізге, тек бізге сын боларын түсінетін кез келді.

    Жоғарыда айтылғандай Астана қаласында Халықаралық ЮНЕСКО ұйымының жетекшілерінің қатысуымен материалдық емес мұраға байланысты үлкен көрме мен жиын сәтті өткізілді. Жер жерде осы тектес аты дабырайған жиындар, жоғары деңгейдегі форумдар мен симпозиумдар өткізуден біз күні бүгінге дейін кенде емеспіз. Бірақ мемлекетіміз дүние жүзінің барша халықтары мәдени мұраларын енгізіп жатқан арнайы тізіміге жиектеп келгенімен, айналқостаудан асқан жоқ. Осы мәселеге келгенде біз мәдени емес мұраны өз қолдарымен жасап кеткен бұрынғы бабалар әруағының алдында әлі күнге дейін қарыздар, ұятты болып келеміз.

    Бүгінгі жүңге еліндегі қазақтар арасында «бейзаттық мұра» (материалдық емес мұра) деген ұғым еңбектеген бала мен еңкейген кәрінің аузында бар ұғым екендігіне бір айлық іссапар барысында көзіміз әбден жетті. Бұл халықтың өмірі, салт дәстүрі, мәдениеті рухани құндылықтары арқылы дүниеге келген барлық материалдық емес мұраларды қорғау көрші елде ерекше қарқынды жүзеге асырылып, өте жоғары деңгейде жұмыстар жүргізілуде.

     Осындай жұмыстардың жүргізілу нәтижесі болар, қазақ халқының атынан бүгінге дейін Гиннес рекордтар кітабына енген жетістіктердің басым бөлігі осы жерден жасалынып келуі тегіннен болмаса керек. Біріншінден, қазақ биі «Қаражорғаны» қара құрым он мың адамдар бір мезгілде билеп ел жұртты таңдандырып, қазақ биі халық жадынан ұмытылмай, бүгін де ел ішіндегі өміршең өнер екендігін нақтылы анықтап берді. Бұл дегеніңіз Қазақстандағы «қазақта би өнері жоқ, болмаған» деп өз қағнасынан өзі жеріген космополит, кәсіби би мамандардың тұжырымын жоққа шығарып халық биі болғанын, оны кеңестік дәуір идеологиясы жаныштап, ұлттық реңкті стандартты орыс-кеңес, әлемдік классикалық би пластика қалыбына салып, ұлттық табиғи болмысын ауыстырып жібергендігін дәлелдеді.

    Екіншіден, қазақтың төл аспабы қара домбыра ұстаған он мың адамның басын құрап бір мезгілде «Кеңес» күйін тарту арқылы қазақтың музыкалық аспабын дүйім елге танытты. Бұл әрбір қазақ үшін домбыра аспабы қасиетті әрі ел ішіне кең тараған күнделікті қолданыста бар аспап екенін білдірген, екінің бірі бұл аспапты орындай алатын дәлелдеген өте маңызды шара болды.

    Үшіншіден, қазақтың ұлттық тағамының ерекше түрі «қазыны» әлемге таныту жолында жасалған әрекет те ерекше атап өтуге тұрарлық. Қазақ халқының дастарханында ерекше технологиялық жолмен дайындалатын сүйікті ас мәзірінің түрі қазыны ұлттық тағам түрлерінің төресі екенін көрсету үшін мал шаруашылығы мықты Дөрбелжің елді мекенінде ұзындығы 1 километр, 147 метр қазы дайындап, оны дөңгеленген пирамида үлгісінде қаланың орталық алаңына орналастырып аукционға салуы. Қазір қазағымның қазысын орыс та, өзбек те, неміс те дәмді астың түрі ретінде дастархандарына қоятын болыпты. Демек, дәстүрлі дастарханымыздың төл мәзірі болған қазы ертең біреудің қанжығасында кетпес үшін осындай «рекордтар» арқылы болса да өз дүниемізді басқа ұлттан ажыратып алудың пайдасы зор болар.

    Төртіншіден, қазақ халқының көне кәсібі тұрмыстық қолданыста кеңінен көрінген сырмақ басу өнерін насихаттайтын, оны қазақтың төл өнері екендігін дәлелдейтін әрекеті Нылқы ауданының әйел-қыздары ұзындығы 123 метрден тұратын тұтас сырмақ басып шығуы. Осы жерде өмір сүретін қандас ағайындардың, соның ішінде аналарымыз бен апа, қарындастарымыздың намысқа тырысып ою өрнегімен көркемдеп халықтың киіз басу, дәстүрлі сырмақ өнерінің жоғары деңгейде екендігін дәлелдеуі Қазақстанның бір ауылы, бір ауданы немесе бір облысының тұрғындарының ойына келіп жүзеге асымаған ерлік ісі.

    Бесіншіден, ұлттық бренд деп ерекшеленетін дала көшпенділерінің тұрағы – киіз үйдің күні бүгінге дейін тұрмыста кең қолданыста екендігін ашып көрсететін жанды көрінісі – жасыл жайлау төріне әр жылдары, түрлі форма үлгісінде (миллениум, алып ұшақ т.б.) ақ шаңқай қазақтың сан мыңдаған киіз үйлерінің қаз-қатар тігілуі. Бұдан басқада көптеген назар аударуға тұрарлық қызықты деректер мен фактілер (Қызай өрнегін тігуші апаларымыз бен қыз-келіншектердің алаңда отырып жұмыс істеуі, ерлердің Қызай қалпағы мен әйелдердің тақиясының ең үлкен формасын тігіп көрмеге қою т.б.) көптеп кездеседі. Осы ғажап көрінстерді бейнелейтін фотосуреттер мен естіген ел таңдандырарлық ақпараттық жаңалықтар әлемнің төрт бұрышына таралып, қазақ деген халықтың өнері мен тұрмыс тіршілігінен хабардар етіп жатыр. Мұнда жүңге еліндегі қандастарымыздың өзінің мұраларын сақтау, насихаттау ісінде қазақстандық қазақтардан анағұрлым белсенділік танытып жүргенін анық көреміз. Демек осы рекордтарды жасауға итермелеген, елін, халқын сүйетін қазақтың патриоттары, қазақ ұлтын мақтан тұтып оның шынайы жанашыры болып барымен мақтанатын адамдардың мекені жүңге жерінде орналасқан ат төбеліндей қазақтардың (титулды халықпен салыстырмалы түрде айтқанда) бел ортасы деген ойымызды айқындай түседі.

    Қазақтың тұрмысындағы ас ішіліп, дастархан басында баланың қолына тиетін асығынан басталатын небір ұлттық ойынының түрлері, оған байланысты туындаған аңыз әңгімелер мен ертегілерден бастап ұлттық сананы қалыптастырады. Бұл ұлт болып қалыптасуға тиісті жас ұрпақтың бойына ана сүтімен бірге сіңірілуі керек. Небір күрделі технологиялық прцестерді қажет ететін ұлтымыздың материалдық және материалдық емес құнда мәдени мұраларын осындай көзқараста жан-жақты насихаттауды, алдымен өз ішімізге төл дүниеміз ретінде қайтадан толық сіңіріп, кейін мақтанатындай етіп сыртқа насихаттауды қажет етеді. Қазақстан мен Жүңге елі қазақтарының материалдық және материалдық емес мәдени мұраны игеру мен оны насихаттаудағы басты ерекшелігі осында болса керек. Біз кеңестік дәуірде ұлттық құндылығымызға жататын көп нәрсені қайтарусыз жоғалтып алдық. Оны әлі күнге дейін қажет кезінде ғана, жалпы халықтық той, мерекелерде жекеленген элементтерін көрсетіп (киіз үй тігу, ұлттық киім кию, ұлттық тағам түрлерін көрсетіп дәм таттыру, ұлттық ойын түрлерін ұйымдастыру т.б.) еске түсіреміз. Жаппай қолданысқа кіріктіру, халықтың ұлттық санасын ояту, оны күнделікті қажеттілікке айналдыру ақсап жатыр. Оны әрбір жастың санасына жететіндей етіп насихаттау, күнделікті қол жетімді дағдыға айналдыру секілді маңызды халықты елі мен отанын сүйгіштікке бастайтын иделолгиялық маңызды тәрбие жұмыстары жүргізілмейді, жүргізілсе теңізге тамған тамшыдай ғана әсерде жасалынуда. Бұл халықтың мұраларын насихаттау, қайтадан қолданыста болуына жоғарыда келтірілген жолмен болса да тұрақты назар аударту мемлекеттік бағдарламалар мен неше түрлі қоғамдық ұйымдардың белсенді жұмыс істеуін қажет етеді.

    Ал жүңге қазақтары басынан небір қиын-қыстау заманды өткере отырып сол құндылықтарды сақтап қалды, құндылықтардың баға жетпес халық байлығы екендігін түсініп, заман жақсарып аз санды халықтардың өркендеуіне қолайлы уақыт сәті келгенде барын бадырайта тұрып көрсетуге мүмкіндік алды. Сондықтанда болар, барша жүңге қазақтарының тұрмысында бар табиғи шаруашылық пен қаймағы бұзылмаған қалпында салт дәстүрді көпшіліктің қатысуымен рекордтар жасауға икемді болуы.

    ҚР Мәдениет министрлігінің жоғарыда келтірілген ақпараттық хатында биыл Қазақстан тарапынан ЮНЕСКО әзірлейтін Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының көрнекі тізіміне төрт мұра жолдағаны жайлы хабардар етіпті. Олар: Қазақтың дәстүрлі домбыра күйі, Айтыс өнері, Киіз үйді дайындаудың дәстүрлі білімдері мен дағдылары және Наурыз мейрамы екен. Бұл жіберілген дүниелер қай деңгейде рәсімделді, қаншалықты жауапкершілікпен әрі өз халқының көне дәстүріне деген сүйіспеншілікпен жасалғандығын алдағы уақыт төреші көрсете жатар. Біз министрліктің материалдық емес мұралар тізімін қайтадан қаттап халықаралық комиссияның кезекті отырысына жіберген бұл ісіне қуана отрып сәтті аяқталуына тілектеспіз.

     Сан ғасырлық бай тарихы бар көне ғасырлар қойнауынан келе жатқан көшпенді өркениеттің тікелей мұрагері – қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының қатарынан өзінің тиесілі бағасын алып, өзінің тұғырлы төріне қонуы керек. Ол мәселе дәстүр мен тарихты зерттеп жазған ғалымдардан бастап қарапайым қазақтың жасы мен кәрісін толғандырар өзекті мәселе болып бәріміздің қолдан келгенше үлес қосуымызды қажет етеді.

    Аманкелді МҰҚАН, М.О.Әуезов атынағы Әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызыметкері

толығырақ

    Биылғы жылдың басында барлық қазақстандық ақпарат құралдары ел ғалымдарының адам жасын ұзартатын керемет саңырауқұлақ тапқаны жайында жарыса хабарлады. Әріптестеріміздің айтуынша, Қазақстанда адам ағзасын сергітетін емдік өсімдік табылып, оны зертханалық жағдайда өсіру жолға қойылыпты.
     Мұның тамаша жаңалық әрі үлкен жетістік екені түсінікті. Алайда, «Бақсам, бақа екен» демекші, ғалымдардың айтып отырған кордицепс саңырауқұлағы біздің Шығыс Қазақстанда, Алтайда өсетін кәдімгі құртшөп болып шықты. Құнды құртты көріп қайтуға «Алаш айнасының» тілшісі де барып қайтқан болатын.

     Қазақстан Республикасы минералды ресурстар академиясының академигі, ұлттық шынайы ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі, геология-минералогия ғылымдарының докторы, Өскемендегі «Алтай геология-экология институты» ЖШС-інің директоры Ержан Сапарғалиевтың пікірінше, кордицепс саңырауқұлағы, оның емдік қасиеттері біздің ата-бабаларымызға ежелден белгілі болған, оның халық арасында қалыптасқан атауы – құртшөп. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген өсімдіктің тамырында өмір сүретін құрт биік таудың қалың бұталы жерлерінде, Алтайда кеңінен тараған. Шығыс Қазақстанның таулы аймақтарында кездеседі.

    Өткен ғасырдың 30 жылдарындағы аумалы-төкпелі заманда Қытай асып кеткен қазақтар осы шөптің құпиясын өздерімен ала кеткен еді. Ал сол ғасырдың 80-жылдары Қытайда емдік шөптер туралы анықтама кітап басылып шығады. Араб тілінде жарық көрген басылымда осы құртшөптің емдік қасиеттері толық жазылған екен.

    – Осыдан он бес жылдай бұрын Алматыдан Өскеменге пойызбен келе жатқанда бір оралман азаматпен сапарлас болдым. Сол жігіт маған әлгі кітапты сыйлап тұрып: «осы құртшөп сіздер жақта да өседі» деген-ді. Арада біраз уақыт өткенде араб тілін білетін таныстарыма сол кітапты қазақшалатып алған едім, – деген академик бізге ғажайып саңырауқұлақтың сипаттамалық аудармасын ұсынды.

    «Құрт шөп. Дәрілік бөлігі мен оны жинау: құртшөптің ішіндегі бактерия жіпшелері бар қураған құрты – дәрі. Оны маусым-шілде айларында қазып алып, тазалап, кептіріп, сақтайды. Құртшөп – аралас өсімдік туыстас, саңырауқұлақты өсімдік. Ботаникалық ерекшелігі – құртшөп көбелек тектесіндегі бір түрлі жәндіктің (насекомое) жас құрттың ішіне түсіп, өсіп-өнуі. Оның (жәндіктің) бактерия жіпшелері топырақ арасындағы жас құрттың ішіне кіріп, оның денесіндегі құрылыс заттарын сіміреді, құртты өлтіреді. Оның бактерия жіпшелері өлген құрттан жазда өніп шығып, қандауыр секілді жалғыз жапырақ шығарады. Қыста құрт денесінде жатады. Өлген құрт сарғыш-қоңыр немесе қызғылт түсті, ал іші ақ түсті болады.

    Емдік қасиеті: өкпені, бүйректі қуаттандырады, дене қуатын арттырады, қан тоқтатады, қақырықты түсіреді. Оны түрлі дене әлсіздігі, демікпе, қаназдық, белсіздік белгілері білінгенде, шауқат тоқтамағанда және бүйрек әлсіздігінде, бел, аяқ ауруларын емдегенде қолданады».

    Ал «Жеке гаремдерінде бір, екі мыңға жуық тұтқын қыз-келіншек ұстаған Қытай императорлары да өз заманында саңырауқұлақтың осы түрін қолданған екен. Олар өздерінің күнделікті ас мәзірінде кордицепс саңырауқұлағы қосылған тағамдарды арнайы дайындатқан. Мұның себебі, кордицепстің айырықша қасиеті ол адамның еркектік қарым-қабілетін анағұрлым күшейтеді» деп жазады. («Айқын», 30.01.2014 ж.). Осыдан-ақ бұл екі саңырауқұлақтың бір өсімдік екенін аңғару қиын емес сияқты.

«Қызыл кітапқа» енген өсімдіктен қып-қызыл пайда көріп отырғандар көп

     Шығыс Қазақстанда Қызыл кітапқа енген осы құртшөпті заңсыз жинап, қып-қызыл пайда тапқандардың көбейгеніне бірнеше жылдың жүзі болды. Марқакөл аймағы мен Күршім ауданында жаз айларында құрт қазып, оны Қытайға өткізген бірнеше азамат заң алдында жауапқа да тартылды. Құқық қорғау органдары мамандарының айтуына қарағанда, бұл өсімдіктің қасиеті мен оны қазу тәсілдерін жергілікті тұрғындарға Қытайдан келген қандастарымыз үйретуі мүмкін.

Керек дерек

   Шетелдік ақпарат құралдарының мәліметі бойынша, кордицепс саңырауқұлағының жарты келісінің Қытайдың ішкі нарығындағы құны 50 мың АҚШ долларына дейін жететін көрінеді. Ал шығысқазақстандықтар делдалдарға өз өнімдерінің әр келісін 3-4 мың АҚШ долларына өткізіп келген.

    Ержан Молдашұлы осындай бизнес көзімен айналысқан бір азаматпен тілдескенін айтады. Әлгі жігіттің айтысына қарағанда, олар қоршаған ортаға ешқандай зиян келтірмейді-мыс. Олар құртшөп қазып алған жерлеріне 2-3 жылдан соң қайта айналып келгенде, басқа өсімдіктердің өсіп тұратынын байқапты. Айтуларына қарағанда, маңайдағы қарағай, көктерек немесе қайыңның бүршіктері сол жерге түсіп, тамырланып, жайқалып өсе беретін көрінеді.

   Ержан САПАРҒАЛИЕВ, Өскемендегі «Алтай геология-экология институты» ЖШС-інің директоры, геология-минералогия ғылымдарының докторы:

     - Шеттен келген жандар құртшөпті дұрыс қазбайды. Оны бар болғаны 10-15 см. ғана қазса жетіп жатыр, сонда құртшөптің тамырына зиян келтірмей, саңырауқұлағы ғана алынады, ал тамырында келесі жылы тағы құрт өсіп шығады. Сосын бұл шөп қазір біздің Марқакөл жақта, биіктігі 1500 метр шамалас Нарын жотасында, Сарымсақ жотасы мен Катонқарағай ауданындағы Тарбағатай жотасында, сондай-ақ, Зырян жақтағы Иванов жотасында кездеседі. Жоғарыдағы мақалалардан білгеніміздей, қазақстандық ғалымдар құртшөпті зертханада өсірмекші. Менің ойымша, бұл басқа жол, өйткені, кордицепстің қасиеті сақталуы үшін дәл сондай табиғи, қолайлы жағдай жасау керек. Бүгінгі таңда құрт пайда болу үшін қандай көбелектердің ұрық тастайтыны, олардың қандай топырақта, қалай өсіп-өнетіні және оның қасиеттері мен қандай температура қажет екені толық зерттеліп болған жоқ. Алдымен жан-жақты ғылыми талдау жұмыстарын жүргізу керек. Құртшөпті зертханада өсірген күннің өзінде оның қасиеттерінің сақталған-сақталмағанын тағы білмейміз. Жасанды жерде өскен құртшөптің қасиеті мүлде басқа болып, өзгеріп кетуі де ғажап емес. Мысалы, Қытайдың ғалымдары жень-шень шөбін әлі күнге дейін зертханалық жағдайларда өсіре алмай келеді. Бұл да сол сияқты. Негізінен табиғат өзі жағдай жасауы керек, сонда ғана ғалымдарымыз айтып жүрген, өмірімізді 150 жылға дейін ұзартатын емдік саңырауқұлақты өсіре алмақпыз.

Кордицепсті плантацияларда өсіруге бола ма?

     Осы орайда академик Сапарғалиев адам ағзасына керемет пайдалы кордицепсті плантацияларда, табиғаттың өз аясында, топырақтың нәрін бере отырып өсіруді қолға алған оңды болар еді деген пікір айтады. Өсімдіктің гүлдеуінен бастап, көбелектің ұшып шығуы, оның ұрық шашуы, одан құрттың пайда болып, өсіп-өнуі, одан кейін оның бактериялы жіпшелердің көмегімен нағыз саңырауқұлаққа айналуы – осы процестердің барлығын табиғаттың өзі түзгенде ғана кезінде Шығыс ғұламасы – Конфуций де тиімді пайдаланған емдік шөпті алуға болады екен.

    Ұлттық шынайы ғылымдар академиясының бірінші вице-президенті Нұралы Бектұрғановтың атынан «Парасат» ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ, «Фитохимия» халықаралық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ және «Алтай геологиялық-экологиялық институты» ЖШС сияқты ғылыми-зерттеу институттарына барлық мүдделі ғылыми-зерттеу институттарын жұмылдыра отырып, «Кордицепс-құртшөптің негізінде жасалатын емдік препараттарды зерттеу және жасау» бойынша бес жылға арналған ғылыми-мақсатты республикалық бағдарламаны әзірлеу жөнінде тапсырма беріліпті. Таяу уақытта «Алтай геологиялық-экологиялық институты» ЖШС-нің мамандары қарағандылық зерттеуші ғалымдармен бірлесе отырып, түбегейлі зерттеу жұмыстарын қолға алмақ көрінеді. Яғни, топырақтың құрамы, температурасы, ылғалдылығы, тығыздығы, саңырауқұлақтың өсу ортасы терең зерттелмек.

    Осы жерде жалпы, шығысқазақстандық ЖШС-нің шөптен емдік дәрі-дәрмек жасауда тәжірибесі мол екенін айта кеткен жөн. Серіктестікте шығарылатын Тагансорбент препараты Қазақстаннан тысқары жерлерде, әсіресе, көрші Ресейде үлкен сұранысқа ие. Қазір өндірісті кеңейту мақсатында фармзауыт салынып жатыр.

    Ержан Молдашұлы адам ғұмырын ұзартатын дәруменді Шығыстың брендіне айналдыру қажеттігін баса айтады. Сондықтан саңырауқұлақты Алтай жайлауларында, тау мен жазықтықтың қосылатын жерінде өсірген жөн деп санайды, өйткені, ол жерлердің жағдайы өсіп-өнуге өте қолайлы.

     – Кордицепсті Шығыстың брендіне айналдыруымыз керек. Қазір бізге, ғылыми-зерттеу институттарына нақты тапсырма берілді. Біз енді бағдарламамызды жасап, ұсынуға тиіспіз. Бұл – өте ауқымды да қиын жұмыс. Үкіметтен бұл мақсатқа қаражат бөлінсе өндіріске кең жол ашылар еді. Солайша бұл өңірімізде қосымша жұмыс көздерін ашуға септігін тигізбек. Осылай етсек, халықтың даланы тастап, қалаға қарай ауа көшпей, сол жерге тұрақтауына жағдай туары сөзсіз, – деп сеніммен әңгімеледі академик.

     Сөз соңында Ержан Молдашұлы өзі тілдескен оралман азаматтың берген рецепт-нұсқаулығымен бөлісті. Сөйтіп, 20 құртты жарты литр араққа салып, 18 күн қойып қою керек. Осы мерзімде құрттар сарғайып, тіпті, спирттің дәмі де кетіп қалатын көрінеді. Ал осы бір тәсілмен алынған сұйықтықты күніне 50 грамнан қабылдау керек.

    Автор: Айна Ескенқызы

толығырақ

   Аударма – бұл өте күрделі және көп салалы адами іс-әрекеттің бір түрі. Қай елде болмасын бүгінгі жаһандану үрдісі аударманың маңыздылығын одан сайын арттырып отыр. Қазақ елін былай қойғанда өзге елде өмір сүріп жатқан қазақтардың аудармаға тәуелділігі тіпті де артып отыр. Әсіресе, қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдары бар, әдебиетін, тарихын, мәдениетін ана тілінде жазуға әлі күнге мүмкіндік алып келе жатқан миллиардтар еліндегі қандастарымыздың аудармасы бұл күнде қай деңгейді? Осы орайда Қытайдың CCTV сайтының тілшісі Еркебұлан Мүтәнұлының тіл теңізінен аударма айдынына қанат қағып, аударма саласында ұзақ жылдар еңбек еткен аудармашы Болаш Шөкеев ұлымен болған сұхбатын назарларыңызға ұсынамыз.  

    – Болаш аға, әңгімемізді әңгімемен бастасақ. Ғаламторды ақтарып отырып бір қызықты сұрақ көрдім, «Болаш мұғалім қандай адам? Ол кісінің оқушысы едім» деген. Соңына бір ғана жауап жазыпты: «Жақсы адам». Сіз өзіңізді қалай бағалайсыз?
    – Бір адамның жақсы, жаман екендігіне соның өзі жауап бергеннен гөрі, өзгелердің берген бағасы дұрыс деп есептеймін. Сондықтан өзімді осындаймын деп айтудан аулақпын. Менің өмір кешірмем өте қарапайым. Мен 1984 жылы Шыңжаң Педагогика университетінің Қытай тілдері факультетінен оқу бітірдім. Ол жерде мен екінші тіл арқылы үшінші тілді үйрендім. Себебі, мен ұйғыр тобында оқығандықтан қытайшаны ұйғыр тілі арқылы үйрендім. Жоғары оқу орнын бітірген соң 2006 жылға дейін Қытай Ұлттар аударма орталығында 22 жыл аударма ісімен айналыстым. Мен негізінен Қытай қайраткерлерінің шығармаларын, билік басындағы басшылардың баяндамаларын аудару, жыл сайын өтетін Қытай Халық Республикасының екі Партия Құрылтай құжаттарын және саяси тақырыпта жазылған еңбектерді аудару жұмыстарымен айналыстым. Қазір санасам 22 жылда 300-ден астам кітапты аударып, 120-дан астам журналды аударуға атсалысыппын. Оның сыртында 200-ден аса кітаптың редакциясына қатысыппын. Осы мемлекеттік аударма мекемесінен Орталық ұлттар университетіне қызмет ауыстырып, ұстаздық жолмен айналысып жатқаныма да 7 жылдың жүзі болыпты.
    – «Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға» дегендей, Бейжіңдегі Ұлттар университетінде аударма мамандығы бойынша шәкірттер тәрбиелеп жатырсыз. Өзіңіздей ұстазға біздің де алғысымыз шексіз. Аударма ғылымы және аударма тәрбиесі жайында айта отырсаңыз?
    – Бұрын Ұлтар университетінде арнаулы аударма ісінің оқытушысы болмаған. Бірақ, Ұлттар университетінде аударма ісі пәні 1972 жылы бастап оқытыла бастады. Содан бері оның сағат саны да аз болып, маңызды сабақтардың қатарына қосылмай келген. Мен осы оқу орнына келген соң аударма сабағы 180 сағатқа дейін көбейіп, «Аударма теориясы», «Аударма шеберлігі мен әдістері», «Жанрлар аудармасы», «Аударма тәжірибесі» деген пәндерге бөлдік. Қазір бұл сабақтар факультетіміздің маңызды пәндеріне айналды. Қазіргі қоғам аудармашыларға мұқтаж. Қоғамның сұранысына қарай білікті мамандарды жетілдіру мақсатында қазір аударма пәні оқу орнының таңдаулы пәндерінің қатарында.
    – Аударма тілдер арасындағы алтын көпір іспетті. Қытайда қос тілді оқыту саясаты жүрілуде. Бәз біреулер айтады екен, алтын көпірді тек сәулетке қойсақ деп.
    – Бұл рас, аударма туралы түрлі пікірлер бар. Менің ойымша, аударма біріншіден – ғылым, екіншіден - өнер. Ал сен айтқандар аударма ісін тек сурет салумен салыстырып, оның ғылыми мәніне үңілмейтіндер деп айтар едім. Аударма қазір жеке ғылым ретінде қаралуда. Оның теориясы да, ғылыми ағымы да қалыптасып жатыр. Сондықтан аударманы ғылым ретінде қарамайтындардың көзқарасы ұзаққа бармасы анық.

    – «Ұлттар» баспасынан «Қытайша-қазақша аударма тәжірибесі және шеберлігі» атты кітабыңыз басылып шықты. Жаңадан жарық көрген еңбегіңізді таныстыра отырсаңыз?
– Бұл кітап алты жылдық еңбектің жемісі. Қазіргі кезде осы ғылыми кітапты Шыңжаң университеті, Іле педагогика университеті, сондай-ақ қазақстандық кейбір ЖОО да оқулық ретінде пайдалануда. Айта кетерлігі, бұл кітапта тың дүниелер көп. Көп медиалық форматпен жеке-жеке жаттығулардың қамтылуын да үлкен жаңалыққа жатқызуға болады.
    – Аударма жайлы сөз болғанда термин мәселесіне соқпай болмас. Жаңа терминдер қабылдаудағы өзіңіздің көзқарасыңыз қандай?
    – Қазақ тілі мен қытай тілі мүлде жақындығы жоқ екі тіл. Ал, термин мәселесі Қазақстанда жүйелі қолға алынып жатқаны болмаса, Қытайда тұратын миллионнан астам қазақтың тілін шұбарламау жағынан ғылыми жұмыстар енді ғана қолға алынуда. Меніңше, термин мәселесін шешуде ең алдымен дәлдік керек. Одан кейінгі талап – жасампаздық. Аударма кезінде нақты балама табылмаған жағдайда тың терминдерді тудыруға болады.
    – Қытайдағы әдеби аударма жайлы не айтасыз?
   – Қазіргі кезде әдеби аударма әлсірей бастады. Оның басты себебі тілдің жұтаңдығы деп түсінемін. Біздің алдыңғы буын аудармашыларымыз қазақ тіліне ерекше жетік болды. Мысалы, Қытайдың классикалық туындыларын қазақ тілінде қалай сайратты? Қазіргі таңдағы танымал аудармашылар деп Кәкеш Қайыржан, Жайырбек Мұхаммедханұлы, Балапан Рабатов, Шәкен Бөкетай, Нұрболат Әбдіқадыр қатарлыларды атар едім. Ал әдеби еңбектерді қазақ тілінен қытай тіліне Әкбар Мәжитұлы, Қайша Тәбаракқызы, Еркеш Құрманбекқызы қатарлы аудармашыларымыз жақсы аударып жүр.
     – Әңгімеңізге рахмет!

 BAQ.KZ, дайындаған: Майгүл СҰЛТАН

толығырақ

     Қытайда XJTV телеарнасы мен «Біл» мәдениет серіктестігінің ұйымдастыруымен «Күміс көмей» атты телевизиялық ән байқауы өтуде.

     Жақында ғана елімізде өткен «Қазақстан дауысы» ән байқауы ел есінен көтеріле қоймағаны анық. 2010 жылы голландтық  RTL4 телеарнасында жарық көрген The Voice of Holland түпнұсқалы форматының қазақстандық нұсқасы болған «Қазақстан дауысының» желісімен Қытайдағы қандастарымыз да жас өнерпаздарды сарапқа салуда. Алайда, «Күміс көмейдің» «Қазақстан дауысы»  жобасынан айырмашылығы бар. Онда да төрт тәлімгер бар болғанымен, олар үміткерлерді теріс қарап отырмай-ақ бетпе-бет тыңдайды. Олар дауысы ұнап, өзіне шәкірт еткісі келген өнерпаздарды алдында тұрған шырақты жағу арқылы таңдайды. Қандастарымыз арасынан шыққан күміс көмейлерді анықтауға арналған жобаның толық ережесін жоғарыдағы видео арқылы тамашалауларыңызға болады.

     Қытайдағы қазақ тілді БАҚ-тың хабарлауынша қандастарымыз арасында тұңғыш рет өтіп жатқан ірі музыкалы тележобаға 16 жастан асқан 3000-нан астам үміткер қатысыпты. Сайыс ережесі бойынша олардың 90-ы байқауға қатысуға жолдама алған.   

    Байқаудың әрі бағалаушысы, әрі тәлімгері болса Отанбек Еңсеханұлы, Бекеш Зейнелұлы, Гүлнұр Әскерханқызы және Қазікен Қалиұлы қатарлы Қытайға ғана емес әлем қазақтарына да танымал эстрада жұлдыздары десек қателеспейміз.

Яғни:  

     Отанбек Еңсеханұлы. Қазақстандықтарға да есімі таныс О.Еңсеханұлы  1995 жылы Қытайда өткен «Қытай шоқ жұлдызы» байқауының бас  жүлдегері, Қытай Ши Ан музыка институтының, Алматыдағы  Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының , Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының түлегі, әнші. Қазір ол Үрімжі қаласында орналасқан «Біл» мәдениет серіктестігінің директоры, осы жобаны ұйымдастырушылардың бірі.

    Бекеш Зейнелұлы. Ол Қытай Халық Республикасының бірінші дәрежелі композиторы,  Үрімжі қаласындағы Шыңжаң университетінің, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының түлегі. Сондай-ақ, Бекеш Зейнелұлы Қытай қазақтары  арасында эстрада жанрының ең алғашқы орындаушыларының бірі.  200-ден астам әнді өмірге әкелген композитордың «Сары дала», «Мен неге ұмытамын», «Көктемгі сағыныш» атты әндері  халыққа өте танымал.

     Гүлнұр Әскерханқызы.  Гүлнұр  Қытай қазақ эстрадасына 90 жылдардың  соңында жаңа леппен, өзіндік стилмен келген  әнші. Қазіргі таңда  Шыңжаң қоғам қауыпсіздігі өрт сөндіру департаментіндегі Мәдениет бөлімінің майор дәрежелі әскери әншісі.

     Қазікен Қалиұлы.  1998 жылы Бейжіңде құрылып, бүкіл Қытайды елең    еткізген әйгілі «Қожанасыр» ансамбілінің құрушысы Қазікен Қалиұлы 2002  жылға келгенде «Қазікен» атты өнер тобын құрды. Өнерпаз қандастарымыздың  өнер әлеміне қанат қағуына жол ашып, кең таралған халық  әндерін заманауи стильде орындаған белгілі әнші қазақ музыкасын Қытай жұртына да жария етіп жүр. Ол Қытайдың «Көктем мерекесіне» арналған концертіне қатысып, ән  шырқаған тұңғыш қазақ.

     Айта кетейік, «Күміс көмей» байқауы Қытайдағы қазақ тілінде ғана ақпарат тарататын XJTV-3, XJTV-8 арналарынан 31 қаңтардан бастап көрермендерге жол тартқан болатын. 

     Майгүл СҰЛТАН, BAQ.KZ

Суреттер XJTVS сайтынан алынды

толығырақ

    Еліміздегі білім беру жүйесінің деңгейі, ұрпаққа тәрбие беру ісі, «Мәңгілік Ел»... Осы және басқа да мәселелер жөнінде ҚазАқпарат тілшісі Қытайтанушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилева атындағы Еуразия ұлттық университеті қытай тілі кафедрасының меңгерушісі Дүкен Мәсімханұлымен тілдескен еді.   

    - Дүкен Мәсімханұлы, Атажұртқа оралғаннан бері ұстазық қызметте жүрсіз. Қазірде Астанадағы белді оқу орындарының бірінде қызмет етесіз. Осыған орай, Қытай елі мен Қазақстандағы білім жүйесіндегі өзіндік ерекшеліктер туралы айтып берсеңіз?

    - Мен өзім шығыстағы көршіміз Қытай Халық Республикасында туып-өстім, бастауыш, орта мектепті сонда оқып, жоғарғы білімді Бейжіңдегі Орталық Ұлттар университетінен алдым. Аталған оқу орны Қытайдағы аз ұлттардың түйінді университеті болып есептеледі. Яғни, аз ұлттардың ғылым-білім, мәдениет, әкімшілік секілді түрлі салаларына кадр дайындауды мақсат етеді. Қытайда өзіндік беделі мен салмағы бар. Әсіресе, Орталық Ұлттар университетінің тіл ғылымын оқытуда әлемдік деңгейде аты танылған. Кейін университетті бітірген соң Шынжаң Қоғамдық ғылым академиясының әдебиет институтына ғылыми қызметкер болып орналастым, арасында кейбір жоғары оқу орындарында сабақ та бердім.

Жалпы Қытайдағы білім беру Дың Шиаупиң (Дэн Сяопин) қытай билігіне келгелі біршама жүйеге түсе бастаған. Оның алдында 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылған кезде таза кеңестік білім беру жүйесін көшіріп алған болатын. Тіпті, оқулықтарына дейін. Кейбір жағдайда жоғары оқу орындарын жаңаша қалыптастыруда кеңестік мамандар атсалысты. Ал, әйгілі «Мәдениет төңкерісі» кезінде мектептердің бәрі тоз-тоз болып, Хунибиндердің күрес алаңына айналды. Тек 1978 жылы Дың Шиаупиң тұсында білім жүйесі жаңаша қалыптаса бастады. Біз сол қалыптасудың алғашқы кезеңдерінде оқыдық. Ол тұста әлі де жүйеге түсіп кеткен жоқ болатын. Біріншіден, оқытушы, профессорлар, екіншіден оқулықтар мәселесі әлсіз болды.

    Ал, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің арнайы шақыруымен атамекенге келдім. 1992 жылдың соңынан бастап, бүгінге дейін 22 жыл ішінде Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарында сабақ беріп келемін. ҚазҰУ-де 2002 жылға дейін қызмет еттім, одан соң міне ЕҰУ-демін. Жалпы елге оралғалы табан аудармай Қазақстанның білім беру жүйесінде жұмыс істеп келемін.

    - Осы уақыт ішінде нені байқап, көңілге түйдіңіз?

    - Қазақстанның білім жүйесі тәуелсздіктің алғашқы жылдары кеңестік білім беру бағытын сол қалпында сақтап қалған еді. Кейін 2002 жылдан бері батыстық үлгідегі білім жүйесін көшіріп әкеле бастады. Болон үдерісі, кредиттік технология секілді білім берудегі жаңа әдістемелерді әкелді. Қазір соның бәрі сынақ ретінде жүруде. Алайда, дәл осы 2002 жылдардан бері түрлі реформалар жасаудың салдарынан білім беру жүйесін қожыратып алдық. Жалпы, батыстық білім беру жүйесінің өзіндік артықшылықтарын ғана сырттай қарау арқылы көшіріп әкелгендіктен, оның ішкі мән-мазмұны бізге сәйкес келмей жатыр.

    Мәселен сол батыстық білім жүйесінің кей талаптары бойынша әрбір профессордың жеке кабинеті болуы тиіс. Соған студенттер келіп жазылып, дәріс алып кетуі қажет. Ал, біздің ҚазҰУ, ЕҰУ секілді түйінді оқу орындарында тіпті, кафедра меңгерушілерінің өзіне жеке кабинет болмай жатады. Жай қарапайым профессор, ұстаздарды айтпаған күннің өзінде.

Екіншіден, сол батыстық білім жүйесіне лайықталған оқулықтар жоқ. Көбі кеңестік кезеңдегі әдебиеттен алыстай қоймағанын айту керек. 

    - Қазақ тілді оқулықтар мә әлде жалпы оқулық па?

    - Негізі, қазақ тілді оқулық жайы да қиын. Оның өзі жүрдім-бардым, әр жерден аудару арқылы шығып жатқан дүние. Әрине, оған да шүкір дейміз. Ал, неге осындай сапалы оқулық жоқ деген мәселеге келейік. Мысалы, сапалы оқулық жазу үшін Қытай елінде профессор, маманға бір-екі жыл жалақысын беріп үйіне шығарады. Оған «сен осы салада мықты оқулық дайындап шық» деп тапсырма береді. Содан кейін жазған дүниесін саралаудан өткізіп, ары қарай пайдалануға жібереді.

    Бізде де оқулық жазу туралы тапсырма беріледі. Бірақ оған қаламақы төлеу, арнайы шығармашылық демалыс беру мәселесі ескерілмеген. Сонымен жаңағы маман не істейді? Әйтеуір жазды деген атақ пен ғылыми дәрежесін көтеру үшін өлшемге толмайтын дүние құрастырып шығарады. Шын мәнінде оқулықтың қазіргі жағдайы осындай. Ал, жақсы маман, сапалы оқулық болмаса одан жақсы шәкірт шығады деу құстан сүт дәметкенмен бірдей.

    - Ал, білім саласындағы әлі де жетілдіре түсетін өзге тұстар қандай?

    - Осы сұраққа байланысты мына жайтты айтқым келеді. Мен бала күнімізден Қытайда оқыдым. Ал, ол жақта ұлттық тұрғыдағы тәрбиені білім берумен ұштастыру жағы жақсы жолға қойылған. Қытай ұлты жөнінде алып айтқанда балабақшаның өзінде ұлттық этика секілді сабақтар жүреді. Орта мектепте әдеп-иба, жоғарғы оқу орындарында елдік, ұлттық бағыттағы тәрбие тыңғылықты түрде жүреді. «Тарыдай болып кіресің, таудай болып шығасың» деп, Мұқағалидың сөзімен айтсақ, мектепке тарыдай болып кіргеннен бастап, таудай болып шыққанға дейін баланы Қытайдың нағыз патриоты қылып шығарады. Бұл әрине идеологияның жүйелі жолға қойылғандығы.

    Университетте ғылыми коммунизм, ғылыми социализм деген секілді саяси бағыттағы тәрбиелер де жүреді, оның сыртында төрт жыл бойы жоғары оқу орындары студенттерге оқытылатын этика деген сабақ болады. Онда негізінен қалай адам болу, қайткенде қытай халқының адал перзенті болу керек деген мәселелер қарастырылады.

    Ал, бізде басқашалау. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы жағдайда ешкімге кінә қоя алмайтын шығармыз. Ескі жүйенің орнына жаңасы орнаған жағдайды ескерген дұрыс әрине. Қазір міне 22 жыл өтті. Балабақшада киіз үйдің модельдерін көрсету, қыз сыны, жігіт сұлтаны секілді сыртқы формада тамашалау үрдістері ғана бар. Жалпы жас ұрпақты қалай адам қылып шығару керек, адам ретінде, қазақ азаматы ретінде қандай тәрбие беруіміз тиіс деген мәселеге қатты көңіл бөлген жөн. Себебі қазір онымен ата-аналар айналыспайды. Капиталитсік қоғамда мейлі бай, мейлі кедей болсын барлық ата-ана таңның атуы, күннің батуымен жұмыс бабында болады.

    Бұрын бала тәрбиесімен тұтас ауыл айналысатын. Кішкене күнімізде темекі тартып тұрған сотқарлау балаларды көрсе ауылдың ақсақалдары айқайды сала боқтап, атпен қуып, қамшымен шықпыртып жіберетін. Қазір есіктен шыға салып темекі тартып тұрған өрімдей студент қыздарға бір адам бұларың не деп айтпақ түгілі, бұрылып қарамайды. Бірдеңе десең «темекі тарту менің өз құқым, сенің қандай шаруаң бар» дейді.

    Жағдай осындай болған соң жастардың «тәрбиесімен» қазір теледидар мен интернет ресурстары айналысып жатыр. Ол жерде батыстың біздің ұлтымыздың менталитетіне жат, түрлі ерсі әрекеттері еркін шарлап жүр. Яғни, ұрпақ тәрбиесімен сен айналыспасаң бәрібір басқа біреу сенің орныңа өзі қалаған тәрбиесін береді.

    - Бұны бір жөнге салу үшін қандай қадамға барған жөн деп ойлайсыз?

    - Ол үшін балабақшаға кіргеннен бастап, бізде де сондай балалардың қабылдау деңгейіне сәйкестендірілген этика жөнінде пән болуы қажет. Оған қоса түрлі деңгейдегі оқу орындарына сай етіп, осы этика бойынша оқулық дайындауымыз тиіс. Оны арнайы бағдарлама негізінде жүйелі ойластырылған дербес пән ретінде жүргізу керек.

    - Әңгімені көрші Қытай елі тарапына бұрсақ, Қазақстан осы алпауыт елді зерттеп, алдағы іс-қимылына баға беру жағына қалай көңіл бөліп жатыр?

    - Менің 22 жылдан бері айтып жүрген бір мәселем - қытайтану институты ашу жайы. Қытайдың әр өлкесінде Орта Азияны зерттеу инситиуттары бар. Аты Орта Азия болғанымен негізінен Қазақстанды, қазақ даласын зерттейді. Қайсы аумағында қандай байлығы бар, қанша халық тұрады, оның қаншасы қазақ, басқа ұлттардың саны қандай, кім басқарып отыр, сана-сезімі қалай деген сұрақтардың бәрін зерттеп отыр.

    Бізде әр облыс болмаса да, бүкіл республикаға бір қытайтану институтын құру керек. Қытай туралы мәліметіміз бен көзқарасымыз басқалардың айтуына, солардың ақпаратына ғана сүйеніп отырғаны шындық. Көбі Ресейдің ақпараты. Бұл мәселені мен 2001 жылы Елбасының қабылдауында болған кезімде де ол кісіге айтқан едім. Президент сол кездегі Президент Әкімшілігінің жетекшісі С.Қалмырзаевке бұның өзекті мәселе екенін айтып, алдағы уақытта мұқият қарастыру қажеттігін айтты. Алайда аталған тақырып кейін қайта қозғалған жоқ.

­    - Биылғы жылы Елбасы Жолдауында қоғамның назарын аударған мәселенің бірі -­ «Мәңгілік Ел» тақырыбы. Бұл өміршең идея туралы ойыңызбен бөлісе отырсаңыз?

    - Менің үнемі айтып жүретін «ұлтта да ұлы армандар болуы керек» дейтін сөзім бар. Ал, «Мәңгілік Ел» болу сынды асқақ мұратты ойламайтын адам кемде-кем. Оны бүкіл халық қолдайды. Қазақ елі мәңгілік болса екен дейтін арман бәріміздің де жүрегімізді тербейді. Бұл тарихи тамырластық. Аталған идеяның сонау көктүріктер заманынан нәр алғаны белгілі.

    Бүгінгідей тәуелсіз ел ретінде тарих сахнасына қайта оралып жатқан біз ғана емес, тіпті, Қытай Халық Республикасының жаңа басшысы Ши жин Пиң (Си Цзиньпин) де билікке келе салып, «Қытай арманы» дегенді айтты. Оның тірелетін жері де сол - 2050 жыл. Сол кезде ең дамыған қуатты, бай, ауқатты елге айналуды көздейді. Осындай үлкен елдердің өзі алдына үлкен мақсат қойып отырғанда, дамуға белсенді ұмтылып отырған еліміздің де биік белестерге ұмтылуы, асқақ идеяны ту етуі өте құптарлық дүние. Саясатта алдымыздағы жүретін қадамды айқындамай дұрыс қадам басылмайды. Әр басшы өз заманын ғана ойламау керек, мемлекеттің күні ертең не болады, болашағы қалай беталады деген өзекті мәселені бүгін қамтамасыз етуге күш салады.

    Мемлекетте белгілі бір жағдайда ынталандыратын, шабыттандырып отыратын идея керек. Бұл идея алдағы жолды межелеп, ұрпақтарымыздың осы елдің азаматы ретіндегі сенімін орнықтырады. Елбасы жолдауын мен осы тұрғыдан жылы қабылдадым. Сонымен қатар ғылымға үлкен мән беру, оны елдің даму бағытының өзегі етіп алу мәселесі де халықтың көңілін серпілтіп тастады. Себебі, барлық бәсекенің, өркендеудің түп қазығы білім мен ғылымда жатыр.

    - Қазір ұстаздықтан басқа қандай шығармашылық жұмыс жасап жүрсіз, алдағы жоспарларыңыз туралы да айта кетсеңіз?

    - Мен өзім о бастан ақынмын. Қандай деңгейде екенімді бір Алла, сосын оқырман мен уақыт біледі. Бірақ, құдайдың маған берген қасиеті сол. Кейін академияға барған соң ғылыммен айналысуға тура келді. Елге келген соң ұстаздық еттім. Қытай туралы халықтың танымына кішкене де болса көмегі тисін деп, қытай ақын-жазушыларын да аудардым. Қазір менің шығармашылығым поэзия, ғылыми зерттеу, аударма болып сабақтасып жатыр. Ал, ұстаздық жолы өз алдына бөлек бағыт. Қазірге дейін 20-дай кітап шығардым. Оның бесеуі өлеңдер жинағы, үш-төртеуі аударма, екі-үшеуі оқулық болса, қалғандары ғылыми зерттеулер.

    Алдағы жоспар туралы айту сәл ыңғайсыз болар. Өйткені әлі жасалмаған шаруаны жарнамалағандай боласың. Алайда сұрақ қойылған соң жауап берілуі тиіс. Қазір бізде әлі күнге дейін қытайша-қазақша сөздік жоқ. Студенттеріміз Ресейдің, Қытайдың шығарған қытайша-орысша, орысша-қытайша сөздіктерін пайдаланып жүр. Мұның өзі қытайтанушылар үшін қиындық тудыруда. Осы мәселе бойынша жұбайым Айнұр Әбиденқызымен бірлікте он жылдан бері сөздік жасаумен айналыстық. 70 мың сөз бен сөз тіркесінен тұратын «Қазақша-қытайша үлкен сөздік» атты дүниені қолға алған едік. Негзгі бөлігі аяқталды. Енді тек ғаламтор жүйесінде оңтайлы пайдалануға арналған техникалық жұмыстары қалды. Ал, сонымен қатар, екі томдық «Ежелгі түркі мәдениеті» атты зерттеу кітабын жазып жатырмын. Оның негізі қытай деректері бойынша жасалады. Себебі, әлемнің барлық шығыстанушы, түркітанушыларының дені өз еңбектерінде қытай деректерін пайдаланған. Дегенмен олар өз елінің мүддесіне қатысты тұстарын кәдеге жаратқан. Мен Қытай деректеріндегі тұтастай түркі мәдениеті мен өнеріне қатысты жақтарын толық қарастыруды мақсат еттім. Кітап үлкен екі том болады деп шамалап отырмын. Бұйыртса, осы міндетті бір орындасам, ары қарайғы жұмысты уақытында көре жатармыз. Ал, өлең де көңіл-күйге байланысты өз ретімен жазыла береді.

    - Әңгімеңізге рахмет!

    Сұхбаттасқан Бекайдар Алтай

толығырақ

    Бүгін «Әжемнің иісі» атты шығармашылық кеші өткелі отырған ақын, диктор, композитор, ҚХР Шыңжаң Халық радиосының әдеби көркемөнер бөлімінің жетекшісі Серік Әбіл «Таңшолпанда» қонақта болды.
     «Ауылда туып-өстік. Дәстүр, салт-сана әжеміздің иісімен бойымызға қуат болып дарыды. Әженің бойында бүкіл даланың иісі бар. Тіпті, бір ғана кимешегінің өзінде қанша қасиет жатыр. Сол себепті кешті осылай атадым»,-дейді сазгер.
     Шыңжан Халық радиосында әдеби көркемөнер бөлімін басқаратын Серік Әбіл: «Шыңжан Халық радио станциясы бес тілде жұмыс жүргізеді. Қазақ, ханзу, ұйғыр, моңғол, қырғыз тілдерінде. Оның ішінде қазақ редакциясы күніне 18 сағат хабар таратады. Тұрмыс-салт, ғылым, техника, күнделікті жаңалық сынды түрлі мазмұндағы бағдарламаларды жүргізеді»,-дейді.
     «Абайдың 150 жылдығына орай «Абай жолын» аудиокітап етіп шығарғанбыз. 80 сағаттан тұрады. Бұл – қазақ тарихындағы аудиокітаптардың алғашқыларының бірі. Сонымен қатар, «Шаңырағымызды шалқыған әндер» атты халық әндерінің аудио жинағы. Сондай-ақ, қазақтың әйгілі 10 романын да аудиокітап етіп дайындап қойдық. Абайды білмеген, «Көшпенділерді» оқымаған адам қазаққа қандай рухани азық сыйлай алады деген ойдан туған дүние»,-дейді ақын 

http://baq.kz/kk/diaspora/910

толығырақ

   

    Қытай Халық Республикасынан келген ақын, сазгер, әнші, аудармашы, диктор Серік Әбілұлының «Әжемнің иісі» деп аталатын ән кеші ақпанның 3-і күні Алматыдағы «Қазақконцерт» залында өтеді. Қазақтың таңдаулы 60 әнін қытай тіліне аударып, Қытай қазақтары арасында кең тараған 200 халық әнін, 500 күй жинап, таспаға түсірген. Онға жуық кітаптың, 20-дан астам ән мен 100-ге жуық ән мәтінінің авторын кеш қарсаңында Қытайдағы бүгінгі қазақ әдебиетінің жай-күйін туралы  әңгімеге тартқан едік.
     - Серік, ер жігіттің бойына тән  өнердің бәрі бір бойыңыздан табылады. Қайсысы жаныңызға ерекше жақын?
     – Ақындық деп ойлаймын. Орта мектептен бастап жазып келе жатырмын. Бұған дейін «Күміс жебе», «Қобыз сарыны», «Аққу арман» сияқты жыр жинақтарым, публицистикалық «Дариға-ай», «Шолпан», «Самал» атты публицистикалық және «Күн» деп аталатын балаларға арналған шалқыма, балладалар жинағым жарық көрген. Композитор дегенде үлкен симфония жазып тастамасам да,  бірнеше күйім мен 20 шақты әнім бар.
     - Қазақтың біртуар азаматтарының бірі саналатын Сағат Әшімбаевтың: «Сүйікті ақыны жоқ адам рухани жанашыры жоқ адам сияқты» деген сөз бар.  Жаныңызға жақын тартып,  ұстаз тұтатын адамдар бар ма?
     – Әрине бар. Жалпы Қытайда жүрген ақындар өз тұстастарым болсын, алдыңғы не кейінгі буын  өкілдері болсын біз бәріміз негізінен қазақ еліндегі ақындарды рухани жақтан жақын тұттық.  Сол кісілерге еліктедік. Мұқағали, Қадыр, Тұманбай мен  80-жылдары Мұхтар Шаханов ағаларымыздың  жырларын  оқып,  жаттадық. Ал енді Қытайдағы Қазақ әдебиетінен Бердібек Құржықаев, Шәкен Оңалбаев, Мағаз Рәзденұлы дейтін ақындарды көп оқыдық.
    -  Бүгінгі қазақ әдебиетінің кейіпкері кім?
   – Қазіргі адамдар болуы тиіс. Әрине, кешегі күндердегі әдебиеттерде компьютерді оның дамуын айта алмайсыз. Мәселен Мәңгілік Ел деп жатырмыз ғой, ондағы тұлғалар бүгінгі әдебиеттің кейіпкерлері бола алады. Қазіргі замандағы жаһандану үдерісі мен  «Болашақ» бағдарламасы бойынша әлемнің өзге елдерінде оқып келген жастардың  өмірінен жақсы шығармалар болатын болса, әрине нұр үстіне нұр болары күмәнсіз. Бұл кейінгі ұрпаққа тәлім-тәрбие беріп, үлкен жол көрсетеді.
     – Елбасы зиялы қауыммен кездескенде Қазақстандағы бүгінгі өмірді көрсететін шығармалардың жоқтығын айтып, осы мәселеге олардың назарын аударды. Сіз енді басқа елде өмір сүріп жатсыз Қытайдағы қазақтардың бүгінгі өмірі онда  қалай көрініс тауып жатқанын айта кетсеңіз?
     Қытайдағы қазақ әдебиетінде өткені тарихты жазу біршама басым. Әрине қолына қалам ұстаған қаламгерлер  арасында  қазақтың бүгінгі тағдырын  жазушылар да жоқ емес. Мәселен Жұмабай Біләл деген жазушы атамыз бүгінгі өмірден жазылған «Арулар», «Бозжігіттер»  дейтін 2 роман жазды. Жастар арасында да бүгінгі заман тақырыбын өз шығармасына арқау еткендер бар.
     Жалпы жастар бүгінгі өмірді өздері де көріп жүр. Сондықтан олар көбіне-көп өткен тарихты, кешегі күннің қандай болғанын білгісі келеді. Кейіпкерлер тағдырынан бабалар рухын сезінеді. Сол үшін де тарихи шығармаларға сұраныс жоғары болады. Бүгінгінің тұрмысын 20-30 жылдан кейін қазіргі жастар жазғанда кейінгі толқыннан да оған деген қызығушылық  жоғары болатыны анық.
     - Қытай әдебиетінің ондағы аз санды ұлттарға ықпалы қандай?
   Әрине жоғары. Олай болатыны жалпы оқу барысында мектепте негізінен Қытайдың әйгілі жазушыларының шығармалары оқытылады. Оқушылар соны оқиды, соны талдайды. Сондықтан да оның міндетті түрде өзіндік әсері бар. Мысалы бізде шалқыма дейтін жанр бар. Қытайда оны сәйуан деп атайды. Оны мен бұл жақта көп көргем жоқ. Қазақ әдебиетінде жоқ па деп те ойлаймын.  Ол бізде көп жазылады. Оның ерекшелігі автор еркін көркем сөзбен бейнелеу арқылы өзінің жалпы ойын шалқып отырып бейнелеп жеткізеді. 
     – Қазір кейбір зерттеушілер ұзақтан толғап, повесть, роман, эпопея жазатын уақыт келмеске кетіп барады. Енді қысқа қайырып жазатын заман туды деп жүр. Бұл пікірге қалай қарайсыз?
     – Әр нәрсенің өз уақыты бар. Үлкен толғаныспен, толғап жазуға тереңдік керек қой. Бұлақ, өзен, көл, теңіз өзінше толқиды. Әрқайсысының өз рөлі бар. Сол сияқты әдебиеттегі әр жанр өзінің мақсаты мен міндетіне сай болуы тиіс. Повесть, роман жазу енді келмеске кетеді дегенге өз басым қосылмаймын.  
     - Шығармашылық адамы үшін еркіндік  деген не?
     Шығармашылықта болсын, әрқандай тірлікте болсын еркіндіктің орны бөлек. Еркіндік болғанда ғана керемет шығармалар туады деуге болмайды.
     - Қандай да бір тақырыптарға шектеу бар ма сіздерде?
     Әрине нағыз жазушы үшін шектеп тұрған ештеме жоқ. Қажығұмар атамыз түрмеде отырып та «Қылмысты» жазды ғой. Онда еркіндік болды ма? Тек еркіндікпен ғана жаксы шығарма тумайды меніңше. Ол адамның өзіне де байланысты. Кейде еркін жүріп де керемет туынды шықпайтын шығар деп ойлайсын. Өлең деген тумайды жайшылықта, өлең деген туады қайшылықта» дейді ғой.
     - Қазір әлемде кітап оқитындар қатары күн санап кеміп келе жатқан сияқты. Бұл үрдіске қалай тосқауыл қоюға болады?
     – Әлемнің, уақыттың ритміне қоғамның ілесуіне байланысты қазір көпшілік қауымда кітап оқып шалқалап жататын уақыт жоқ. Қолына кітап ұстап оқып жүретін адамдар бұрынғыға қарағанда әрине аз. Кітапханаларға барсаң да оқырман залында  толып отырған адамдарды қазір көрмейсің. Кітап дүкендерінен сатып алып жүрген адамдарды да жиі көре бермейсің. Бірақ бұған қарап халық кітап оқымай жүр деуге де болмайды. Жастар компьютерден немесе  қолдарындағы телефондарға жүктеп  алып, оқып жатыр. Бұл мәселе мені де  көп ойлантты. Дикторлық оқу деген жасампаздық. Құлағына құйып, жүрегіне жеткізіп жіберетін. Біздің оларға тигізетін көмегіміз осы болуға тиіс. Сондықтан оған өз үлесімді қосу үшін  4 томдық «Абай» эпопеясын аудио кітап етіп шығардым. Биыл енді «Көшпенділер», «Махаббат қызық мол жылдар»,  «Менің Әуезовым» сияқты 10 романды аудио кітап қылып жинақтап, шығардым. Өйткені ешкім кітап  оқымаймын демейді, оқитын уақыты болмай жүр. Олар уақытының көбін   жолда өткізеді.  Оларға кітап оқудың пайдасын құр сөзбен айтпай, оны басқаша жеткізейік, оқымаса тыңдасын. Өйткені кейбіреулер өзге тілде оқығандықтан тыңдаса жақсы түсініп, біле алады.  
     Бұдан бөлек аудио таспаларды да  істеуге болады. Неге кітап оқымайды деп  мақала жазып қана қоймай, нақты  шаралар ұйымдастыру керек шығар. Мысалы кітап оқу күні деген сияқты.  Болмаса кітаптан алған білімнен жарыстар өткізуге де болады. Сондай-ақ қандай  да қызықты жаңа роман шығатын болса оған оқырманды қызықтыру үшін жүлдеге машина тігіп, сайыс өткізіп, түрлы қоғамдық қимылдар ұйымдастырса жақсы болар ма еді деймін.
     - Аға буын өкілдерінің арасында жастар шығармашылығы туралы пікір айтушылардың аз сияқты?
     – Қытай қазағындағы әдебиетте сын дамымай қалды. Ол бізде көш кейін қалған нәрсе болып тұр. Біздің сыншымыз шындығында өте аз. Ақынымыз, жазушымыз бар. Бірақ сыншы жоқ. Сондықтан сіздің айтқаныңызға қосылам.
     – Өнер адамдарының ұлттық идеологияны қалыптастырудағы рөлін қалай бағалайсыз?
     – Өте жоғары деңгейде деуге болады. Кез келген ел өзгенің боданы болып тұрған кезде өз саясатын  өз еркіндігі бойынша жасай алмайды. Қазақ та өз ұлтының тағдырына қатысты шығармаларды еркіндікке қолы жеткенде ғана жасай бастады. Сондықтан олардың арасынан қайраткерлер, саясаткерлер шығып жатыр. Болашақта халық арасында олардың рөлі бұрынғыдан да  жоғары болады деп ойлаймын.
     – Қаламгерлердің және басқа өнер салаларындағы қызметкерлердің қоғамдағы өзгерістерге жедел үн қосып, өз ой-пікірін ашық айтуына не кедергі болып отыр? Олардың қайраткерге айналуына не қажет?
      – Олардың қоғамдық санасында  басқалар  жазып, айтып жатыр ғой. Мені кім тыңдайды немесе мен не өзгерте алам деген  көзқарас мықтап қалыпастып қалған. Көшбасшы болу оңай емес. Барлық жүкті әрине оларға ғана жүктеп қоюға да болмайды. Саясат кең  ойлап,  келісіп  пішетін нәрсе. Ол  қоғам, ұйым арқылы талқыланып шығады. Сондықтан оларды  неге  бірден жедел үн қоспайды деп айыптауға да болмайды.
     -  Қаламгерлердің сөзге деген жауапкершілігін көтеру үшін тілдің байлығын, тазалығын бақылайтын орган қажет пе?
     Бұл жағынан ойыңа толық қосылам. Қытай қазақтарына тілдегі шұбарлық аудармадан келді. Шығарманың сәтті, сәтсіз шығуы аударған  адамның қабілетіне қатысты дүние ғой.  Бізде хабар, сіздерде жаңалықтар дейді. Оның бәрі аудармадан келеді. Аударма тілінде жұтаңдық  бар. Осы жақтан барған кейбір адамдар бізде телеарнадан беріп жатқан жаңалықтары тыңдап отырып не айтып жатқанын білмей де қалады. Өйткені аудармадан қалыптасқан жаңа сөздік құрылымдар мен  қалыптар бар. Сондықтан халқымыздың бай тілін толық қолдана алсақ, бұл олқылықты да түзеуге  болады.
     - Қазақ тілін қазір зерттеушілеріміз әлемдегі ең бай тілдердің қатарына қосып жүр. Сөздік қоры мол, тілдік байлығы зор қазақ әдебиетінен ендеше Нобель  сыйлығының иегері неге шықпай жүр?
     Бұл жағынан менің ойым айқын. Нобель сыйлығы саясаттық сыйлық. Ол әлемдік әдебиеттегі озық үлгілерге таңдап беріліп отырған  жоқ. Былтыр бізде Моян деген жазушы алды.     Оны салыстыра отырып,  Мұхтар Әуезовтың «Абай жол»  ала алмайды деп айта алмайсың. Ғабең, Сәбеңнің, тіпті кешегі өткен Оралханың «Атау кересін» қатысты да осыны айтуға болады. Олар Нобель сыйлығының талабына толмай жатқандықтан оны ала алмай жатқан жоқ. Қазақтың жан саны көп болса бүгінгі деңгейдегі әдебиетімен  баяғыда талай адам оны алар еді. Сыйлық берудің бәрі адам істеп отырған жұмыс. Біздің қазақ Нобель сыйлығын ала алмай жүрген жоқ, бермей жүр деп айта алам.
     - Шығармашылық адамдарының көзі тірісінде  еңбегінің  бағалануы мен атақ-дәрежені иеленуіне көзқарасыңыз қандай?
     Жоғары айтып кеткендей атақ-дәрежеде мен сыйдың бәрі адам қолымен істелетін  дүние. Мәселен мемлекеттік деңгейде 5 шығарма бағаланатын болса, оған 15-тен  100-ге дейін шығарма қатысады. Оның бір, екеуі шын мәнінде үздік шығарма болса, қалған үшеуі бармақ басты көз қыстымен  болатын шығар деп ойлаймын. Қазіргі деңгейде солай бағаланады меніңше.
     - Қазақ шығармаларын әлемге таныту, мойындату үшін не істеу керек?
   – Оның бәрі аудармаға байланысты. Шығарманың нәрі сол күйінде аудармаға  жете ме, жетпей ме деген мәселе соған келіп тіреледі. Мысалы Олжас Сүлейменов ағамыздың орысша жазғандарын Қадыр Мырзалиев атамыз керемет жоғары дейгейде аударған.
     Ал Қытайда шетелдік шығармалар бірінші ханзушаға аударылады. Одан кейін барып  қазақшаға аударылады. Біз ол жерде үшінші басқышта, үшінші адамның шайнағанымен жеп жатырмыз деуге болады. Ол жерде идеясы жеткен шығар, тілдік көркемдігі қай деңгейде жетті ол басқа мәселе. Сіз айтқан аударма қай деңгейде дегенге келсек,   меніңше ханзушадан қазақша аударылған дүниелер әуелгі нұсқамен теңдей болмаса да, қазақтың бай тілмен көсілтіп аударғанда толығымен жетті деп айтуға болады. Ал қазақшадан ханзушаға аударылған дүниелерге мен разы емеспін. Жеткізе алған жоқ.
     -Кейбір зерттеушілер «адам тумысынан ерекше болып тумайды, ол өзін-өзі ісімен ерекше етеді» деген ой айтады. Бұл көзқарасқа қалай қарайсыз?
     Оған толық қосылмаймын. Тумысынан  талант болмаса қалай кез-келген адамды әнші не өнерпаз  қылып тәрбиелеуге болады. Талант пен талап ұштасқан кезде  ғана ол өзін қалаған биігіне шығара алады. Талантын ұштап, үнемі жетілдіріп, тынымсыз еңбек еткен адам ғана халықтың қалаулысы бола алады. Олардың мұрасы уақыт өткен сайын сап алтындай жарқырап, айналасына өз нұрын шашып тұрады. Ал атақ-абыройға халықтың қалауымен емес, арзан жолмен адамның шығармашылық ғұмыры ешқашан баянды болған емес. 
     - Әңгімеңізге рахмет. Еңбегіз әрдайым жемісті болсын. 

    Автор: Ерлік ЕРЖАНҰЛЫ "Алаш айнасы" республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газеті http://alashainasy.kz/culture/48934/

толығырақ

    Қазақстан өз болашағын баянды етуде алға тағы бір үлкен қадам жасады. Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері, жазушы Шәміс Құмардың айтуынша, Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың халыққа арнаған «Қазақстан жолы - 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» деп аталатын биылғы Жолдауы бұған негіз бола алады.

    «Қазақ Елінің Ұлттық Идеясы – Мәңгілік Ел! Мен Мәңгілік Ел ұғымын ұлтымыздың ұлы бағдары – «Қазақстан-2050» Стратегиясының түп қазығы етіп алдым», - деген Елбасының сөзінен үлкен әсер алдым. Қазақстанның дербестігі мен Мәңгілік ел болып көркейіп, гүлденуі шет елдердегі қазақтар үшін де төтенше маңызды. Сондықтан оны шет елдер де қолдайды. Мәңгілік Елдің келешек ұрпақ тәрбиелеуде зор маңызы бар. Отаншылдыққа, патриоттыққа тәрбиелеуде жас ұрпаққа Мәңгілік Елді үлкен идея қылып сіңдіру керек», - дейді Қытайда тұратын қандасымыз Ш.Құмар. Жазушының пайымдауынша, Н.Әбішұлының дәстүрлі түрде жыл сайын жарияланатын бұл Жолдауы барлық саланы қамтыған. Жалпы Мәңгілік Ел болу үшін, өнеркәсіп, мәдениет, ауылшаруашылық, оқу-ағарту, ғылым мен техниканың бәрі кемелденуі керек. Сонда ғана Қазақстан Мәңгілік Ел болып тұра алады.

толығырақ

    

Қытайдағы Шыңжаң халық радио станциясы «Сөз қамбасы» аудио кітап жарыққа шығарды. Нұрлан Әбілмәжінұлы, Мамыт Тоймолұлы мен Әлқазы Бекқұрманұлы жобалаған бұл жинақты баспаға дайындаған Серік Әбілұлы. Болат Самокұлы, Майгүл Сағатқызы, Батигүл Шайзақызы   дыбысын жасаған бірегей кітапқа - Менің Әуезовым, Көшпенділер, Зуқа батыр,  Ақыр Жәнібек, Бұлаң дүние, Дабыл, Махаббат қызық мол жылдар, Таңжарық, Алтайдың ақиықтары, Ғасырлық қуғын романдары мен радио театрлар қойылымдары еніп отыр.  Романдарды  оқығандар - Қанат Ережеп,Мұратбек Тесебаев, Серік Әбілұлы, Мақсат Кәдірхан, Еркін Әбішұлы.

толығырақ

  

   Қазақ қызы Қытайды мойындатты. Қазақстан телеарнасының жаңалықтар қызметінің хабарлауынша, 3 жылда 1 рет ұйымдастырылатын бұл бүкілқытайлық дәстүрлі қыз сыны байқауында жеңімпаз атаған арудың есімі Күнбике Нұрқызы.  Биыл үшінші рет өтіп отырған байқауға қазақ қызы тұңғыш рет қатысқанына қарамастан,  бас жүлдені иеленіп ғана қоймай, «56 ұлттың гүлі» деген атаққа ие болған.

    Ана тілінен бөлек  қытай мен ағылшын тілдерін  еркін меңгерген ол домбыра тартып, ән салып, би билейді және таэквондомен  де айналысады. Бұған дейін де түрлі сайыстарға қатысып,  «Шыңжаң арулары» сайысының  бірнеше мәрте жеңімпазы атанған.  Бүкілқытайлық бұл байқауға биыл Шыңжаң автономиялық округының атынан қазақ, қырғыз, ұйғыр, өзбек және татар арулары қатысқан көрінеді. Қытайдағы 56 ұлттың намысын қорғаған үміткерлер онда қытай тілі мен өз ана тілін меңгеру, өз ұлтын таныстыру, ән-би өнерін көрсеткен. Барлық сында  үздік шыққан қазақ аруы  ханьзуша сөйлеуде қытай қыздарын ғана артта қалдырған көрінеді.

толығырақ

Ең әуелі ұлы халық Қазақтың қара шаңырағы Қазақстанның өз тәуелсіздігін қолына қайта алғанына 22 жыл толуымен күллі қазақтарды және қазақпен отандас өзге ұлт бауырларды шын жүректен құттықтаймын!
Қазақ елінде, бақытты кезеңнің жемісі шығар, дәстүрі және заманауи мереке күндер аз емес. Алайда соның бәрін басып түсетін, қазақ тарихында орны ерекше, ата-бабалардың ғасырлап күткен асқақ арманына - азаттыққа қол жеткізгеніне арналған ұлыстық ұлы мейрам – Тәуелсіздік күні. Бұл – қазақ қанша ғасыр аңсаған күн, бұған жету үшін қаншама қан төккен күн, оның үстіне ол тек Хан Кененің, Алаш ардақтыларының, 1986 жылғы Желтоқсаншы өрімдей жастардың қанын ғана емес, миллиондаған қазақтың қаны сарып болған күн!


Қазақ мемлекеті қазір қысқа уақытта ғасырларға бергісіз қыруар жұмыс тындырған. Экономикалық, әлеуметтік, саяси, қауіпсіздік мәселелеріндегі ішкі және сыртқы - жаһандық, өңірлік проблемаларға дербес шешім қабылдай алатын, өз ұстанымына берік, егемен, тәуелсіз, халықаралық деңгейде толыққанды мойындалған мемлекет ретіндегі әлемге танымал ел. Қазақ елі ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлар мен іргелі бағдарламаларды атқару арқылы үздіксіз алға ілгерілеуде. Бұл бізді қатты қуантады.
Қызу құттықталған ең басты той, әрине, басқа салады талай ой. Сондай бастардың талайы диаспорада жүр...


Алдымен Тәуелсіздіктің мызғымас тұғырлы, елдің мәңгі ғұмырлы болуы еске оралады. Мемлекетті тәуелсіздікте мығым, мәңгілік ел ететін, жерінің асты-үстіндегі байлық қана емес, бастысы адам ресурсы, азаматтарының сапасы. Ал, сапа санмен көтеріледі. «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» деген емес пе данышпан бабаларымыз. Кешегі тозық елдер – Жапония, Қытай, Үнді сияқтылардың бүгінде озық ел болып отыруы осыған айғақ. Мынадай ұлы той үстінде Қазақстанның демографиялық тез өрлеуін тіпті де тілейміз. Иә, бұл өрлеу тек ішкі табиғи туыттық саясатпен ғана жүзеге асқалы да тұрған жоқ. Содан ғой, жақсы күнде жақсы тілек білдіріп, бүгінде нұры сығырайған «Нұрлы көштің» нұры қайта күшейсе екен дейміз. «Орнында бар оңалады» дейтін қазақ бұған да сенімді!


Ұлы той құтты, Тәуелсіздік тұғырлы болсын, ағайындар!

Сұлтан Рамазанұлы ЖАНБОЛАТОВ.

ҚХР, Үрімжі қаласынан

толығырақ

«Осы мақаланы жазу үшін көп уақыт ойландым. Шынын айтқанда, 2012 жылдың науырызынан қазірге дейін тура 1 жыл 6 ай уақыт өтіпті. Қазақ елінде сапарда болып қайтар шақта «осы жолғы сапарыңыз жайлы қалам тербейтін шығарсыз» деп тілек артқан бауырларға «Иә, Алла жеткізсе міндетті түрде жазамын» деп айтқаным бар еді. Енді бүгін сол сол айтқанымды орындаудың сәті түсіп отыр». Бұл Қытайдағы белгілі қазақ блогері, Қазақсофт (kazakhsoft.com) сайтының жетекшісі Тәліп Нүсіпұлының жазғаны. Атажұрттан көрген, білгенін көкейге қонардай қып жеткізген қандасымыздың мақаласын біз де өз оқырмандарымыздың назарына ұсынып отырмыз. 

2012 жылы наурыз айында Астанада өткен II Blogcamp-қа қатысуға арнайы шақырумен бардым. Үлкен басқосудың арқасында екі аптаға жуық уақыт Қазақ елінде болып қайттым. Бұл жолғы құрылтай Назарбаев университетінде өтті. Құрылтайға қатысу мақсатымен ауылдан аттандым. Бұл менің Қазақ еліне тұңғыш сапарым еді. Атамаққа Қазақ елі болғанымен барып көрмеген жан үшін оның көптеген бейтаныс тұстары жоқ емес-ті. Ондағы жасап жатқан халықтың ортасын, бет-бейнесін көрейінші деп Алматындан Астанаға дейін пөйезбен жүруді таңдадым. Вагон толы қандастармен тоқтаусыз пікірлесітім. Бас қалаға жеткен соң ондағы жоғары оқу орындарының ортасы, ғылым-білімге ынтызар жандармен бірге болдым. Мемлекеттің ақпарат орындарымен таныстым әрі сұхбатта болдым. Егемен Қазақстанды, тәуелсіз қазақ елінің елордасын, арманым болған байтеректі көрдім.
Қазақ еліндегі көрген білгендерімді төмендегі бірнеше жақтан әңгімелегім келіп отыр:
0. Екі ел шекарасынан өтерде.
Қорғас шекара бекетінен өткен соң кең жазиралы, көк байрақты елдің мекеніне қадам қойған болдық. Ұқсас бір туып-өсіп, ұқсас бір аудан тыныстайтын адам баласын жер шекарасын сүйемдеп отырып белгілеп айырғанын көргенде коммунизм бала күніңде еститін аталардың ертегісізнде ғана іске асама деп қаласың?!
1. Қазақ елінің мәдениеті.
Көң байрақты елдің мәдениетіне келсек, меніңше мәдениет айырмашылығы күнделікті тұрмыс пен сөз қолданысынан көрінеді. Бізге қарағанда ол жақтағы қандастар көш алдыда көрінеді. Бекер босқа қасыңда мылжың мен қылжыңды аңдыған ел жоқ, формалы киімдерден басқа зікіп сөйлеген пенде жоқ. Баяу үнмен сәлемдесіп, ана тіліңмен қиналмай кете бересің...
2. Тіл және жазу хақында.
Қазақ тілінің қолданысы күн сайын жақсара түскен. Кешегі тәуелсіздіктің алғашқы кезіндегіде «Қайран Москва, қайда қалды?» деп еңіреген жұрт бүгін міне қазақша сөйлеп, Астанаға барып «Наурыз» толаймыз деген бейнесін көргенде, таксиге отырғанда 130-дан астасм ұлттың қай қайсы да, қайда барасыз деп қазақша сөйлеп тұрғанда өз тілімеңмен кім-кіммен болсада үндесе алудың қандай бақыт екенін сезіне аласыз. Бірақ, солай бола тұра, кей тұстарда как, что, хорошо деген бұлдыр әундер де жоқ емес. Қайтеді үйреніп қалған ғой. Орнында бар оңалар деген...
3. Студенттер.
Менің бір байқағаным, ондағы студенттердің көпшілігі орыс тілі мен ағылшын тіліне жеттік келеді екен. Осыған орай қазақ тілі де жетіліп қалған. Ең зор қуаныш қоғамдық ортаға байланысты біздеің студенттерге ұқсас, «мен бәлен университетті оқыдым, бітірген соң кім боларымды белгілеймін» демей-ақ униврситеттің соңғы жылдарынан бастап жұмыс істеуге әдеттенген.
4. Ұрпақ тәрбиесі.
Телеарналары қазақша сөйлеуге бейімделген. Сәби баладарға арналған арнаулы шетел тілін үйрену бағдарламасы күнделікті беріліп тұрады. Ондағы балаладар кішкентайынан бастап көп тілді болумен қатар өз ұлтының тарихы мен салт-дәстүрін тани бастаған. Жүрегінде иман сенімі бар ұрпақ жетіліп келе жатқанын аңғарсыз.
Бұлар менің назарымдағы қазақ елінің бейнесі. Ал менің қызғатыным, әрі көңіл бөлетін жұмысым IT саласы хақында ой өрбітер болсам:
Бұл жолғы құрылтайға мөлшермен 250-ге жуық сайт жетекшілері, блогерлер және журналистер қатысты. Құрылтайдың негізгі мақсаты ғаламтордағы қазақ тілді мазмұндарды байыту, қалай өнімді пайдалану, қалай тұтыну және дамыту тақырыбында болды. Әрі блогерлер қазақ тілді мазмұндарды байыту мақсатымен жасап жатқан жұмыстарын, сайттарын, блөгтарын таныстырып жатты. Бұлардың көпшілігі сайтты пайдалану мақсатымен жүрген журналистерден құралған. Онда IT технологиясы туралы ізденіс, жаңа техниканы игеру және соның жетегінде өз желілерін жасау, жүйелерді зерттеу, бағдарлама жазу, тіпті қазақ тілі мазмұндар тұратын сайттарды қалай жасау туралы сөзді есту мұң болды. Арадағы бас қосумен пікірлесуден IT технологиясының негізгі тетігі өзге ағайындардың қолында екені бірден байқалады.
Жасалған жобаларды таныстыру мақсатымен сайттардың көпшілігі шетелдің дайын жүйелерін қолданған. Бір сөз кезегінде «сіз осы сайт жүйесін өздеріңіз жазып шығуды ойластырдыңыздар ма, яғни сайттың техникалық, ақпарттық ақаусыздығы турасындағы тетікті игеру жағдайы қалай» деп сұрақ қойғанымда біз неге дайын тұрған жүйені қолданбай, оған өзіміздің мимызды ашытып, жүйе жасап жүреді екенбіз дееген сыңай білдіргенде, сондағы тыңдарман қауым бірден қолдай жөнелді. Бұдан Қазақ елінің IT саласы дәл осы саланың бастапқы қолдану сатысында тұрғаны бесенеден белгілі.

толығырақ

Қытайдың батыс терістігінен Тарым мен Тәңіртау алабына енетін жол Хыши дәзілінің батыс қақпасына орналасқан Қаратау петроглифтеріндегі осыдан 2000 жыл ілгері қашалған топтық би көрінісін байырғы сақтардан, үйсіндерден, иүзлерден, ғұндардан қалған қаражорға биі (қазіргі қазақтың қаражорғасы) деген байқауым мен көзқарасымды осыдан бұрынғы мақалаларымда баяндаған болатынмын.

Қаратау петроглифтеріндегі билерді қаражорға биі деуде кем дегенде мынадай төрт негізге сүйенген едім:

Бірінші, бидің көрінісі дәл қазақтың қаражорға биінің өзі;

Екінші, би кескіндерінің тасқа қашалған уақыты (б.з.б. 5ғ - б.з.б.1ғ ) қазақтың ең басты этникалық тегі саналып келе жатқан сақ, иүз, үйсін, ғұндар осы өңірде бірінен соң бірі мекендеген делінген тарихи жазбаларда кезігетін мезгілге сәйкес келеді, сондай-ақ ғалымдар бұл туындыны да соларға және сол мезгілге тәуелдеген.

Үшіншіден, археологиялық және антропологиялық зерттеу нәтижесіне сай, сақ тайпалары қола (бронза) дәуірінде немесе одан да бұрын осы өңірлерге немесе одан да ішкерілеп сары өзен бойына дейін жеткен, мәдениет таратқан, кейінгі иүз, үйсін этностары осы сақтармен байланысты деп қаралады;

Төртіншіден, биге қатысқан адамдардың киімі, әсіресе шошақ әрі биік бас киімі мен оған таққан үкісі ары сақтардан, берісі қазақтан ғана табылады, т.б.

Бұл мақаламызда, Қаратауда қашалған қаражорға биінің көрінісі біздің арғы аталарымыздан болған сақтарға (тарихтағы үйсіндер мен иүзлер де сақтардың тармағы ретінде қаралады, оның үстіне сақтар мен үйсіндердің молаларынан олардың жерлеу салты мен басқа да мәдениет деректерінен ғалымдар айрықша айырмашылықты байқай алмаған) тәуелді екендігінің дәлелін тіпті де бекемдей түсетін, Хыши дәзілінің Тәңіртау мен Тарымға кіретін қақпасындағы қартау петроглифі, Еренқабырғаның (Тәңіртаудың Үрімжіден батысқа қарайғы орта бөлегі) терістік қапталындағы таңғажайып топтық би көріністерін өрнектеген атақты Құтыби Қызылқысаң петроглифі және әйгілі Есік сақ алтын адамы үшеуінің арасындағы ортақтықты қарастырамыз. Өйткені, бұлардың пайда болған дәуірлері қарайлас, авторлары түгелдей сақтарға байланысты деп қарастырылады.

Құтыби Қызылқысаң топтық би петроглифі дүниедегі петроглифтердің ішіндегі ең әйгілілері қатарында деп айтуға болады. Ол Үрімжінің батысындағы Құтыби аудан қалашығының батыс оңтүстігінде 70 км қашықтықтағы Еренқабырға (Тәңіртаудың Үрімжіден батысқа қарайғы сілемі) тауының теріскей қапталындағы теңіз деңгейінен 1500 метр биіктіктегі жартаста орналасқан. Орны шығыс бойлық 86°19′20″, солтүстік ендік 43°51′.

Қызылқысаң петроглифтеріне жасалған талдаулар арқылы, ондағы адамның өсіп-өрбуіне байланысты танымға, әсіресе ерлердің жыныс мүшесін көрнектілендіру ерекшелігіне сай петроглифтің қашалған уақытын қауымдық қоғамның соңғы мезгілі, аталық рулық қоғам сатысында деп тұжырымдалған. Шыңжаңнан байқалған археологиялық деректерден әдетте Шыңжаң өңірі б.з.б.3 ғасырдан ілгері таптық қоғамға еніп, мәдениетті дәуірге қадам қойған делінеді. Оның үстіне суреттің бір бөлегі қызыл реңмен боялған. Бұл да оның арғы заман туындысы екендігін ұғындырады. Сондықтан Құтыби Қызылқысаң петроглифі б.з.б.3 ғасырдан ілгері қашалған деп қаралады.

Құтыби, Манас өңірі ең ертеде сақтардың қонысы болған. Үйсіндер шығыстағы Хыши дәзілі маңынан б.з.б. 2 ғасырдың басқы мезгілдерінде Іле аңғарына ауып келгеннен кейін, бұл ара негізінен сақтардың байырғы бір тайпасы саналатын Касилердің қонысы болды. Ал хан ордасы мен ғұндар Каси өңіріне таласқан аласапыран мезгілде, бұл араны бір мезет ғұндардың шығыс Барыс елінің ханы Езлікшенің тайпасы қоныстанған. «ханнамада»: «Осы кезде (Юанди кезі: б.з.б.75 жыл - б.з.б. 3 жыл) ғұндардың шығыс Барыс елінің ханы Езлікше басқаққа 1700 ден астам адамымен келіп тізе бүкті. Басқақ оларды артқы Касидың батысындағы Етімзелә деген жерге қоныстандырды» делінеді. Етімзелә елінің батысы Үйсіндермен шекараласады. «Соңғы ханнамада»: «Каси елі Үлепсе, Занғуан, Ғаға, Етімзелә елдерін жойды. Кейінірек ол елдер қайта шаңырақ көтерді» делінген. Бұлардан үйсін, каси, ғұндардан бұрын бұл өңірде сақтардың болғандығын білеміз. Осылар және басқа да көптеген тарихи, мәдени деректер Қызылқысаң петроглифінің авторы сақтар екендігін ұғындырады.

Қаратау байырғы Қытайдың Орта жазығынан Тәңіртау және Тарым алабына енетін жолы Хыши дәзілінің батыс қақпасы Жаюгуан қаласының терістігінде 20 километр қашықтықта жайғасқан. Қаратау мен әйгілі Шилантау арасын кең аңғар бөліп жатады, оңтүстігі алып Шилантау, ортада Жаюгуән қаласы. Қаратауды Шилантаудың тармағы деп қарауға да болады. Ал, Шилантау деген ат көне түркі тіліндегі «tengri» сөзінің дыбыстық аудармасынан келген деп қарайтын мамандар да бар. Дәл осы байырғы көшпелілер қонысынан өткен ғасырдың 70-жылдары мамандар көптеген петроглифтерді байқап, тіркеуге алып, зерттей бастайды. Бұл петроглифтер Қаратаудың үш сайына бес орынға жайласқан. Жанго дәуірінен миң дәуіріне дейінгі туынды деп қаралған 153 сурет байқалған. Қытайдың Гансу өлкелік өкіметі оларды 1981-жылы 10 қыркүйек күні өлке дәрежелі қорғалатын мәдени мұра деп белгілеген.

Қаратау петроглифтерін суретті тасқа егеп-қашап салу тәсіліне қарай ғалымдар үш топқа бөлген. Бірінші топтағылары тас немесе басқа қатты құралдармен егеп салған суреттер. Қаратаудағы би кескіндері негізінен осындай бірінші түрдегі тәсілмен салынған. Ғалымдар Қаратау петроглифтеріндегі осы би кескіндерінің төңірегіндегі археологиялық деректер, тарихи жазбалар және суретті тасқа қашап салу тәсілі және ондағы бейнеленген мәдениет үлгілері сияқтыларға сүйене отырып, оны жанго заманынан батыс хан династиясы дәуіріне (б.з.б. 5 ғасыр - б.з.б. 1 ғасыр) дейінгі сақтардың, иүзлердің (нүкіс), үйсіндердің немесе ғұндардың туындылары деп тұжырымдайды.  Байырғы Қытай тарихи жазбаларында жанго заманынан батыс хан дәуіріне дейінгі дәуірлерде осы өңірлерде жоғарыда аталған этностардың (сақтар, нүкістер, үйсіндер, ғұндар) ілгерінді-кейінді қоныстанғаны туралы тарихи жазба деректер жеткілікті.

 Демек, кезінде осы өңірлерде сақтар болған, одан иүзлер ірге теуіп, олар үйсіндерді шапқан, кейін ғұндардың сүйемелімен үйсіндер ес жинап, елін құрап қайта нүкістерге тап беріп, оларды батысқа қуып тастаған. Оның соңынан үйсіндердің өзі батысқа Іле алқабына ауған. Одан бұл өңірге бір мезет ғұндар үстемдік еткен. Демек, осы өңірден сақтар, иүзлер, үйсіндер бірінен соң бірі батысқа Іле алқабына қарай қоныс аударған. «Ханнама»-да: «Үйсіндердің ішінде сақтардың да, ұлы иүзлердің де нәсілі бар еді» деп жазылуы осыны аңғартады. Шиланшан биік, қарлы салқын тау, ол жаз жайлауға бап келеді. Ал, оның терісітігіндегі бір әңғармен айырылып тұрған Қаратау Шилантауға қарағанда қары жұқа түсетін ой тау есепті. Ол Шилантауға жайлаған елдің жайлы қыстаулығы болғаны даусыз.

Бұлардан тыс, басына биік шошақ төбелі бас киім киіп, оған екі үкі қадаған адам бейнесі, Сібірдегі Нана өзені аңғарындағы петроглифтерден де байқалған. Ондағы адамның қашалған бейнесі Құтыби Қызылқысаң петроглифтегіге ұқсас, жоғарғы денесі төңкерілген үшбұрыш тәрізді, иықты, қына бел, биге басқан. Бас киіміне тегіс үкі қадаған. Археолог ғалым Окладников бұл туындыны б.з.б.1500 ж. - б.з.б.1300 ж. аралығындағы бронза дәуірінің туындысы деп білген. Америкалық оқымысты Есте Чокбосн да бұл сақтардың (Scythian - скиф) көшпелі тұрмысын бейнелеген туынды деп қарайды. Қытай ғалымдары осы Құтыби Қызылқысаң петроглифі мен Сібірдегі Нана өзені аңғарындағы биге басқан адамдар бейнеленген петроглифін салыстырып, бұларды түгелдей сақ мұрасы деп таныған.

Жетісудің Есік алтын адамы, орталық Тәңіртаудағы (Еренқабырғадағы) Құтыби Қызылқысаң топтық би петроглифі және Хыши дәзілінің батысындағы Қаратау топтық би петроглифі үшеуінің де авторы сақтарға байланысты, түгелдей б.з.б. 5ғ  мен б.з.б. 1ғ  аралығының туындысы деп қаралды. Сондықтан бұларды салыстыра зерттеудің тарихи-мәдени мән-маңызы аса зор әрі олардан айқын тамырластық пен желілестікті байқауға болады.

1. Қаратау петроглифі де, Құтыби Қызылқысаң петроглифі де басқа жерден ұшыратуға болмайтын көп адам қатынасқан ерекше әсем де, ойнақы, ритімді топтық би көрінісі жолығады. Алтын адам байқалған Есіктен тым шалғай болмаған таңбалы тас петроглифінде де топтық би суреті жолығады. Демек, осы өңірлердегі ерте заман сақ халықтары түгелдей ән, күй, биге бай халық әрі биі жетілген, көп адам бір уақытта бір түрлі қимылмен де, әсем де, ретті билей алады. Сондай-ақ наным-сенімін, көңіл-күйін бимен еркін бейнелуге әуес, оған әдеттенген халық болып табылады. Қытайдың тарихи жазбаларында («Ханнама батыс өңір баяны», «Соңғы Ханнама» және Жин Фуйуанның «Пипа мен өлең сөзге кіріс сөзі», т.б.) жазылуынша, хан патшалығы дәуірінде ғұндар, үйсіндер жаратқан дабыл, сыбызғы, боздауық, пипа, ғежек сияқты күй аспаптары Орта жазыққа таралған. Қытайдың Шижұн ханышасы үйсіндерге ұзатылғанда жол бойы ат үстінде ойнайтын күй аспаптарымен жүрген. Сол заманда ғұндардың, үйсіндердің, иүзлердің күй мен биі жетілген.

2. Қаратау петроглифі мен Құтыби Қызылқысаң петроглифіндегі қашалған адам бейнесіндегі ең үлкен ұқсастық - әр екі орындағы петроглифте де адам денесі иығы кең белі жіңішке одан қайтадан бөксесі кең етіліп, белден жоғарғы бөлегі төңкерілген үлкендеу үшбұрыш болып келіп, белі барынша жіңішкеріп, төменгі денесі қайтадан төбесі жоғары қаратылған кішілеу үшбұрышқа айналады. Бұлардың барлығы кездейсоқ құбылыс емес, қайта сақ бейнелеу өнерінің ерекшелігі болған. Мысалы, Сібірдегі Нана өзені аңғарындағы сақ өнері деп танылған, тағы да биге басқан адамдар бейнеленген петроглифтегі адам бейнесінде, Іле аңғарының жоғарғы жағындағы Күнес бойынан табылған сақ қола жауынгерінің мүсінінде (6-сурет), Алтай Пазырық мәдениетіне тән сақ серісінің кілемге түсірілген көрінісінде түгелдей адамның белі жіңішке, мойнының жуандығымен қарайлас бейнеленген. Тіпті сақтардың Пазырық атты серісінің өзінің белінің жуандығы мойнымен бірдей болып қалмастан, атының бауыры да мойнымен бірдей ішке тартылып сызылған. Есте болары, Пазырық сарбазының жирен торы атының бүкіл денесінде тұяғы ғана қара, өз бет әлпетінде мұрны үлкен, шашы қара. Бұл суретте бейнеленген адам бейнесінің европойттық еместігінің, қайта сақтарға байланыстылығының айғағы.

 Есік алтын адамы мен Қаратау және Қызылқысаң петроглифтерінің арасынан басқа да қыруар ортақтықтарды байқауға болады.

3. Қаратау петроглифі мен Құтыби Қызылқысаң петроглифі және Есік алтын адамының басына киген шошақ төбелі биік қалпағы мен оған таққан үкісі ұқсайды. Қаратау петроглифінде үкіні биік шошақ бас киімнің алдынан қадау да, төбесінен қадау да байқалады, Есік алтын адамында үкі бейнесі шошақ бас киімнің алдынғы жақ екі шекесінен шығарылған, Құтыби Қызылқысаң петроглифінде төбесіне немесе алдына қадалған. Ғұндар тарихта төбесіне екі жағынан екі үкі де қадаған, ортасынан топ үкі де қадаған. Ал біздің ғалымдарымыздың зерттеуінде Алтын адамның үкі таққаны туралы ауызға алынбайды. «Қазақ совет энциклопедиясында» ол «ұзын екі қос жапырақпен безендірілген» деп жазылады. Іс жүзінде ол екі жапырақ емес, қайта биік бас киімнің маңдайының екі жағына қадалған екі шоқ үкінің (құс қауырсынының) бейнесі. Дәл ғұндар тарихта төбесіне екі жағынан екі шоқ үкі де қадағандығы (кейде ортасынан топ үкі де қадаған) туралы анық жазба да, археологиялық та дерек бар.

4. Қаратау петроглифі мен Құтыби Қызылқысаң маңындағы петроглифтегі және парсы жерінде салынған сақ жауынгерінің бейнесіндегі киінулерде ұқсастық байқалады. Құтыби Қызылқысаң петроглифіндегі адамдарды сурет салу және ондағы көзделген діни, мәдени мазмұндарға сай жалаңаш немесе жартылай жалаңаш бейнелеген. Іс жүзінде тау сағалап мал шаруашылығы мен аңшылықты кәсіп еткен дала көшпелілері ондай жеңіл-желпі киіммен жүре алмасы белгілі. Қызылқысаң петроглифінен тым алыс болмаған тағы сол Құтбидегі Кеңсай петроглифіндегі қолына садақ, найза ұстаған екі адамның бейнесіндегі киінген киім және киіну дәстүрі дәл Қаратау петроглифіндегі адам киімімен бірдей. Садақтың ең алғашқы жаяу аңшы қолданатын көне түрі түркі тайпаларында «қапшағай», тваларда «хавшахай», моңғұлдарда «хавтгай» аталып, Алтай төркіндес тілдерінде «жалпақ» деген мағына берген. Қапшағай көрінісі садаққа ұқсас, алайда садақтан үлкен болған. Аңшылар өз бойымен тең немесе одан да үлкен етіп жасаған. Оғы тебінді, алысқа жетеді. Демек, бұл суреттің жартасқа тым ерте – сақтар заманында қашалғандығынан дерек береді.

5. Қаратау петроглифі мен Құтыби Қызылқысаң петроглифіндегі барысты бейнелеу ерекше ұқсас, ол алтын адамдағы бейнелеу үлгісіне де ұласып жатады.

Барысқа табыну сақтардың арыдан келген салты. Олардың алтын әшекейінде көбінде барыс бар, әрі ол жануар атаулының құдіреттісі түрінде жолығады. Құтыби Қызылқысаң петроглифіне жақын Үрімжінің Алғұй деген жеріндегі сақ моласынан 8 тал барыс бейнелі алтын әшекей, барыс бейнесі бар 4 тал алтын жапырақша табылған. Дәл осы Алғұйдан табылған алтын жапырақшадағы барыс бейнесі мен Есік алтын адамының бас киіміне жапсырмаланған барыс бейнесінің  ұқсастығына ғажаптанбай қалмайсыз.

Құтыби Қызылқысаң жартас топтық би петроглифімен Есік алтын адамының аралығындағы бейнелену жағындағы ендігі бір ұқсастық –  Құтыби Қызылқысаң жартас топтық би петроглифінде денесін тік көтеріп, екі алдыңғы аяғын бірі-біріне қарама қарсы тиістірген екі жылқының симметриялы көрінісі түсірілген. Ал, Есік алтын адамының биік те шошақ бас киімінің маңдайында дәл осындай бейнедегі тігінен алдынғы аяқтарын тиістірген қарама-қарсы барыстың симметриялы көрінісі түсірілген жапсырма бар. Оның үстіне симметриялы бейнеленген қос арыстан, қос жылқы, қос бұғы, тіпті қос адам бейнесі сақ өнерінде жиі ұшырайды.

Құтыби Қызылқысаң петроглифі мен Хыши дәзілінің батыс қақпасындағы Қаратау петроглифтеріндегі сондай-ақ Алтын адамды қамтыған сақтардың алтын, қола бұйымдарындағы ерекшілік – оларда түрлі геометриялық білімдер жанды пайдаланылған. Адамның дене тұрқының өлшемдері, үлкен-кішілігі, әр қырынан көрінісі, симметрия сияқтылары дұрыс берілген, тік төртбұрыш, үшбұрыш, шеңбер және шеңбер доғасы, бұранда сызықтар, ромба, трапецияға бейім құрылымдар жиі жолығады. Сақтардың алтын, қола әшекейлерін, петроглифтерін геометриялық туынды деуге де болады. Құтыби мен Қаратаудағы топтық би суреттерін жай адам сала салмаған, алтын-күміс, қола құймаларды құйған, ағаш оймаларды ойған сияқты оларды да сол дәуірдің шеберлері салған.

Жоғарыдағыдай, Жетісудан Тәңіртауды қуалап Хыши дәзіліне дейін жеткен әр қоныстағы өнер туындыларындағы ұқсастықтар кездейсоқ құбылыс емес, белгілі тарихи-мәдени байланысы болмаған кез-келген екі туындының арасынан бұндай күрделі ұқсастықты табу мүмкін емес. Қола дәуірі мен б.з.б, бірінші мыңжылдық бойында оңтүстік Сібір мен Қазақстаннан шығысқа қарай жылжыған көшпелілер легі Алтай арқылы Қара ертісті бойлай шығыс Тияншанға, Жоңғар қақпасы арқылы Еренқабырғаны жағалай отырып, Үрімжі дәлізі арқылы Тұрпан шұратына (субашы мәдениеті), ал Жетісу мен Іленің жоғарғы аңғарынан Нарат асуы арқылы орталық Тияншанның оңтүстік қапталына (ча-уху мәдениеті) жеткенкендігі туралы археологиялық дәлелдер жеткілікті. Осылай сақ және сақ мәдениетінің батыс терістіктен Хыши дәзілі арқылы Сарөзен алабына дейін жеткендігінің тарихи, археологиялық деректері баршылық. Осыған әбден көзі жеткен кей ғалымдар сақтардың арғы ата мекені Сарөзен алабы болып, кейін батысқа жылжыған болуы мүмкін деген көзқарасты да ортаға қояды. Іс жүзінде сақтардың алдыңғы легі Хыши дәзіліне батыс терістіктен кем дегенде осыдан 3000 жыл ілгері келген. Егер Орта жазық жеріне алғашқы қола және жылқы, арба мәдениеттерін сақтардың жеткізгендігін ескерсек, онда оның уақыты ары қарай тағы да кем дегенде 1000 жылдан астамға созылары даусыз. Қытайдың осыдан 2 мың жылдың алдында жазбаға айналған тарихи аңызы «Мутиянзы»-да баяндалған Батыс жоу династиясының патшасы Жоу Мууаң: Мутиянзы деп те аталады, б.з.б. 10ғ ) мен барыс-келісі бар, құрым тауындағы көл бойында: бұл көлді де әр кім әр түрлі жориды) шарап ішісіп, жыр жырласқан Шиуаңмуды бірқыдыру ғалымдар сақтардың көсемі деп біледі.

Орта Азия – адамзат және адамзат мәдениетінің бесігінің бірі. Оның арғы заманғы қожасы сақтар көне тас дәуірінен жаңа тас дәуіріне дейінгі мәдениеттерден Орта Азия және оның терістігіндегі өңірлердегі мәдениеттерден Ано мәдениеті, Роразим мәдениеті, Афанасев мәдениеті, Андронов мәдениеті, Қарасүк мәдениеті, Тагар мәдениеті, Пазырық мәдениеті сияқты мәдениеттерді бастан кешірген. Олардың мәдениеті батыс Азиядағы Қосөзен алабы мәдениеттерімен және Жерорта теңізі жағалауларындағы Египет, Грек, Рим мәдениеттерімен, оңтүстік Азиядағы Үнді өзені алабындағы мәдениеттермен, сондай-ақ, шығыстағы Қытайдың батыс терістігіндегі дәл біз талқыға тартып отырған Шилантаудың тармағы Қаратау өңіріне қатысты Дахата мәдениеті, Жинша мәдениеті, Шанма: ат яғни ақталған жылқы), Сыба мәдениеті, одан да шығысқа беттеген Чижия мәдениетімен, тіпті Орта жазыққа бойлап Сарөзен алабына алғаш мәдениет ұшқынын жаққан Яңшау мәдениеті сияқты мәдениеттермен де байланысты.

Қорытып айтқанда, әуелі Жетісудағы Есік алтын адамы мен Тәңіртаудың орта бөлегіндегі Еренқабырғаның теріскей бетіне орналасқан Құтыби Қызылқысаң петроглифіндегі топтық би көріністерінің авторының қазақтың арғы аталарынан болған сақтар екендігі ғылымда дәлелденген. Ал, осы Есік алтын адамы мен Құтыби Қызылқысаңындағы топтық би көріністері бейнеленген петроглифтерімен, оның төңірегіндегі басқа да ерте заман петроглифтері, сондай-ақ сақтардың алтын, қола бұйымдарындағы бейнелеу үлгілері мен тарихи-мәдени келбеттерінің Хыши дәзілінің Тәңіртау және Тарым алабына кіретін қақпасына жайғасқан байырғы көшпелілер (сақтар, иүзлер, үйсіндер, ғұндар, т.б.) қонысы Қаратаудағы (Шилантаудың тармағы) топтық би бейнеленген петроглифтерімен көптеген ерекше ұқсастықтарға ие болуы; олардың қашалған уақытының жуық, авторының ортақ шығуы; Қаратауда қашалған топтық бидің қаражорға биіне, киімнің арғы сақ, қазіргі қазақ киіміне ерекше ұқсас болуы сияқтылардың барлығы «Қаратау петроглифіндегі бидің» нағыз қаражорға биі екендігін тіпті де дәлелдейді. Бұдан да маңыздысы Қаратау петроглифі мен Қызылқысаң петроглифі және Есік алтын адамы аралығындағы мұндай ұқсақтықтар тұтас қазақ мәдениетінің тарихи желілестігін, қазақ ұлтының арғы сақ, үйсін мәдениеттерінің шынайы мұрагері әрі олардың этникалық жалғасы екендігін растай түседі. 

 

Пайдаланған әдебиеттер:

 

1 Ясиын Құмарұлы. Қаратауда қаражорға // Шыңжаң газеті. 2011 жыл, 16-желтоқсан, 3 бет; Қаратауда қашалған қаражорға қазақ биі екендігінде талас жоқ // Егемен Қазақстан, 2011 жыл, 28 желтоқсан, 13 бет; Қаражорға және Қаратау петроглифтері // Шыңжаң қоғамдық ғылымы. 2012. 1-сан; Қаратаудағы қаражорға және қазақтың бас киімі мен үкісі // Қытай ұлттары. 2012. 1-сан.

2 «Ханнама» батыс өңір баяны.

3 «Соңғы ханнама» 88 бума 78 баян батыс өңір.

4 «Гансу Жияиүгуән Қаратау байырғы жартас суеттері», басылған: Жу Чиңбау бас құрастырған «Жібек жолындағы петроглиф әсемөнері» (Шыңжаң халық баспасы, 1997).

5 «Тарихи жазбалар», 123 бума, 63 баян, Дад-уан.

6 «Ханнама» 61 бума, 31 ғұмырнама, Жаң Чиян, Ли Гуәңли.

7 «Тарихи жазбалар», 110 бума, 50 баян, ғұн.

8 Esther Jacobson: «The scythian stag lmage», P 96-97, journal of Asian history, Volume 17 1983.

9 Өмірбек Биқұмарұлы. Көне түркінің садақшылық өнері. 3-реткі түркология конгресінің мақалалар жинағы // Түркістан, 2009 жылы, мамыр.

10 С. Сұңғатай. Шыңжаңның ерте темір дәуіріндегі этномәдени жағыдайы:Археологиялық және энтропологиялық аспектілері // Алаш. – 2011. –  № 1.

 

Я. Құмарұлы, Қытай,Үрімжі қаласы.

 

толығырақ

Ежелден елін, жерін сыртқы жаулардан  қорғап өскен  қазақ баласы, әрқашан берекесі мен бірлігі жарасқан тату-тәтті ғұмыр кешуді аңсаған болатын. Сол ашаршылық пен зұламат жайлаған жылдары мызғымас бірлігі мен туысқандығының  арқасында көптеген қиыншылықтарға қайыспай қарсы тұрды. Атадан балаға аманат болып қалған ұлы дәстүрімізді берік ұстауымыздың арқасында, киелі қан мен айбынды рух, тектілігіміздің арқасында  алып империялардың арасында болсақ та азғана санымызбен үлкен жерді сақтап қалдық. Бұл қазақ қанындағы тектіліктің, мызғымыс мықтылықтың, шексіз қайрат пен жігердің белгісі.  Ата дініміз исламды ту етіп өліспей беріспедік. Бұл ауыртапалық та оңай тимеді. Осының салдарынан тарыдай болып әлемге шашырадық. Қазақ халқы ещқашан жоқ болмайды себебі оларда туысқандық, рулық баурмалдық бар. Әлемге тарыдай шашыраған қазақтар ғана емес еді. Бұл барлық ұлт өкілдеріне тән сипат болды.

Қытайға қазақтардың қоныстануын үш үлкен топқа бөліп қарастыруға болады:

  1. Патшалық ресейдің қазақ жерін отарлауы кезінде кеткен қазақтар;
  2. Кеңестер үкіметі кезінде кеткен ( 1917 – 1940 жылдар ) қазақтар;
  3. Бұрыннан сол аймақта мекен еткен қазақтар.

         Тарихқа көз жүгіртетін болсақ, Ғұн, Түрк, Үйсін бабаларымыздың Қытайдың «Сары өзен» деп аталатын Хуанхэ өзенінен, Алтайға дейін  мекен еткенін сондағы сына жазулар мен балбал тастар, көне жазбалар дәлелдейді. Ал, Алтай болса түбі бір түркі дүниесінің отаны саналады. Алтай тауы төбесінен қарағанда дулығаға ұқсас болған. Түріктер өздерін дулығаға ұқсатқысы келген. Ол ерлікті дәріптейді. Ал, қытай жазбаларында «Түрік» сөзінің мағынасын «Дулыға» деп атаған екен. Сонымен бірге қазіргі кездегі Баркөл б.з.б бұрынғы Шығыс Ғұндардың астанасы болғаны айтады.

         Қазақ халқы қаншама қиын қыстау кезеңді басынан өткізді. Оған тарих куә. Қанша жаға жыртыстық, қаншама бақ таластырдық ақырында бірігіп, бір ордаға жиналып бас қостық. Еліміздің жарқын болашағы тек қана  мызғымас бірлік пен татулықта екенін айтқан Елбасымыздың екпінді сөзі   барлығымыздың бірігуімізге себепкер болып отыр. Ентелеген екі үлкен алып державаның ортасында болсақ та баба мұраты мен ата аманаты болған  асыл жерімізді сақтап отырмыз. Еліміз егемендік алып, тәуелсіздікке қол жеткізгелі міне, 20 жылдан асып барады. Осы уақыттың аралығында  көптеген қандас, туыс-бауырларымыз өз отанына оралды, оралып жатыр, оралады да.

         Шетелдегі қазақ диаспораларының қазіргі күнде отаны саналып отырған Қазақстанға көшіп келуі үлкен тарихи-саяси құбылыс. Жалпы диаспора сөзі көп салалы ауқымды кең мағына береді. Біреулер оны  белгілі себептерге байланысты өз отанынан ығысып, басқа жерлерге кеткен ұлттар тобын айтады. Бұл сөз алғаш еврей халқынан шыққанымен барлық ұлттарға тән. Әсіресе, ғасырлардан бері саяси ойынның құрбаны болып келе жатқан қазақ халқын қатысты ұғым. Үш жүздің басы бірігіп Ұлы Қазақ  Хандығын құрғаннан  бері бірде бірігіп, бірде шашырап отырды. Тәуке хан кетіп үш жүз өз алдарына билікке таласқаннан бастап қазақ халқы тек бөлініп бөлшектенумен келді. Талай рет қайта мемлекет құрып ел болуға талпындық. Береке болмағаннан кейін жан жақтан анталаған жау мұрша бермеді. Қазақтар алғаш орыс бодандығын қабылдаған 1731 жылдан Алаш Орда Үкіметі басқарған 2 жыл 3 ай өмір сүрген «Алаш» Автономиясын есептемегенде қазақ халқының қиыншылық пен қуғын-сүргін көріп келгеніне 1991 жылға дейін міне 260 жыл болыпты. Осы 260 жыл бойы күресіп екінші рет тарихта «Қазақстан» деген мемлекетке ата-баба арманына қол жеткізіп отырмыз. Ендігі міндетіміз тарихтан сабақ ала отырып, осы мемлекетімізді аман сақтау, елдікті, ерлікті берке мен бірлікті қалпына келтіру.

         Тәуелсіздік алған 1991 – 2010 жылдар арасындағы санаққа көз жүгіртетін болсақ барлығы 806 880 қазақтар атажұртқа қоныс аударған екен. Оның ішінде ҚХР келген қазақтар саны  83  181 болып отыр. [1] Қытайдан келген қазақтардың көп бөлігі ШҰАР-нан келген. Сонымен қоса көршілес орналасқан Гансу өлкесінде де қазақтар бар. Әлемге тарыдай шашылған қазақ диаспорасының титтей ғана бөлігі ҚХР-ның Ганьсу өлкесі Ақсай Қазақ Автономиялық ауданында қоныс тепкен.  Қазақтардың бұл жерге келу тарихы әр түрлі. Мұндағы қазақтардың түпкі отаны Алтай мен Қара ертістің жағалауы болатын. Алғаш рет бұларды Бүкіл түркі дүниесінің алтын бесігі саналған Алтай мен Сауырға  бастаған Жәнібек батыр Бердәулетұлы болды. Жәнібек батырдың бір тайпа елді ертіп Алтай асуына көптеген себептері бар. Оны мына өлең шумақтарынан қарауға болады:

Бірінші себеп:

Батысқа барсаң орыс бар,

Қызыңды берсең қоныс бар.

Солтүстікте қалмақ бар,

Онда ауыр салмақ бар.

Бір нәрседен қит етсең,

Басыңды кесіп алмақ бар.

Шығысқа барсаң қытай бар,

Қызыл шапан кең қолтық,

Соған барып ықтай бер.

         Екінші себеп: Алғашында Сыр бойына, кейін Сарыарқа, одан Алтайға кетті. Басты себеп жер дауы, жесір дауы. Саны көп көршілес рулардың қысымына шыдай алмай, әділдік іздеп шарқ ұрды.

          Бұл жерде болған үш тайпа ел оның үш бастығы болған. Басты рулар: Бірінші Шақабай руын Мұқадыл, Сарбас руын Кәбен Тәйжі, Молқы руын Сәләқиттан, Ителін руын Зиратбайлар бастады.  Екіншісі Құсайын тәйжі негізі найман ішінде әр түрлі рулар бар. Үшінші Жәнәбіл бастаған руы негізі тасбике болды. Бұлардың барлығы Оспан Батырға бағынды. Құсайын тәйжі елдің шетінде болып, жауға алдырмай Түркияға өтіп кетті. Құсайынның баласы Мәнсүр тәйжі қазір Түркияда. Бұл Түркияға кеткен соңғы көш.

         Оспан батыр ұсталғаннан кейін ел тынышталады. 1952 – 1953 жылдары бір жыл тұрады. 1954 жылы сол маңайда мекендеген аздаған қазақтарды  жиып, 1954 жылы 27 сәуірде Ақсай Қазақ Автономиялы ауданын құрады. Басшысы Мопу Чи деген қытай азаматы, одан кейін Ләтіп деген ұйғыр болды. Осылай әр түрлі ұлт өкілдерінен басшы сайлау арқылы халықтың көңілін өзіне бұрғысы келді және қазақтан басшы қоюдан сескенді. Өйткені, ондағылар Оспан батырдың жан жолдасы мен серіктері еді. Сол кездегі басты ел ағалары мыналар еді: Қами, Алтынбек, Кәбен, Укан, Мүлік т.б болды. Ел басына қазақтан Қами келді. Бұл кісі дүңгендерге кепілдікке берілген Адубайдың баласы еді. Қытай тілін жетік меңгерген сауатты, ақылды адам еді. Алғаш Ақсай  ауданы құрылғанда 1200-дей түтін бар еді. 1954 жылы Алтынбек бастаған көш, 1956 жылы молқы Үсен, Мұқадыл, 1957 жылы сарбас Кәбен тәйжі бастаған көш Баркөлге ауа көшті. Басты себептері арттағы елге қосылу, мал жаюға табиғаттың, жер жағдайының қолайсыздығы болды. Қытай үкіметі де қол қусырып отырмайды 1958 жылдың сәуір айында Әлімқан мен Күлмесқан деген ағайынды кісілерді моңғол жансызы деген айыппен Моңғолияға әкетеді. Күлмесқанның әйелін балалары: Қабдраш, Қалық, Әбдуғафар, Әлімханның жалғыз ұлы Далайханды ұстайды. 1958 жылы қалған ел келейін деп отырғанда қыркүйек айының 19 күні ел бастап кетеді-ау деген 38 адамды бір күнде  тұтқындайды. Басты адамдар:  Қами, Мүлік батыр, Зидан, т.б  Елді ешқайда көшірмейді. Байлар мен көзі ашық адамдардың мал-мүлкін тәркілейді. Қалпақ кигізіп, жиыннан жиынға салады. Кедейлерді қолдайтын коммунистік идеология бұлар да осылай қалыптаса бастайды. «Жақсының бәрі түрме, жаман біткен мінбеде» отырған кез келеді. Ұсталған адамдарды ауыр жұмыстарға салып, «лөгейге» айдайды. Гансу өлкесі Үби қаласы Тянжу қаласында орналасқан Тарым деп аталатын үлкен түрмеге Қанжарқан, Қабдраш сияқты асыл азаматтарды әкетеді. 1964 жылы Қамит, Нұғатай, Әбдіғафар келеді. Қайтадан ұстап Қамитқа 20 жыл, Әбдіғафарға 15 жыл үкім кесті. 1968 жылы бастылары 1 ауылдан: Төлеген, Кәрмен, Қабылқақ, Сәрсенбай, Баян т.б 2 ауылдан: Дөрбітқан, Ужу деген қытай т.б 4 ауылдан: Сетерқан, Қабден, Жөкес, Аманбай т.б болды. Ешқандай жазықсыз нақақтан ұсталған адамдарға берген жаза мөлшері  5 жылдан 18 жыл аралығы болды. Жас мөлшері 17-30 жас. Қытай үкіметінің сиқыр саясатына құрбан болған азаматтардың басты кінәсі бір-бірінің жөнін сұрап, жақсы туысқандық қарым қатынас жасауы болды. Туысқандық жойылды. Аға мен ініні бір-біріне жау қылып қазаққа қазақты айдап салды. Қазақтан шыққан екі беткей белсенділерді қару ретінде қолданып, олардың ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс болды. Осындай қаталда, қиын кезеңде бақыттарына орай, 1976 жылы Маузадун өліп, барлығы босатылды. Түрмелердің іші босап, қаңырап қалды. Барлығының кінәсі ақталды. 1978 жылы мамандықтарына қарай жұмысқа тартылды. Мал баққысы келетіндердің қолына мал берді. Аудан көркейді. 1980 жылары әр үйде орта есеппен 300-ден 600-ге тарта малдары болды. Шетелдерге баруға жол ашылды. Алғаш мұсылмандық парызын өтеуге Меккеге барғандар: 1988 жылы Төлеген Күлмесханұлы, одан кейін Түркістан, 1990 жылы Темірқан, 1991 жылы Бабақұмар, 1992 жылы Дайыр т.б

         1978 жылы халық біраз еркінсіп аз да болса бостандыққа қол жеткізді. Осы кезден бастап Төлеген Күлмесқанұлы басқа жерге көшуді ойлап жер шала бастады. Шыңжаңнын барлық аймақтарында халық тығыз орналасқан. Қонысы кең отыруға ыңғайлы жер таппады. Сол кездегі Кеңестер құрамындағы Қазақстанға түбінде баруды мақсат тұтты. 1990 жылы өзінің өлдіге санаған туған ағасы Халықтан 20 жылдан кейін  хат келді. Ол кісі 1960 жылдары ұсталғаннан кейін түрмеден қашып шығып, Қазақстанға өткен екен. Содан бері Жамбыл облысы, Шу ауданы, Төле би ауылында тұрады екен. Бұл тосын келген хабар ойдағы арманды жетелей түсті. Сол жылы  Халық Күмесханұлының өзі Ақсайға келіп қайтты.

1991 жылы 16 желтоқсанда еліміз егемендік алуымен дүниеге қазақтың жас мемлекеті келді. Бұл жаңалық Ақсай қазақтарының қиялының шындыққа айналуына негіз болды. 1991 жылы қараша айында Төлеген мен Қабылқақ Күлмесханұлдары Қазақстанға келіп 45 күн жүріп, тәуекел деп көшуге бел байлады. Сол кездегі 85 адамға Шу ауданының әкімі  Карантаевтен шақырту қағаз алды. Ол кезде шет елдердегі қазақтар мен айналысатын «Қоғам» деген ұйым болып еді. Төлеген мен Қабылқақ Күлмесханұлдары 1991 жылы осы ұйым басшысы арқылы Н.Ә. Назарбаевқа хат жолдаған болатын. Төлеген  Күлмесханұлы  аудандағы  ең ауқатты әрі беделді адам еді. Әрі сөзі өтімді ел ақсақалы болатын. Сол жылы Қытай басшысы Дин Сяу Пиннің сыртқы есікті кең ашу туралы заңы шықты. Бұл елін аңсап кетуге асыққан қазақтар үшін өте тиімді болды. Пекинде 1992 жылы Қазақстан елшілігі болмады. Бір жыл күтуге тура келді. 1993 жылы ҚР-ның ҚХР-дағы Елшісі болып М.М. Әуезов тағайындалды. Осының негізінде Қытай Үкіметінің шешімімен Гансу орталығы Ланжудан 85 адамға паспорт берілді. 15 отбасының басты адамдары: Төлеген, Қабылқақ, Шәмей, Мүкей, Нұрсанай, Сабиақын, Тауқын, Орнықан, Дәуен, Қонақ т.б болды. Бұның ішінде Қабылқақ Қүлмесқханұлы – жазушы, Нұрсанай мен Дәуен – ірі көлемдегі дәрігер, Қонақ – бухгалтер, Тауқын мен Сабиақын – әскери қызметкер т.б.  Төлеген Күлмесханұлының 1500 қой, 40 жылқысы, 70 түйесі болды. Бұл кісілер үшін мал мен мансап, абырой мен атақ басты байлық емес еді. Басты мақсаттары Қазақстанға келіп ұрпақ сүйіп, еркіндікке қол жеткізіп, еліне адал қызмет ету мен болашақ қазақ мемлекетінің көркейуіне үлес қосу еді. Бұлардың Қытайдан заңды түрде кең ауқымда кеткен алғашқы көш екеніне ешкімнің күмәні жоқ. Оны мұрағатта жатқан құжаттар да растайды. 1993 жылы шілде айының соңында ҚХР-дан Қазақстанға Қорғас арқылы көш өтті.

1992 жылы Дүниежүзі қазақтарының бірінші Құрылтайы болды. Осыған орай Төрағасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың орынбасары болған, белгілі жазушы Қалдарбек Найманбаев басқарған Дүниежүзі қазақтарының Қауымдастығы құрылды. Бұл Елбасымыздың көрегендік саясаты еді.  Олар шетелдердегі және елге оралған қандастарына үлкен рухани демеу берді. Білмегендеріне жөн сілтеп көмектесіп, құжаттарды реттеуге шексіз көмегін тигізді. Шетелде тұратын қандастарымыз үшін мәдени-рухани орталықтар ашты. Олардың өз тілі мен ғұрпын ұмытпауға жағдай туғызды. Әсіресе, Ботагөз Уатқан, Сұлтанәлі Балғабаев ағамыздың еңбегі ерен.

Осы жылы Ақсай ауданынан көшуге ниет білдірген бұл бірінші көш емес еді. Елбасы Н.Ә. Назарбаевқа өздерінің хал-жағдайы мүшкіл екенін айтып хат жазған адамдар бар еді. Ол хат Қазақстан Республикасы Президенті Мұрағатында сақтаулы. Бұл хат Шерхан Мұртаза ағамыз арқылы Елбасымыздың қолына жеткен. Хатқа қол қойған: 57 отбасы, 61 түтін, 298 адам, бұның ішінде, 64 қызметкер, 86 малшы, 85 оқушы. Жазған адамдар: Сұлтан Алымұлы, Қатай Райымқанұлы делінген. [3, 10 б] Бірақ, мұндай үлкен көштен қорыққан Қытай Үкіметі бұған тиым салды. Бұдан кейінде ҚХР Гансу өлкесі Ақсай Қазақ Автономиялық ауданынан 1994 жылы Жүнісхан Қайрымбайұлы мен Орныхан Нұрхия бастаған,  1995 жылы Мақсұт Каслинұлы бастаған көштер ағылып келіп жатты. Қазір де келу үстінде. Бұл тарихта алтынмен әрленген белгілі оқиғалардан болатыны даусыз. Қазірде олар Алматы, Жамбыл, Шығыс  Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан облыстарында және Астана қаласында тұрып жатыр.

1993 жылы 27 тамызындан 2004 жылға дейін,  Шу қаласында 482 адам келіп қоныстанды. Сол 11 жыл ішінде осыған қосылған адам саны 360 жетті. Қазіргі  кездегі жалпы саны 840 адам. Осы жағынан алғанда репатрианттардың демографияға қосқан үлесі көрініп тұр. Істеген жұмыстары Үкімет жағында  әскерге барған 8 адам, мұғалім 9, дәрігер 7, теміржолда істейтін жұмысшы саны 15. Олармен игеріп жатқан жер көлемі 9 мың гектар. Қазіргі таңда бұл қазақтардың басты арманы  Қазақстанға келулерінің 20 жылдығын үлкен көлемде  атап өту және Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа шексіз алғыстарын білдіру. Оспан батыр және Ақсай Қазақ Автономиялық аудан туралы деректерді әңгімелеп берген Төлеген Күлмесханұлына ризашылығымызды білдіреміз.        

 

Пайдаланған әдебиеттер:

 

1 Балтабаева К.Н. Қазақ көші-қоны: қортындысы, сабағы және түйінді мәселелерін шешу жолдары // Ұлттық идея – отандастардың тәуелсіз Қазақстанның игілігі жолында бірігу факторы: халықаралық ғыл.-теор. конф. материалдары (Алматы қ.,14 қыркүйек 2011 ж.) / Жауапты ред. Т.А. Мамашев. – Алматы:Атажұрт, 2011.  – 272 бет. 75 б.

2 Азаттық өшпес рухы: «Оспан батыр Исламұлының туғанына 100 жыл» атты ғылыми конференция қортындысы. – Алматы: Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, 2010.

3 ҚР ПМ 75-қ., 1-т. 231-іс. 10-бет.

4 Ауызша мәлімет берген Төлеген Күлмесханұлы. Алматы облысы, Іле ауданы. Автор сұхбат алған уақыты 2012 жыл 8  қыркүйек.

 

Қажымұрат Төлегенұлы,

ҚазҰУ-нің студенті // ДҚҚ-ның ағымдағы мұрағаты, 2012


толығырақ

 

Таңжарық Жолдыұлы 1903 жылы 15 наурызда казіргі Қытай Халық Республикасы Күнес ауданының Қамысты көктеулігінде дүниеге келді. Ақынның әкесі Жолды Маңғылшаұлы өмірінде екі некелі болған адам. Алғашқы әйелі Ділдадан Нарынбай, Қарымбай атты екі ұл, екі қыз: екінші әйелі Мазақтан Дәметкен. Жабықан есімді екі қыз. Таңжарық, Әділбек атты екі ұл сүйеді. Ақын өзінің бір әке, екі шешеден сегіз ағайынды екендігін 1926 жылы жазған «Ойласам айғайға ерген мен бір жазған» дастанында:

«Атадан төртеу, анадан төртеу,

Өндіруші бір кұдай...». -деп жазып, анық мәлімет қалдырған.

Ақын Таңжарық бала жасынан зерек, қағлез болып өседі. Бір жылы ел жайлауға қонған кымызмұрындық кезінде ырымдап, сауырына май жағып жатқан әкесі Жолдыны асау айғыр қосаяқтап теуіп, ұзынынан түсіреді. Сонда жүгіріп жеткен он жасар бала Таңжарық:

«Жолды әкем еді басқалқам,

Жиылмай қалды-av дастарқан.

Қас қаққанша болғаны-ай.

Аузы-мұрны тас-талқан». - деп зар қағады. Жиналған жұрт қаршадай баланың кас кағым сәттің суретін сөзбен салған тапқырлығына таңдай қаққан деседі.

1910 жыл шамасында Таңжарық өзімен рулас, қазактың ескі әдебиет үлгілері мен ислам құндылықтарына жетік, араб, пар­сы әдебиетін терең білетін Мыңбай атты молдадан сауат ашады. Сол кісіден дін ілімі мен араб әліппесі негізіндегі шағатай жазуын үйренеді. Тумысынан сұңғыла Таңжарық ұстазының коңілінен шығады. Мыңбай молда да ол үш қыс оқиды. 1916 жылы Жолдының руластары орыс жерінен қашып келген Әбділхамит әпенді деген татар оқымыстыны жалдап, балаларын оқытады. Окуғa шариғат сабағынан тыс, есеп, тарих, жағрапия пәндері қосылады. Таңжарық осы Әбділхамит әпендіден екі жыл тәлім алады. 1918 жылға келгенде Шақпы деген жерде арнаулы мектеп салынып, Таңжарық сол мектептің жоғарғы сыныбына қабылданады. 1919 жылы сол кездегі Іледегі ең жоғары оқу орны саналатын «Күре шуетаңына» окуға барады.

Мұнда үш жыл оқып, кытай тілі мен қытай мәдениетін жете меңгереді.

Бала жасынан өнер-білімге үйір Таңжарық оқыған-тоқығандарын місе тұтпай, 1923 жылы бір түнде Нүптебек байдың күллі Іле өңіріне аты шыққан сетіккөк деген жүйрігімен Қалжат арқылы Нарынқол асады. Мұнда ол орыс-қазақ мектебінде үш жыл білім алады. Бул тұс саясат сахнасынан алаш кайраткерлерінің ығыстырылып, большевиктер билігі нығайган кез еді. Жастайынан алаш идеясымен сусындаған ақын ел жақсыларының сөзінен дуа кетіп, билік тізгінін тексіз тапшылдар алғанына наразылығын өлеңмен білдіреді:

«...Қу борбай, сымпыс-шолақ, бота тірсек,

Шауып жүр аузын ашып, алар пұлға.

Талғамай, тайынбай жеп «түзеймін» деп,

Бұзып жүр қайран елді жылдан-жылға.

Шіркін-ай бұрынғылар неткен әділ,

Бұрмаған нәпсілерін қылтан қылға...»

Немесе тап теңдігі дегенді алға тартып, қазақ елін түбегейлі орыстандыруды мақсат еткен «ақжүрек» коммунистердің «адал» пиғылын акындык пофоспен анык аңғарады:

«.Бірдей, - деп. - үлкен-кіші, бай мен кедей»,

Сырттары тіпті жақсы, іші жылым...

... Бұл күнде өргі елден хабарым жоқ,

Мұндағы елде болмай тұр титтей тыным

Барады «маса» кеулеп ой мен қырды,

Бұл сөздің жалғаны жоқ нағыз шыным».

Бұл жылдар Таңжарықтың азаматтық көзқарастарының толысып, елдік, ұлттык мәселелерге барынша ден койған шағы болды. Осы сапарында Қарқараның Қойдым атты ақын қызымен айтысып, қазақ айтыс өнеріндегі тамаша үлгілердің бірін жасады. Ел жақсыларымен де танысып, сырласады. Алайда кұбылыңкы заман кесірі кесек мінезді, ұлтшыл түлғаның мұнда тұрақтап тұруына мүмкіндік бермейді. 1925 жылы қараша айында баяғы сетіккөгімен туған жеріне кайтып оралады. Қосар атына тендеп екі қоржын кітап ала қайтады.

Өз ауылына оралган Таңжарық енді жатпай-тұрмай елді өнер-білімге шақырып, ағарту жолына бастайды. Текес, Мұңғұлкүре, Шапшал, Құлжа, Қорғас, Сүйдің, Нылқы өңірлерін түгел аралап, ұлтшылдық идеяларын таратады, өзіне көптеген сенімді серіктер табады. Бұдан сескенген Кытай билігі мен ел ішінің жандайшаптары «Таңжарық ел ішінде кері үгіт таратып жүр» деген жаламен 1926 жылдың күзінде оны түрмсге қаматады. Акылшы азаматының тас түрмеге қамалғанына қабырғасы қайысқан ел-жұрты Қытай үкіметінің жергілікті ұлықтарына «азаматымызды босат, болмаса тартып әкетеміз» деп талап койып, табандылығымен абақтыдан шығарып алады. Түрмеден шыққаннан кейін Сәлиқан атты қызбен үйленіп, ұл сүйеді. Ұлына ырымдап Абылай ұрпағы Уәлиханның атын береді. Алайда тұңғыш жары Сәлихан осы тұмса туыттан кейін көп жасай алмай дүние салады.

1935 жылы наурыз айында Құлжа каласында «Қазак-қырғыз мәдени-ағарту ұйышымасы» құрылады. Ұйымның жетекшісі

«Бұл істі Мақсұт құрған басында алғаш,

Қай қазақ Максұт айтса кірмсй қалмас».-деп ақын өлеңге қосқан Шығыс Түркістан қазақтары арасындағы аса ірі саяси тұлға Мақсұт Сасанұлы еді. Таңжарық осы ұйымның белді ұйымдастырушысы қатарында әдебиет, мәдениет, оқу-ағарту істеріне жауапты болады. Ал, ұйымның хатшысы алашорда кайраткері Сейітжан Жайнақов болатын. Ұйшыманың басшылығында қазақ ауылдарында жаппай ауылдық мектептер, аудан орталықтарында орталау мектептер ашады. Сол мектептерге ұстаздар дайындау үшін Құлжа қаласында Таңжарық өзі бас болып мұғалімдер дайындау курсын колға алады. Осы курска оқуға келген орысша сауатты, Ахмет Байтұрсынұлы нұсқасындағы қазақ жазуын жақсы білетін Бәти атты келіншекпен дәм-тұзы жарасып, өмірінде екінші рет некелі болады.

«Айқап» пен «Қазақ» басылымдарын алдырым қазақ халқының тұңғыш жекеменшік баспаханасын сатып алуға өзі бас болып Қытай казактары атынан «Қазақ» газетіне 600 сом көмек берген Мақсұт тәйжі бастаған қазақ зиялылары ендігі жерде ұлт тәуелсіздігінің баспасөзсіз жүзеге аспайтынын анық түсінді. Осы мақсатпен Таңжарык Жолдыұлы 1935 жылы Қытай қазақтарының тұңғыш баспасөзі - «Іле өзенін» шығаруды ұйымдастырды әрі алғашкы те­атр қойылымы Бейімбеттің «Шұға» пьесасын сахналайды. Газеттің бірінші нөміріне:

«Қалың ел, қазақ енді аш көзіңді,

Оқып көр газетіңді - өз сөзіңді.

Әділет, шындық жолын үйретеді,

Ашады ащы шайдай аң сезімді.

Айнадай жарқыратып көрсетеді,

Мін бар ма, колыңа алып, көр өзіңді» деп өз жұртын оянуға шақырған «Оқып көр газетімді» атты өлеңін жариялайды. Таңжарық 1940 жылы ақпанның екінші жұлдызына дейін газеттің бас редакторы қызметін атқарады.

Халықтың ой-санасынын өсіп, саяси белсенділігінін күн санап арта бастағандыгынан қатты кауіптенген Қытай үкіметі «Қазақ-қырғыз ұйшымасының» көсемі Мақсұт бастаған 70 адамды «алашорда ұлтшылдарымен тіл біріктірген, үкіметке қарсы ұйым құрған» деген айыппен бір түнде тұтқындап, ел ішінде «тазалау» жүргізеді. Мұндай бассыздық пен әділтетсіздікке ары төзбеген ақын «елдің қамын ескеруді» талап етіп, Қытай билігінің жергілікті ұлыктарына хат-арыз жолдайды. Таңжарықтың бұл әділ талабын ескергені былай тұрсын, сынықтан сылтау іздеген залым әкімдер 1940 жылы екінші ақпанда оны да тұтқындайды.

Түрмеде төрт жыл көрген жан төзгісіз азаптау мен қинаулары ақ алмастай акын рухын мұкалта алмады. Керісінше, ширықкан ақын өз шығармашылығындағы ең айтулы туындыларын дәл осы түрме қапасында отырып жазды. Ақынның тас түрмені жарып шыққан жырлары өзі шексіз сүйген алашының байтақ даласын аралап кетіп жатты.

Ел тізгінін ұстаған игі жақсылардың бірінен кейін бірі ұсталып, айдалып кетуі қазақтардың іште қайнап жатқан ыза мен кегін одан бетер өршіте түседі. Мұны тыныштандырмақ болған Қытайдың за­лым үкіметі бірқатар саяси тұлғаларды босату арқылы жақсысын жауға беріп отыра алмайтын өр мінезді қазақтың уақытша болса да көңілін тапқысы келеді. Осылайша сол қайраткерлер катарында 1944 жылы Таңжарықта түрмеден босап шығады. Бірақ өмірдегі ең ұлы мақсұты ұлт бостандығына қызмет ету болған ақын түрмеден босап шығысымен Үрімжі қаласындағы қазақ зиялылары мен жастарынан құрылған құпия ұйымының істеріне белсене кіріседі. Бұл ұйымның міндеті 1945 жылы 1 мамыр күні көтеріліс жасап, Үрімжінің шығыс қақпасы Дауанчыңды бекітіп, батыс жақта Шығыс Түркістан сарбаздарымен тоғысу болатын. Бірақ ұйымды жансыздар әшкерелеп койып, Таңжарық кайтадан тұтқындалады.

 Осыдан 1946 жылдың күзіне дейін Үрімжі абақтасында қамауда болып, тағы да тергеу мен азаптаудың талқысына өтеді.

   1946 жылы Қытай үкіметі мен Шығыс Түркістан билігі арасындағы «Он бір тармақты бітімге» сай абақтыдан босатылған саяси қайраткерлер қатарында Таңжарық та еркіндікке шығып, тамызда Ілеге оралады. Ақын туған топырағына азаптаудан аман қалған басын ғана емес, түрменің шикі нанының арасына тығып сақтаған тағдырлы туындыларын да ала келеді. Еліне аман-есен оралған Таңдарық Жолдыұлы түрме талқысынан зақымданған денсаулығына қарамастан, тағы да алаш ісі үшін атқа қонады. Шығыс Түркістан Ұлттық үкіметі оны өз өтініші бойынша туған жері Күнес ауданының жер-су мекемесінің басшылығына тағайындайды. Осы қызметте жүріп 1947 жылы 6 тамызда тұтқиылдан қайтыс болады. Ел арасында «Ақын өлімі өз ажалынан болмады» дейтін түрлі жорамалдар бар.

    Өлсек те өлмес біздің атағымыз,

    Белгілі істеп түскен шатағымыз.

    Алыстан алтын сәуле бір күлімдер,

    Болғанмен қазір түнек жатағымыз.

    Алатын құнды қуып иеміз бар,

    Біз де елміз шөберелі, аталымыз. – деп жырлаған ақын өз болашағын болжап кеткендей әсер қалдырады. Ғасырлық тойының Қазақ және Қытай мемлекеттерінде биік деңгейде атап өтілуі қазақ дейтін қара орман қалың жұрты, атқа қонар алты алашы аман тұрғанда ақын Таңжарық Жолдыұлының рухы да елімен бірге мәңгі жасай беретіндігінің анық дәлелі.   

// ДҚҚ-ның ағымдағы мұрағаты

толығырақ

 Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының шақыруымен Қытай орталық телевизиясы кинофильм жасау орталығы Алматыда қазақ тіліндегі «Ақсарбас» атты фильмнің тұсауын кесті. Сценарий авторы – ҚХР-дағы  Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық өлкесі Жазушылар одағының төрайымы, жазушы, аудармашы Еркеш Құрманбекқызы. Режиссеры Гау Фың атты қытай азаматы. Гау Фың бұған дейін тек деректі фильмдер жасаумен айналысқан. Ал бұл шығарма кинодағы алғашқы қадамы. 2010 жылы Канадада Азия елдерінен барған 500 фильмнің арасынан «Ең үздік тырнақалды туынды» номинациясы бойынша үздік көрсеткішті алып үлгеріпті. Фильмге 1 млн. доллар қаржы бөлінген. Қаржыны бөлген – Қытай орталық телевизиясы. Фильмнің продюсері Шың Зе Жүн. Тұсаукесерге фильмнің сценарисі мен продюсері келді.

Фильм белгілі бір дәрежеде сәтті шыққан деп айтуға болады. Туындының бас-аяғы, шығармашылық тұтастығы бар. Тіпті оның режиссеры қазақ халқының жан дүниесін түсінетін әрі шын пейілімен жақсы көретін адам ретінде көрінген. Осыған қарағанда өзі түсірген фильмнің идеясы мен мұратын ұнатқан сынды. Фильм сценарисі Еркеш Құрманбекқызы «Біздің халқымыздағы бауырмашылдық, сыйластық, кешірімшілдік, ата-ананың алдындағы,  туған ел алдындағы борыш, баланың алдындағы жауапкершілік сияқты қасиеттер қазір әлемде тапшы бола бастаған қасиеттер. Бабаларымыздан қалған осындай мәдени мұралар аяқ асты қалмасын, ертеңгі ұрпағымыз бабалардың қандай болғандығын білсін, (өзге ұлттардың қасында терезесі тең болып жүруі үшін де өз ұлтын тануы керек қой) деген мақсат болды»,– дейді. Шындығында да, бұл ізгі қасиеттер біздің халқымызда осы фильмде көрініс тапқан бай этонографиялық мұралармен бірге біте қайнасып, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып келе жатқан құнды дүниелер. Және олардың барлығы да сол фильмде көрсетілген кимешек пен ат әбзелдері сияқты сиреп бара жатыр. Бұл жағынан алғанда рухани дүниемізге құндылық ретінде енетін фильм болғандығы рас.

Фильм мазмұнына аздап тоқтала кетсек. Ата-аналар мен олардың ұрпақтарының тағдырлары әлдеқандай бір тылсым күш арқылы байланысып жататындығы жалған емес. Сол сияқты адамзат өзі істеген қателіктер үшін де ұрпағының зардап  шегуі қалыптасқан қағида сынды. Сондықтан да қазақ халқы ежелден отбасы мен балалар алдындағы жауапкершілікті жеке бастың құндылықтарынан жоғары қойған. Кімді сүй, неге ғашық бол – ең алдымен, сол жауапкершілікті арқалауға міндеттісің. Өз жандүниеңдегі ыстық сезімдер, жеке бастың бақыты, басқа да биік мұраттар барлығы да тек қана отбасы алдындағы адамгершілік қасиеттермен байланыстырылады. Еркеш Құрманбекқызы жазған бұл сценарийде де осы қағида басты діңгек болған. Бас кейіпкер Үкібала жастықпен ата-анасының ренішіне қарамай, өз жеке басының бақыты үшін бәс тіккенімен, ғашығынан айырылып, екі баласымен қалған соң, сол екеуінің жолындағы құрбандыққа айналды. Солай болуы заңды құбылыс екендігі фильмде аруананың да боздап ботасын іздейтінімен байланыстырылып, әдемі берілген. Мал екеш мал да баласын жылатпайды, адам сияқты саналы болмағанымен, оның жүрегі балаға деген махаббатқа толы, ендеше, биік сана иесі адам – саясатқа салса да баланы жылатпағаны дұрыс. Себебі, ана үшін баланың бақыты – өз бақыты. Қазақ әйелі үшін баланың орны – жүрегінде. Бұл қазақ қызының жоғалтуға болмайтын, атадан балаға мирас болып келе жатқан ең үлкен, ең әдемі қасиеті. Қазір әлемде «ана да, әке де, бала да, бір-біріне ештеңе қарыз емес» деген сорақы қағида қалыптасып келеді. Сол сияқты көптеген өзімізге тән ұлттық ерекшеліктерімізді жоғалтып алмау – біздің алдымызда тұрған ұлы мұраттардың бірі. Оған қоса, көшпелі өмірде қолданған қолөнер мен басқа да салт-дәстүр өзімізден жайлап жылыстай бастаған сыңайлы.  Ал, жаһандану ғасырында өмір сүріп отырған ұлттар үшін ең бастысы – өзімен өзі болып қала білу, өзіне тән құндылықтарды: мейлі ол рухани құндылық болсын, мейлі материалдық болсын, сақтап қала білген жөн. Сонда ғана ұлт атың жоғалмайды.

Фильмде аз уақыт қана көрінгенімен үлкен рөл деп атауға боларлық, бас кейіпкер Үкібаланың ғашығы, болашақ жары болған Ақтай серінің рөлін біздің елде жақсы танымал бола бастаған, бірнеше фильмдерге түсіп үлгерген Нұрлан Әлімжан ойнаған. Бір айта кетерлігі біздің Нұрланнан басқа актерлардың барлығы да кәсіби актерлар емес. Басты рөлде ойнаған Үкібала бұрын қазақ көрерменіне «Көрікті мекен» фильмінен таныс, сол фильмде Жанардың жеңгесінің рөлінде көрінген Маржан атты қазақ қызы. Мамандығы биші. Бірақ біздің елде кейінгі кездерде жарық көрген кейбір осал фильмдердегі кәсіби актрисадан еш кем емес. Ол бұл фильмде оң жақта ойнақтаған бұла қыз бен сүйген жары мен қос ботасынан қатар айырылып, жала жабылып, жапа шеккен қаралы, қайғылы ананың да образын аша алды. Кез келген көркем фильмде кейіпкердің көңіл-күйін дөп бейнелейтін әртістің бет-бейнесі болса, оған ерекше реңк беретін ол музыкамен әрлеу. Фильмді музыкамен әрлеген У Ен Мей деген қытай қызы. Алайда қытай қызы да фильмде ең бастысы адамгершілік екенін сезіне білген деуге болады.

Белгілі ақын, этнограф Қажытай Ілиясовтың айтуынша, фильм өз тақырыбын толық ашқан. «Қазақ ақсарбас айтып, тілек тілеген. Туындыны жасаушылар қозы арқылы бір тағдырды көрсете білген. Сонымен қатар, Қытайдағы қазақтардың тіршілігін көрсетіп, біздің  тұрмыс-салтымыз бен әдет-ғұрыптарымызды жақсы көрсеткен. Ол алдағы уақытта халқымыздың салт-дәстүрін жан-жақты ашып көрсетуге өзінің оң ықпалын тигізері сөзсіз. Бүгінгі жас көрермендерге қазіргі кинолардағыдай жалаңаш қыз-келіншектерді тықпалағанша, осындай халықтық белгісі, нышаны бар киноларды, тілі әдемі жазылған фильмдерді көрсеткен пайдалырақ болар еді»,– деп атап өтті Қажытай Ілиясов тұсаукесер рәсімінде.

Десек те, олқы соғып тұрған тұс деуге келер ме екен, келмес пе екен: бұл қазақтар сөзге жоқ екен. Оқиға бұдан ғасыр бұрынғы шекара сыртындағы қазақтардың қайғы-қуанышы мен мұңы, мұратына құрылған десек, «ол кездің қазақтары бүгінгі қазаққа қарағанда қара сөздің майын ішкен адамдар емес пе еді», деп сәл танымай қалғанымыз болмаса, жалпы алғанда көрермен көңілінен шыққаны рас. Фильм продюсеры Шың Зе Жүн «Сіздер туралы фильмге пікірді өздеріңіз айтқандарыңыз дұрыс. Режиссер Гау Фың мырза қазақ киносын таңдады, осындай бір фильм түсіру оның арманы еді. Басында аз ұлттардың фильмін қалай жасаймыз, ол көрермен тарабынан қолдау таба ма, таппай ма деп күмәнді болғанымыз рас. Бірақ, қолымыздан келгенше тырыстық, қытай қазақтарының көңілінен шықты, олар өздері туралы бұл фильмді мақтан тұтты. Оны көрген біз де қуанып қалдық. Қытай қазақтарының салт-дәстүрі қанық бояуымен көрінді деп ойлаймыз», деп атап өтті.

Бану Дәулетбаева // ДҚҚ-ның ағымдағы мұрағаты

толығырақ

Ұлттық әдебиет шекараға бөлінбейді. Қайнары тұтастырып тұрады. Қазақ халқы әлемнің қырық неше мемлекетіне тағдыр тәлкегімен тарыдай шашыраған болса да, жер шарында Отаны да, әдебиеті де біреу ғана. Ортақ Отаны — тәуелсіз Қазақстан, ортақ әдебиеті — қазақ әдебиеті. Сол әдебиеттің шығыстағы миллиардтар елінде қалам тербеп жүрген талантты, сұңғыла, қарымды да, өнімді қаламгерлерінің бірі — Сұлтан Жанболатов.

Сұлтан Рамазанұлы Жанболатов ҚХР ШҰАР Шағантоғай ауданының Қаракемір ауылында, малшы отбасында 1936 жылы қаңтардың беташар күні дүниеге келген. Орта мектепті Тарбағатай аймағының Шәуешек қаласында тәмамдаған. 1956 жылы Шыңжаң институты физика-математика факультетін, 1961 жылы ішкі Қытайдың Чаңчүн қаласындағы Жилин (Гирин) университеті физика факультеті радио-электроника мамандығынан тауысқан. Жұмыс қадамын мұғалімдіктен бастап 1961-1986 жылдары Шыңжаң университетінде физика пәні бойынша ұстаздық өмірін қалыптастырған.

Жазушылықтағы алғашқы тырнақалдысын ғылыми очерктен бастайды. «Домбыра физикасы», «Радио ғылымының салтанаты» атты ғылыми очерктері өткен ғасырдың 62-жылы ел-жұртпен қауышады. «Жартылай өткізгіш радио» (1977), «Электронды есептегіш» (1982), «Электронды есептеу машиналары», «Радио қабылдағышты магнитофон», (1985) Шыңжаң Халық баспасы мен Ғылымды жалпыластыру баспасынан іркес-тіркес басылып шығады. Қазақи ұғым, қазақи тілмен ғылым сырын шертеді. Ол тұс — ғылымдағы ондай ғылыми-техникалық жабдықтар мен ғылыми сауат Қытай қазақ тұрмысына  жаңа-жаңа ене бастаған алғашқы мезгіл. Әсіресе қыр қазағы таң қалатын. Қажетіне қалай жаратуды білмей дал болатын.  Жас қаламгердің ол туындылары студенттерге оқулық болғаны үстіне ауылдағы қарапайым халықтың зәруіне дәру болып, шаңырқаған шөлін сусындатты.

Сұлтан өлең өлкесіне де сол кезде құлаш ұрды. «Айқындамалық төрт ауыз», «Аңғарам бұл күйімді селт еткенде», «Мінгендей кейде Ереннің бұлт-тұманын», «Білемін біреу оқып жымиярын», «Күн жарықта», «Уа, Тіке!», «Ертең» дегендер сияқты қыруар өлең жазды. Текті әже Бәйділдәнің (лақапаты — Мамыр), туған анасы Тұрсағұлдың бесік жырынан, шежіре, шешен, жыршы әке Рамазанның түлетуінен шығар не табиғи талантынан болар, ол қаршадайынан ұлттық рухани мұраға — ауыз әдебиеті туындыларына құштар болды. Жаттағыш, домбыраға қосып әуендетіп айтқыш түрікқұлақ, әнші, домбырашы болып өседі.

Есейе, ес тоқтата келе ізденгіштігі оқыған, жаттаған фольклор құндылықтарын тесіле зерттеуге ауысады. Ол Шоқан Уәлихановтың: фольклор халықтың өздігінен іштей өсуінің айғағы, бүкіл қоғам жұртшылығының алға басуымен байланысты туған таза халық ақыл-ойының айғағы» дейтін дана тағылымын жолына шамшырақ етеді. Фольклор саласында аты әйгілі Г. Н. Потанин (орыс), Жұңжүвін (қытай) қатарлы өзге ұлт ғалымдарымен бірге Ы. Алтынсарин, Ә. Бөкейхан, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Ә. Марғұлан, М. Ғабдуллин сияқты өз ұлтымыздан шыққан ғұламалардың зерттеулерінен пайдаланады. Бұларға, жинақтаған өз тұжырымын тұғыр етеді, зерттеулерінде көшбасшы орынға қояды. Осы жүйеден жазған «Фольклордағы кереметтер образын орталық еткен ғылыми ой ұшқындары» атты ғылыми еңбегі ерекше дүмпу қозғады. Ғалым мұндай кереметтерді үлкен бес образға жіктеді. Бірінші — тектілік кереметтер образы (Қамбар ата, Ойсыл қара, Зеңгі баба, Шопан ата); екінші — көліктік кереметтер образы (Алпамыстың Шұбар аты, Қобыландының Тайбурылы, алты айлық жолды алты аттап, жерде де, суда да, көкте де жүре алатын керіктер мен аспанда ұшатын кілем, ағашат, алып қарақұс, Желаяқ образдар); үшінші — информациялық кереметтер образы (алыстағыны