Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Басты бет | Қытай қазақтары

Қытай қазақтары

               Бір ұлттың рухани байлығының қайнар көзі сол ұлттың болмысы мен бітімін бейнелейтін әдебиет пен мәдениеттен бастау алып жатады. Әр заманның тынысын жырлап, әр халықтың тағдырын таңбалайтын әдебиет атты қасиетті өнердің беталысы да заман ауқыммен сабақтасып жататындығы белгілі. Бұл күндері ғылым мен техниканың әдебиетке жасап отырған ықпалы да аз емес. Соның бір ауыз толтырып айтарлық жаңалығы – интернет әдебиеті. Сол интернет әдебиетінің өзіндік ерекшелігін жете түсініп, тамаша қолдана білген жас жазушылардың бірі Еркебұлан Мүтәнұлы.
        Бейжиңдегі Орталық Ұлттар университетінде Еркебұлан Мүтәнұлының интернет әлемінде жарияланған микро әңгімелерінің топтамасы негізінде жинақталып басылған «Тез өтетін айлар» атты әңгімелер жинағының тұсау кесері өткізілді.

      Тұсаукесер салтына Орталық Ұлттар университеті қазақ тіл-әдебиеті факултетінің профессоры, әдебиеттанушы Мұхтар Әбілқақұлы, «Ұлттар» баспасы қазақ редакциясының бастығы Бақытбек Тоқтасынұлы, Қазақ Еліндегі М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері, филология ғылмдарының докторы Гүлжаһан Жұмабердіқызы, аталған кітаптың жауапты редакторы, «Ұлттар» баспасы қазақ редакциясының қызметкері Өміржан Сейсенқұлұлы қатарлы қонақтар қатынасты.

     Мұнан сырт, Бейжиңде қызмет істейтін қазақ зиялылары мен білім алып жатқан студенттерден 200-ге тарта адам келді.

      Соз кезегін алған ғалымдар мен қонақтар аталған жинақ жөнінде түрлі бағаларын беріп, көзқарастарын білдірді. Жас буын қаламгердің интернет әдебиетінің ерекшелігін өз бойына сіңіре жазған әңгімелері қонақтардың жақсы бағасына ие болды. «Бергенінен берері мол болсын!» деген әдебиет мамандары жақсы тілектері мен шынайы бағаларын берді.

      Шара соңында «Тез өтетін айлар» кітабының авторы Еркебұлан Мүтәнұлы шығармасының жазылуы мен жинақтың жарық көруі жөнінде сөз алып, тебіреністі көңіл-күйін жұртпен бөлісті. Тұсау кесер салтын Орталық Ұлттар университеті қазақ тіл-әдебиет факультетінің докторанты Дарынбек Мағайұлы жүргізді.

       Әдебиет сүйер жастарға «Қош бол, Бұланай», «Көкек бүлдіргенге тойғанда қайтады» қатарлы шығармаларының интернеттегі таралымымен әбден таныс болған автордың «Тез өтетін айлар» атты жинағының тұсаукесеріне Бейжиңдегі әр қайсы университеттен арнайы келген жастар қолтаңба алып, қуана тарасты.

    Еркебұлан Мүтәнұлы: 1988 жылы 10 қыркұйекте Іле аймағы Күнес ауданы Кеңсу ауылында дүниеге келген. Қазір Қытай интернет телевидениесінің қазақ арнасында редактор, тілші болып қызмет атқарады.

       Бұл әңгімелер жинағы 2013 жылдың қазан, қараша, желтоқсан айларында автор қаламынан туындаған. Сол себепті жинақ аты «Тез өтетін айлар» деп қойылған.

       Жинақтағы әңгімелер дәстүрлі әдебиет пен интернет әдебиетінің жарқын тоғысында жарық көрген.

      

толығырақ

%d1%81%d1%83%d0%bb%d1%82%d0%b0%d0%bd-%d0%b6-180px-janbolatov

        Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы төралқасының 5 мү­шесінің бірі, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Сұлтан Рама­зан­ұлы Жанбола­товты қаншалықты білеміз?
      Асылы,  адам баласы мына өмірде ел үшін, деу үшін туған ұл, жел үшін, жеу үшін туған құл болып екіге бөлінсе керек. Әрине, осылардың арасында, ұлтандық пен сұлтан­дықтың панасында – адам деген ардақты атын толық ұға алмай, сондықтан надандықтан қол үзіп, жарық жағаға маңдайы ағарып шыға алмай жүргендер көп. Шындығын айтсақ, қарақұрым. Рас, көштен қалмай, көптен озбай өмір сүру – бір қарағанда қанағат, тіпті, өте жақсы, қарақан басыңа қолайлы. Десек те жұрттың дені осындай орташа болса, қара үзбей қарашылыққа қоңсы қонса, Өркен-өре өсе ме, Өмір ілгерілеп, жаңа замандарға көше ме?! Айталық, жел үшін жаралған қаңбақ, жеу үшін туған құл болуда қандай адамдық әр, артқы ұрпаққа үлгі боларлық нендей нәр бар? Жел қайда қуса,  сол жаққа ұшқан, қарын қайдан тойса, сонда болған құлдық тірлік «өзің үшін оттаған хайуанмен» бірдей (Абай) ғұмыр кешу емес пе? Адамда мұны анықтап, ажыратарлық ақыл-сана бар; ал айуан мұны білмейді, біле де алмайды. Ендеше баршаның маңдайына жазылмаған Ел үшін еңіреген Ер бола алмасақ та, деу үшін туған ұл болуға талпынудың  өзі қандай ғанибет!

       Ел үшін туған Ер болу оңай емес; өйткені, ол үшін тал бесік туған жерің мен арқа тіреп өскен еліңді өртене сүюің, сол жер-елге қалтқысыз қызмет етпек түзік ой-ниетің аз; таудай талапқа қоса тасты талқандап, қасты арқандап, ауыр жүкті арқалай алар қажымұқандық қабілет, қайтпас қайрат керек. Бұл қолдан келмесе, ел үшін өмір сүрудің бір қыр-көрінісі – ел үшін бірдеңе дей алу, сөз айта алу, мүмкіндігінше елдің мәдени-рухани талап-тілегін өтеп, сәуле тарату, сұлулық-өнер жарату болса керек. Бұл ретте де жұрттың бәріне бірдей Бұқар жырау, Абай, Жамбыл, Махамбет болу міндет емес; құрығанда жұрт жадында бір сөзің  қалсын, өмірде қалдырған бір ізің өшпей жансын, халық бір ісіңді ескеріп, үлгіге алсын. Ендеше жұмырбасты саналы тіршілік иесіне осыны ойламау, игі ой-пиғылға бойламау, арамдықтан қол үзіп, надандықпен ат құйрығын кесісіп, алға – адамдыққа қадам баспау, жақсылықтың жолын ашпау айыпқа ғана жатпаса керек.

       Сондай ел үшін туған ұлдың бірі, Қытайдағы қалың қандас­тарымыздың бірегейі, халқына жомарт жүрек нұрын шашқан Азамат, қарымды қаламымен қадым тарихтың тамырын басқан, ежелгі бабаларымыздың жан қазынасын ашқан жазушы, ғұлама ғалым, қоғам және мемлекет қайраткері – Сұлтан Рамазанұлы Жанболатов. Бүгінгі таңда кезекті мүшелдік белесіне – сексеннің сеңгіріне «секі­ріп» шығып отырған осы ағамыздың бітірген жұмыс, сіңірген еңбек, қол жеткізген атақ-абыройларын жай тізіп шығудың өзі ол кісінің сегіз қырлы, сексен сырлы екенін аңғартады. Әрбір қырын жүйелі жазып, әрбір сырын жан-жақты таныстырудың өзі – жеке-жеке кітап демесек те, бір мақалаға жүк екенінің басы ашық. Мен сондықтан да Сұлтекеңнің  өз басым жақсырақ білетін басты бір-екі қы­рын біраз қамтып, ал қалған жақтарын көктей шолып, нұр­лы адамдық келбетін, сұлтандық Азаматтық тұлғасын оқырман көңіл көзіне тұтас елестете алсам қанағатта­наты­нымды айта кеткім келеді.

 ***

        Кеңес өкіметі кезінде де өзімізді бостан сезініп, әдебие­тіміз бен мәдениетіміз одақта көш бастаушылар қатарынан табылғандықтан, қалық емеспіз, озықпыз деп ойлап-сеніп жүргеніміз шындық. Обалына не керек, жаппай білімді едік. Сондықтан да анау АҚШ-тың оқушылары Амери­када тұрып географиялық картадан  Алабаманы таба алмаса, біз Қазақстанды мекен етіп жүріп-ақ Алабама түгіл арабтың Алеппо қаласын да, Атакама даласын да тап басып көрсетіп, арыстан Лев Толстойдың данышпандық шапағатына шомылып, Алекс Ла Гуманың африкалық махаббатына «көміліп», жер баспаған Уолт Уитменнің ғарыштық жырларын да түсініп, Ясунари Кабаватаның адам жанының жұмбақтарын ашқан нәзік сырларын да ұғатынбыз. Алайда, өкінішке қарай, жер жүзі жаңалық­тарын жаңғақша шақсақ та, өзіміздің ұлы Мағжанымызды білмей, қытайлық қандасымыз Таңжарық Жолдыұлын танымай келіппіз. Азатпыз деп адасып жүру мен шын азат болудың айырмасы жер мен көктей екен ғой.

       Ғылым аспанында алғаш жарқырап көрінгенде-ақ біз білуге тиісті сондай арыстарымыздың бірі – Сұлтан Рама­зан­ұлы еді. Ештен кеш жақсы. Сонда Сұлтан Жанболатов­тың біз білуге тиісті бірінші басты қыры қандай, көп-көп қаймана қазақтан, тіпті атақты-абыройлы талай аймана азаматтардан артықшылығы не? Оның осы бір айрықша  асыл бітімін, адамдық қасиетін өзімізге дейін тап басып әдемі айтып қойған, жер бетіндегі бар қазақтың басын қоссам, алыс және жақын шет елдердегі бес миллион қазақтың қадамын ашсам деп өткен қаламгер-қайраткер Қалдарбек аға Найманбаевтың лебізіне жүгінсек, ол былай дейді: «Бұл кісі – өте бір талантты адам. Азамат ретінде. Ға­лым ретінде. Ағартушы ретінде. Жазушы ретінде. Жұ­мыр­басты пенденің бір басына көп емес пе деулеріңіз мүм­кін. Жоқ, көп емес. Олай дейтініміз, Сұлтан Жанбола­товтың өмір жолы – Қазақстан тарихының жиырмасыншы жылдарындағы кезінде ұмыт болып, енді ортамызға қайта оралған белгілі қайраткерлердің өмір-тарихымен үндес, сабақтас. Олар халқы үшін сол кезде алдымен не қажет, соған ұмтылды. Қалың қазақтың рухын көтеретін өлең де жазды, сауат ашатын әліппе де құрастырды. Тарихшы да болды. Әрине, оның ең бастысы – ағартушылық еді.

       Міне, осы қасиеті – әйтеуір неде болса атымды шыға­райын емес, халқымның қажетіне бір кірпіш болып қала­найын дейтін ілгергі үміт Сұлтан Жанболатовтың жол серігі болған секілді. Ал мұндай азаматқа жүктелетін міндеттің ауыр болатыны өз-өзінен түсінікті. Мүмкін Сұлтекең тікелей не ғылыммен, не жазушылықпен, не ағартушылық­пен шұғылданса, оның жеткен жетістігі бұдан да биік болатыны тағы өзінен-өзі түсінікті. Тек ол халқына қажетті, қажет болғанда ауадай қажетті жолды таңдады…»

       Сонымен, сегіз қырлы, сексен сырлы Сұлтан Жанбо­латовтың ең басты ерекше бітімі, таңдап алған адамдық бағдары, иығына артқан азаматтық негізгі қасиет-қабілеті – міне, осы алашты ағартушылық. Анау Алып Абай, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсыновтар бастаған, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, Қаныш Сәтбаевтар қостаған, жарқын жалғастырған Ақ жол. Алаш арыстарының жолы. Иә, Қытайдағы қандас­тарымызға ұлт ретінде құрып кетпеу үшін, ұйғыр, тибеттік,  тағы басқа да ұлттармен тең болу үшін алдымен не керек? Білім. Өзін білу. Өзгелерді білу. Өмір сүру ілімін игеру. Ал оның жалғыз да жарық жолы – алуан кәсіп, нәсіп тіліне қану, өзіңнің кім екеніңді тану. Халқының осы қажеттерін жас кезінен-ақ ұғып, жан-жақты да жақсы түгелдеуге ұмтылған Сұлтан Жанболатов тән бағып, дүние-байлық қуып, ұлтан болып қала алмады; Алла тағала енші еткен, ата-ана берген атына сай Азамат Сұлтан болуға ұмтылды. Талап-талант көзін ашты. Жан-жүрек шоқ-ұшқынын тұтатып, от қылып жандырды. Өзін ғана қыздырған от емес, жүздеген-мыңдаған адамдарды жылытқан, халқына жары­ғы жеткен, жылуы өткен От. Әрине, мұның бәрі – бірден бола салмаған, бірте-бірте жүзеге асқан процесс. Маңдай терімен келген, ұзақ жылғы қиын еңбекпен өнген Жеміс. Ізденіспен келген, талантты жүрек қуатынан өнген Жеңіс.

       Туған жеріндегі бастауыш, орталау мектептерден білім-тәрбие алған жасөспірім Сұлтан бозбала шағында-ақ табиғат, техника пәндеріне құмар болыпты. Ол 1953–1956 жылдары Шыңжаң институтында (қазіргі Шыңжаң университеті) оқып, физика-математика факультетін үздік бітіріпті. Іле-шала 1957–1961 жылдары Гилин универси­тетінде жоғары білім алуды жалғастырып, онда радиоэлек­троника мамандығын меңгеріп, Шыңжаң мемлекеттік университетінде оқытушылық қызметке орналасады. Алай­да, жарқылдап жүріп қызмет  істей алмай, елдегі солақай науқан нысанасына ілініп, «ұлтшыл», «ақ маман жолымен жүруші» деген атақтар тағыла бастайды. Барлық туыстары дерлік «Іле-Тарбағатай оқиғасына» (1962 жылдың 4 маусымында болған) қатысып, Қазақстанға қашып өткен­діктен, әлгіндей қысым күшейе түсіп, ол атышулы 10 жыл­дық ойран – «Мәдениет төңкерісі» кезінде шырқау шегіне жетіп, Жанболатовқа «ұлтшылдыққа» қоса «ревизионист», «шет елге байланушы», «ғылым беделдісі», тағы басқа «бөріктер» кигізіліп, қамауға алынады. Міне, осындай айып­тар­дан ақталып, құтылған соң ғана ол 1978 жылдан бастап еркін жұмыс істеуге, көпке қызмет жасауға мүмкіндік алды.

       Әуелі Шыңжаң мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болып жұмысқа орналасқан Сұлтекең тіл-жазу информациясын біріздендіру зертханасының бастығы (1978–1986 жылдар) міндетін қоса атқарып, 1983 жылы деканның орынбасарлығына бекітіледі, 1986 жылдан  ректордың орынбасары. Ол жетекшілік еткен зертхананың қазақ, ұйғыр және қырғыздың араб әліпбилі жазуын компьютерге енгізу жөніндегі жемісті жұмысы лайықты бағаланып, 1985 жылы ШҰАР-дың ғылыми-техникалық сыйлығын жеңіп алды. Осындай табысқа жету Сұлтан Жанболатовқа аспирант  дайындау және шәкірттерге магистр­лік дәреже беру мәртебесін иелендіреді. Ұлағатты ұстаздықты білікті ғалымдықпен ұштастырған Сұлтан Рамазанұлы көп жылдар бойы университетте «Радиоэлек­троника негіздері», «Жартылай өткізгішті тізбектер», «Импульстік және цифрлы тізбектер», т.б. техникалық пәндерден сабақ беріп, аталмыш тақырыптарда олардың оқулықтарын жазады. Мұның өзі  оның  Шыңжаң айма­ғында радиоэлектроника пәнінің негізін қалаушы тұңғыш ғалым екенін, салада басты маман болғанын  айғақтайды. Оның «Жартылай өткізгішті радиоқабылдағыш» (1977 жыл) еңбегі «Озық ғылыми-техникалық туынды» сыйлығын алса, «Калькуляторлар», «Радиоқабылдағышты магнитофон» (1985 жыл), «Бейсик тілі» атты шығармалары да жаңалық­ты, көпшілік зәрулігін өтеген құнды еңбектер қатарында бағаланды. Осындай елеулі  еңбектері мен ашқан өнер­табыстары, өңір ғылымы мен техникасы дамуына қосқан үрдіс үлесі Сұлтан Жанболатовтың ҚХР Электроника-ғылыми қоғамының төралқа мүшесі (1976–1986 жылдар), ҚХР Ғылымды жалпыластыру ғылыми қоғамының басалқы мүшесі, ҚХР Аз ұлттар тіл жазуын компьютерде қолданушы мамандар комиссиясының төрағасы, ШҰАР Ғылым-техника қауымдастығының тұрақты  мүшесі болып сайланып, т.т. атақтар мен абыройлар иеленіп, халықтық  сый-құрметтер көруіне қол жеткізді.

       Ол –  1993 жылдан Қытай Халық Республикасының Халық депутаты. Бүкілқытайлық Халық Құрылтайы тұрақ­ты комитетінің (парламенті) аз ұлттар комитетінің мүшесі. 1996 жылдан ШҰАР Халық Құрылтайы  тұрақты комите­тінің мүшесі. Ал, осындай әрбір атақ-абырой, құрмет-қызмет, мүшелік-төрағалық бір-бір сөйлемге сыйдырылып хабарланғанмен, әрқайсысының астар-аясында, салқар саясында төгілген маңдай тер, жұмсалған еңбек,  жиналған жеміс, жеткен жеңіс, жүрек жарығы, сана парығы, бөлінген  көңіл – бір-бір өмір жатқан жоқ па?! Таратып айтсаң –  жеке кітап, түйіп айтсаң – жанды мақала…

 ***

     Алла Тағаланың ғана құлы, Алаштың  ардақты ұлы Сұлтан Жанболатовтың өз басымызға өте жақын қыры, жүрегінің жомарт сыры –  несін жасырамыз, журналистігі мен жазушылығы. Оның бұл саладағы шығармашылығы­ның шыңы – екі томдық «Елжау Күнби» романы болса, ол мұндай биікті бағындыруға әуелі ғылыми очерк,  ғылыми-әдеби мақалалар жазып қадам басты. Мәселен, ол 1963 жылы «Домбыра физикасы», «Радионың салтанаты» деген қызықты мақалаларды дүниеге келтірсе, 1970 жылдары ғылыми-фантастикалық әңгімелер тудырып көзге көрінді. 1985 жылы Бейжіңдегі орталық «Ұлттар» баспасынан жарық көрген  «Хас Сақтар» атты ғылыми-фантастикалық әңгімелер жинағы Сұлтан Жанболатовтың қаламгерлік төл соқпағын салып, жазушылық жолын ашып берді.

       «С.Жанболатов мақалалары» (1993 жыл) атты кітап – журналист-қаламгер тұлғаның қабілетін айқындаған келісті еңбек. Бұдан бөлек 1995 жылы шыққан келесі кітап очеркші, қысқа әңгімелер шебері, ақын Сұлтан Рамазан­ұлының қолтаңбасымен баурайды. Очерктерінде автордың алпауыт АҚШ, жұмбақ Жапонияға сапары әсерлі баяндалса, нұсқа әңгімелерінде замандастар өмірі өрнектері баяндалып, ал өлеңдерінде адамдық парыз, махаббат шарапаты жырланып, күн күліп, ай аунайды.

       Жазушы Жанболатовтың басты шығармасы – әрине, «Елжау Күнби» романы. Бұл «Саншора Күнби», «Оңғай Күнби» кітаптарына жалғасқан көлемді де толымды туынды. Қытай қазақтары әдебиетінің осы заманғы озық үлгіле­рінің бірі ғана емес, ХХ ғасырдағы күллі қазақ әде­бие­тінің де шоң шығармасы қатарына қосылады. Ондағы жаңалықты, тұңғыш игеріліп отырған тарихи-мазмұндық байлық әдеби-әлеуметтік, көркемдік кестелік жарасымға, тартымды суреттеуге ұласқан. Атап айтқанда, бұл – біздің  дәуірімізден бұрынғы ІІ ғасырда қазіргі Жетісу өңірін кіндік мекен етіп, алып аймақта құрылған үлкен де тәуелсіз мемлекет, кешелі-қазіргі қазақты құраған зор тайпалық одақ­тардың бірі – Үйсін ұлысы  тыныс-тіршілігін толық­қанды таныстырған туынды. Сол кездегі  Елбасы Елжау Нәндібиұлын бас кейіпкер етіп, осы Елжау Күнбидің аласапыранды бала шағынан алтыншы мүшелдің асқарына аяқ басуына дейінгі кезең-кезең жылдарды қамтыған тұлғалық-шежірелік, біртұтас табиғи-ділдік, тарихи-тілдік байсын эпикалық шығарма.

        Аталмыш кең тынысты, кенен ырысты шығармада  үш түрлі құтты байлық, құнды қазына бар.  Олардың біріншісі – тарихи-мазмұндық байлық. Біз бірінші рет бұдан 2100 жыл бұрынғы заманға сапар шегіп, біздің дәуірімізге дейінгі екінші ғасырдың өмір шындығымен: ұлыс қам-қарекетімен, адамдар ой-әрекетімен, жер үшін, ел үшін шайқас, билік пен бұқара қарым-қатынасымен жүздесіп отырамыз.  Тарих сахнасында – бүгінде жоқ мүлдем басқа мемлекет­тер. Талайы әлі де тірі. Талайы бүгін жоқ көрінгенмен, мұрагерлері арқылы басқа жағырапиялық картада, жаңа саяси қалқада өмір сүріп отыр.  Сол кездегі ұлыстық саясаттар, жер иемдену үшін айқас, билік үшін күрес, байлық үшін тірес бүгінгіден асып түспесе, бір кем еместей. Ұлы  Мөде меңгерген Хұн қағанатына еш ел тең еместей. Сол заманның неше алуан шындығы. Неше түрлі сұлулығы мен сұмдығы. Қаһармандығы мен құлдығы.

    Шоң романдағы екінші бір ырыс – терең танымдық-тағылымдық, жан-жақты пәлсапалық сабақ, тәрбиелік абақ. Оқиғалар өтіп, соғыстар тарих қойнауына кетіп, орнында шіміркендірер, шіркіндендірер ой қалса, бабалар өтіп, рухы мен ұрқы тарих қойнауына  кетіп, орнында мәңгілік өшпес із, тақыт шаңынан, уақыт топырағынан аршып, бойыңа бітіре білсең – сап-сары алтын күз (иә, көктем де, жаз да, қыс та емес) қалады. Мықты ұрпақ бол­саң, ұмытпа, тап осы ізді тазарт, оралт осы Алтын күзді… Біздің бекер айтпағанымызды байыптауға үңіл романға. Елжау Күнбимен сырлас, жабғы Бөжеймен мұңдас. Қарау Қаржаумен тартыс,  Шайжан – Қырмызымен шарпыс… Ұлы Үйсін ұлысындағы бұдан 2100 жыл бұрынғы діл. Мәдениет. Саясат. Бүгінгі ұғымдағы дін жоқ, хақ ислам діні әлі келер  ғасырлар құрсағында жатыр десек те ел иман-сенімсіз емес. Тәңіршілдікке иланады. Елдік әдет-ғұрып, адамдық-рухани – тұрық үстем. Тәңіршілдікті кейінгі мұсылманшылықтың тамыр тартқан топырағы дей алсақ, Шын (сол кездегі Қытай) қағанатындағы басым түскен Күң Фұзышылдық (орыс тілінде Конфуцийшілдік) әлі жасап келеді. Осыған орай романда біз танысар білік-байлық ұланасыр, тағылым табар қасіретті тарих, сол ғасырлардан сөнбей жеткен жарық жеткілікті; жадта қайта жаңғыртар қапер-естелік, қазіргі күні қалпына келтіріп, кәдеге асырсақ жарасар бабалар қасиет-өсиеті қаншама…

        Шынайы шығармадағы үшінші бір қазына – тілдік байлық. Бұл сол кездің ел басқарудағы ұғымдарын, жер-су аттарын, сөздік қорды орынды да мол қолданудан туын­дап жатуы да әбден мүмкін. Бұған  515 бетке жетіп жығылатын қалың романның кез келген бетін оқып, сәл зерделесеңіз де көз жетеді. Мысалға алғашқы беттің алғашқы жолдарынан бастап алға тартсақ та болады.

        «Сақ жұртының шалғай шығысында, айдынды да ұзын, қария да қасиетті Хысүйдің оң жағында былтыр – Доңыз жылы бұл төңіректі бір  сілкіндірерлік бір оқиға болған-ды. Дүбірлі де шежірелік бұл оқиға мұндағы алып қағанаттың тарлан тарихына тағы бір соны тараудың маңызды тақырыбын баттита қойып та үлгерген. Былайша айтқанда, мұндағы ең тұңғыш үлкен қағанат тағанын  алғаш қалаған Чин Шыхуаң дейтін  патшадан алтын тақты тартып алып, неше он жылдап билік құрған, бірақ, бұл мемлекетті бұрынғысынан да үлкейте, күшейте түскен Лю фамилиялылар әулеті енді бұл қасиетті де қаһарлы  тақты өзінің қайтыс болған бір  атасынан бағы жанған былайғы бір ұрпағына өткізуге мәжбүр болған.

         Амал не… қағандық билік өзгеге қаншама қатыгез болса да, қағанға қабағат қайырымды еді. Қағандық тақ дүниедегі хақ пен ұқық, емін мен ерікті қалың боданға сараң – шықбермесше там-тұмдап қана  татқызар болса, қағанға бәрін жиып, үйіп-төгіп ұстата салар-ды. Қағандық бақыт пен рақатты жай боданға бетпақ шөлдегі қуаң жылғы жауындай себелетсе, қағанға теңіздей лықсытып, дариядай ағызып, көл-көсір құя салатын-ды.  Иә… солай еді… Сондықтан да қағандар менің үстімде алтын тәжімнен өзге ештеңе жоқ деп, өргін ортасында шардаңдай басқанда оған өзі билеген боданы мен іргелес әлсіз көршілері бейне табанында жатқан қыштар мен қалақ тастар іспетті сезілетін…». («Елжау Күнби», Алматы, 2000 жыл, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, 7-бет).

       Тарихи романға тән жақсы бастау. Жатық та ширақ, жарлы емес тіл.  Әрқайсысы үлкенді-кішілі көп мемлекет­тер­дің аумағындай жер-жерге бөлінуіміз туған ұлы тілімізге елеулі әсер етіп, диалектілер туғыза алмағаны ұзын тарихтан бәрімізге жақсы мәлім болса, атажұрттан бөлек ел-елге бөлінуіміз қанша дегенмен ықпал жасап, сөздік қорымызға, сөйлемдік «жолымызға» кейде көзге көрінерлік өң мен өзгерістер енгізгенін мойындауға тура келеді. Мына екі қайырым сөз-сөйлемдердегі атажұрттағы бізге кейбір түсініксіз сөздер соны айғақтаса керек. Рас, Хысұй – тарихи атау, бүгінгі Хуанхы (Сары өзен) дариясының ерте замандағы аты. Қытайлық қазақтарға  фамилия деген орыс сөзі, бәлкім, орыстанған бізден барған шығар; ал өргін (тақты сарай, орда) сөзін біз енді қытайлық қандастардан алсақ артық болмас. Менің жеке басымды романды оқығанда ойлантқан бодан сөзінің тегі бізде пайымдалып жүргендей, орыстың подданные сөзінен шықпай, бәлкім Білге қаған, Күлтегін жазбаларындағы бұдын (халық деген мағынадағы) деген сөзінен төркін тартқан шығар.

       Ары қарай романды оқи отырып, біз осындай тілдік соны сөз, тың ұғым, қазыналарға жиі жолығатынымыз бар. Базбіреулерін осы жерде-ақ келтіре кетсек: баһандай, Хан әулеті (қытайлық Хән династиясы), қаругер, үйірме (біздегі мағынасы бөлек), тайху (қағанша ана), таянғы (ордалық есік ағасы), даяшыбекше (ордалық қазынабек, басқауылбек үстінен қарайтын кәнизактарды басқаратын әйел), уаң (хан, бек, би), тегін (тектілер – қаған, патша, күнби ұрпақтары – төрелер), құт (өкімет, әкімшілік), барқ (ғимарат), тияние (көк ие, тәңір), уәли ахт (қаған мұрагері), жазынды, Балыххаш (қазіргі Балқаш көлінің ежелгі атауы), Қызылкүрен (Үйсін ұлысының қысқы астанасы), көл білге (көп білетін, данышпан), ешкінші (хабаршы, пошташы), Текхас (қазіргі Текес өзені), тәңіржар, алас (от), Күнби(Үйсін ұлысының Елбасысы), қаргу (қарауылхана), жатқақ (түнгі күзетші), тұрғақ  (күндізгі күзетші), өтек (қалқа, жамбыл), өркек (қалқа бұрышы), ым (белгі, дабыл), құдыз (зайып, қатын), жабғы (аймақ, өлкебасы), ирая(солтүстік), Тәңірқұт (хұн қағаны), Илеу (Іле), Лабхас (Жетісудың ежелгі атауы), дұғыс (шығыс), құрия (батыс), бөд (тақ, қағандық орын), бөлүн (уәзір), сол және оң дархандар (уәзірдің көмекшілері), алып шербасы (шоң саңгүн, яғни генерал), сол және оң зор тұтық, сү-шер (әскер, армия), үлем (ғұлама, ғалым), йортұғ (ту маңында жүретіндер), арқыш (сарт-саудагер), битік (бітік – жазу), әлімға (қаған, күнбилердің хатшылары), төкіндеу (қашау, ою, таңбалау),  айұқ  (қорғаушы), қам (бақсы), саурұн (құрылтай, жиылыс), түзүт (ереже), Наймантау (бүгінгі Шыңғыстаудың Шыңғыс хан шабуылына дейінгі атауы), тағысын-тағылар… Жерде жатқан сөз жоқ десек, әрбір сөз – тілдегі бір тірі ағза болса, мына тосын ұғым, көне сөздер де «Елжау Күнби» романы арқылы жан кіріп, бойына қан жүгіріп  ортамызға оралып отырған жоқ па?  Тегі бөтен болса да, Саншора Күнбидің қытайлық күнбишесі Шайжандай, Абылай ханның Кенесары төрені туған  қалмақ қатынындай өркенімізді өсіріп, керегемізді кеңейте түсеріне күмән кем.

     Осы тұрық-тұрғылардан келсек, романның өзек-тіршілік ағыны, парасаты мен философиясы,  оқырман қауымға берер тарихи танымы, сол арқылы  Қытай қазақтарына, дүйім қазақ халқына түйсінтер тағылым-тәрбиесі Үйсін ұлысының бірте-бірте күшейіп, Хұн қағанатына бодандықтан құтылып, елдікке жетіп, бостан да байтақ жеке қағанат болып  қалыптасуына құрылған. Нақ қазіргі Қазақ Елі дербес мемлекет болып бой түзеп, іргесін нықтап, шекарасын мықтап, шаңырағын биіктете түсіп, жаңа Ақ Орда болып қалыптасып жатқан уақытта Үйсін ұлысының бұдан 2100 жыл бұрынғы тіршілік-тынысы ілгері мемлекеттік жүрісі, бастан өткерген тәжі­рибесі мен рухани күш берген қасиет-киесі соншалықты қажетті де құнды екені ақиқат. Иә, алғаш Үйсін ұлысы да Хұн қағанаты құрамында болған. Бала Елтайдың ажалдан аман қалып, жастай таққа отырып, бірте-бірте Елжау Күнбиге – қабырғалы да қаһарлы елдің құдыретті Күнбиіне айналуында да осындай сыр, нұр, жыр жатыр.

      Сонымен, бұдан ары да сөзді соза бермей осыған дейінгі «Елжау Күнби» романынан танығанымызды, тапқанымы­зды түйіндеуге көшсек, бұл шығарма – кесек те кенен туынды, Елжау Күнби – дара хан, ет пен сүйектен жаралса да, кілең табалдырықтан төрге өрлеген, қиынға құлаш сермеген, жауға есесін бермеген, елін елдіктің шыңына жетелеген жан. Ал Бөжей жабғы – қандай ер, қандай кемеңгер екенін романда көрдік. Баршын сұлу. Жүзі сұлу ғана емес, ең бастысы – өзі сұлу. Келген елі еңсесін биіктету үшін үлкен үлес қосқан Қаңлы қызы, қазақ жұлдызы. Хан әулетінен келген Шайжан ару… Бұлар – сонау-сонау қадым ғасырда бізден 2100 жыл бұрын өмір сүрген баба­ла­рымыз, аналарымыз, жігіт-қыздарымыз қандай биік, текті; дені ел үшін, деу үшін туған ұлдар, қыздар. Ал  базбі­реулері – дау жоқ, қарақан басы, құлқыны – жел үшін, жеу үшін туған құл-күңдер.  Түйіп айтқанда, мұның бәрі тек солардың өз бітімдерінің жемісі, сол уақыттағы тарих­тың, жаумен күрескен, жамандықпен тірескен хан-халық­тың арқасы ғана емес, автор – дарынды жазушы, талантты тарихшы, ғалым-қаламгер Сұлтан Жанболатовтың та  жазушылық  жұмысының жемісі,  нұрлы ісінің жеңісі.

 ***

      Сонда бұл айтылғандарға қойылатын нүкте не,  жоға­рыда жазылған жайлардан шығатын қорытынды қандай?! Қорытынды осы романның өзінде тұр. Жазушы автор да Елжау Күнбидей дана, Баршын сұлудай сара болмаса, Шайжан арудай толғанысты бастан кешпесе, Бөжей ердей, Құтби батырдай ыстыққа күйіп, суыққа тоңбаса, халқына пана болмаса, мынадай мықты тарих, ұлыс құрған, түу сонау-сонаудағы бұлдыр-бұлдыр жылдардың төрінде бұлдырамай қасқайып тұрған халық бізбен осылай  аса қымбат та етене елдеспес еді, бүгінгі ұрпақ-мұрагерлерімен жақын да жарқын жүздеспес еді. Ендеше осы тарих-кені терең қазылған, халық-асылы жарқыратып жазылған Шоң Шығарма кейіпкеріміз, абзал ағамыз, асыл жағамыз Сұлтан Жанболатовтың Елі үшін еңіреген Ер, халқын сүйген жүрек жалауы желбіреген   Ұл, халқына ұлық ұлт, ұлы ұлыс бол деу үшін туған қаламгер екенін қапысыз айғақтайды.

       Мақаламыздың басында айтылғандай, Сұлтан ағамыз­дың айтылған қырларына, жан сырларына ірі қоғам және мемлекет қайраткері, ғалым, ұстаз, журналист екенін қайта­лай айтып қоссақ, оның Абай  айтқандай;  салқын Ақыл, ыстық қайрат, жалын Жүректі бірдей ұстап, берен жұмсаған «елден ерек Толық Адам», толағай Азамат екеніне көз жеткіземіз. Ол бүгінгі күндері де өзі өсіп-өнген, жүрегіндегі шырақты жаққызған, шырқау қияға қанат қаққызған алып Қытайына қоса ардақ Қазақстаны үшін де жан аямай, қайратымен де, қаламымен де еңбек етіп, үлес қосып келеді. Бұл үшін бір-ақ мысал келтірсем, ол 2003 жылғы желтоқсан айындағы еларалық «Қазақ Елі» газетінің №43 санында берген сұхбатында тарихи Отан кеденіндегі келеңсіздіктер үшін шырылдап, осындағы агенттік бас­шылығына Бердібек Сапарбаев келгеннен кейін басталған жақсылықты жарқырата айтыпты: Оңалу «алдымен басшылыққа байланысты. Хан қыли болса, халық соқыр болуы ықтимал… Қазіргі Қазақстан кеденінің төбе биі Бердібек Сапарбаев – дұрыс адам. Ол өз саласындағы жұмыстың бәрін оңдап жатқан сыңайлы. Бекеңді ертеден білуші едім. Ұлтжанды, отаншыл, саналы, ақылды, қабі­летті, таза жігіт болатын. Мұны оңдап жатқан сол азаматтың командасы ғой.  Екінші жағынан, елдің жағдайы да жақсарып келеді…». Осындай Толық кісі, Толағай Аза­маттың туған Қытайында лайықты қадірленіп келе жатқа­нын айту парыз. Ол – алған алуан сыйлық, марапаттарын айтпағанда, Қытай Халық Республикасы  Жазушылар одағының мүшесі. Оның өмірбаяны қытайша жарық көрген «Әлемдегі әйгілі адамдар», «Қытайлықтардың осы заманғы ұлт мәдениеті» энциклопедициясына кірген. Үлкен құрмет пе? Дау жоқ. Сіңірген еңбегін бағалау ма? Әрине. Ал, біздер Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Сұлтан Рамазанұлы  Жанболатовты қаншалықты білеміз? Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы Төралқасының бес саусақтай 5 мүшесінің бірі Сұлтан Жанболатовты қаншалықты құрметтеп келеміз? Оның «Елжау Күнби» романы 2000 жылы баспа бетін көрсе, содан бері ғалым, қаламгер, қайраткер Сұлтан Жанболатовты атажұртына, қалың қазағына таныстырып, таныту үшін және не істелді?! Ең болмаса мына үлкен мүшелі – 80 жылдығы кезінде  қандай қызмет жасап, құрмет көрсетпекпіз?!

       Өкінішке орай, мұның бәрі – сұрақ. Ал, өз басымның жауабым – осы мақаланы жазуым. Оқырмандар атынан, Қазақстан Жазушылар одағы атынан сыншы інісі, қаламдас әріптесі ретінде басын бағалап, бітірген біраз ісін саралап отырмын. Мақалама қояр нүктем – ол атына заты сай Адам, көп еңбек бітірген, халқына қалтқысыз қызмет істеген Азамат. Миллиардтар отаны Қытайда да ұлтан болып жүрмеген, Сұлтан болып жүрген Қазақ Ұлы.

      Иә, ол – халқымыздың бір жай, құр сұлтаны емес, бай, нұр Сұлтаны!

 

      Ол –  1993 жылдан Қытай Халық Республикасының Халық депутаты. Бүкілқытайлық Халық Құрылтайы тұрақ­ты комитетінің (парламенті) аз ұлттар комитетінің мүшесі. 1996 жылдан ШҰАР Халық Құрылтайы  тұрақты комите­тінің мүшесі. Ал, осындай әрбір атақ-абырой, құрмет-қызмет, мүшелік-төрағалық бір-бір сөйлемге сыйдырылып хабарланғанмен, әрқайсысының астар-аясында, салқар саясында төгілген маңдай тер, жұмсалған еңбек,  жиналған жеміс, жеткен жеңіс, жүрек жарығы, сана парығы, бөлінген  көңіл – бір-бір өмір жатқан жоқ па?! Таратып айтсаң –  жеке кітап, түйіп айтсаң – жанды мақала…

         Бақыт САРБАЛАҰЛЫ

толығырақ

f3f861d44af4d432391a2e0cb448fba8_resize_w_520_h_

         Қытайда қазақ тіліндегі тұңғыш көп сериялды телефилім «Қаңлы хикаясы» Тарбағатай аймағының Толы ауданында түсіріле бастады. Фильмді түсіру қызметі межемен желтоқсан айында аяқтап, келесі жылдың сәуір айында көрерменмен жүздеседі, деп хабарлайды Baq.kz тілшісі.

     «Халық торабының» мәліметінше, көп сериялды фильм «Қаңлы хикаясының» түсірілім жұмыстары, басталу, аяқталу мерзімі туралы ақпараттар Шинжияң телевидениесінде хабарланған. Аталған телефильмнің режиссері Күрес Қабденұлының айтуынша, сериялдың бас кейіпкері Ақбелдеу ауылы Қаңлы қыстағының жас партия секратары Ұлан есімді азаматтың төңірегінде өрбиді.

     Фильмде жаңа ғасырдағы қазақ тұрмысы және көшпелілер өмірінің сан қилы тұмыс салты көрініс табады.

        https://egemen.kz/2016/11/22/76317    

толығырақ

 

      Жақында Шынжаң ұйғыр телеарнасының «Шырын түс» бағдарламасының тақырыбына арқау болған қандасымыз Зайра Асейінғазықызының ізгі істері Қытай халқын тебірентіп, әлеуметтік желілерде қызу талқыланып жатыр, деп хабарлайды ҚазАқпарат тілшісі.

       Бағдарламада белгілі болғандай, Зайра Асейінғазықызы ата-анасынан айырылған жарымжан балаларға арнайы орталық ашқан екен. Ол осы күні аталған орталықта әр ұлт өкілдерінен 62 мүгедек әрі жетім балаларды өз қамқорлығына алып, оқытып, түрлі қажеттіліктеріне көмектесуде. Зайра бұл ісін өзінің басынан өткен тағдырымен байланыстырады.

«Менің өзім 4 жасымда жетім қалдым. Ер жетуіме, өмірімдегі қиын кезеңдерді еңсеруге көптеген мейірбан адамдар көмек берді. Кішкене кезімде тұрмысымыз өте төмен болды. Сонда, кейін ер жеткенде, өзім секілді жетім балаларға жәрдем қылсам, маңдайынан сипасам деп армандайтынмын. Мектеп бітіргеннен кейін жоғары оқу орнына түсуге қаражатым болмады. Сосын зауытқа тұрып, ауыр жұмыстар істеуге мәжбүр болдым», - деп әңгімелейді Зайра Асейінғазықызы.

      Осылайша ерте жастан еңбекке араласқан ол көптеген қиыншылықтарды бастан кешкенін айтады. Сырқаттанып төсек тартып қалған кездері, тіпті, 40 күндей тек құрғақ нан жеп, қайнаған сумен өзек жалғаған кездер болыпты. Әйтсе де, тағдырдың ауыр сынағын еңсеруге мейірбан жандардың көмегі көп септігін тигізген.

«Ауруым асқынған кезде жеке емханасы бар бір дәрігер кісінің арқасында тегін емделіп, жазылдым. Бұл маған жігер берді. Ақшам жоқ болса да, өмірде жақсы адамдар бар екеніне көзім жетті. Кейін көшеде нан сұрап, қайыр тілеп жүрген бір әжені көріп, әңгімеге тарттым. Ол кісінің балалары өмірден ерте озыпты. Мен әжеге көмектесіп, оған бала болдым. Осылайша өмірден өзіме көптеген аналар, әкелер таптым. Өзім көрген қиындықтарды бүгінгі жетімдер көрмесе екен дедім. Сол үшін ата-анасынан айырылған мүгедек балаларды жинап, бауырыма бастым. Олардың өнерін ұштауға, өмірден өз үлестерін алуға барынша жігерлендіріп келемін. Бүгінде 8 ұлт өкілінен 62 балам бар. Олардың бірінің әкесі жоқ, бірінің шешесі жоқ, біреуінің аяғы жоқ, бірінің көзі көрмейді», - дейді Зайра Асейінғазықызы.

      Оның айтуынша, бұл әлем жақсы адамдарға толы. Өмірде барлық адам тең. Алайда, солай бола тұра, адамдар ақшадан, жақсы өмірден жалығуы мүмкін, ал ізгілік пен махаббаттан, қамқорлық пен мейірімнен адам баласы еш жалықпайды.

«Мен бұл жетімектерді ізгі-ниетті жандардың көмегінің арқасында бағып жатырмын. Көмек қолын созатындар көп. Қазір балаларымның 20-сы үйленді. Мен осы ортада жүріп көптеген әсерлі, ізгі істерге куә болдым. Бірде 23 жастағы он екі мүшесі сау, оқыған қыз келіп, көзі мүлдем көрмейтін зағип жігітпен бас қосты, отау құрды. Айналасындағы біраз жұрт оған: «Сен оқығансың, болашағың бар қызсың, неге мүгедек жанға өз тағдырыңды байлайсың», деп қарсы болды. Сонда әлгі қыз: «Мен бұл дүниеден ештеңе істемей өтсем де, осы жігіттің қос жанары болайын», - деді. Міне осыдан артық қандай адамгершілік, қандай ізгілік бар», - деп көзіне жас алады Зайра Асейінғазықызы.

      Бағдарлама барысында, Зайра Асейінғазықызының тәрбиесіндегі жарымжан қазақ қызы ән салды және қолы жоқ, құлағы естімейтін, сөйлей алмайтын баланың аузымен, аяғымен салған суреттері көрсетілді. Сонымен бірге бағдарламаға қонақ ретінде шақырылған кәсіпкерлер қайсар қазақ қызының мейірімділігіне, ерлігіне алғыстарын білдіріп, өз көмектерін жасады. 


толығырақ

      Алтай бетінде өмір сүрып, 1930-1950 жылдары Қытайда болған аласапыран заманда өмір сүрген Қайыспай палуан туралы аңыздар сол жақтағы қандастар арасына көптеп тараған. Енді сол атақты палуанның немесі нақты деректерге сүйеніп жазған жазбаны назарларыңызға ұсынамыз.
      Күш иесі атамыздың, тарихи барыстарын, кесек тұлғалы алып күш иесі екендігін жазудан бұрын, мына ескертуді жаза кеткенім жөн сяқты; мен Қайыспайдың қара шаңырағын ұстаған үшінші ұлы Мәдидың үшінші баласымын. Әкемізді «Әле» деп, ата баласы болдық та, балуан атамыздың атымен аталамыз. Есейіп-ержетіп, егде тартқан ағайынды бәріміз де әкеміздің атымен аталып көрмедік. Ендігі бір айтарым – палуан атамыз бұл дүниеге келіп көшкеніне 70 жылдан асты. Осы тарихи барыстарды қолмен қойғандай дәл баяндау ауыр келеді.

      Өйіткені, нақтылы хикаяларын білетін кездерде «Мадениет төңкерісінің» алапат апаты болды да, байтал түгіл, бас қайғы болып, «шетке байланғандар» қатарында ұлы әкеміздің атын атаудан да жасқандық. Заман оңалғаннан кейін, әкеміз Мәдидың айтып бергенінен жазып алған едім.

      Балуандығы мен алып күші әр түрлі болып жазылып жүр. Міне, осы рет қарашаңырағын ұстаған ұлы Мәди, қолынан аттандырған шешеміз Зияқанның айтулары бойынша жазылды әрі екіншы ұлы Зейнелқебденның айтқандары негіз етілді. Әке-шешемізден, білетін ақсақалдардан сұрай жүріп, қағаз бетіне түсіргенімді жақын жұрағаттарға ұсынып отырмын.

Қысқаша мәлімет

      Қайыспай Иісұлы, 1866 жылы Алтайдың Сарғусын деген жерінде дүниеге келген. 1961 жылы желтоқсанда, Шіңгіл ауданының Арал ауылдығы Байшың қыстағында 95 жасында қайтыс болған. Қайыспай әкесі Иістен 9 жасында қалады. Иіске қарасты бір қанша отбасына жастайынан басқалқа болып, әкеден жастай айрылып, көп азап тартып жапа-машақатта өседі. Қайыспайдың әкесі Иіс ел құрметіне бөленген ақылгөй, іскер адам болыпты. Тұрмысы қоңыр қалта болса да Алдай ауылының арқа тірер тиянағы, ел ағасы болғандықтан бүкіл ауыл ол кісіні ақылгөй, дана тұтып, оның айтқанын екі етпей орындайды екен.

       Қай жылы екені белгісіз, үлкендердің айтысында Алтайдың Шеміршек өңірінде «қызыл аяқ қаптаған жыл» дейді (Аяқтарын қызыл матамен буған қытай әскерлерінің Шинжияң өңіріне қаптап келуі. Ред.). Иістің 27 жастағы кезы болса керек, Алтайда ашаршылық болып, халық азып-тозыпты.

Осы жолы Иіс ауылды бастап, Боғдаға көшпекші болады. Көшер алдында Иіс жанына жеті жолдасын ертіп, Үрімжіге (бұрынғы аты Дихуа) барып, мал саудасын істейді. Малды тайтұяқ күміске, ұн-шайға айырбастайды. Сауан ауданының Айғайқұм деген жерінде, жол тосқан қарақшылар ере жүріп, түнгі ұйқыда тиісіп, шайқас үстінде жеті жолдасымен бірге шейіт болады. Иістің мал саудасын істеп кеткенін білетін жақын туысы Жәңгір Атыкұлы саудашылардың кешіккенінен алаңдап, артынан бәріп, жеті шейіттің сүйегін іздеп тауып, түйемен артып әкеліп, Алтайдың Сарғусын деген жеріне жерлеген.

      Қазір ол жер Шеміршектегі «Жеті шейіт» деп аталады. Қайыспайдың әкесі Иістің шайқаста қаза болған кезде үстіндегі мата жейдесі қан дағы мен қара шаңырағында әлі сақтаулы. Немересі Дағыстанмен келіні Нұржәмила қастерлеп сақтап келеді.

«Қайыспай» атының қойылуы

        Қайыспай туып жатқанда, Иіспен дос болып өткен моңғолдың Ламжа деген төресі бұйрықша келіп, Иістің үйіне түседі. Иіс «шілдеханаға қатынас» деп Ламжа төрені жібермейді. Ламжа төре қонып, қайтарында Иіс ырымдап: «Шыңғысхандай батыр әулетінің ұрпағысың, мына жаңа туып, шілдеханасы болған баланың атын қойып бер» деп өтінеді. «Рұқсат етсеңіздер, баланы әкеліңдер. Бетін ашып көрейін, дінім болек болса да, ниетім ақ, атын қойып бер деп өтіндің» деп ат қоюға мақұл болған соң, түйе жабағысына ораулы жатқан баланы алдына алдырады. Ламжа төре баланың бетін ашып: «Балаңның сүйегі сом, маңдайы жазық, көзі өткір екен» деп қасындағы атқошысына қанжығадағы қайыс арқанды алдырып, баланың үстіне тастайды. «Менің сыйлап, ат қойғаным осы болсын» дейді. Сонда Иіс отырып, «Онда баламның аты Қайыспай болды ғой. Жарайды, қайыс берык болады. Ал, қайыстай адам қайыспайтын қайсар болар» дейді. Сонымен, Қайыспай деген ат осылай қойылған екен.

       Ламжа төренің ақ тілегі Қайыспайға дарыды ма, айтса айтқандай, Қайыспай қайыстай шыдамды, алып денелі, кең жауырынды, керме иықты, мұрынды, саусақтары салалы, аяғы талыстай, әрі балуан, әрі батыр, жаужүрек азамат болып ержетіпті.

Тегі және ұрпақтары

      Қайыспай өмірінде ешкімнен беті қайытып көрмеген. Еркөңіл, ойына келгенін бөгелмей айтатын, гүрілдеп сөйлейтін жуан дауысты, ауызы дуалы адам екен.

     Қайыспай бес Шақабайдың (Керей ішінде Жантекей руынан) бесінші баласы – Балықбайдың үлкен ұлы Түлкібай деген атасынан тарайды.

        Түлкібайдан Бәйтерек, Алдай, Қалдай, Төкен деген төрт ата болған. Қайыспай балуан Алдайдың үлкені Иістен туады. Иістен Қайыспай, Боранбай екі ағайынды.

      Қайыспайдан Камал, Жұніс, Мәди, Әди, Зейнелқабден бес ұл. Зәуре, Зария деген екі қызы болған. Зария бертінге дейін Швецядағы кіші ұлы Ақтархан Демйрдың қолында болып 2006 жылы 113 жасында дүниеден озды. Інісі Боранбай мүкіс тіл, момын адам болған екен. Кіндігінен Қадиша, Әлизан деген екі қызы болған. Қадиша 85 жастан асты, қазір Баркөл ауданында.

      Ал, балуан атамыздың қайын жұртының сүйегі Қарақас. Ұлы шешеміздің аты Сақыш. әкесінің аты Жолжақсы. Рақшай деген мықты серік қайнағасы болған.
      Бұл жерде айта кететін бір іс, әлемге айгілі спортшы Мұстафа Өзтүріктің (Мұстафа Өзтүрік Кабенұлы) әкесі Кабен Қайыспай балуанның туған жиені. Мүмкін, нағашы жақтан дарыған болар, Кабен ел ауа көшкенде Түркияға барған. Халық арасында той-думан, ойын-сауық, палуан күресі болмай тұрмайды. Сол жердегі қазақтарды қойып, күресемін деген түріктерді шаң қаптыра берген.

      Сондықтан жиналған түрік азаматтары «Мынау өзі түрікше күреседі екен» деп таңданысады. Осылайш,а кіммен күрессе де, бәйгені ала берген Кабен «Өзтүрік» аталып кетіпті. Содан баласы Мұстафа Өзтүрік деген фамилияны алған.

Шіңгілден Пәкістанға дейін

      1934 жылы (ит жылы) 9 айдың бас шенінде елдің көбі жайлаудан күзеулікке түсіп, санаулысы ғана жайлауда отырған кезде Моңғолиядан бірнеше жүз атты әскер, бір бомбылаушы ұшақ Шіңгілге өтіп шығып, қазақтарға жантүршігерлік қырғындау жүргізеді.

Осы қырғында Ханкелді, Секел елінен 100-дей адам ғана тірі қалып, 540-тай адам қырылған екен. Сонымен, елді қырғынға ұшыратқан Моңғолия әскерлері Ханкелді, Секел руының заңгісі Жылмасбайды ұстап, Моңғолияға алып кетеді. Ел аузында бұл реткі ауыр қырғыншылықты «Жалғыз аэроплан оқиғасы», «Ханкелды, Секел қырылған заман», «Байқадам шабылған заман» деген аттармен атайды. Сірә, қалай атаса да бір күн, бір кезде болған бұл аянышты қырғында «Шыңгіл елінен 800-дей адам қырылып еді» дейді оқиғаның басы-қасында бірге болғандар.

       Тұтас Алтай тарихында болып көрмеген бұл реткі қырғыншылық оқиғасы Өр Алтай елін қорқынышқа душар етіп, аласапырандық ала келіп, бір бөлім елдің босқын болып ауып кетуін туғызды. Қазан айында сарбас Қабдолла, молқы Қапталбай, Салхиден, ителі Сұлтаншәріп, шақабай Қайыспай, тасбике Адубай, Турабай қатарлы адамдар бастаған Өр Алтайды мекендеген 2000-нан астам түтін ауып, бір бөлімі Бәйтік-Қаптық арқылы, енді бір болімі Жемсары, Мори, Шонжы арқылы Баркөлге барады. Міне, бұл 1934 жылдың қазан айы еді. Өр Алтай қазақтарының Шиңхай-Тибет мұздықтарын басып өтіп Түркияға ұласқан қайғы қасіретке толы көшытің бастауы еді де Қайспай әулетінің 14 жылға созылған сергелдеңінің басталу нүктесі болатын.

      1938 жылы Баркөлде қалған қалың елді тоздырып, қытай әскері тағы да Қабдолла Буратайұлы (сарбас), Қайбар Буратайұлы, Қожамберген Жамысбайұлы, Жеңісхан Қамысбайұлы деген атқамінерлерді ұстап кетіпті. Қалған ел ағалары «Гансу жақтағы дүнген жеріне быіз де көшелік», деп жолға шығыпты. Сонымен, Сұлтаншәріп Зуқаұлы (ителі), Заиып тайжы (базарқұл), Алпыс Доданұлы (молқы), Сыдық шаңя (секел), Нұрғали үкірдай (шақабай), Аянбет үкірдай (уақ), Мардан үкірдай (қазыбек), Хамза Жақияұлы (найман), Қасым батыр (меркіт), Ырғайбай шаңя (ителі), Дәуітбай (қарақас), Қайыспай балуан (шақабай), Іркітбай (жәдік), Тәмен шаңия (секел), Жылқышы (қарақас), Шақпақбай (уақ), Ілияс (жәдік), Деле заңгі (жәдік), Жанәбіл (тасбике), Шерікбай (молқы), Құмар (сарбас), Еренхан (секел), Құлбай Намазбайұлы (секел), Қармыс (шыбарайғыр), Ысмағұл (қарақас) қатарлы ру басыларымен бірге қытай әскерімен жауласып, бірін-бірі өлтіріп, малдан, жаннан айырылып, азып-тозып, Гансудың Шиңхайға жақын Дақоба деген жеріне көшіп келеді.

       1939 жылы шілде айында біздің аталармыз Зайып, Алпыс, Мардан, Секей, Іркітбай, Дәуітбай, Қошуыт дегендердің ауылымен бірге көшіп, Тибет шекарасына жақын қалғанда, дүнген әскері қуып жетіп, елдің жарымын қайта айдап кетеді. Бұл жерде қатты қиыншылық болып, біреудің атасы кетіп, баласы қалған, баласы кетіп, апасы қалған. Бір-бірінен айырылып қалған адамдар көп болады.

       Сонымен, Тибеттің Доланшан деген жеріне келіп жетеді.

       1940 жылы Тибет пен Кашмирдың шекарасына келген. Содан бірқанша күннен кейін Ладақ деген ауданға жетеді. Қақпайға көніп, бір ай көшіп, алды-арттары әскер, көшпен бірге атты-жаяу еріп жүрген екен. Пакістан шекарасына жақын Мұзафарабад деген қалаға келіп тұрақтаған. Бірақ, бұл жерде адамдар сары ауру, холера болып, өле бастаған да 6 айда 600-ден астам адам қайтыс болған.

        1941 жылы Пакістанның Трнава деген жеріне барған. Дәл осы жерде 7-8 айдың ішінде мыңға жуық адам қайтыс болады.

      1942-1943 жылдарда Шатырал деген жерге барып, қоныстанған. Одан біздің ұлы аталарымыз осы жерде 7-8 жылдай болып соңында атам: «Өлсем ата-бабалармының жанында жатайын» деп, қытай азат болды дегенді естіп, 1948 жылы Қайыспай бастаған 16 отбасы 80 неше адам өлгені өліп, қалғаны нелер машақатты бастарынан өткеріп, Жеркұт арқылы Мыңтеке асуынан асып, атамекенге оралған. Шинжияңда Шыңшысайдың зорлық-зомбылығынан безіп, жол азабын тартқан аянышты жағдайдан басқа, ата мекенге қайтып келгеннен кейын, палуан атамыз көзін жұмғанша ешқандай зәбір көрген жоқ. 1961 жылғы «зор секіруде» көп ауырмай қайтыс болған.

Палуандық істері

      Біздің ауыл 1885 жылдары Моридың құмында қыстап, Қызылқадам Иранбекті жаз жайлау, күз күзеулік етеді екен. Сол кездегі бес шақабайдың биі Тары, Шыбарайғырдың бййі Ұтмұқамет, шерушіден Сүгірбай, бейсы Мәмидің бас қосқан бір кездері, Қобдаға мал саудасымен сығайлап, 20 неше азаматты аттандырады екен. Қайыспай палуан Байқозы палуаннан бата алып, Тоқпайдың сынынан өтіп, екі палуандық арыста жеңіп, 19 жасқа келген кезі. Бұл жолы оған өзінің жақын туысы Құшык бірге барыпты. Сол сауда сапарында қайынағасы Рақшай да бірге екен. Олар айдап барған малдарын айлап жатып саудаға салып, шаруаларын бітіріп, қайтар жолында Қобдадағы моңғолдың көкмоншақты төресі Доржы жалғыз ұлына келін түсіріп, тойға қатынасуға шақырып, бір апта ерулетіпті әрі оларға тойдың құрмет сыйы бойынша, ат бәйгесі мен палуан күрестіру ойындарын көрсетіпті.

       Ойын кезегінде, «жүйріктерің мен палуандарың болса алып шығыңдар» деп, Доржы төре араға адам салады. Қайыспайдың қайнағасы Рақшай: «Бізде жүйрік болмасада, күш сынасар бала палуанымыз бар, палуандарыңыз жазым қылмаса түсіреміз» дейді. Сонымен, 19 жастағы Қайыспай моңғолдың ноқталап әкелген, жер тарпыған балуаны Доңғарамен күреске түседі.

Екі адам екі жағынан ноқталап әкелген алып денелі Доңғара палуанды қоя бергенде, жейде-дамбалшаң шыққан Қайыспайға екі уыс топырақты шашып, дамбалының бауын үзіп жібереді. Көзіне топырақ кіріп, дамбалынан айрылып, аяқ жағы жалаңаш қалған Қайыспай амалсыз қолымен жасқап, топты жұрттан қатты қысылады. Аралықта қайнағасы Рақшай: «Сенде бар шүметай еркек кіндіктінің бәрінде де бар! Шамаң болса, ал, қане. Жәнібек! Жәнібек!» деп топты жарып, айғай-шу көтереді. Ызаға булыққан Қайыспай жата қалып, Доңғараның тақымына кіре көтере ұстап, айландырып келіп, жерге «күрс» еткізіп, кеудесіне мініп, шөметайын басына соқтыра аттап кетеді. «Жәнібектеп» ұрандаған айғай-шу ішінен қайынағасы Рақшай оны артына мінгізіп, майданнан алып кетеді.

      Қайыспайдың осы палуандығына 40 құлаш кездеме, 100 ши лайлымбы, 100 шақпақ қант тарту беріпті. Сонда Доржы төре палуанын шыңғыртып дүрелепті. Майданнан алып кеткеннен кейін, Доржы төре «Палуандарың менің палуанымнан артық емес екен. Жәнібектерің алып кетты» деп, сонымен қоса кешірім сұрап: «Менің палуаным астамшылық істеді» деп Доңғараны жазғырыпты.

       Доңғара той тарағаннан кейін, төресіне өтініш қылып, Қайыспайдан кешірім сұрап, «Мені кешір, жаурыным жерге тимеп еді. 37 жасымда қапыда қалдым. Сенен жеңілдім, сенің Жәнібегіңнен жеңілдім. Арысқа ең соңғы түскенім осы болсын» деп көкбурыл атын ер тоқымымен тарту еткен екен. «Менің күшімді саған беріп, адалдығыңды маған берсын. Бірақ, өтінерім – еліңдегі моңғол халқына басынан аттадым деп айта көрме. Бұл Қобдада қалсын» деп тапсырыпты. Кейін барыс-келіс жасағандардан сұрау салғанда, Доңғара сол бойы арысқа түспей кетіпті деседі.

      Түркістан Қайыспайұлы

      2003 жылы 27 ақпан. Шіңгіл (Жалғасы бар)

      Дайындаған: Ұларбек Дәлейұлы

толығырақ

image

        Атақты алты томдық «Қылмыс» романының авторы, өмірінің қырық жылынан астамын Қытай түрмесінде өткізген жазушы Қажығұмар Шабданұлы туралы «Қазақфильм» киностудиясы түсірген «Елім-ай» оралмандар хроникалары деректі фильмінде мол мағлұмат беріледі. Фильмде жазушының өмірі мен шығармашылығы туралы құнды естеліктер айтылады.

     Талайлы тағдыр иесінің дүниеден озған күні қарсаңында «Қамшы» порталының оқырмандарының назарына сол деректі фильмді ұсынамыз. Фильмді "Қамшы" порталына Талғат Қажиакпарұлы әкеп ұсынды.

      Қажығұмар Шабданұлы (1925 жыл, Таңсық елді мекені, Шығыс Қазақстан облысы - 15-ақпан, 2011 жыл, Шәуешек қаласы, ҚХР) - жазушы.

      1930-шы жылдардың басында ашаршылықтан бас сауғалап, ата-анасымен Қытайдың Шыңжаң өлкесіне қарасты Дөрбілжін ауданына ауып барған. Жергілікті халықтардың мәдени-ағарту көтерілісі кезеңінде Дөрбілжіндегі «Қазақ-қырғыз ұйымын» басқарған. Алғаш рет 1958 ж. «оңшыл», «солшыл» деген саяси айыптаулармен сотталып, 22 жылға бас бостандығынан айрылған Қажығұмар жазасын Такламакан шөліндегі Тарым лагерінде толық өткеріп, 1980 жылы бостандыққа шығады.

      1986 жылы желтоқсанында ұлттық дербестікті көздейтін «Үміт» атты партия құрды және Қазақстанның астыртын ұйымдарымен байланыс жасады деген айыптаулармен, шетел жансызы деген желеумен 13 жылға екінші мәрте түрме жазасына кесіледі. Бұл жаза мерзімін ол Үрімжі қаласының №1 түрмесінде өткізеді.

     Қытай өкіметі тарабынан саяси себептерге байланысты қудаланғаны үшін Қажығұмар Шабданұлы қамауда отырған кезде адам құқығын қорғау жөніндегі «Халықаралық рақымшылық» (Амнести интернешнл) ұйымы оны «ар-ождан тұтқыны» деп танып, Қытайдың құзыретті ресми орындарынан ол кісіге байланысты әділ тергеу мен ашық сот жүргізуін жүйелі түрде талап еткен.

Шығармалары

       «Қылмыс» романы (2009), жалпы алты томдық кесек шығарма, жазушы барлығын қытай түрмесынде бітірген. Бұл шығармасында жазушы бас кейіпкер Біғәділ арқылы өзінің бастан кешкендерін баяндап шығады, 30-жылдарғы казаққа төнген аштық апаты, солақай саясаттың елге төндірген зардабы, Шынжаңға ашаршылқтан, қуғын сүргіннен қашып келген қазақтардың тіптіде мүшкіл қалге түскені, дүңгендер көтерілсі, қытайдың өктемдігі баяндалады. Жазушының бұл кесек шығармасы қазақ адебиетіне қосқан үлкен үлесі.

    «Пана» романы , үш аймақ көтерілісі кезіндегі Сұлубай батырдың әңгімесін арқау етіп жазылған тарихи роман.  


        http://qamshy.kz/home/show/5081

толығырақ

             Қазақ күресінен өткен әлем чемпионатында Алтайдың ар жағындағы қандастарымыздың арасында еркін күрестен Қытайдың көптеген жарыстарында жеңімпаз болған Солтыкен Көкішұлымен кездескен едік.

        – Сіз Қытайдағы ағайын ара­­сы­­нан алғашқы болып ха­лық­­а­ра­лық жарысқа қатыс­қан екенсіз.

       – Мен әуелі қазақ күресімен, одан кейін қытайдың жыңғойши деген күресімен айналысқанмын. Ол кезде күрес десе ішкен асын жерге қоятындар көп еді. Бізге дейін Серік Қожабай, Тұрсынғали деген кісілер шықса, одан кейін Көкенай, Жансейіт Қанатай, Нұрбек Қали, Мейрамбек, Мекеш, Нұрлан, Манарбек деген жігіттер келді. Осылардың ішінде еркін күрестен халықаралық жарысқа алғашқы болып қатысу маған бұйырды.  1979 жылы Үндістанда өткен Азия чемпионатында бел­дестім. Нәтижесінде төртінші орын алдым. Ал келесі жылы Иранда өткен әлем чемпионатында қола жүлдегер атандым.

        – Сол кезде сізге «Күрес патшасы» деген атақ берілді ме?

      – Кейін берілді. Мен 100 килодан жоғары салмақта күрес­тім. Жа­ңа өзіммен бірге талай мық­ты бал­уан­дардың да белдескенін айттым ғой. Олар өз заманы­ның мықтылары болған. Ал маған «Күрес патшасы» атағы 29 жарыста жеңім­паз болғаным үшін берілді.

     – Кеше сіз туралы біраз кісі­лер жақсы пікір айтты. «Солты­кен кезінде зілтемірді төбесін­де ойнататын, арқанға өрме­л­егенде, аяғына 20 кило ауыр зат­ты байлап алатын қытай балуа­ны­мен күрескен. Соны жеңген­де, исі қазақ­тың абырой-беде­лін арттырып, мерейімізді асыр­ды» деген еді.  Бұл қай кезде болды?

     – Ол мемлекеттік жарыс болатын. Сол кезде қытай балуаны: «Бүгін мен өз құдайымды атап шықтым. Сен өз құдайыңға сеніп күрестің. Сенің құдайың жеңді. Екеуміздің де күшіміз бірдей болатын. Бірақ сенің бойыңда бір құдірет бар сияқты» дегені есімде. Мен үшін тағы бір есте қалатын белдесу 1984 жылы болды. Иранның Тегеран қаласында «Такти» атты халықаралық турнир өтті. Осы сында Кубаның төрт дүркін әлем чемпионын жер иіскетіп, тәубесіне келтірдім.

      – Сізге балуандық, ақындық өнер ата-бабаларыңыздан жет­кен сияқты. Жазу-сызу, күре­су қан­да бар қасиет қой. Сіздің әке­­ңіз, атаңыз күреспен айна­лыс­ты ма?

    – Ол кезде күрестер той-тома­лақта, аста, басқа да жиындарда болатын еді. Менің Дүтбай нағашым үлкен жарыстарға қатыс­паса да, ел ішінде қара күші­мен кеңінен танымал болған. Біз бала кезімізде соларға қарап өс­тік. Күрес – қазақ халқының қаз тұрып, қадам басқан кезден бері келе жатқан ұлттық спорт түрі. Балалық шағымызда балуан десе, сол адамның жүріс-тұрысына, сөзіне, қимылына дейін еліктеп өстік. Сондықтан күрес қандай қиын-қыстау кездер болса да, халқымыздан қалған емес. Ол – біздің қанымызға сіңген өнер.

           Әңгімелескен Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан»

           https://egemen.kz/2016/10/08/65566

толығырақ


       Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық өлкесінде тұратын малшы қазақтардың тұрмыс-тіршілігі урбанизация және өнеркәсіп саласының қарқын алуына байланысты өзгеріп барады.

      Тянь-Шань тауларындағы ауылда 300-ге жуық қазақ отбасы тұрады. Олар мал өсіріп, көшпелі салтты сақтап қалған. Ақсақалдар болашақта көшпелі тұрмыс салтын ұстанатын адамдар қалмайды деп қауіптенеді, өйткені мал бағылатын жайылымдық жерлер азайып, жастар жағы қалаға кете бастаған.

         http://www.inform.kz/kz/kytay-telearnasy-shynzhandagy-malshy-kazaktardyn-turmysyn-korsetti_a2955749

толығырақ

       Құрметті оқырман, сіздердің назарларыңызға  KAZAKH.TV телеарнасының «Modern Nomads»  жобасы аясында шетелден келген қандастарымыз өмірінен және Ата кәсіп мұра туралы  түсірілген арнайы теле бағдарламаларды ұсынамыз. Түрлі саладағы қандастарымыздың жетістіктерін жалпақ жұртқа жария етіп, шынайы болымысымен көрсетіп елге, жұртқа танылуына үлес қосып келе жатқан жоба ұжымына алғысымыды білдіреміз.

     Шеберлік – өнер. Ондай шебер адамнан тараған ұрпақтың өнерлі болмауы мүмкін емес. Сәулежан осы сары шекпеннің шалғайын жамылып өскен жігіт. Бала жасынан өнерге жақын. Оның туған жері де киелі мекен. Қазақтың асқақ әншісі Әсет Найманбаевтың ән салып, сауық құрған елі.

      http://jezbuyda.kz/1460

толығырақ

         Бұл өңірдің күйшілік мектептері туралы кешенді зерттеулер бүгінге дейін болмады. Тек Шыңжаң өлкесінде тұратын күй өнерінің жанашырлары ғана монография, ноталық жинақ негізінде ғана бірді-екілі жинақтар шығарған. Бала күнімнен осы туып-өскен өлкемдегі күйшілік өнердің болашақ зерттелуі қатты толғандырды, соның нәтижесінде Іле, Алтай, Тарбағатай күйшілік аймақтарына көптеген этнографиялық экспедиялар жасап жоғалып бара жатқан (ән-күй, қара өлең, сыңсу, жоқтау, қисса-дастандар, ауыз әдебиетінің үлгілері, саятшылық өнеріне қатысты) баға жетпес қыруар материалдарды жазып алдым.
      Сондай-ақ, осы материалдардың бір бөлімін (100-ге тарта ән-күй) Елбасының тікелей жарлығы мен жарық көрген «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі», «Қазақтың дәстүрлі 1000 әні» 2009 ж, антологиясына енгізумен қатар М.Әбуғазы мен бірлесіп «Әшім және Іле аймағының күйлері» 2008 ж, атты хростаматиялық жинақ етіп баспа бетінен шығардым. Менің жинауымдағы күй аңыздары мен күйлердің ноталық нұсқалары 2009 жылы И. Тасмағанбетовтың тікелей қолдауымен жарық көрген «Шыңжаң қазақтарының рухани мәдениет үлгілері» атты көп томдық еңбекте жарық көрді

      Шыңжаң өлкесіндегі қазақтардың күйшілік мектебі жалпы жағынан үлкен үш аймаққа бөлінеді.

І. Іле аймағы. ІІ. Тарбағатай аймағы ІІІ. Алтай аймағы.

       Іле аймағы, жері жағынан Жетісу аймағымен шекаралас жаз жауыны мол, қысы жылы құнарлы аймақ. Қорғас, Шапшал, Күнес, Тоғызтарау, Текес, Нылқы, Құлжа аудандары қатарлы сегіз аудан бір қаладан құралып отралығы Құлжа қаласы. Осы сегіз ауданда ханзулар (қытай), қырғыздар, ұйғырлар, моңғолдар мен қоса қазақтар жиі қоныстанған. Негізінен Найманның Қызай тайпасынан басқа бір ауыл қоңыраттар, Албан-Суан рулары өмір сүреді. Бұндағы қазақтардың тірішілік көзі негізінен көшпелі мал шаруашылығы және жартылай отырықшы егін шаруашылығы. Іле өңірінде қазақ фольклорына тікелей қатысты ескі бақсылық сарындар, қара өлеңдер, жоқтау сыңсу, ауыз әдебиет үлгілері, саятшылық өнеріне қатысты құнды мұралар мен қоса күйшілік өнер жақсы сақталған. Іле аймағы күйшілік мектебі арыда Қоңқай, Қожекелерден басталып, төменгі кестедегі мұрагер күйшілер арқылы қаймағын бұзбай бізге жетті:

Қоңқай Шоқырақұлы (1838)

Қожеке Назарұлы (1823-1881)

Мазақ Жалғабайұлы (ХІХ-ХХ)

Тілеміс Есенұлы (1863-1920)

Тергеусіз Бәлекейұлы (1886-1947)

Мергенбай Ерденұлы (1843-1929)

Сыбанқұл Қалбасұлы (1865-1945)

Рақыш Қожекеұлы (1877-1951)

Әшім Дүңшіұлі (1896-1962)

Дәулет Мазақұлы

Әтіхан Исаұлы (1900-1973)

Имаш Асқарбекұлы (1922)

Камал Мақайұлы (1925)

Әліпбек Мәлікұлы (1928-1975)

Наурызбек Әбдісәметұлы (1930-1985)

Әбеуғали Әділбекұлы (1930-2003) Мәлік Әлиақынұлы (1936)

Қуанышбай Тергеусізұлы (1938-1984)

Үсейімбек Қолтықбайұлы (1938)

Сатыбалды Ыбырайұлы (1943)

Мыңбай Есперханұлы (1950)

Нәжіпқан Ахметұлы (1950)

Омарәлі Бекдәулетұлы (1954)

Мерекеәлі Бекдәулетұлы (1965)

Ұран Ақатайұлы (1966)

Нұрқуаныш Жұманәліұлы (1968)

Гымыңәлі Бекдәулетұлы (1970)

Нұрданқожа Сұлтанқожаұлы (1982)

     Іле аймағында көнеден бізге жеткен күйлердіңбасты ерекшеліктері: әуені, сарыны жағынан ескі бақсылық сарындар, қара өлең, жоқтау, сыңсудың әуендері жиі кездеседі. Себебі Іле аймағындағы қазақтарда күні бүгінге дейін салт-дәстүр таза сақталған. Мысалы: қыз ұзату тойы аяқталып, қызды жат жұртқа шығарып саларда ескіден келе жатқан жосын бойынша қыз ауылындағы сері жігіттер жар-жар айтып, қыздың басына бөртпе салып айнала қоршаған жеңгелері барған жеріне балдай батып, судай сіңуіне өсиет тәрбие негізінде қызбен қосылып сыңсу айтады. Ал кісі өлімінде де, сай сүйекті сырқырататын жоқтау айтылады. Ал бақсылар аруақ шақырып адам емдеудің алдында домбыраның орта шенінен «ре-ми» дыбысынан басталатын зарлы әуенді безілдете тартып-тартып жіберген. Іле өңіріндегі ескіден келе жатқан ойнамалы бақсылар домбыра және қобыз аспабында орындап айтатын өлеңдері болған. Мысалы: 1930-1940 жылдары Іле өңіріне танымал Мұса деген бақсы болған. Мұсаның баласы Қасейін де Іле өңіріне танымал бақсы. Осы Қасейін бақсының әуендетіп айтатын өлеңінің текісі мынандай болған:

Ой, алла-ау, пірім-ау,

Алпыс қойдың терісі.

Ау болмаған әулием,

Сексен қойдың терісі.

Жең болмаған әулием,

Тоқсан қойдың терісі.

Тон болмаған әулием,

     Ой, алла деңдер – деп шаңыраққа өрмелей жөнелетін. (Қасейін бақсыны көзімен көрген күйші Камал Мақайұлының өз аузынан жазылып алынды. 2011 жылғы экспедиция материалынан) міне осы бақсылық сарындар Қорқыттан бері жалғасып бізге жетті айдан анық. Себебі, жоғарыдағы айтылған бақсылық өлеңдердің тексі сонау арыдағы Қорқытқа қатысты жырлардан және Алмпамыс батыр жырынан да кездеседі. Сол сияқты қыз ұзатуда, адам өлімінде, бақсы ойнағандағы орындалатын әуендердің барлығы Іле аймағы күйлерінде мен мұндалап тұрады. Өзге шертпе күй мектептеріндегі күйлер орындалуы жағынан негізінен (көбінесе теріс бұраудағы күйлерде) орта буынның «до-до»дыбысынан, немесе кіші сағаның «до-соль» дыбысынан басталса, Іле аймағындағы теріс бұраудағы Әшімнің «Терме күй» атты күйінде, негізгі әуен бас буынның «Ми бемоль-Си бемоль»дыбысынан басталып орта буынға аялдамай, бірден сағаға кетеді. Ал Әшімнің «Ақ ерке» атты күйінде негізгі әуен «Си бемоль»дыбысынан басталып, бірден сағаға шарықтап шығады. Күйшілік өнердегі бұрын соңды кездеспеген бұндай ерекшелік Іле күйшілік мектебінің ірі тұлғаларының бірі Әшім Дүңшіұлының күйлерінен жиі кездеседі. [2,19-35-51-74 бб].

      Сонымен қатар Іле аймағындағы оң бұраудағы кейбір күйлерде кездесетін мелизимдердің ерекшеліктері өзгеше. Бұл ерекшеліктерді көбінде дәстүрлі орындаушылықтағы қолдан көріп үйрену немесе аса асқан құйма құлақтық қасиет арқылы болмаса тыңдаушы (үйренуші) байқамайды. Әрі бұндай ерекшеліктер ноталық жазбаға (нота жазушының есту қабылетіне байланысты) көп түсе бермейді. Яғни Әшімнің Шыңжаң өңірінде көп тартылып жүрген «Алмалы кеңес», «Нәсихат», Мазақтың «Кеңес» қатарлы күйлерінде кездесетін дыбысты тұтып алу «фложелет» әдісі орта буынның астыңғы «ре» дыбысына алынғанымен естілгенде жоғарғы «ре» дыбысы болып естіледі. Манағы астыңғы «ре» дыбысына алынған «фложелет» әдісін өте мұхият тыңдамаса үстіңгі бос ішек «ре» дыбысы болып та естіледі. Мысалы: күйші Камал Мақайұлының орындауындағы Әшімнің «Алмалы кеңес» күйінің 16 тактісінен басталып, 21 тактісіне келгенде алынатын «фложелет» әдісі екі түрлі болып естіледі.

       Соңғы тактідегі тұтып алу «фложелет» әдісі жоғарғы «ре» дыбысы болып естіледі. Мұхият тыңдамаған жағдайда, соңғы тактідегі тұтып алу «фложелет» әдісі төмендегідей бос ішектегі «ре» немесе бос ішектегі «ре-соль»дыбысы болып естіледі.

       Жоғарыдағы әдіс-амалдар көбінде қолдан көру арқылы парықталады. Жай қарағанда әуен жағынан ұқсас болғанымен, шын мәнінде беретін дыбыстық тембірі (бояуы) мүлдем бөлек. Жалпы тұтып алу «фложелет» әдісі бұл қазақтың күйшілік өнерінде өте жиі қолданылатын әдіс. Іле күйшілік мектебінің өкілдері қазақтың үлкен екі рулық тайпасынан құралады. Яғни найманның Қызай тайпасынан шыққан Қоңқай, Мазақ, Тілеміс, Тергеусіз, Әшім сияқты күйшілермен қатар Ұлы жүз Албан руынан шыққан Қожеке күйші бастаған күйшілер қауымы. Қожеке Жетісу күйшілік мектебінің және осы Іле күйшілік мектебінің ірі өкілдерінің бірі. Себебі, Қожеке 1823 жылы Жетісуда туылып 1860 жылдар шамасында Іле аймағына қоныс аударып Іле күй мектебінің қалыптасуына үлкен ықпал етіп, соңғы өмірі Іле аймағында өтті. Осы Қожеке күйлерінде де жоқтау, сыңсу, қара өлең сарындары мен қатар күй өнеріндегі жоғалып бара жатқан күй тартудың ескі әдіс-амалдары жиі көрінеді. Манағы талдаған тұтып алу «фложелет» әдісі Қожекенің «Нұрғазарын бұлбұл», «Сарыбарпы бұлбұл», «Қызайлармен қоштасуы» сынды көптеген күйлерінде кездеседі. [3, 38-47 бб.]

         Іле аймағы күйлері құрлысы жағынан және диапазоны жағынан да өзгеше дамыған. Іле аймағындағы күйлер күй құрлысының дамуы структураларын сақтай отырып, бас буыннан (бас шенінен) үлкен саға «ре» дыбысына дейін шырқап шығып әр күйдің тарихынан сыр шертеді.Сондай-ақ бұл өңірдегі күйлердің қағысы көбінде төмен қазақша күреп тартуәдісімен айқындалады.«Күреп тарту» әдісі дегеніміз – ескіден келе жатқан шертпе күй тартудағы оң қолдағы төрт саусақтың бір уақытта қимылдап, шерту әдісі. Бұндай әдісті халық арасында қазақы шертіс деп те атаған.

        Бұл өңірдегі домбыра аспабының құрлысы белгілі кезеңдерге байланысты өзгеріп отырған. Сондықтан аспаптың өзгеруіне байланысты күйлердің де құрлысы басқаша дамыған. Үш аймақтағы домбыралардың жасалу пішіні шертпе күйлерге арнайы арналып шанағы жалпақ (қалақ), мойны жуандау, перне саны (алғашқы үлгілерінде) 13-14 байламға дейін ғана болған. Бұл домбыраларға ерте кезде ешкінің ішегінен қолдан иіріп ішек тағып күй тартқан. Ешкінің ішегінан ішек тағылып тартылған күйлердің қазақы дыбыс бояуы басым болып қоңыр үнді болып естілген.

         Іле аймағындағы күйлер ертеректе ел арасындағы шеберлердің шауып жасаған 13-14 пернелі домбыра да тартылып, кейіннен Шаңхайдан арнайы қазақтың домбыра аспабын зерттеген ұлты ханзу (қытай) маманның құрастыруымен жасалған домбырада орындалды. Бұл домбыра бұрынғы домбыраларға қарағанда құрлысы жағынан үлкейтіліп 17 перне тағылып жасалды. Ішегі сым темірден тағылды. Шаңхайда алғаш жасалған домбыраның құрлысы негізінен ескі шаппа домыралардың құрлысын негіз етіп алып, шанағы жалпақ формада, мойыны ескі формадан ұзындау болып жасалды (мойнының ұзындау болғаны перне саны көбейгендіктен). Бұл домбыралар мен тартылған күйлер «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына Дәулет Халықұлы, Камал Мақайұлы қатарлы күйшілердің орындауында енді. [4,62-99 бб.] Шаңхайда жасалған домбыраға темір ішіек тағылғандықтан тартылған күйлердің үні Дутар аспабының үніне жақындау сыңғырлап естіледі.

         Қытайдағы домбыра үлгісі Шаңхайдан алғаш рет 1955 жылы сол үш аймақтағы көнеден сақталған домбыралардың үлігісінен алынып жасалды. Кейіннен 1975 жылдары Қазақстан шеберлерінің жасаған домбыраларының үлгісіне негізделіп жасалды.

         Іле аймағы күйшілік мектебінің ірі өкілдерінің бірі, Әтіхан Исаұлынан мұра болып қалған 17 пернелі домбыра.

 Суретте: күйшінің немересі Гымыңәлі Бекдәулетұлы.

            Ардаби Мәулетұлы, күйші, зерттеуші

        https://baq.kz/kk

толығырақ

 
          Қытайдан Астанаға арнайы келген қазақ қыз өзінің бірегей туындысын Ұлттық музейге тарту етті.    

      «Биылдың басынан бері асық жинап, жазда алшысынан тұрған 2 017 асықтан осы туындыны жасадым. Көріп отырғаныңыздай, бұнда Қазақстанның Мемлекеттік Туы бейнеленген. Осы ретте қазағымның асығы әрдайым алшысынан түссін деген идеяны негізге алдым»,-деді Құлан Жарқынқызы «ҚазАқпарат» тілшісіне берген сұхбатында.

         Сонымен қатар шебер қыз өзінің арманы туралы да айтып берді.

       «Қытайда мектепті тәмамдағаннан кейін Қазақстанға келіп, азаматтығын алу негізгі жоспарымда бар. Осы ретте алдағы жылы Елбасының атындағы Назарбаев Университетіне оқуға түскім келеді»,-деді Қ. Жарқынқызы.

     Айта кетейік, бүгін ҚР Ұлттық музейінде Қазақ көші басталуының 25 жылдығына және ЭКСПО-2017 көрмесіне арналған «Атамұра ұрпаққа мирас» атты ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Осы шара аясында шетелдегі қазақтар сақтап жүрген жәдігерлер, өткен ғасырда жасалған күміс ер, алаша, және басқа да қолөнер бұйымдары ұсынылған көрме ұйымдастырылып, осы құнды заттардың барлығы Ұлттық музейге сыйға тартылды. Конференцияға шетелден келген қандастарымыз, зиялы қауым өкілдері, ғалымдар, қала тұрғындары қатысты.

23 

4 

5






























































    http://www.inform.kz 

толығырақ

Фото: Адақ Шаймұратұлы

           «Сыбызғы мекені» аталған Құтыби ауданы торғайты қалашық центрлі мектебі көптеген жеткіншек сыбызғышыларды тәрбиелеп, жетістіріп келе жатқан өнер бесгі. Аталған мектеп Құтыби аудандық «Сыбызғышлар қоғамы» мен бірлесіп, оқушылардың сыбызғы өнерін дамыту, мектепті жалпы халққа таныстыру, сонымен бірге, алда келе жатқан құрбан айт мерекесін қарсы алу байланысмен тұңғыш кезекті «Бабалар сазы, бала жүректе» атты ойын-сауық шарасын өткізді – деп хабарлайды Baq.kz тілшісі.

       Сол жақтағы әріптесіміз Адақ Шаймұратұлының хабарлауынша, Торғайты қалашық центрлі мектебінің іргетасы 1935 жылы қаланған. Қазіргі кезңге жеткенде заманауи талаптарға үйлесетін, қызмет кеңселері жүйеленген, 104 оқытушы-қызметкері, 17 класс, 100-ден астам егінші-малшы перезенттері жатаққа жатып оқитын аудан көлеміндегі бірден-быр жатақты мектеп есептеледі.

       Жақынғы жылдардан бері бұл мектеп домбыра, сыбызғы, сурет курстарын құрып, оқушылардың әуестері бойынша тәрбиелеп, халықтың жақсы бағасын алып келеді.

толығырақ

 

      Келер жылы Әсет Найманбайұлының туғанына 150 жыл толады. Осыған орай, Шинжияңның Іле Қазақ автономиялы облысы Көкқамыр сахарасының «Бескеліншек» жайлауында «Ән салсаң Әсеттей сал» атты III кезекті ән байқауы өтті.

       Бұл шараны Құлжа ауданы Әулие ауылына қарасты Бөлекей қыстағының тұрғыны, жеке кәсіпкер Серікбай Әділұлы мен Қазақ Елінен экономика ғылымдарының докторы, жеке кәсіпкер Әсетттің туысы Айтуған Адамқұлұлы екеуі мұрындық болып, селбесіп өткізген.

       Бұл реткі ән байқауына Нылқы, Күнес, Құлжа ауданы, Бұратала моңғол облысы қатарлы орындардан халық әндерін орындайтын өнерпаздар келіп бақ сынады. Жыр додасының құрметті қонағы ретінде шақырылған Қазақстан Ресрубликасы Алматы қаласындағы Мемлекеттік Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық халық аспаптары мұражайының деректоры, Сыр бойының әйгілі жыршысы Ұлжан Байбосынова мен ұлттық музыка аспаптарының шебері Айтмұқамет Тежекенов қатысты

        Әсет Найманбайұлы (1867-1923) - қазақтың атақты әнші-композиторы, суырыпсалма ақыны. Қарқаралы уезінің Темірші болысына қарайтын 8 ауылда ( қазіргі Қарағанды облысы, Қоңырат ауданы, «Қызыларай» колхозы ) туған. Осы маңдағы Керегетас, Қызыларай таулары мен Қаршығалы өзенінің бойы Әсеттің атамекені болған.

       Әсет жеті-сегіз жасында Көктума да (қазіргі Семей облысы, Мақаншы ауданы, Бахты ауылы) Зейнулла имамның медірессесінде оқиды. Он төрт-он бес жасқа келгенде әкесі өліп, Көктал болысындағы нағашысына барады. 14-15 жасында - ақ ақындық, әншілік өнерімен танылған. Әсет - ең алдымен ақын. Оның кейбір өлеңдері құдайға сыйыну, дінді уағыздау сарыны байқалады.
       Әсет – асқақ әнші, дарынды халық композиоры. Арқаның Ақан Сері, Біржан Сал, Құлтума, Жарылғапберді, Үкілі Ыбырай т.б. Әнші - композиторларының тамаша дәстүрі Әсеттің орындаушылық өнеріне, композиторлық шығармаларына зор ықпал еткен. Қоянды жәрмеңкесіне барып, Рысжанмен айтысқан сапарында Үкілі Ыбырай, Жарылғапберді әндерін естіген. Осы бір өнер сапарының нәтижесінде Әсет үлкен шығармашылық толғанысқа түсіп, «Шама», «Әсет», «Майда қоңыр», «Мақпал», «Қайшақбай» сияқты әндерін шығарған. Оның «Үлкен Ардақ», «Кіші Ардақ», «Еркем-ай», «Қаракөз» әндерінен де Арқа әндерінің кең тынысты шалқымалы әуені сезіледі.

       1916 жылы патша жарлығына байланысты дүрліккен елмен бірге Әсетте Қытайға өтіп кетеді. Ұлы Қазан төңкерісінің жеңісін, оның халыққа әкелген теңдігін, бақытын естігенде Әсет Отанын аңсайды, өз еліне келуді армандайды. Көп ұзамай Әсет әншілігімен жұрт көзіне түсе бастайды. Ол осы елде үйленіп, тұрып қалады да шешесін қолына алдырады.

         Әсет 1923 жылы Құлжа қаласында қайтыс болған.

         Әсет ойға жүйрік, көркем сөзге шебер, тілге бай ақын. Тегі әншілік өнеріне ден қойғанынан болу керек, өзінің ақындығына көп мән бермей келіп, ақыры өлер алдында «кейінгі ұрпаққа Абайша сөз қалдырмадым деп қатты өкінеді. Әсеттің тағы бір ерекшелігі күрделі сюжетті поэмалар жазуды да машықтаған. Қай шығармаларын алсақ та оның үлкен өнер иесі болғандығы көрініп тұр.

         https://baq.kz/kk/news

толығырақ

       0003-3

          Қытайдың аз ұлт өкілдері арасындағы «Тұлпар» әдебиет сый­лығының 2016 жылғы ие­герлерінің есімдері белгілі болды. 1981 жылдан бері 3 жылда бір ұйымдастырылып келе жатқан бұл мәртебелі байқау биыл 11 рет өткізіліп отыр. Бұл жолы есімі Қытайда ғана емес, дүниежүзі қазақтарына белгілі ақын, жазушы, этногроф Нұри­ла Қызыханқызы «Тұлпар» сыйлығының иегері атанды.

       Бұған дейін қаламгер «Қа­зақ­тың аңшылық құрал-сай­мандары мен әдіс-амалдары» деген мақаласымен және «Ләй­ла» повесімен қазақ-қырғыз «Тұл­пар» сыйлығын алған болатын. Ал «Борандағы көш» повесі Тянь-Шянь әдебиет-көркемөнер сыйлығын иеленген.

       Нұрила Қызыханқызының айтуынша, әдебиеттің түрлі жанрлары бойынша аз ұлт өкіл­дері арасында өтетін «Тұл­пар» әдебиет сыйлығына өз шығармаларын алғаш рет ұсынған. «Роман», «Әңгімелер мен повестер жинағы», «Шал­қыма», «Поэзия», «Очерк», «Аударма» аталымдары бойынша «Тұлпар» сыйлығын иеленген 28 адамның ішінде ол жалғыз қазақ болып отыр.

        – «Тұлпар» сыйлығын мен «Әңгі­мелер мен повестер жинағы» аталымы бойынша алып отырмын. Жеңімпаз атанған «Бақыттың иесі» деген кітабым «Күйтін» баспасынан шыққан. Оған төрт повесть пен оншақты әңгімем енген еді, – дейді ол.

         Бұған дейін бұл марапатты дәл осы аталым бойынша 2012 жылы жазушы Оразхан Ахметов «Тұлпардың соңғы тұяғы» атты повестер жинағы үшін иеленген болатын.

          Ерлік ЕРЖАНҰЛЫжурналист. АЛМАТЫ


            https://egemen.kz/2016/08/13/56245

толығырақ

        Биыл қытай қазақтарынан үшінші спортшы Олимпиада ойындарына бара жатыр. Бұл туралы грек-рим күресінен ҚХР ұлттық құрамасының балуандарын жаттықтырып жүрген бауырымыз Әлнұр Төргеұлы мәлім етті.

       Естеріңізде болса, осы жылы наурыз айының ортасында Астанадағы «Дәулет» спорт кешенінде күрес түрлерінен Азия елдері арасындағы Рио Олимпиадасының жолдамалары сарапқа салынған болатын. Сонда Әлнұр бастап келген қытай спортшылары грек-рим күресінен Рио Олимпиадасына 3 жолдама жеңіп алған еді. Осыдан-ақ, қазақ азаматының қытай балуандарына қаншалықты еңбек сіңіріп жүргенін бағамдай беруге болады. Елордамызда өткен лицензиялық бәсекеде Қазақстан грек-рим күресінен жалғыз-ақ жолдамаға қол жеткізді.

       Бүгін сол қытай балуандарын баптап, спорт әлеміне өз үлесін қосып жүрген Әлнұр Төргеұлын Астанаға келіп, қыдырып жүргенін естіп, арнайы жолығып сұхбаттасып қайтқан едік. Әңгіменің әлқиссасын Олимпиада ойындарынан бастады.

      - Әлем назары Риоға ауатын күн жақындап қалды. Бәріміз де осы доданы асыға күтіп жүрміз. Бұл Олимпиада деген жай біріншілік емес. Төрткүл дүниенің теңдессіз мықтылары бас қосатын, жан беріп, жан алысатын, өліспей беріспейтін, тек қана жүлде үшін күресетін дода. Қай елдің спортшысы көп медаль жинаса, сол елдің мерейі артады. Жүздеген ел сәт сайын қай ел қанша медаль алып жатыр соны санап отырады. Бұрын аттары атала бермейтін елдердің аттары осы Олимпиада ойындары кезінде жиі аталады. Жалпы спорт - елдің беделін арттыратын, атын әлемге танытатын үлкен мүмкіндік. Сондықтан әр ел өзінің спортшыларына ауыр міндет артады.

      - Бүгінгі таңда Қытай спорты бұрын-соңды болмаған деңгейде дамып кетті. Осының құпясымен бөлісе отырсаңыз...

      - Өнімді еңбек бар жерде жемісті нәтиже болады. Қытайлар өте еңбекқор. Күніне 10-15 сағат жаттығуға салсаң да төзуге бар. Осындай еңбектің арқасында қытай спортында ілгерлеушілік пайда болды. Қай ел болсын еңбектенсе, тер төгілсе, соның өтеуі болады. Қытай Олимпиада ойындарына спорттың барлық түрінен қатысады. Көп жағдайда жеңіл спорт түрлерінен медальдар жияды. Ал, қазақтардың ұлттық спорт түрлеріне айналып кеткен бокс, күрес түрлерінен Қытайдың деңгейі өте нашар. ҚХР-да әлі бірде-бір балуан күрес түрлерінен Олимпиада ойындарының жүлдесіне іліге алмай келеді.

     - Соңғы кездері қытайдың ұлттық құрамаларынан сол жақта тұратын қандастарымызды жиі кездестіретін болдық. Осы жылы наурызда Астанада өткен күрес түрлерінен Азия елдері арасындағы Рио Олимпиадасының жолдамалары сарапқа салынған бәсекеде Ерланбек Кәтейұлы деген бауырымыз еркін күрестен Риоға жолдама жеңіп алды...

      - Иә, Ерланбек бауырымыз қазір өз салмағында Қытайдағы балуандар арасында ешкімге дес бермей жүрген азамат. Ол еркін күресте. Ал мен грек-рим күресіндемін. Бірақ, көптеген жаттығуларда бірге боламыз. Бірге жүреміз, жақын араласамыз. мені өз ағасындай сыйлайды. Сондықтан мен де оған өз бауырымдай қараймын. Қашанда тілекші боламын. Биыл Алла сәтін салып, бірінші Олимпиадасына бара жатыр. Осыдан төрт жыл бұрын да Лондонға жолдамалар сарапқа салынған турнирде Астанада Ақжүрек Таңатаров деген балуанға ұтылып, жолы болмаған. Осы жолы жақсы дайындықпен келді. Мақсаты Олимпиада жолдамасы болатын, дегеніне жетті. Енді Риода бағы жанса екен деп тілеймін.

     - Қытай атынан қатысатын Ерланбектен басқа қазақ спортшыларынан кімдер бар?

      - Ерланбек - Қытайдағы қандастарыңыздан Риоға бара жатқан жалғыз спортшы. Төрт жылда бір өтетін Олимпиада ойындарына бір жарым миллиард қытай арасынан бір қазақ баласының шығуы бұл оңай жетістік емес. Бұрын КСРО кезінде қазақ спортшылары Олимпиадаға қатысу былай тұрсын, ұлттық құрамаға іліге алмайтын кездер болды ғой. Қытайда да тура сол сияқты. Ондағы аз ұлттар үшін қытайдың ұлттық құрамасына ілігіп, талай сыннан өтіп, сол елдің атынан Олимпиадаға жолдама ұтып алу жеке спортшы үшін Олимпиаданы ұтып алумен тең деп айтуға болады.

      - Ерланбектен басқа Қытайдың ішкі біріншіліктерінде топ жарып, Олимпиадаға іріктеу сындарында жолы болмаған бауырларымыз болды ма?

      - Қытайдың ішкі біріншіліктерінде жақсы өнер көрсетіп жүрген қазақ спортшылар жеткілікті. Бәрінің бір ғана арманы - Олимпиадаға бару. Бірақ ол арманның бәрі ойлағанындай бола бермейді ғой. Сол үшін әр төрт жыл сайын қытайдан бір қазақ баласы Олимпиадаға бару мүмкіндігіне қол жеткізіп жатса, соның өзі біз үшін үлкен ерлік. Бірақ, 2004 жылы Афины олимпиадасында қытай атынан екі қазақ баласы Олимпиадаға бардық. Болашақта бір емес, екі-үштен апаратын мүмкіндіктер болады деген үміттемін. Себебі, жастардан жақсы өнер көрсетіп жүрген спортшылар өте көп.

        - Ерланбек қытай қазақтары арасынан Олимпиадаға бара жатқан нешінші қазақ баласы?

      - Үшінші қазақ баласы. Ондағы қазақтар Олимпиадаға 2004 жылы бара бастадық. Афины олимпиадасында боксшы бауырларыңыз Қанат Ислам екеуміз барып қатыстық. Алайда екеуміздің де жолымыз болмады. Екеуміз де жарысты ерте аяқтадық. Бірақ, мен Қанаттан бұрын кілемге шықтым. Сол үшін қытай қазақтары арасында тұңғыш олимпиадаға қатысқан қазақ болып қалдым. 2008 жылы Бейжің олимпиадасына Қанат тағы қатысты. Онда ол қола жүлдені жеңіп алғанын жақсы білесіздер. Ал мен Афиныдан келгеннен кейін бапкерлік жағына ауысып кеттім. Лондонда ешкім барған жоқ. Биыл Қытайдағы қазақтар атынан үшінші қазақ болып Ерланбек бауырларыңыз Олимпиадада өнер көрсетеді.

         - Қалай ойлайсыз, Ерланбектің Риода медаль алуға мүмкіндігі бар ма?

       - Оны уақыт көрсетеді. Қазір болжам жасаудың қажеті жоқ. Бірақ, қанымыз бір, қайда жүрсек те қазақтың абыройы артып, мерейі тасып жатқанға не жетсін. Қытай атынан сынға түсетін Ерланбек бауырыма да, қазақ елінің намысын қорғайтын бұл жақтағы отандастарыма да тек сәттілік жолдас болсын деп тілеймін.

null null null null null null null          

         http://www.inform.kz/kaz/article/2924759

 

 

толығырақ

     

        Шыңжаңның Алтай аймағына қарасты даласы гүл жайнап, орманында бұлбұл сайрап, төскейінде қозы-лақ секіріп ойнап, қазанында ірімшік-құрт қайнап жататын, тіршілігі тынысты, шаруашылығы ырысты, қойнауы құт қасиетті мекен Қаба ауданында өлең мен терме өнері жайлы алқалы жиын, айтулы жарыс өтті.

       Сол жақтағы әріптесіміз Әлімбек Нұрәліның хабарлауынша, бүгінге дейін әсем әуен, жүрекке жылы тиер жыр жолдарымен айшықталатын бөгенайы бөлек терме жанры тағылымды маржан сөз қалдырған ақын, термешілердің еңбегімен ел арасына кеңінен таралып, естіген жанды елітіп, жұртты береке-бірлікке, адалдық пен адамдыққа баулып келді.

       Шыңжаң 2 кезекті терме орындау жарысы, «Қытай қазақ терме мекеніндегі» тұңғыш кезекті терме орындау бәсекесінің бас жүлдесін Сымбат Елтоққызы еншілесе, Бақытнұр Ілясқызы мен Ақсай Қазақ автономиялы ауданыынан келген Айдынгүл Әметақынқызы 1 орынды, Бақытбек Шәріпұлы, Жазира Сарқытбекқызы, Өркен Ерланұлы 2 орынды, Бақытбек Жүнісбекұлы, Жайырбек Оразбекұлы, Мұрат Мейрамханұлы, Оразбай Жетенұлы, Алтыншуақ Төлегенқызы, Сәния Өнерханқызы, Байболат Нұрболатұлы, Жұмагүл Бәзтайқызы 3 орынды, қалған 14 термеші шабыттандыру сыйлығына ие болды.

         https://baq.kz

толығырақ


    Қытайдағы Ганьсу провинциясының Ақсай-Қазақ автономиялық уезінде тоғызқұмалақ үйірмесі ашылды. Бұл туралы аталған өңірдің «Армантау» мәдени серіктестігінің жетекшісі Марқаба Мәлікұлы ҚазАқпараттың Қытайдағы тілшісіне берген сұхбатында хабарлады.

    «16 маусымда Ақсай-Қазақ автономиялық ауданында «Армантау» (www.armantaw.com) мәдени серіктестігі мен аудандық мәдениет және дене тәрбиесі орталығы бірлесіп қазақтың ұлттық зияткерлік ойынын үйрете бастады. Балаларды тоғызқұмалаққа баулу Қытайда кең таралған WeChat әлеуметтік желісінде де насихатталып, жүргізіліп жатыр», - деді ол.

        Марқаба Мәлікұлының айтуынша, Ақсай-қазақ автономиялық ауданының балалары Шыңжаңда тоғызқұмалақтан өткізілген жарыстарда алдыңғы орындарда көрініп жүр. Келешекте басқа да ұлттық ойындар (асық ату, хан дойбысы, дария т.б.) үйірмелерін ашуды жоспарлап отыр.

     Айта кетейік, ресми дерек бойынша ҚХР Ганьсу провинциясының Ақсай-қазақ автономиялық уезінде үш мыңдай, ал Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында - бір миллионнан астам қазақ тұрады.

толығырақ

Zuqa batir150 ur

          2016 жылдың 4 маусымында Қытайдың батысындағы қазақтар көп шоғырланған  орталық  қала Үрімжіде  қытайдағы қазақ қайраткерлері мен зиялы қауымы Зуқа батыр Сәбитұлының  150 жылдық мерей тойын атап өтті.

       Қытайдың әр өңірінен 300-ге тарта қонақ  келіп қатысты.  Асқа жиналған қоғам қайраткерлері мен жазушылар Зуқа батырдың туған елін қорғаған жау жұректілігін, әділетсіздікке қарсы тұрған ізгі істерін, ұлтына, руына қарамай панасына алған халықшылдығын сағынышпен еске алды. Батыр ата ұрпақтары атынан Айдын Уәлданұлы ұйымдастырушы ақсақалдарға шапан жауып рахметін айтты. той соңы концерттік шараға ұласты.

Aqsaqaldar

      Мерейтойға Сұлтан Жанболатов, Қадыс Жәнабыл, Шәріпхан Кәрім, Әуелхан Қали, Жақып Мырзахан, Раздан Айдарханұлы, Батырхан Құсбегин, Байахмет Жұмабайұлы қатарлы қоғам қайраткерлері мен жазуы ағаларымыз қатысты.

        Зуқа батыр - 1866 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауданында дүниеге келген. Зуқаның әкесі шығыс өңіріне аса танымал болған Сәбит дамолла. Арғы атасы Нұрмұхаммед абыз. Текті әулеттен шыққан батыр бабамыз, жауыз биліктің езгісіне тап болған халқын азат ету жолында қаза табады. Биыл батыр бабамыздың туғанына 150 жыл толды.

        Зуқа батыр туралы Қытайда Батырхан Құсбегинның ”Зуқа батыр” романы, Қажықұмар Шабданұлының “Пана” романы мен Байахмет Жұмабайұлының “Сағыныш” романы жарық көрген. Халық арасына таралған бес дастан мен күйлер бар.

        Еске алу шаралары Қазақстан, Германия, Австрия, Англия, Америка, Түркия, Қытай, Моңғолия сынды 10 шақты елде жүргізіледі.

         Жұмабай Мәдібайұлы
         kerey.kz

толығырақ

     Қазақстандық БАҚ делегациясы Қытайдағы Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық өлкесіндегі Құлжа қаласының мамандандырылған қазақ орта мектебіне барды. Мектепте экскурсияны оның директоры Жанар Иманалы өткізді.    

     Оның айтуынша, бүгінде оқу мекемесінде 7-12 сыныптар аралығында 1200 оқушы білім алып жатыр. Мектептегі гуманитарлық пәндер қазақ тілінде, жаратылыстану пәндері - қытай тілінде өткізілуде. Сондай-ақ балаларға ағылшын тілі де үйретіледі. Таңертеңнен бері барлық балалар сабақта болса, түстен кейін олардың демалуға немесе мектеп жанында жұмыс істеп отырған 27 үйірменің біріне баруға мүмкіндігі бар.      

    Бұл мектепте киім үлгісі спорттық. Балалар спорттық шалбар, көгілдір түсті жеңіл жейделер мен күртешелер киеді. Кеуделеріне оқушы туралы мәліметтер жазылған бейдж тағады.  

      Мектеп ауласында 700 адам тұратын жатақхана, дәретханалар және монша орналасқан.      

       Күн сайын негізгі қоңырау кезінде мектеп алдындағы алаңда би түріндегі сергіту сәті өткізіледі. Балалар әуелі кунг-фу амалдарын көрсетіп, одан кейін қазақтың қара жорғасын, ұйғыр билерін билейді. 

     

     Асханада ұлдар мен қыздар бөлек тамақтанады. Мұнда қытай және ұйғыр тағамдары беріледі. Наурыз мерекесінде балалар үшін қазақтың ұлттық тағамдары - наурыз көже, бауырсақ, қазақша ет әзірленеді. Асханада бейнебақылау жазбасы көрсетілетін арнайы экран орналасқан. Осылайша, балалар ас дайындау бөлмесінде не пісіріліп жатқанын көре алады. 

    7 сынып оқушысы Кәрима Бердіқызының айтуынша, оның мектептегі сүйікті пәні - қазақ әдебиеті. Қыз бала Абай, Мұхтар Әуезов, Фариза Оңғарсынова және Мұхтар Шахановтың шығармаларын сүйіп оқитынын айтты. Ол болашақта Қазақстанға барып, онда қазіргі заманғы ақын-жазушылармен танысуды армандайды.

       Жанар Иманалының түсіндіруінше, облыста білім беру тегін, себебі мемлекет орта білімге жыл сайын әр балаға 2 мың юань (шамамен 100 мың теңге) бөліп отырады. Бұл сома барлық шығындарды өтейді. Төленуге тиесілі тек жатақхана мен тамақтану. Жатақханада тұру бағасы бір тоқсанда 200 юань (10 мың теңге), тамақтану - күніне 14 юань (700 теңге). 

      


       Мектеп 1935 жылдан бері жұмыс істеп келеді, оның қабырғасында көптеген танымал қазақ қайраткерлері білім алды. Педагогикалық құрам ҚХР ШҰАӨ Ұлттық-саяси консультативтік кеңесінің бұрынғы төрағасы Асхат Керімбай мен атақты опера әншісі Майра Мұхамедқызының осы мектептің түлектері екендігін мақтаныш етеді. 

     http://www.inform.kz/kaz/article/2909797

толығырақ

    Жақында Шыңжаңның Алтай аймағына қарасты Буыршын ауданына «Қытай қазақ қолонер шеберлері мекені» атағын беру және оның маңдайшалығын асу жөніндегі сәлиқалы шара өтті.

       Сол жақтағы әріптесіміз Ұшар Кәдірбекұлының хабарлауынша Буыршын ауданы орталығында орналасқан «Сұлулық инженериясының автономиялы район дәрежелі үлгі көрсету базасында» өткізілді.

     Қазақтар көп мекендейтін бұл аймақта өткен аталмыш шарада Қытай фольклоршылар қоғамының орынбасар төрағасы, автономиялы райондық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігінің орынбасар төрағасы, автономиялы райондық фольклоршылар қоғамының төрағасы Машиұң Фу Қытай фольклоршылар қоғамының Буыршын ауданына «Қытай қазақ қолонер шеберлігі мекені» деген атақ беру жөніндегі қарарын оқыды.

      Baq.kz

толығырақ

     Шыңжаңның Тарбағатай аймағы Толы ауданында 22 мамырда III кезекті "Тарбағатай тау гүлі шешек атты" домбыра мәдениеті мерекесі басталды. Мәдени шара аясында мың адам бір уақытта домбыра шертті, деп жазады қытайдың kazak.ts.cn сайты.      

     Мамыр айында Толы ауданында тау гүлі шешек атып, бөктерлер мен қыраттарды гүл көмкереді. Осыған орай бұл өңірде жыл сайын мәдени шаралар өтіп тұрады. Биыл да ұйымдастырылған мерекелік шара аясында 1000 адам күй шертіп, көрермен ықыласына бөленді.

толығырақ

      «Әзірет Сұлтан» мешіті ашылғалы бері осында келіп неке қидырып, отбасы құрғандардың саны бүгінде бірнеше мыңның үстінде. Өміріндегі ең елеулі рәсімді еліміздің бас мешітінде өткізгісі келетіндердің қатары күн санап көбейіп келеді.

       Бұның бәрі, әрине, мешіт имамдарының неке қию рәсімі барысында айтатын қысқаша уағыздары, неке залындағы жайлылық, мешіт атынан берілетін неке куәлігі мен отбасылық бақыт құпиялары түсіндірілген кітаптардың әсері екені сөзсіз. 

          Ал, кеше ғана «Әзірет Сұлтан» мешітінде неке қидыру үшін сонау Бейжің қаласынан келген қазақ жастарының махаббатына куә болдық. Қытай Астанасындағы ұлттар радиосының «Қазақ радиосы» бөлімінде ұзақ жылдар бойы аға диктор болып қызмет атқарып келе жатқан Қызырбек Жанасыл ағамыз балаларының некесі туған елінің Астанасында қиылғанын қалапты. Сол үшін арнайы ұшып келген олар кеше мешітке келіп, шариғат бойынша ұл-қыздарының неке қию рәсімін өткізді. 

        Алыста жүрсе де атамекенін аңсап, өміріндегі ең елеулі оқиғаның қазақ топырағында, елдің Астанасында өткенін ырым еткен Құзар Қызырбекұлы мен Алтынай Сәбитжанқызына көтерген шаңырақтарының биік болуын тілейміз!

 

           Фото: muslim.kz

           Baq.kz

толығырақ

      Шыңжаңдағы қандастарымыз көп қоныстанған мекеннің бірі – Мори қазақ автономиялы ауданы. Өз дәстүрін, әдет-ғұрпын берік сақтаған ауданда 10 күнге жалғасатын «салт-сана, саяхат мерекесі» атты ауқымды шара басталды деп хабарлайды BAQ.KZ.

       Шара аясында өрік гүлі алқабына саяхат ұйымдастыру, дәмді тағамдар мерекесі, ауыл шаруашылық өнімдері көргізбесі мен ұлттық қолөнер бұйымдарының және көркем сурет көргізбесін өткізу жоспарланған. 
         Мори ауданы жергілікті саяхат істерін дамытуда үлгілі аудан қатарынан орын алғанын да айта кетейік. Мерекелік шараға өзге ұлттар да қатысып жатыр.  

 

толығырақ

      Іле қазақ автономиялы облысы, Моңғолкүре ауданы Ұзынбұлақ ауылындағы түйінді мектеп оқушылары арасында «Шынжаң қазақ өрендері» газетін оқу бәсекесі өтті деп хабарлайды BAQ.KZ «Іле газетіне» сілтеме жасап.  

     Шараны өткізудегі мақсат – оқушылардың білімге құштарлығын арттыру және «ұрпақ қамы, ұлт қамы» бағытында балалардың өз ана тілін ойдағыдай игеруіне күш салу.

      Бұл қимыл «Шынжаң қазақ өрендер газетіне» өзгерген басылымның облыс көлеміндегі керегесі кеңейіп, оқырманы көбейген сәтте өткізіліп отыр. Жарысқа қатынасқан оқушылар газет оқу мәнері, тыныс белгісі, образы, жүріс-түрысы, киінуі жақтарынан 3 номинация бойынша сараланды. Жарыс нәтижесі бойынша Сұңғат, Айдар, Ержанат, Нинар, Ерсін, Баян қатарлы оқушылар марапатталды.  

толығырақ

Сүйек те сүйкімді болады

      Шыңжаң Іле аймағы, Нылқы ауданы, Қызытұмсық ауылының тұрғыны Өміршат Камалұлының сүйек пен темірден жасаған қолөнер туындылары.

        Өнерлі азаматтың бұйымдары талай жарыстарда жүлде алып, саяхатшыларды қызықтыруда.  

           БАҚ.кз

толығырақ

Ақсақал ақкөңіл екен

     Шыңжаң Алтай аймағы, Көктоғай ауданы,Дүре қалашығы, Теспақан қыстағында тұратын Мінәп ақсақал Дүре қалашығының 1 орта мектебіне 100 мың юнаь (5 миилионнан астам теңге) көлемінде көмек қаржы атады деп хабарлайды BAQ.KZ«Ағажай Алтай»ақпарат торабына сілтеме жасап.

         Қарттың мектепке қаржы беруіне өз басынан өткен жағдай себеп болған. Бірнеше жылдың алдында денсаулығына байланысты Үрімжі қаласына дәрігерге тексерілуге барған Мінәп ақсақал тіл білмеудің қиындығын тартқан.

     Ауылға оралған соң үйдегі отбасы мүшелерімен ақылдасқан ол, жинап жүрген біраз қаржысын мектеп ұжымына беруге шешім қабылдайды. Ондағы ойы – ауылдағы қазақ балаларының жақсы білім алып, болашақта өз тілінде қызмет ететін білікті кадар болып шығуына үлес қосу екен.

     Осылайша, қазақ балаларының қатардан қалмай, басына қиындық түскен жандарға көмек бере білетін білімді адамдардан болып шығуына шын ниетімен тілектес болған қария, ақшаны Дүре ауылдық 1 орта мектебінің директоры Мызғымасқа табыс етті. Жүз мың юаньның чегін алған мектеп бастығы бұл ақшаны дарынды оқушылардың игілігі үшін жұмсайтынын айтып, ақ еділ қарияға алығыс айтты. 

Ақсақалдың жұбайы

толығырақ

       Шыңжаң Алтай аймағы, Буыршын ауданына қарасты Дулайты ауылында дүбірлі ат бәйгесі өткізілді.  

        Әдетте, «көктемнің қара өзек шағы» деп саналатын мезгілде бұндай дүбірлі бәйгенің өтуі сирек болады. Бірақ, соған қарамай, жүйріктерін үкілеген жігіттер Сарытерек өңірін қиқуға толтырып, ат жарысты қыздырып жіберді. Өміртай бидей абыз, Қопадай атақты балуан, Мағаздай қара сөздің қайығы өткен Дулайты өңірі тарихқа бай, мәдениеті мәйекті өңір. Ертіс пен Буыршындай екі өзенге иек артқан мекен тарихта да талай-талай айтулы аламанға, торқалы тойларға куә болған. Бұл реткі мерекелік шара да өз айшығымен өтті.

     «Тәңіртау» торабына Халида Мұратқызы хабарлағандай, бұл реткі мерекеде қазақша күрес, бұқа тартыс, қол күшін сынау тағы басқа спорт ойындары ұйымдастырылды. Ал, қазақтың арқасын қоздырар ат бәйгесіне Буыршын ғана емес, Алтай, Жеменей, Қаба аудандарынан да тұлпарын жетелеген азаматтар келіп ат қосты.

     Бәйгенің бас жүлдесін Қаба ауданынан келген Еркін атты жігіттің жүйрігі еншіледі. Көктемгі төл алу, егін науқанына кірісіп жатқан ел осындай думанды мерекеде көңіл көтеріп, бір серпіліп қалды. 

        BAQ.KZ

толығырақ

      Бұл туралы әнші Арай Айдарқанұлының ағасы Арыс Айдарқанұлының үнхат текшесіндегі ақпаратына сүйеніп, қытай қазақтарының senkazakh.com сайтының қолданушылары хабарлады.  

       Әнші Арай Айдарқанұлы «Қытай елінің арманы» байқауындағы жүз ықпалды адамның бірі. Қытайға танымал қазақ әншісі. Арайдың өнері Қазақстан жұртына да таныс.   

толығырақ


     Қазақ –  қашаннан жауынгер халық. Қайсарлық иесі. Қанда бар осы қасиет қазақтың баласына әлі күнге тыныштық тапқызбайды. Бірі палуан, бірі боксшы дегендей спортың жекпе-жек түрлерінің қай-қайсысынан болмасын озық шығып жүр. Қазақтың осы бір ұлы қасиетін әлемге паш етіп, төрткүл дүниені мойындатып жүрген батыр ұлдарымыз да жетерлік. Сондай ұлдарымыздың бірі – біз сөз еткелі отырған Қытайдағы қазақ қандастарымыздың арасынан шыққан кәсіпқой боксшы Асхат Қуанышұлы. Кәсіпқой боксшы арғы беттегі қазақ арасында күннен-күнге зор бедел иеленуде. Әр кездесуде бар қазақ бір қазақ болып тақымын қысып, жанкүйерлік танытады. Әр бәйгеден оралғанда Үрімжілік атқа мінер азаматтар ат мінгізіп, шапан жауып, лайықты сый-құрметін жасауда. Қазақ халқының атын шығарып жүрген бауырымыз, Қанат Исламдай жұмыр жұдырықты ағаларының жолын қуған Асхат «Қамшы»ақпараттық порталына өз жеңістерімен бөлісіп, сұхбат берді:

      - ­Асхат, біз сені ең әуелі осы жолғы үлкен жеңісіңмен құттықтаймыз! Алдағы уақытта әлі талай осы сияқты шыңдарды бағындырып, биіктерден көріне бер дегіміз келеді! Және осы жерде өзің туралы, осы жолғы жарысың мен жеңісің туралы қысқаша баяндап берсең.

      - Рахмет аға! Ал мен енді осы жолғы сайыс туралы айта кетер болсам, осы жолғы жекпе-жекке шыққан қарсыласым нағыз спорт шебері ретінде әлдеқашан танылып, талай жеңістерге жеткен, әбден ысылған Бота деген боксшы болды. Өзі ірі денелі, бойы 2 метрдей жоян боксшы екен. Спортқа келгеніне бірталай уақыт болған көне боксшы Марк Тайсон, Холифилд  сынды бокс майталмандарымен кездесу өткізген көрінеді. Спорт майданынан біржолата кетпей тұрғанында жекпе- жекке шығып,бәсекеге түскенім бағым деп ойлаймын. Бұл мен үшін үлкен құрмет. Жалпы алғанда жақсы жекпе-жек, жақсы жеңіс болды.

       - Бұл жеңісіңді қәсіпқой бокстағы алғашқы жеңісің деп естідік. Бұл рас па?

     - Иә. Кәсіпқой боксшы ретінде қалыптасып келе жатқаным енді ғана десем де болады. Жақын арада Қытай қазақтарының спорттық ұйымы саналатын «Kunlun fight» ұйымымен келісімшартқа отырғанмын. Ол ұйым көптеген спорт түрлері бойынша басшылық жасайды. Оның ішінде Ардақ Назаров бастаған жігіттер де кәсіпқой боксты  жақсылап қолға алған.

      - Ендігі сауал өмір жолың мен спортқа алғаш келуіңе байланысты болмақ. Сол төңірегінде айта кетсең.

      - Мен 1989 жылы 26 наурызда Шәуешек қаласы, Шәші ауылында дүниеге келдім. Мектептегі оқуымды тәмәмдағаннан кейін 2003 жылы Шәуешек қаласындағы спорт мектебінен бір жыл,Үрімжі қаласында ары қарай жалғастырып  екі жыл білім алдым.

       2007-2012 жылдар аралығында Шинь-Жияң ұлттық командасының құрамында болдым. Сол команда құрамында жүріп көптеген жарыстарда, халықаралық деңгейдегі додаларда бақ сынап, жеңістерге қол жеткіздім. Мемлекеттік «Спорт шебері» атағын иелендім.

      2007 жылы үлкен деңгейдегі бір додада Бақтияр Артаевпен шығып, жеңіліс таптым. Бірақ тәжірибием аз бола тұра олимпиада чемпионына қарсылас болғаным мен үшін үлкен мақтаныш болды. Содан кейін де біраз ел танып, біраз биіктерден көріндім.

      2012 жылы командадан кеттім. Жақсы естеліктер мен қунышты сәттер көп болды. 2013 жылдан бастап кәсіпқой боксқа бет бұрдым.

      - Осы жолы алған кәсіпқой бокстағы алғашқы жүлдең елді біраз дүрліктірді. Негізінен бұл тұңғыш жеңісің бе?

       -  Жоқ бұл алғашқы жеңісім емес. Бұған дейін  2013 жылы Америкада өткен кездесулердің бірінде рингке шығып, жүлделі орын алғаным бар. Одан да басқа ірілі- ұсақты кездесулерім тағы бар. Жалпы осы уақытқа дейін 13 кездесу өткізіп,оның 11-і женіспен аяқталды. Оның 6-уы нокаут болды.

     -  Асхат, жеңісің тағы да құтты болсын!Осы жерде болашақ жоспарың мен еліңе деген тілегіңді айта кетсең, сонымен біз де сұхбатымызды аяқтасақ.

      - Рахмет! Осындай іргелі жарыстардың жүлделі орындарын қанжығама байлап жүргенім ең алдымен өзімнің тәрбиешілеріме, жаттықтырушыма байланысты дер едім. Сонымен қатар мені ел - жұртқа таныстырып, жеңісті сәттерімді айта жүретін ұйымдастырушылар болғандықтан, үлкен алғысымды сол кісілерге білдіремін. Алдағы уақыттағы армандарым да сол спорт додаларында биіктерден көріну. Әлемнің ең мықты деген боксшыларымен майданға шығу, ауыр салмақтағы,яғни 100 кг.-дық көрсеткіші бар спортшылармен қолғап қағыстыру. Және  осы спорт түрін барынша насихаттап, тамаша нәтижелерге қол жеткізу.

      Сондай-ақ менің осылай шалқып-тасып жүргенімнің өзі елімнің арқасы екенін жақсы білемін. Елім болмаса, қазағым болмаса мен ешкім емес едім. Сондықтан әрқашан қолдау көрсетіп отыратын еліме ризашылығым шексіз. Қазақтың бір баласы мені танып, мақтан етіп жүрсе, содан асқан бақыт бар ма?!Елім аман, жұртым тыныш болса деймін! Қазағым көтеріле берсін! Өркендей берсін!

       - Ой, бәрекелді! Айтқаның келсін! Сұхбатыңа рахмет! Сәттілік тілейміз!

     Сұхбаттасқан: Ерлан Төлеубай

«Қамшы» сілтейді

толығырақ

     Қытайдың Алтай аймағында ежелгі атамекендерінде қоныстанған қазақтардың бір бөлігі мал шаруашылығымен шұғылданады.  Бүгінге дейін бабалардан қалған дәстүрлі көшпенділік үзбей, түйеге жүк артып, төрт түлік малын айдап, жаз жайлау, қыс қыстауға көшіп жүр. Дәл қазір төлдеулікке беталған малшы қандастарымыздың көші-қон өмірінен арнайы түсірілген фото репортажды назарларыңызға ұсынамыз.  

Көшпенділердің баспанасын ауырсынбай көтеретін ойсыл қара тұқымы

Мұз өткел

Қоста жайылған дастарқан

Қона қалған бір жұрт

Қоңыр төбенің баурайындағы қоныс

Ала тегенек қар, ала кеуім іңір, ақ томағадай қос

Төлдеулікке барар жол

Жүк түсіру

Қол шапшаң жігеттер қос тігуде

Қозы-лақпен қатар өскен "құлыншақ"

       Фото: kazak.ts.cn/altai 

     Baq.kz     

толығырақ

Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы (көк формада) Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).

Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы (көк формада) Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).

       Биыл наурызда Астанада өткен күрестен Рио олимпиадасына Азия елдері арасындағы іріктеу жарысында Ерланбек Кәтейұлы олимпиада жолдамасын иеленді. Қытай құрамасы балуаны алдымен Содикхожа Исмоиловты (Тәжікстан), Шого Маеданы (Жапония) жеңді. Ал шешуші кездесуде бұрын Ресей құрамасы сапында Еуропа чемпионы болған, қазір Бахрейн азаматтығын алған Адам Батыровты ұтты.

     – Азия және әлем чемпионаттарына қатыстым. Олимпиадаға алғаш бара жатырмын. Енді тек соған дайындаламын. Биыл мен үшін екі ірі жарыс бар. Олимпиададан кейін күзде Қытайдың ішкі спартакиадасы өтеді. Ол жарыс Қытайда олимпиададан кейінгі беделге ие, - дейді балуан.

 ШОПАННЫҢ БАЛАСЫ

     Ерланбек Кәтейұлы Қытайдың Алтай аймағы Қызылтас ауылында туған. Ол 2010 жылы Қытай біріншілігінде 65 килограмм салмақ дәрежесі бойынша чемпион атанып, осы елдің ұлттық құрамасына алынған. Ол қойшы шаңырағында дүниеге келгенін, бала кезден қой бағып өскенін айтады.

      Күресті кешірек бастадым. Басында ата-анам қарсы болды. Бірақ қой бағудан шаршап, күреске бет бұра бастадым.

     – Алты ағайындымыз, мен кенжесімін. Күресті кешірек бастадым. Басында ата-анам қарсы болды. Бірақ қой бағудан шаршап, күреске бет бұра бастадым. Ішкі Қытайдағы күрес орталықтарына бардым. Сол жерде күреске түпкілікті бет бұрдым, - дейді балуан.

     Ерланбек қазір Қытайдың Лянчжоу кентінде әкесі және ағайындарымен бірге тұрып жатыр. Анасы екі жыл бұрын дүние салған.

 «ҚАЗАҚ ЕКЕНСІЗ ҒОЙ»

       Ерланбек Кәтейұлы Қытай чемпионатында еркін күрестен 65 килограмм салмақта бірнеше мәрте чемпион атанған.  

Лондон олимпиадасында еркін күрестен қола жүлде иеленген қазақстандық балуан Ақжүрек Таңатаров.Лондон олимпиадасында еркін күрестен қола жүлде иеленген қазақстандық балуан Ақжүрек Таңатаров.

    2011 жылы Астанада өткен Лондон олимпиадасына іріктеуде Ерланбек ширек финалда Қазақстан құрамасы мүшесі Ақжүрек Таңатаровтан (осы олимпиаданың қола жүлдегері – ред.) жеңіліп, жолдамасыз қалды. Бұл оның олимпиада ойындарына жасаған алғашқы қадамы еді.

      – Ақжүрек менің қазақ екенімді соңына дейін білмеді. Тек ол финалға дейін жетіп, жолдама алған сәтте жанына барып, қолын алдым. Ақжүрек қазақша сөйлегеніме таңғалып, «қазақ екенсіз ғой» деп иығымнан қақты, - дейді ол.

 АЗИЯНЫҢ ҚОЛА ЖҮЛДЕГЕРІ

      Ерланбек Кәтейұлы әлемдік жарыстарда Қазақстан балуандарымен бірнеше рет кездескен. Ол 2014 жылы Оңтүстік Кореяның Инчхон қаласында өткен Азия ойындарында қола медаль иеленген.

      Осы жарыстың бірінші айналымында ол қазақстандық Дәурен Жұмағазиевті жеңіп, ширек финалда үндістандық, Лондон олимпиадасы қола жүлдегері Йогешвар Дуттан жеңіліп қалған. Ал қолаға таласта солтүстік кореялық Кан Чин Хукты жеңді. Бұл Ерланбек Кәтейұлының халықаралық жарыстағы алғашқы медалі еді.  

Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).Қытай құрамасындағы қазақ балуаны Ерланбек Кәтейұлы Астанадағы олимпиадалық іріктеу жарысында. 19 наурыз 2016 жыл. (Суретті түсірген - Жеңіс Ысқабай).

    – Балуан кілемге бірнеше жыл бойы төккен тері мен жаттығу нәтижесін көру үшін шығады. Бұл – спорт. Сондықтан кілемге шыққан кез келген спортшымен спорттық ережеге сай белдесу керек. Дәуренмен Азия ойындарында шықтым және жеңіске жеттім, - дейді Ерланбек.

     2014 жылы Азия ойындарында қола алғаннан кейін Қытай бапкерлері оны Лас-Вегастағы әлем чемпионатына жіберді. Ол алғашқы айналымда түркиялық Мұстафа Каяны жеңгенімен, екінші айналымда америкалық Брент Меткалфтан жеңіліп қалды.

      Ерланбек Кәтейұлы спорттан алыстағысы келмейтінін айтады. Спортшы ретінде карьерасын аяқтаған соң бапкерлікпен айналысуды жоспарлап жүр. Балуан тарихи отаны Қазақстанға оралу туралы сұраққа «болашақ көрсетеді» деп жауап берді.

       http://www.azattyq.org/content/kazakhs_in_china_erlanbek_kateiuly_wrestler_olympic_games_in_rio/27651324.html

толығырақ

 Жанымқанның қолы қойылған ақша

     Қытай Халық Республикасының құрамындағы Шынжаң өлкесінде, өткен ғасырда тәуелсіз Шығыс Түркістан Республикасын құру жолында өлімге бас тігіп, отаршыл-әкімшіл күштерге қарсы ұлт-азаттық күресін жүргізген қазақ қаһарманы Осман батырмен тағдырлас тұлға Қажы Жанымқан Тілеубайұлы 1951 жылы, 4 сәуір күні Үрімші қаласында атылды. Ал Оспан батыр болса, 25 күннен кейін 29 сәуір күні атылған еді. Жанымхан Тілеубайұлы 1946 жылы құрылған Шынжан Өлкелік үкіметінде қаржы министрі болып сол үкіметте қызмет атқарған 1946-1949 жылдары арасында көптеген қағаз ақшаға төте әріппен “Жанымхан” деп қолын қойған еді. Бұл қазақ тарихында заманауи ақшада қолы болған тұңғыш қазақ қаржы министрі. 

    Біз әңгіме еткелі отырған Жанымхан 1888 жылы Алтай аймағының Сәрсүмбе ауданында Тілеубайдың шаңырағында дүние келді. 23 жасына қараған шағында әкесінің қайтыс болуынан соң көпшілік тарапынан Тілеубайдың орнына “Залың” етіліп белгіленген Жанымқан, мейрімділігі, парасаттылығы және кіші пейілділігіне байланысты халықтың құрметіне бөленді. Жанымхан жастайынан рухани құндылықтарды сақтау мен білім алу саласында қызмет көрсетті. Осы орайда ол “Сарғұсын” ауылында шамамен бір мың шарсы метрлік аумағы бір діни комплекс салдырады. Оның құрамында бес уақыт пен жұма намазы оқылатын 500 адамдық мешіт, 100 бала оқитын медресе, жатақхана және имам отыратын үй де бар еді. Оған іргелес те бір зират салынған. Ауыл, Ертіс өзенінің жағасына жақын қалың тоғайы бар бір ауданда болғанымен, мешит, тегістелген бір төбеде салынған. Өйткені, Ертістің азғын-тасқын суы кей кездері жан жақты жайпап кететін. Мешіт су апатынан аман болу үшін солай істелінген. “Жанымхан мешиті” деп аталған бұл мешіт көп жылдар құлшылық ғибадат істеушілерге қызмет атқарып келген.

1937 жылғы қажылық сапар. 2 қатар ортадағы кісі Жанымқан қажы


    Бес уақыт намазын қаза жібермей уақтында оқыйтын, күн сайын “Дәлел Хайрат” зікір кітабын оқып тұратын, жылына 3 ай ораза ұстауды әдетке айналдырған Жанымхан 1937-шы жылы, ұлдарынан 15 жасар Дәлелханды ертіп бір топ қазақпен бірге мұсылмандардың қасиетті орны Мекеге ислам дінің бес парызының бірінен саналатын қажылық міндетін орындауға аттанды. Ол кезде қажылыққа Қазақстан, Украина, Түркияны кеме және пойыз арқылы көктей өтіп бір жылға созылатын-ды. Жанымхан қажымен қасындағылар Ыстамбұлда Қаракөй кеме портына жақын маңда бір қонақ үйде жатып сонда фотоға түскен екен. Жанымхан қажының ұлы Дәлелхан Жаналтай 1969 жылы Ыстамбұлға барғанда, сол қонақ үйді тапқан. Сонда қонақ үйдің қожайыны ұлына әлгі фотоны аманаттап кетіпті, олардың ұрпақтары бір күн Ыстамбұлға келеді, сонда фотоны бер деп. Бүгін осы фото үлкен мұра болып отыр.

     Парасатты Жанымхан қажы тек дін жолында ғана емес, сол қатарда заманаға сай саяси істерге, әсіресе оқу-ағарту істеріне де ерекше көніл бөлген. Осыған байланысты қыстауға жақын жерде ұл және қыздарға арнап екі бастауыш мектебі салдырған. Қыздар мектебі “Жаңа Гүл”, ұлдар мектебі де “Жаңа Күш” деп аталған. Аралары жақын болған мектептердің іргесінде бір театр залы және мұғалімдер жатаққанасы болған. Жоспарлы түрде салынғандықтан мектептер әлі күнге дейін қзмет етуде көрінеді.

1911-шы жылғы төңкерістің нәтижесінде Қытайда патшалық жүйе құлап республикалық жүйе орнаса да, бірақ Шыңжандағы Манчу хандығының заң-жүйесі біршама уақытқа дейін сақталды. Соған сай Алтай аймағында “Залың”, “Үкірдай” және “Тәйжілік” мәртебеге дейін көтерілген Жанымқан Тілеубайұлы кейін ұлттық көтерілістер нәтижесінде құрылған қазақ, ұйғұр және қытай аралас үкіметте қаржы министрі қызметін де атқарды.

     Шынжаңды тұншықтырып қанды қолмен басқарған Шың Шы Сай тұсындағы әділетсіз, зорлық-зомбылық саясат-шаралары жергілікті қалықтардың ашу-ызалары мен наразылықтарын тудырумен бірге көтерілістік әрекеттердің пайда болуына себеп болды. Мұндай аласапырандық, тұрақсыз жағдайларды бейбіт жолдарымен шешу жөніндегі іс-әрекеттерге, келіссөздерге ат салысқан Жанымхан қажы алдымен 1940-шы Алтай губернаторы, кейін 1946-жылы Үрімшіде құрылған “Шынжаң Аралас Өлкелік Үкіметте” қаржы министрі етіліп тағайындалды. 1946-49 жылдары шыққан өлкелік қағаз ақшаларда қаржы министрі ретінде қол таңбасы орын алды.

Қажылық сапар кезінен. Артта тұрған баласы Дәлелқан

    Өлкедегі шиеленістіктерді бәсеңдетіп саяси, шаруашылық және әлеуметтік жағдайларды дұрыстау барысында шаралар жасалып жатқанымен, бірақ ішкі Қытайдағы тұрақсыздық әсіресе, 1949 жылғы Мао Цзе Дун басшылығындағы коммунистік төңкерістік әрекет ұлғайып Шынжаңға едәуір қауіп-қатер төндіре бастады. Мұның алдын алу үшін Үрімшіде “Коммунизим және коммунисттерге қарсы қоғам” құрылды. Оның құрамында Алтай губернаторы Оспан батыр мен қаржы министрі Жанымхан қажы да болды. Қызыл армия Үрімшіге басып кіріп Бұрхан Шахиді үкіметін өзіне бағындырмас алдын бұл қозғалыс Баркөл жаққа ойысты.
    Бірақ өкінішке орай Оспан батыр жетекшілігіндегі анти-коммунистік қозғалыстың әскери күш-қуатының аздығы, дұшпан қуатының басымдылығы салдарынан Оспан батырдың сыртындағы басшылар “Азат Дүниеге” көшуге бел байлады. Көш жолында 1950 жылы 1 шілде күні Бисан тауының Дарақты деген ауданында Жанымхан Тілеубайұлы қызыл әскерлер жағынан қолға түсіріледі. Біршама уақыттан кейін Оспан батыр да қолға түседі. Үрімшіге апарылып тергеліп сотталған Жанымхан Тілеубайұлы мен Оспан батыр 1951 жылдың сәуір айында атылады. Ақпарат бойынша, Жанымқан қажы 1951 жылдың сәуір айының төртінші күні, ал Оспан батыр болса сәуір айының 29-і күні атылып шәйіт болды. Отаны үшін қыршын еткен есіл ерлердің жатқан жері торқа, барған жері ұжмақ болғай!
     Жанымхан қажының Өнерхан, Сетерхан, Хамит, Дәлелхан, Мәжит және Шапағат атты алты ұлдарынан тараған ұрпақтары қазіргі таңда Шығыс Түркістан, Қазақстан, Түркия және Еуропа елдерінде өмір сүруде.

        Әлихан Жаналтай Жанымханұрпағы Мюнхен - Германия

      Baq.kz

 

толығырақ

      
       «Қытайға қарасты Баркөл қазақ автономиялы ауданында қазақ емшілігі шипаханасы құрылды.

      «Халық торабының» мәліметіне сүйенсек, қазақтың ұлттық емдеу дәстүрін дамытуды мақсат еткен жобаға 1 милион 500 мың юанның үстінде қаржы бөлінген.

 
     5 жыл бұрын мұнда қазақ емшілігі тек бөлімше ретінде болған. Қазіргі таңда ол кемелді емхана-орталық ретінде қайта құрылды. Қазақ шипагерлігі қазақ емшілігі теориясының негізінде аурудың алдын алу, қуаттау, дарымдау сынды емдік тәсілдерді қолдану барысында пайда болған.

     Ол - қазақ халқының сан ғасырлық тұрмыс-тіршілігінде ауру-сырқауға, дерт-дербезге қарсы қолданған түрлі емдік тәжірибелерінің жиынтығы. Неше ғасыр бұрын жазылған әйгілі Өтейбойдақтың «Шипагерлік баян» кітабында сырқат адамды рухани тұрғыда күтімдеу, жеке тазалығы, орта тазалығы, тәбеттік күтімдеу және дарым заруатындық күтімдеумен бірге кейбір тұрмыстық әрекеттерге шектем жасау сынды мазмұндар баяндалған. Сондай-ақ, ас талғау, тұзбен сылау, булау, май сылау, ысқымалау, шету, әсерлендіру сынды емдік шаралар арқылы науқасты ерекше емдеу тәсілдерін қолданған.

 
     Жел-құз аурулары, созылмалы асқазан қабыну, түрлі буын қабынуы секілді сырқаттарды емдеумен бірге, түрлі ер-әйел науқастарын емдеп, ажалға арашашы болып отырған қазақ шипагерлігі бұл күнде танымал ғылымға айналды. 
    Баркөлдегі «қазақ емшілігі» орталығының ашылу салтанатына Аудан әкімі Ержан және өзге де басшы азаматтар қатысты. 

       BAQ.KZ. 

толығырақ

       Қытайдың Алтай аймағына қарасы танымал туристік аудан атанған Буыршында жастар арасындағы поэзия бәсекесі өтті. Жыр мүшайрасын аудандық партия комитетінің үгіт бөлімі, Әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі, аудандық Жазушылар қоғамы бірлесіп ұйымдастырды. Оған негізінен аудандағы егінші-малшы қауымынан шыққан жас ақындар қатысты.

      Ауылдағы қайнаған өмір базарын бастан өткізген, ортасы орнықты, ынтымағы бекем ауылда өсіп-ер жеткен жастар Бейсенбінің күйлері бебеулеп, Мағаздай қаламгердің маңғаз сөздері салтанат құрған даланы жырға бөледі.

       Мүшайраға поэзияда өзіндік қолтаңбаларын қалдырған қабырғалы қалам иелерінен Сұлтан Қапасұлы, Сәкен Ризабекұлы қатарлы кісілер қазылық етті. Қарт ақын Қалтай Шалұлы, жазушы Асылбек Сақышұлы, Мейрамбек Әшімқанұлы, ақын Азия Мағыперқызы қатарлы зиялы қауым өкілдері көрермен ретінде қатысып, жастарға демеу болды.

     Ынтымақ пен бірлікті, бейбіт заманды, елдік рухты жыр еткен бәсекеде жас ақын Ақыл Омарбекұлы бас жүлдені еншілеп, қомақты жүлдеге ие болса, Бердібай Жақиялин, Ерсінбек Бұқайұлы екінші, Нұрболат Ырымқанұлы, Мұрал Мақсұтұлы, Қуанған Қизатұлы қатарлы азаматтар үшінші орындарды иеледі. Ал мүшайраға қатысқан өзге ақындар да құр қол қайтпай, шабыттандыру сыйлықарына ие болды.

      Жиналған жұрт сөз қадірін түсінер ұрпақ өсіп, талантты ақын-жазушылардың ізімен келе жатқан жастардың талабына риза болып тарқасты.

        Baq.kz 

толығырақ

 
          Астана төрінде 19 мемлекеттің 300-ден аса білекті палуандарының басын қосып, күрес түрлерінен жалауын желбіреткен Азия чемпионаты аяқталды. Шығыстың небір азулы спортшылары жиналған байрақты бәсекеде Қазақстан балуандары грек-рим күресінен жалпы командалық есепте бірінші орынға ие болып, жалпы саны 14 жүлдеге қол жеткізді.

   Грек-рим күресі бойынша Қытай мемлекетінің құрамасын қандасымыз Әлнұр Төргеұлы бастап келіпті. Біз миллиардтар елінің құрама командасын жаттықтырып жүрген қазақ жігітін әңгімеге тартуды жөн көрдік.

Спорттағы іргетасымды Қазақстанда қаладым

     Әлнұр Төргеұлы 1976 жылы Құлжа қаласында дүниеге келіпті. «Жалпы күрес қазақтың қанында бар ғой. Ауылда өскен қара домалақ баламыз. 3-сыныптан бастап күреске қатынаса бастадым. 1992 жылы Алматы қаласына келіп, Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы мектеп-интернатында білім алып, күрес өнеріндегі негізгі іргетасымды қаладым. Қытайға қайтып барған соң, 1995-1996 жылдары  Қытайдың біріншілігін қатарынан екі рет ұттым. 1996 жылдан бастап Қытай құрама командасына қабылданып, Әлем чемпионатына, Азия чемпионатына қатысып, жарқын жеңістерге жеттім», - дейді бапкер.

     Қытай  чемпионатын өз салмағында бірнеше мәрте бағындырған қандасымыз 2004 жылы Грекияның Афины қаласында өткен Олимпиадада өнер көрсетіп, 13-орынға табан тірепті.

Қытайда қазақ спортшыларына сұраныс жоғары

      Әлнүр Төргеұлының айтуынша, қазір Қытайда спортқа бейім қазақ жастарына деген сұраныс өте жоғары көрінеді. Қазы-қарта жеп өскен қазақтың қанына біткен күш қуатын мойындаса керек, қытайлық бапкерлер өз командасына қазақ спортшыларын тартуды көздейді екен.

      «Қазір Қытай қазақтарының ішінде спорттың әр саласында өнер көрсетіп, ерекше жетістіктерімен көзге түсіп жүрген жастар көп. Қытайдың әр қаласында бокс, күрес, ережесіз жекпе-жек және спорттың басқа түрлерінде жүрген қазақтар бар. Соңғы жылдары қытайлық бапкерлердің командасына қазақ спортшыларын тарту «сәнге» айналып барады.

      Мұндағы басты себеп - бабамыздан жалғасқан батырлығымыз, балуандығымыз.

   Екіншіден, қазақ жастарының имандылығы, тәрбиелілігі, жаттығуға жауапкершілікпен қатысып, белсенді жұмыс жасайтындығы. Осы бағытынан таймаса, Қытай қазақтарынан Олимпиада шыңын бағындыратын талай чемпиондар шығатынына сенемін. Менде қолымда мүмкіндік тұрғанда қазақ ұландарының биік белестерді бағындыруына бір кісілік үлесімді қосуға тырысып жүрмін. Қайда жүрсе де қазақтың абыройы ортақ, намысы бір», - дейді ол.

    Қытайлық бапкер, ережесіз жекпе-жекте атой салып жүрген Жұмабек Тұрсынұлы, еркін күресте ерекше көзге түсіп жүрген Ерланбек сынды жігіттердің ерлігін ерекше атап өтті. Олар Қытайда талай биіктерді бағындырған, спортта өз орны бар мықтылар екен.

Қазақстанда грек-рим күресі жақсы дамыған

    Қандасымыз қытайлықтардың қазақстандық бапкерлермен селбестік жасағысы келетінін айтады.

    «Қазақстан спортының әлемде алар орны жоғары, талай байрақты бәсекелерде жақсы жетістіктерге жетіп жүр. Өзім білетін грек-рим күресі туралы айтар болсам, Қазақстанның грек-рим күресі Қытаймен мүлде ұқсамайды. Еуропа елдерінің күрес техникасына жақынырақ келеді.

     Менің бір байқағаным, Қазақстан палуандарының жігері өте жоғары, көздерінде от бар. Қарсыластарынан еш қорықпайды. Өздеріне өте сенімді шығады. Қытайлық спортшыларға осындай қасиеттер жетіспейтін секілді.

    Сондықтан, Қытайда Қазақстан грек-рим күресін жоғары бағалайды. Біз қазақстандық бапкерлермен сөйлесіп жатырмыз, басшылар өзара ақылдасты. Ынтымақтастық жасап, тәжірибе алмассақ дейміз. Бірлескен жаттығулар ұйымдастыруды көздеп отырмыз», - деген ойларын айтты Әлнұр қандасымыз.    

Бұл жолғы дүбірлі дода  жоғары деңгейде ұйымдастырылған

      Сонымен қатар ол осы жолғы Қазақ елінде өткен дүбірлі доданың жоғары деңгейде ұйымдастырылғанын айтады. «Астанада бірінші рет болып отырмын. Қаланың дамуында айтар жоқ. Кең де таза, адамға ерекше әсер береді. Мен Қазақ елінің болашағы бұдан да нұрлы деп білемін. Осы жолғы бәсекенің ұйымдастырылуы өте жоғары деңгейде өтті. Спорт кешені, қызмет көрсетуі бәрі керемет. Палуандардың бәсекесі де тартымды болды. Көзге түскен саңлақтар да көп. Атап айтар болсақ, 98 келі салмақта өнер көрсеткен Ерұлан Ысқақовтың шеберлігі керемет екен. Және Өзбекстан елінен келген Тасболат деген қандасымыз да жалындап тұр. Өте жақсы күресті. Ирандықтардың, қырғыздардың палуандарының деңгейі жоғары болды. Біздің құрама командамыздың да нәтижесі жаман болмады», - дейді Әлнұр.

      Қай елде жүрсе де  жүрегі қазақ деп соққан қандастарымыздың беделі биік, абыройы асқақ бола бергей. Өнері мен рухы өр осындай жігерлі қандастарымызды қазақтың көк байрағын желбіретуге мүмкіндік жасасақ нұр үстіне нұр болар еді.

        Нүсіпбек Ризабек

         http://www.inform.kz/kaz/article/2653455

толығырақ


      Шетелде жүрген, әсіресе миллиард Қытай елінің астанасында өмір сүріп жатқан аз ғана қазақтың балалары ана тілін ұмытып кетуі талас тудырмайтын шындық. Міне, ондай қасіретті жағдайдың алдын алу үшін Бейжіңдегі қандастарымыз қазақ тілін ұрпақ бойын сіңіру үшін қолдан келгенін жасауда.  

       Естеріңізде болса, 2014 жылы сәуір айында Бейжіңдегі Шачыхай спорт мектебінде «Қазақ бала» атты тіл үйрену клубы ашылып, алғашқы тәрбиеленушілерінің «тілашары» өткен. Міне, екі жылдан кейін келесі бүлдіршіндер қабылданып, кеше ғана жаңа топтың тілашары өтті. 

       Қытай астанасында мемлекеттік қызметтің әр саласында еңбек етіп жүрген қазақтар аз емес. Олардың балалары үшін арнаулы қазақ мектебі жоқ. Ана тілін білмей өскен ұрпақ болмауы үшін ашылған «Қазақ бала» қазақ балалары үшін құнды еңбек жасап жатыр. Клубтың бас алқасы Жанар Сыланбекқызы. Ұйымдастыру жұмыстарына Таңнұр, Гүлина, Сайра қатарлы қандастарымыз және балалардың ата-аналары қомақты үлес қосуда. 
         Ал, балаларға қазақ тілі сабағын қазақстандық Айжан атты мұғалім үйретеді екен.  

        Фото: kazakcnr.com

        Baq.kz 

толығырақ

      Әлем қазақтарының руханиятында өзіндік орыны бар тұлға, атақты қазақ ақыны, діни қайраткер, халық ағартушысы Ақыт қажы Үлімжіұлы жайында жеке сайт ашылды. 

     Ақыт қажы Үлімжіұлы – қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Ол 1891-1914 жылдары Санкт-Петербург, Қазан баспаларынан «Абият ғақидия», «Сейітбаттал Ғазы», «Ишан Махмұд» қатарлы кітаптары «Жиһанша», «Ахиретбаян (Қиямет ахуалы, Ахуал-и-қиямет)», «Сәйпілмүлік-Жамал» дастандары бірнеше рет жарық көрген ірі қаламгер. Өз кезінде «Айқапта» «А. Алтайский» деген бүркеншік атпен шығармалар жариялап тұрған. Оның қажылық сапарынан сыр шертетін «Қажыбаян» атты өлең романы да елге кеңінен танымал. Сонымен қатар, ғұлама Құран Кәрімнің қазақша аудармаларын, сонау, 1920 жыладардың соңы мен 1930 жылдардың басында-ақ қолға алған болса да, тарихи себептерге байланысты бұл жобаны соңына жеткізе алмаған-ды. Кейінен Құран Кәрімнің қазақша түсіндірмесін дайындаған Ғазез және Мақаш ақсақалдар да осы Ақыт қажының перзенттері. Осы мәннен айтулы тұлғаның асыл дінімізге сіңірген еңбегі де орасан.
    Қытайдағы қандастарымыз Ақыт қажыны Абайдан кейінгі қазақтың рухани ақылманы, шешен биі, халық ақыны ретінде танып, ерекше қастерлейді. Ақыттану ғылымының бір жүйеленіп келеді. Ақын атында жаңа сайттың ашылуы – Қытай жеріндегі ақыттану ғылымының жетістігі деп айтуға болады.
       Аhitalemi.com деп аталатын жаңа сайт «Өмірбаяны», «Өлеңдер», «Деректі фильм», «Толғаулар», «Қиссалар», «Қазынамалар», «Романдар мен дастандар», «Өлеңдер мен жырлар», «Дыбысты өлеңдер», «Түсініктеме» сынды айдарлардан құрам тапқан. Онда қайраткер ақынның өмірі, шығармашылы және ақыттану ғылымының жетістіктері мен ғұлама жайлы телехабарлар, деректі фильмдер қамтылған.
    Жоба авторы, «Ақыт әлемі» сайтының бас редакторы – Ши-ән университетінің студенті, «Ай-куә» электрондық кітапханасының құрушысы Муса Тәбітайұлы.
    Сайт жаңалығының бірі бүгінге дейін басылған Ақыт Үлімжіұлының төрт томдық шығармалар жинағындағы бір қатар өлеңдердің аудио нұсқасын жасап, ғұламаның мұраларын тірі дауыспен сөйлетуінде. Қазірге дейін 20-дан астам өлең, жыр, толғаулары аудио нұсқасы ғаламтор пайдаланушылар назарына ұсынылыпты. Ғұламаның жыр жауһарларын «сайратқан» - Шыңжаң қазағына танымал тележүргізуші, Үрімжі «Пана» игілік қор қоғамының құрушысы Панар Ерғанқызы.
    Аталмыш сайттың материалдық базасын жасақтауға Шыңжаң халық баспасы Қазақ бөлімінің меңгерушісі, ақыттанушы Сімәділ Шүкенұлы қатарлы ел зиялылары да атсалысыпты.
    Міне, шекара сыртында, жаттың қабағына қарап отырған қандастарымыздың игі қадамы біздің қазақ еліндегі тұлғатанушылардың үлгі алуына тұрарлық жақсы бастама болып отыр. Санаулы тұлғалардың жеке сайты болмаса, бір Абайдың өзінде жеке сайттың жоқтығы елдігімізге сын емес пе? Ұлт көсемі Әлихан Бөкейхановқа бір сайт ашсақ, айртулы тұлғаның тақиясына тар емес еді ғой. Әрине, бұл түйін зерттеуші, ғалымдарымыздың көкейінде жүрген болар. Десе де, ақтаңдақтың орыны тез толса құба-құп.
   Қытайдағы танымал senkazakh.com сайтының хабарлауынша, М.Тәбітайұлының ізденісімен алғашқы мезгілде жеке блог ретінде жұмысын бастаған сайт алдағы уақытта өзінің қазақ харпіндегі (кирилше) нұсқасын іске қоспақ.
     Жеке адамдарды қаржылық қолдауымен ашылған сайт 2018 жылы әйгілі ғұламаның 150 жылдық мерейтойына арналған құнды жәдігерлерді оқырман қауымның назарына ұсынуды көздеп отыр.

       Оразбек САПАРХАН 

     sunna.kz

толығырақ

      Қытайда «Екі мәжіліс» деген атпен ауқымды мемлекеттік жиын өтіп жатқаны белгілі. Оның бірі - Мемлекеттік саяси кеңестің 12 кезекті 4 реткі мәжілісі. Ол наурыздың 3-күні ашылса, 12 кезекті халық құрылтайының 4 мәжілісі наурыздың 5 күні басталды. Осы екі жиында Қытайдағы қандасымыз, Қытай мемлекеттік саяси кеңестің тұрақты мүшесі Мәукен Сейтқамзаұлы жылқы шаруашылығы туралы мәселе көтерген еді.  

       Мал шаруашылығының ішінде жылқы түлігін өсірудің маңызы ерекше зор. Өйткені, Шыңжаңда 8 миллион бастың үстінде жылқы бар болып, мемлекет бойынша ең үлкен жылқы өсіретін өңір саналады. Шыңжаңда жылқының еті мен сүті адамдардың күнделікті тұрмысында кем болса болмайтын азық-түлік тұтыну қажеті. Бұдан тыс, қазір дене-тәрбие, бәйге ойын түрлері сынды ұлттық дәстүрлі мәдениетті дамытуға байланысты, жылқыға болған қажет барған сайын артуда. Алайда, жылқы түлігі тоқтаусыз жем-шөп жейді. Бұл экономикалық жағдайы онысыз да әлсіз малшыларға ауыр. Осы өзекті мәселе жөнінде «Жұңго қазақ радио торабына» сұхбат берген мемлекеттік саяси кеңестің тұрақты мүшесі Мәукен Сейтқамзаұлы: «Жылқының жем-шөбіне, нәсілін жақсартуға, жылқы дерт-дербездерінінің алдын-алуға, шеттен нәсілді жылқыларды енгізіп, сол арқылы жерлік жылқыларды будандастыру, нәсілді тұқымдарды енгізуге мемлекет қолдау көрсетсе» дейді.

           Baq.kz 

толығырақ

      Шыңжаң қазақтарына танымал ақын, ағартушы Құрман Әбдікерұлының «Сары атан жыры» атты кітабының тұсау кесілді деп хабарлайды BAQ.KZ «Тәңіртау» торабына сілтеме жасап.

   Марқұм Құрман Әбдікерұлы «тұлпар мекені» атанған Моңғолкүре ауданының тумасы. Ол Шыңжаңдағы ең жоғары оқу орны есептелетін «Шыңжаң институтынан» алғаш оқу бітірген санаулы қазақ зиялыларының бірі. Институтты тәмамдаған соң сол кездегі Іледегі ең үлкен білім ордасы «Іле 1 педагогика институтында» ұстаздық қызмет атқарған. Кейін денсаулығына байланысты кіндік кесіп, кір жуған ата мекені өр Текеске барып, табаны күректей 35 жыл ағартушы болады. 
     Құрман Әбдікерұлы 600-ден астам өлең, 3 дастан, бір балалар әні, 3 әңгіме, бір пьесса, 4 ғылми зерттеу мақаласын жазып, кейінгі жұртқа «Шын сырым», «Толқындар толғамы», «Сары атан жыры» сынды үш жинақ қалдырды. 
     Жиында сөз алған Моңғолкүре аудандық парткомның тұрақты мүшесі, үгіт бөлімінің бастығы Жолдыбай Жырғалбайұлы автордың өмір жолы, жасампаздығы жайында тоқталып, оның әдебиетке қосқан үлесін жоғары бағалады.

     «Ғалымның хаты өлмейді» дегендей, ақын, ағартушы Құрман Әбдікерұлының арамыздан аттанғанына он неше жылдың жүзі болғанымен, марқұмның артында қалдырған мол рухани байлығы халықтың қазына қорына қосылды. Осы рухани мұраларды зерттеп-зерделеудің, ұрпаққа үгіттеудің, ғылми талқы жиындарын ашудың мән-маңызы зор, біз ақын, ағартушы Құрман Әбдікерұлының артында қалған өлмес туындыларының халықпен бірге жасай беретіндігіне, ағартушылық үлгілерінің жас ағартушыларға тура жол нұсқай беретініне кәміл сенеміз» деді Ж.Жырғалбайұлы.

        

толығырақ

Қазақтың қымызы

       Алдағы уақытта Қытайдың Tmall интернет-дүкенінде қазақ­стандық брендтер сатылымға шығарылуы мүмкін. Олардың арасында ұлттық сусынымыз – қымыз да бар. Мұндай жағымды жаңалық «Самұрық-Қазына» АҚ басшысы Өмірзақ Шөкеевтің Қытайдың ең бай адамы, Alibaba Group компаниясының басқарма төрағасы Джек Мамен кездесуінен кейін белгілі болды.

     «Қазпошта» АҚ басшысы Бағдат Мусиннің Facebook әлеуметтік желісіндегі жеке парақшасына жазған жазбасына қарағанда, кездесу барысында тараптар интернет-сауда, төлем жүйесін дамыту, тасымал әлеуетін пайдалану сынды бірқатар мәселеге тоқталып, осы салалардағы ынтымақтастықты арттыру жөнінде сөз қозғаған.

    «Ең бастысы, біз Tmall интер­нет-дүкеніне қазақстандық 150 брендтің тізімін ұсындық. Tmall – Қытайдың ішкі нарығында электронды коммерциямен айналысып, тауар сататын платформа. Ол жерде миллиондаған транзакциялар жасалады», – деп жазады «Қазпошта» басшысы.

      «Бұл – қазақстандық кәсіп­керлерге беріліп отырған мол мүмкіндік», – деген «Қазпошта» АҚ маркетингтік коммуникация­лар департаментінің директоры Байрам Әзизов ұсынылған тауарлардың ішінде қымыз, құрғақ қымыз, шоколад, бал сынды өнім түрлері бар екенін айтты.

      Ернар МҰХАМБЕТ.

толығырақ

original
      
         Қазақ пен ұйғырды қытайдың құшағынан діні мен салты құтқарып тұр.

       «Қытайда қытаймен некелескен басқа ұлттар 8 миллион 952 мың 100 адам болған» деп жазыпты осыдан бір-екі жыл бұрын жабылған қытайдағы қазақ сайты. Енді, мақалаға көз жүгіртейік.

      Қытайлармен аз ұлттардың некелесу үрдісі барған сайын үдеп келеді. 1950 жылдан бері 8 миллион 952 мың 100 адам болған. Мұның ішінде 81.59%-ы қытайлармен аралас некеленген. Ең жоғарысы орыс – 78,71%. гаушән, сібе – 58.11%, шүршіт – 41.94%, дағұр – 41.5%, жиңзу – 41.45%, мұңғұл – 37.49%, иүгу – 34.08, евенкі – 32.56% қатарлы ұлттар бар. Кейінгі қатарда жуаңзу – 12.66%, буизу – 14.86%, дұңзу – 15.16%, маунан – 18.44%, гіләу – 17.42% қатарлы ұлттар. Қытайлармен некелесуі біршама аз ұлтар: кәріс – 7.95%, дүңген – 11.85%, пурей (тибет, заңзу) – 6.49%, ұйғұр – 0.62%, мяузу – 14.02%, изу  – 16.29%, яузу – 19.34%, байзу – 18.76%,тужя – 18.61%, хани – 9.08%, қазақ – 0.21%, дайзу – 13.49%, лизу – 12.78%, лису – 7.42%, уазу – 10.27%, тузу – 25.10%, қырғыз -1.05%, мұлау – 24.78%, чяңзу – 18.35%, булаң  – 17.56%, сала –  1.14%, ачаң  – 19.76%, пуми – 10.91%, тәжік  – 6.11%, нузу – 5.66%, өзбек – 1.84%, дыаң – 8.77%, татар – 7.85%, дулұң  – 27.28%.

        Қарап отырсақ, Ислам дініне сенетін ұлттардың қытайлармен некеленуі салыстырмалы түрде алғанда төмен болған. Мысалы, дүңген  – 11.85%, татар – 7.85%, тәжік – 6.11%, өзбек  – 1.84%, сала  – 1.14%, қырғыз  – 1.05%, ұйғұр – 0.62%, қазақ – 0.21%. Бұл ислам дінінің құдіреті. Ал, жат дінге сенетіндер немесе әтейістердің қытайлармен оңай сіңісіп кететінін көруге болады. Мұның дәлелі  орыс пен мұңғұл. Ал, Қытаймен некеге тұрған қазақтардың саны 0.21 %-ы  – 3300 адам. Мұның басым көбі қытайдан қыз алғандар емес, қайта қытайға тигендер екенін айта кеткен жөн. Қарапайым мысал: 14-15 мың адамы бар ауылда қытайға тиген қыз саны кемі 10-ды құрайды (мен өскен ауылда дәл осындай еді. Қытайдан қыз алған бір жігіт бар болатын). Қытайдағы қазақтың шамамен 80%-дан артығы ауылдарда, 40%-ы мал шаруашылық аудандарында тұрады. Бұл өз кезегінде қытаймен некелесу үрдісін баяулатып тұрған кедергі. Қазақстанның ақпарат құралдарының айтуынша, 10 қазақ қызының бірі басқа ұлтқа тиеді екен. Бұл  өте қауіпті жағдай! Америка мен Еуропаның басындағы іс басымызға келмесін! Олардың қыздары қара нәсілділердің талауына түскен!

     Жоғарыда біз қытайдағы қазақ сайтының мәліметін бердік. Енді, осыған орай өзіміздің пайымымызды жеткізсек.

      Бізге қауіп Қытайдан. Олар  жезөкше қыздарға да зәру.

      Қытайлардың қыздарына үйленіп жатқандардың арасында қытайдағы ұлттардан  гөрі қара нәсілділердің үлесі басым. Бір Гуаңжоу қаласында 300 мыңнан астам қытай қыздары негрлердің құшағында кеткен. Ал, Еуропада бұл сан әлдеқайда артық. Себебі, негрлердің арманы ақ нәсілді не сары нәсілден қыз алу екені түрлі сайттарда айтылып жүр. Бұл мәселе Қытайды да алаңдатып отыр екен.

      Қытайда 10 миллионға тарта мұңғұлдардың қазір тек 30% ғана таза қанды мұңғұлдар. Тіпті, қытайдың шығыс солтүстігіндегі қытайлардың 70-80%-ы қытайланған мұңғұл тектілер деп те айтылып жүр.  Бұларға 70% қытайланып кеткен шүршіттерді де қосып  айта кету керек. Жақын болашақта осы ұлттарды қытайлар басы бүтін жұтып кетуі мүмкін. Ал, ұйғұр, қазақтарды әзірше діні мен салт-санасы сақтап тұр. Деседе, қытайда дін негізінен шектеліп, саясат ұлтты жұтудың жобасымен жұмыс жасап отырғанын есепке алсақ, олардың да басына ауыр күн туып келе жатыр.

     Қытайдың 52%  ер, 47%-дан артығы әйел. Шетелдікке кетіп жатқаны тіпті көп. Шаңхайдың өзінде 8 қытай қыздың бірі жаттық болады. Сонда, 40 миллион қытай еркегі қайтеді? Әрине, бізге ауыз салады. Қытайда жылына 1 миллионнан астам бала жоғалады. Ішкі қытайдың көп аудандарында бұл қалыпты тұрмысқа айнала бастады. Тіпті, жас қыздарды ұрлап әкетіп, байлап әйел еткенін Қытай сайттарынан жиі көресіз. Олар сол қыздарды 1-2 бала тапқан соң, қалуға көнбесе не өлтіреді не қашып кетеді. Адамның көптігі мен тұрмыстың тақсыретінен олар үшін ақша табудың барлық жолы ашық. Айта берді, балаларды дәрі үшін сатып та баюда. Ал, бұған үкімет қауқарсыз. Сол себепті, Қытайлар шетелге кетуді армандайды. Қытайлар мен зәңгілер үшін шетелге барып ақ тәнді немесе сары тәнді қыздармен үйленіп, сол жерде қалу – ең үлкен бақыт. Ол үшін оларға кезігетін қыздар атақты жезөкше болса да бәрібір, бала тапса болды. Қаншалық бодау берсе де соған жетуге ұмтылады. Жуықтан бері Қытайлар Қазақстанға да ағыла бастады. Тіпті, олар тіл білмесе де, осы жерде қалу үшін кез келген әйелмен үйленуге дайын екендіктерін ашық айтуда, тек Қытайға қайтпаудың жолы болса болды. Қытай, Кәріс сынды жан саны көп ұлттар үшін, бұл қан алмастырып, ұлттың сапасын көтеретін, шетелге қоныс тебуіне көмектесетін пайдалы жағдай. Ал, жан саны аз ұлттар үшін трагедияға жетелейтін, ассимиляцияға ұрындыратын күрделі  мәселе.

       Аралас некенің  қазақтарға әсері қандай болады?

      Аралас неке жан саны көп ұлттар үшін үлкен пайдасы бар саясат. Қан алмасу, генді жаңарту, тұқымдық сұрыптаудан өтіп өзі ұнататын ұлттарға бейімделу, сіңу мен сіңіру – жан саны көп ұлттардың пайдасына шешіледі. Ал, біз сияқты саусақпен санарлық аз қазақ үшін қыз алсақ алайық, қыз беру ұлттық санымыз бен сапамызға, дініміз бен ділімізге кері әсер беретін жоғалту.

       Қазақтар үшін Қазақстандағы аралас некелердің қазақ ұлтына пайдасы болар. Бұл жағдайда да қыз алысу жағы дұрысырақ. Кезіндегі орыстық саясаттың кесірінен алыстап кеткен татар, башқұрт, ноғай, құмық,  қырғыз, қарақалпақ қатарлы діні де, тілі де, тегі мен салт-санасы да жақын ұлттармен құдандалы болу қазақтар үшін пайдалы жақтары көп, олардан келген келіндер қазақтарды өз ұлттарындай түсінісе алады.  Бұл бір жағынан осы ұлттар арасындағы қарым-қатынасты көбейтіп, өзара түсіністікті арттырады, бір тұтастыққа жақындатады. Екінші жағынан осы туысқан ұлттарға тұрмысқа шыққан қыздарымыздан қайыр болады, үшінші жағынан, баяғыдай мұсылман болып қала береді. Шынын айтқанда, бұларды бір ұлт ретінде ұйыстырып әлемдік интеграция мен жаһандану барысында күш біріктіруге болады. Бұл ұлттардың барлығы бірін-бірі сіңіруді қалайды әрі кең көлемде ойлағанда бір ұлтпыз деп сезінеді. Ал, туысқан ұлттар арасында түркі мен әзірбайжан сынды оғыз текті түріктерімен, өзбек, ұйғыр қатарлы қарлұқ текті түркілерінің саны қазақтардан көп болғандықтан, оларға кеткен қыздарымыздан көбінесе қайыр болмайды. Бір жағынан қазақтар қан тазалығы жағынан бұл ұлттарды ұната бермейді. Екінші жағынан, олардың жан саны көптігінен Қазақстандағы өз табақтарына ортақтасуынан қорқады және басып кетуі мүмкін. Үшінші жағынан, олар бізге бәсекелес ұлттар болып, олардың жалпыұлттық көзқарасын ұнатпайды. Тіпті, өткен жылы Түркия түріктеріне тұрмысқа шыққан орыс қыздардың саны 300 мыңнан асып, туылған балалардың саны 1 миллионнан асқан. Міне, орыстардың өзін сіңіре бастаған түріктерден сақтанғанымыз дұрыс. Тек мұсылмандығы болмаса. Парсы текті иран, тәжіктермен некелену өте аз кездеседі. Қыз алысуға болар, бірақ, қыз беруге қиындау. Қайыр болмайды, болса да Қазақстанда тұрса ғана қазақылануы мүмкін. Ал, алтай, хакас, мұңғұл қатарлы ұлттар діндік сенім жақтан басқа болғандықтан қыз беруге қиындау, десе де бұл ұлттар басқа ұлттарға тез сіңуге бейім болғандықтан Қазақстан ішінде бірден қазақыланып кетеді. Бір жағынан, алтай мен хакастар тек діні басқа болмаса тегі мен нәсілі қазақпен бірдей ұлттар. Бұл олардың қазақтарға сіңуіне себеп болады. Екінші жағынан, басқалардың отарында  бодан болғандықтан және сандары аз  болғандықтан, олар қазаққа бүйрегі бұрылып, жақын тартып тұрады және өздеріне қарата көмек дәметеді. Үшінші жағынан, бұл халықтар саясат пен қоғамдық көзқарас жағынан бейуаз халықтар болғандықтан сіңуге бейім. Қазақыландыруға оңай.

    Ресейдегі қазақтар жөнінен алғанда, орыстілді әйелмен некелескендер негізінен 2 ұрпаққа барғаннан кейін-ақ орыстанып кетеді. Ал, орысқа тигендер бірден орыстанады. Бұл Қазақстанда кері процесс ретінде қабылданады. Қазақстандағы кәріс, неміс қатарлы ұлттармен некелесу олардың қазаққа сіңуін тездетеді. Тұрмыс өресі жақсы батыс елдерінде қазақпен некелескендер негізінен Қазақстаннан барып оқып жатқан қыздардың есебінен көбеюде. Бұл бір жағынан Қазақстанның әлеуметтік жағдайының асқынуынан да өсіп отыр. Ол қыздарымыздың 98%  қазаққа қайырым жасамайды, тіпті, қыздарымыз соларға қарап шетелді аңсай бастауы да ғажап емес. Ал, сол батыс елдерінен қыз алып үйленген жігіттеріміз Қазақстанға негізінен оралмайды. 2-3 ұрпағынан бастап соларға сіңіп кетеді. Бір қызығы, қазақтар өзбек, түрік, ұйғыр, тәжік, күрд сияқты ұлттардың қазақылануын қаламайды. Оларды ұлттың тәбиғи сапасын түсіреді деп есептейді. Себебі, олар туысқан арасында қыз алыса береді. Оның үстіне, бұл ұлттар қатты саудагер болғандықтан болса керек. Сондай-ақ, бұл халықтар оғыз тектілер мен қарлұқ тектілер. Қысқартып айтқанда, қазақ  санын барынша көбейту керек. Міне, ұлтымыздың болашағына әсер етіп, тағдырымызды белгілейтін басты көрсеткіштердің бірі.

        Бейсен Ахмет, журналист

      Дереккөзі: «Ақиқат» журналы

толығырақ

       Бір жыл бұрын порталымыз Қытайда «Ақылды қоян» шыққаны туралы ақпарат берген еді. Балаларға араналған интеллектуалды оқу құралы енді Қазақстан нарығына аяқ басты. Осы орайда біз BAQ.KZ редакциясына арнаулы келген қонағымыз – аталмыш жобаның авторы, педагог Қанатхан Әбілғалиұлымен аз-кем әңгімелесіп, ойда жүрген сұрақтарымызға жауап алдық. 

      – Қанатхан, әңгімені алдымен өзіңізбен танысудан бастайық.

      – Мен 1981 жылы Қытайға қарасты Санжы облысы, Ашылы қазақ ауылында дүниеге келдім. 2000 жылы «Санжы педагогикалық институтын» тәмапдап, 2002-2005 жылдары «Шыңжаң университетінде» тіл-әдебиет мамандығы бойынша білім толықтырдым. Қазір Ашылы ауылындағы қос тілді, түйінді орта мектепте тіл-әдебиет пәнінің мұғалімімін. Оның сыртында жеке жұмыстармен шұғылданамын.

       – Бұрын «Дана қаламы» және дыбысты әліппе шығарғаныңызды білеміз, одан кейін «Ақылды қоян» жасалды. Осы жобаларды қолға алу идеясы қайдан келді?

         – 2003 жылы жұбайым екеуміз қазақ тілінде тәрбие беретін жеке балалар бақшасын аштық. Негізі ол Шыңжаңдағы тұңғыш рет ашылған қазақ тіліндегі балалар білім орны еді. Алайда, оған қажет оқулықтардың көбі қытай тілінде болғандықтан, қазақша оқу құралдарына мұқтаждық байқалды. Сосын, өзім кірісіп, оқулық жаздым. Кейін оны жинақтап «әліппе» оқулықғы етіп құрастырдым. «Әліппені» «Шыңжаң халық баспасындағы» ағаларымыз ұнатып, өздері бастырып шығарды. Қазір ол қос тілді балалар бақшасындағы оқулық ретінде пайдаланылуда. 
      Сонымен бірге, ол жақтағы қазақ балаларының ана тілін үйренуі үшін біраз ізденіп, «дыбысты әліппе» деген жобаны жасадым. Оны арнаулы электрондық «Дана қалам» шағын техникалық аспап арқылы оқитын етіп құрстырдық. 2013 жылы шілде айынан бастап нарыққа шықты. Оған халықтың сұранысы жақсы болды. Солтүстік Шыңжаң топырағындағы қазақ ата-аналар балаларына іздеп жүріп алып беретін деңгейге жетті. Себебі, қос тілді оқу жүйесі орнағаннан бері ана тіліне шорқақ балалар байқала бастаған. Ал, Дана қалам мен әліппе осы жағдайға жақсы көмектесті. Әліппе мен қалам тіпті, сый ретінде ұсынылатын дүниеге айналды.

       – Жобаларыңыздың мазмұнында не қамтылған еді?

       – Шынын айтқанда мазмұн жағы әлі де кемшін екенін сездім. Ішінде төте жазу әліпбиінің 33 әрпі, оған қатысты сөз-сөйлемдер және отыз ертегі - тақпақ пен Абай шығармаларынан отыз өлең ғана бар еді. Бұл балалардың тіл үйренуіне, танымын арттыруға жеткіліксіз болғандықтан, осы «Ақылды қоян» жобасын қолға алдық. Ол – қоянның қуыршағы формасында жасалған электронды оқыту құралы. Бұл жобамыз былтыр ақпаннан бастап нарыққа шықты. Оған да сұраныс көңілдегідей болды. 
       «Ақылды қоянның» мазмұны бір шама кемелді. Оның білгенге маржан бөлімінде қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мәдениет, тұрмыс-тіршілігі мен ұлттық өнімдер, тағам мәдениетіне қатысты 1500-ге жуық атауға түсінік берілген. Сонымен қатар, мақал-мәтел, жаңылтпаш, ырымдар мен тыйымдар, Абай өлеңдерін қамтыған 500-ге жуық мәтін бар. Ал, ертегі бөлімінде қазақ халық ертегілері, жан-жануарлар, қиял-ғажайып, тұрмыс-салт және шетел халықтарының әдебиетін қамтыған 130 ертегі енгізілген. Тақпақтарды айтсақ, тілді дамытуға арналған, көлемі 800 шумақтан тұратын 88 түрлі тақпақ бар. Ағылшынша ән үйренейік бөлімінде 200-ден астам ағылшын тілін үйренуге бағытталған ағылшынша әндерді енгіздік. Бұл оқу құралы балалардың эстетикалық талғамына шақталып жасалды. Қоянның түсті шырақтарынан шыққан құбылмалы нұр түнгі аспанды елестетіп, балаларды қиял көкжиегіне бастаса, бүктеліп ұстауға икемді құлақтары балалардың назарын өзіне аударып, бірден баурап әкетердей әсем етіп жобаланған.

       – Элетронды оқу құралынан сырт, сегіз дана кітап та қоса шығыпты. Оларды да таныстыра отырыңыз...

       – Аталған оқу құралдары электонды дүниелер. Оны балалар тек құлақпен естиді. Бүгінде бүлдіршіндеріміздің өзі телефон, телевизор секілді техникалық өнімдердің соңынан кетіп бара жатқаны белгілі. Біз, балаларды осы электронды оқу құралдарымызға қызықтыра отырып, оған қосымша шығарылған осы сегіз дана кітапқа да мойын бұрғызғымыз келді. Бұл оларды жастайынан оқу әдетіне, кітапқа құмартуға ынталандырумен қатар, тіл-жазу мәдениетіне жетелесе деген ойды алға ұстадым. Жалпы, бұл кітаптарды құрстырып, жобалауға 3 жылдан артық уақыт жұмсадық. 
      Кітаптар Дана қаламның көмегімен де оқылады. Қаламды кітаптың сыртқы бетіне тигізсеңіз оның не туралы кітап екенін айтады. Ал, әріпті бассаңыз оны дауыстайды. Әріпке қатысты берілген суреттің төменгі жағында буынға бөлу белгісі орналастырылан. Қаламды бассаңыз алдмен оған қатысты сөз, одан кейін сөз тіркесі, тағы бассаңыз сөйлем құрап береді. Кітаптың ақ жеріне қаламды тигізсеңіз тақпақ оқылады, ән-күй әуелейді. Яғни, сөз, сөз тіркесі, сөйлемді негіз етіп, балалардың сөздік қорын, танымын арттыруға көмектеседі. Бұл бірінші кітап, әліппе туралы. 
       Енді екінші кітапқа салт-сана білімдері топтастырылған. Бұл балаларды қойып, жас ата-аналардың да салт-дәстүр, тұрмыстық, туыстық, шаруашылық атауларға қатысты білімін жетілдіреді. Үшінші кітапта балалар өлеңдері, тақпақтар бар. Соған сай суреттермен безендірілді. Төртінші кітапта жұмбақ, мақал-мәтел, жаңылтпаштар басылды. Бесінші кітапта тұрмыс-салт ертегілері, алтыншы кітапта жануарлар жайлы ертегілер, жетінші кітапта шетел халық ертегілері болса, соңғы сегізінші оқулықта Абай өлеңдері бар. Осы соңғы кітап туралы айтар болсам, Қытайдың ерте тарихында өмір сүрген Ли Бай, Ду Фу секілді ақындардың жүздеген шумақ өлеңдері басылған кітап бар. Осыны 1-5 сыныпқа дейінгі балалар жатқа біледі. Ал, қазақтың ұлы ақыны Абайды қазақ балалары да жатқа білуі керек деген оймен, ақынның 30 өлеңін осы кітапқа топтастырдық. 
   – Бұл электронды оқу құралдары қайда жасалды? Кітаптар қайда басылды? Қанша данамен шықты?
      – Бұл оқу құралдары негізі шетелде пайда болған жоба. Біз оны өзіміздің қазақ балаларына лайықтап жасадық. Оқу құралдары мен кітап Қытайдың теңіз жағалауындағы ғалым-техника қаласы атанған Шынжында жасалды. Дыбысты әліппе мен дана қаламның 7 мыңдай данасы шықты. Ал, «Ақылды қоянның» 3 мың данасы халыққа жетті. Кітаптарды жақында ғана басып шығардық. Ендігі мақсат қазақтың жас ұрпағына сәл де болса пайдасы тисін деген оймен, осы өнімдерімізді Қазақстан халқына таныстырып, жеткізу.

       – Осы жобаға атсалысқан адамдар туралы айтып өтсеңіз.

        – Электрондық оқулықтардың кеңесшісі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жазушы, «Ұлы Дала Қырандары» республикалық қоғамдық мәдени-әлеуметтік қозғалысының теңтөрағасы Сәдібек Түгел ағамыз. Біз ол кісінің ақыл-кеңесіне сүйеніп, жобаны ары қарай қанат жайдыруға ниеттеніп отырмыз. Ал, мәтіндерді оқып, дыбыс бергендер де дауысы тыңдармандардың құлақ құрышын қандырған белгілі дикторлар, актерлер мен әншілер. Мәселен; Астана радиосының белді жүргізушісі Жанар Сайланбекқызы, Шыңжаң Қазақ радиосының «күміс көмей» дикторы Қайникамал Жолымбетқызы және Шыңжаң телеарнасының белді дыбыс актерлеры Серғазы Төлеуханұлы мен Жайна Ғинаятқызы. Сондай-ақ, Шыңжаң қазағына танымал композитор, әнші Ғизат Сәкенұлы атсалысты. Ал, редакторлары белгілі жас ақын, журналист Оразбек Сапархан, ақын Қабыкен Зейнұралин. Оқу құралдарының дыбыс сапасына қатты мән беріп, жоғары технологиялық әлеуетпен жазуға тырыстық. Басым көп бөлігі Астана радиосы студиясында жазылса, қалғандары Ғизат Сәкенұлы мен Қалысбек Бабанұлының жеке студияларында дыбысталған.

          – Балалар үшін зиянсыздығы да ескерілген болар?

      – Әрине, ол біз үшін ең басты талап, жауапкершілік болды. Бұл құралдар жоғары сапада жасалған, балаларға залалсыз, бағасы қолжетімді деп айтуға әбден болды. Арнайы орындардың сараптамасынан өткен. Бұйыртса, жас ұрпақтың бойына қазақы дүниетаным қалыптастырып, бойларына қазақы «қан жүгіртуді» көздеген өнімімізді қазақ еліне де алып келсек деп талаптанып отырмыз.

       – Бұл өнімдерді Қазақстанға өткізу мәселесі қиын болмай ма?

       – Осы жобалардың бәріне Қытайдың Баспасөз-ақпарат мекемесінің ел ішінде және шетелге таратуға рұқсат ететін өкілдік нөмірін алдық. Заңды дүние болған соң тиісті кеден рәсімдерін өтеп, кедергісіз алып келеміз деп сенемін.

      – Істеріңізге сәттілік тілейміз!

      Мұрат Алмасбекұлы

       Фото: Нұрбек Әлмамбетов

толығырақ



      
Қытайға қарасты Алтай аймағы Буыршын ауданында тұратын Батырбек Мамұқұлы қисса-дастандарды жатқа айтады. Бұл күнде көшпенділерге тән көне қасиеттің иелері аз екенін ескерсек, Батырбек ақсақалдың біз үшін қадір-қымбаты артық екені даусыз.  

       Дастаншы қарт Буыршынның Қостық ауылы, Жиделі қыстағын мекен етеді. Ол өзінің дастанды 13 жасынан бастап нағашысы Ыбырай деген кісіден үйренгегін айтады. Қария 20-дан астам дастанды жатқа біледі екен. Кейде апта бойы, тіпті жарты айға дейін дастан айтып, таңды-таңға ұратын кездері бар. Халықтың той-қызықтарында Батырбек дастаншыны арнайы қолқалап шақыруы дәстүрге айналған. 

         Алпысқа келген қария өнерін тұл қалдырмай, немересі Тілебалдыға да үйретіп жүр. 8 жастағы бала 4 дастан жаттап алған. Орайы келсе үлкен сахнаға шығып, өнерін елге танытсам деген арманы бар. Ал, дастаншы қарттың ойлайтыны – осыбір қасиетті өнерді үзіп алмай, жастарды қисса-дастан айтуға тәрбиелеп, ұлттық дәстүрдің ұлық сипатын сақтап қалу.  

         Фото:kz.ts.cn

         Baq.kz

толығырақ

 
           Қытайдағы қазақ жастарына арналған «Іле жастары» журналы «Шыңжаң қазақ жастары» болып атын өзгертіп, алғашқы саны жарық көрді.  
      Журналда «Замана дидары», «Құлшынғанға құт үйір», «Тез басы», «Ортаға салар ойлар бар», «Ой қозғар», «Талғам Таразысы», «Ұлағат», «Ана тілі ــ алтын қазық», «Сыр шертер», «Мыс қоңырау», «Бүгінгі қара сөз», «Жеті бояу», «Тұздық» деген айдаршалар бар.
        «Тәңіртау» торабы жариялағандай, журнал 1956 жылы қазан айынан бастап шыққан. 60 жылдық тарихы бар басылымның бүгінге дейін 722 саны оқырманмен бет көрісіпті. 1982 жылы 64 бет болып жаңа дизайнмен қайта басылады. Ал, 2015 жылы түрлі-түсті болып өзгерсе, көп өтпей «Шыңжаң қазақ жастары» деп атын өзгертті. Бұның алдында балаларға арналған газеттің аты «Шыңжаң қазақ өрендері», балалар суретті журналы «Шыңжаң қазақ балалары» болып аты өзгерген еді.


   «Іле жастар-өрендер газет-журнал мекемесі» бас редакторының орынбасары Қуандық Нүсіпқанұлы осы ат өзгертулерге байланысты былай дейді: «Бұл үш басылымның алды шыға бастағанына 60 жыл. Соңғысының шыққанына 31 жыл болды. Аталған басылымдардың бас редакциясы Іле аймағында болуына байланысты, атына «Іле» деген сөзді арқау еткен еді. Солай бола тұрса да, әуелден тұтас еліміздегі қазақ жастары мен өрендеріне арналғаны анық. Десе де, бұл аттардың өңірлік шектемесі де болмай қалған жоқ. Осы себептерге ескерген мекемеміздің басшылары жоғарыға өтініш жасап, үш басылымның атын озгертуді айтты. Мемлекеттік Баспасөз мекемесінің беекітуімен бұл жұмыстар сәтімен жүзеге асты. Мұның өзі дәуірдің талабы, реформаның қажеті, ұлтымыздың зор қуанышы. Осы орайда барша оқырманды қуаныштарымен құттықтаймын! Алдағы жерде үш басылымды мазмұны мен көркемдігін сәйкестіре отырып, тіпті де сапалы шығаруға құлшынамыз».

      Айтпақшы, мұқабадағы «Шыңжаң қазақ жастары» деген көркем жазуды белгілі хаткер Әбдімәжит Ертуғанұлы жазыпты. Ал, журналдың тұңғыш санының бірінші мұқаба бетіне «Сахаралықпын» туындысымен Қытай бойынша үздік мультфильм режиссері сыйлығын алған Арысбек Нұқанұлының суреті берілген. Аты өзгеріп, ауқымы артып, тынысы ашылған басылымдарға ғұмырлы болсын айтамыз.

       Мұрат Алмасбекұлы 

       Фото: kazak.ts.cn

         Baq.kz

 

толығырақ

     Зиялы – саналы ғұмырында ұлт руханиятына терең тамыр жіберген, жаңа кәсіби білімнің биігіне құлаш ұрған, зерделі ойдың, парасатты пайымның, ірі азаматтық мінездің иесі. Ондай тұлға қашанда еріктіліктің құлы. Олар ешкімнің міндеттемесінсіз-ақ кез келген салада адал да қа­жырлы еңбек етіп, ұлтын әманда өркениеттің өріне сүйрейді. Оның бәрі өзі істеуге тиісті перзенттік борыш екенін шынайы сезінеді. Ғұмыр дариясына тәй-тәйлап аяқ басқаннан тартып, қатепті қара нардай қасқайып, бабалардан қалған аманатты көш жерге болса да алға апаруға атан күшін аямайды. Бір қызығы бұл қасиет кім көрінгенге беріле бермейтіні тағы ақиқат. Ол қасиет өз заманының озық ойлы, нағыз зиялыларына ғана тән. Әне, сондай ардақты тұлға, бекзат болмысты, үлкен жү­ректі азамат, жан-жақты білім иесі шетелдерде өмір сүріп жат­қан қандастарымыздың арасында да аз емес. Солардың бірі һәм бірегейі – ҚХР-дың Үрімжі қаласында тұратын белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, жазушы, ғалым, Сұлтан Жанболатов. 

        Сұлтан Рамазанұлы 1936 жылы Қытай Халық Республикасының Тарбағатай аймағына қарасты Шағантоғай ауданында өмір есі­гін ашқан. Аталған аудан біздің Шығыс Қа­­зақстан облысының Үржар ау­данымен шекаралас. Ежелде олар қойы қоралас, ыдыс-аяғы аралас бір елдің көрші ауылдары еді. Тағдырдың тарпаң жылдарында ауыл арасы темір тормен бөлініп, туған ағайынның аралас-құраластығы арманға айналған замандар болғаны белгілі. Ол заман да келмеске кетіп, Тәңі­рі сыйлаған Тәуелсіздіктің ар­қасында халқымыздың сан ға­сырлық арманы орындалып, елге ел қосылып құтымыз асып, берекеміз тасып жатқан жайымыз бар. Әсіресе, Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың салиқалы саясатының нәтижесінде шеттегі қандас бауырларымыз да тәуелсіз Қазақ елінің арқасында еңселері көтеріліп, рухани серпіліп қалғаны жасырын емес. Осынау шексіз бақытты алғашқы күннен мықтап сезініп, сол жолда жан аямай тер төгіп келе жатқандардың бірі тағы да осы Сұлтан Жанболатов ағамыз. Ол былай атүсті қараған адамға шет жайлап, қиыр қонып жүргендей көрінгенімен, ширек ғасыр бойына азат Қазақ елі іргесінің бекемделуі, көрші ел­дердің өзара түсіністігі мен дос­­тығының нығаюы, ол елдегі ағайын­дардың тілі мен ділінің сақ­талып қалуы жолында «күндіз отырмай, түнде ұйықтамай» еңбек етіп келеді.
     Қарап отырсаң табиғат шынында да жомарт-ақ. Біреуге дарын, талант берсе, кейде үйіп-төгіп бір-ақ береді. Сұлтан Жанболатов ағамыздан да Жаратушы ештеңесін аяп қалмағандай көрінеді. Дене-бітімі, пошымы қандай мол болса, Құдай дарынды да солай молынан сыйлапты. Ол шынында да жан-жақты талант иесі. Физика-электроника ғылымдары бойынша Қытай қазақтарынан шыққан тұңғыш доцент (1982 жыл), ағар­тушы-ұстаз, мемлекет және қоғам қайраткері, жазушы, аудармашы, тарихшы, фольклорист-ғалым. Сұлтан Рамазанұлының осы айтылғандардың ішіндегі бір ғана қырына сәл ғана шұқшиған адамның өзі кемінде бір кітаптың басын қайыратынына еш күмән жоқ. Бұл қасиеттерге оның өне бойы­нан төгіліп тұрған сырбаз мінезді, бекзат болмысты, тектілікті қосыңыз. Өйткені, ұлт көсемі Ә.Бөкейхан «Ұлтқа қызмет ету білімнен емес, мінезден» дегенді жайдан-жай айтпаса керек. Сондай-ақ, ол Қытайдағы қа­­бырғалы елдің, қаймағы бұ­зылмаған қалың қандастың рухани ту ұстаушысы, мәйекті ұйыт­қысы. Миллиард халқы бар елде осындай мәртебелі биікке көтерілу, әрине, бірер жылдағы бірер тамшы тердің бодауы емес. Қаршадайынан-ақ, қашанда үлкен ізденіс пен тынымсыз еңбекті серік еткен Сұлтекең иісі жас ұрпаққа ісімен де, мінезімен де үлгі. Жастарға қажырлы болудың, ізденімпаз болудың, бесаспап болудың не екенін көрсеткен ұлағатты ұстаз. Ғылымның сан тарау жолына түсіп, бәрінде өз қолтаңбасы мен бө­генайы бөлек із қалдырған ға­лым. Тарлан тарихтың тереңіне сүңги жүріп, қазақ әдебиетіне қайталанбас шығармалары арқылы ауқымды ол­жа салған қаламгер. Ел ісіне елпек жан қатепті қара нарлардай қоғамдық жұмыстарға да белсене араласып, нар жолында жүк қалдырмаған қайраткер азамат.
      1956 жылы Шыңжаң инс­ти­­тутының физика-математика факультетін үздік нәтижемен тә­мамдаған жалынды да талапты жасты сол оқу орнының басшылары физика кафедрасына оқытушылыққа алып қалады. Болашақ ғалым өз білімін тер­ең­дете түсу мақсатында 1957-1961 жылдар аралығында Қы­тайдың Чанчунь қаласындағы Зилинь университетінің физика факультетінде радио-электрони­ка мамандығын оқиды. Ой қа­зынасын, парасат қоймасын жаңа, озық білімге толтырған Сұл­тан Рамазанұлы қазіргі Шыңжаң уни­верситетіне оқытушылық қызмет­ке қайтып оралады. Еңбек жолын елдің білім іздеген жастарына бар білгенін сарқа жұмсаудан, яғни, ұстаздықтан бастайды.
      Осылайша ұлт жастарын бі­лім нәрімен сусындатып, ғы­лым жолына біржола түсіп, оған құлай беріліп келе жатқан Сұл­тан Рамазанұлының арман көгі саясаттың ылаңымен тұманданды. Қытай тарихындағы «мәдени төң­керіс» жас Сұлтанды да айналып өткен жоқ. 1963 жылы күзде оған әртүрлі саяси жалалар жабылып, басына қара бұлт үйіріледі. Атап айтқанда, оған «қашқынның баласы», «шетпен астасқан», «ақлақан», «буржуазия маманы» деген сорақы айдарлар тағылып, қақ-соққа ұшырап, жауапқа тартылады. Бұл саяси науқан 1966 жылға келгенде тіптен өршіп, жағдай тіптен ушыға түседі. 1966 жылы тамызда хунвэйбиндер Сұлтан Ра­мазанұлының басына қағаз қалпақ кигізіп, өзіне «ұлтшыл», «өзгертімпаз», «қанды балақ» деген айдар тағып, ел алдына шығарып, көше аралатып масқаралайды. Қарапайым халық алдында ар-намысын аяққа таптап, қорлық пен қинаудың сан түрін көрсетеді. Осындай ауыр күндерді басынан өткерген зия­лы қауым өкілдерінің ішінде қорлық-зорлыққа шыдамай өзіне өзі қол жұмсап, о дүниеге аттанып кетіп жатқандар да аз болған жоқ. Бірақ табиғатынан текті, рухты, қайсар Сұлтанды қатыгез қорлық-зорлық, қинау жасыта алған жоқ. Түнек түннен соң, жарқырап таң атпаушы ма еді. Сол секілді 1976 жылы «мә­дени төңкеріс» аяқталып, саясат оңалып, Сұлтан Рамазанұлы өзінің сүйікті қызмет орнына – универ­ситет аудиториясына қайта оралды. Бақандай бір мүшелінің мағынасыз қуғын-сүргінмен өт­іп кеткеніне ашынған ғалым уа­қытқа кеткен есесін қамтып қа­лу мақсатында түнде ұйқыны, күн­­діз күлкіні қайырып қойып еңбектенді. Соның арқасында 1982 жылы «Бүкілқытайлық ғы­лыми атақ-дәреже беру» заңы қа­былданғаннан кейін, Сұлтан Рамазанұлы Шыңжаң қазақтары арасынан тұңғыш доцент атағына, одан кейін тағы да тұңғыш рет (Үрімжі кәсіби университетінен) профессор атағына ие болды.
    Сұлтан Жанболатов 80-жылдардан кейін қоғамдық жұмыстарға белсене атсалыса бастады. Өйт­кені, Қы­тай өкіметі осы кезеңдерде «ре­­форма жасау, сыртқа есік ашу» саясатын кеңінен насихаттап, екпінді түрде жүзеге асыруға кірісіп кеткен болатын. Тап осы мезгілде Сұлтекең сияқты кәсіби мамандардың еңбегі ғана емес, ой-пікірі мен ұсыныстары да ауадай қажет болды. Осылайша, ол 1983 жылы Шыңжаң университетінің проректоры, ҚХР Электроника қоғамының бас алқа мүшесі, ҚХР аз ұлт жазуындағы ақпараттарды компьютермен өңдеу қоғамының төрағасы, ШҰАР Ғылым және техника қауымдастығының тұрақты жорасы, ШҰАР ЖОО ғылыми атақ­тар беру жөніндегі аттестаттау комиссиясының төрағасы, т.б. қызметтерге тартылды. Ол қандай биік лауазымды қызметтің тізгінін ұстамасын, туған халқына адал қыз­мет ету деген жауапты міндетті ешқашан да есінен шығарған емес. Атап айтқанда, сол тұста ол аз ұлт­жастарының да жаратылыстық ғылым салалары бойынша жан-жақты білім алып, заман талабына сай тірлік етуі үшін жаратылыстық ғылымдар бойынша Шыңжаңдағы жоғары оқу орнына қабылдана­тын студенттердің үлес салма­ғы­ның артуына мұрындық бол­ды. Сұлтан Жан­болатовтың осы ең­бегінің нәтижесінде, қазақтың қара көз ұлдары мен қыздары қат мамандықтар бойынша да білім алып, заманауи ғылым-тех­ни­каның нәрінен сусындай бастайды.
      Сұлтан Рамазанұлы сан-са­лалы мемлекеттік және қоғам­дық салада қызмет ете жүріп, жас ұр­паққа пайдалы ғылыми ең­бектер жазуды да ұмытқан жоқ. Оның ғылыми саладағы із­денісінен туған «Компьютер принциптері», «Жартылай өткіз­гіштік радиоқабылдағыш», «Маг­нитофонды радиоқабылдағыш», «Калькулятор», т.б. ғылыми-тех­никалық саладағы кітаптары замана сұранысын қанағаттандырған бірегей еңбектер еді. Сонымен бірге, ол электроника саласындағы мол білімінің арқасында, өзі басқарған мамандар тобымен бірге аз ұлт жазуларын компьютерге ыңғайлау жүйесін ойлап тауып, ШҰАР-дың «Техникалық прогресс» сыйлығын еншіледі.
      Сұлтан Жанболатов ұлтыма пайдам тиеді-ау деген жұмыстың қандайынан да қашқан емес. Осы жолда ол шығармашылық жұмысына кесірі тиетінін бі­ле тұра, үлкен мемлекеттік қыз­меттерге саналы түрде барды. 1986-1996 жылдары ШҰАР Оқу-ағарту ко­митеті төрағасының (ШҰАР Бі­лім министрінің) орынбасары, 1988 жылы Оқу-ағартуды зерттеу институтының, кейіннен Үрімжі кәсіби университетінің профессоры, ЖОО-ларда білім беруді зерделеу институтының директоры һәм аға зерттеушісі, 1993-2003 жылдары 8-ші және 9-шы рет шақырылған Мемлекеттік Халық Құрылтайының (парла­мент) депутаты, оның ұлт істері Комиссиясының мү­ше­сі болды. 2005 жылы Дүние­жүзі қазақтарының ІV құ­рыл­тайында Дүниежүзі қа­­зақ­тары қауымдастығы Төр­алқа­сына мүше болып сайланды. Қазірге дейін Сұлтекең ШҰАР телеуниверситеті мен Үрімжі кәсіби университеттерінің профессоры, Қазақстандағы Мұх­тар Әуезов атындағы Семей университеті мен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық уни­верситеттерінің құр­метті профес­соры.
     Сұлтан Жанболатов ғалым, мемлекет және қоғам қайраткері ғана емес, қазақ әдебиетіне олжа салған аса дарынды суреткер-жазушы. Әдебиеттің қақпасын 1979 жылы «Аруақтар ара­сын­да» атты повесімен ашты. Қа­зір есеп­теп қарасақ, ол кезде Сұлте­кең­­нің жасы 43-те екен. Әрине, бұл қаламгер үшін кештеу болса да, оның қаламынан әлде­қан­дай тосырқауды байқай алмайсыз. Керісінше, осы алғашқы шы­ғармасынан-ақ қаламы төселген, арғы-бергі әдебиеттен мағлұматы мол, ұлттың рухани топырағына терең тамыр жіберген кәнігі жазушылардай-ақ еркін көсілген шеберлікті байқауға болар еді. Жазушының «Аруақтар арасында» повесі тақырыптық жаңалығымен, жанр­лық сонылығымен, көркемдік шеберлігімен жариялана салып-ақ ШҰАР-дың «Бірінші дәрежелі әдеби сыйлығын» еншіледі. Өйт­кені, Сұлтан Рамазанұлы осы шы­ғармасымен Шынжаң қазақ әдебиетіндегі бір айтулы ақ­таң­дақтың орнын толтырды. Ол – фан­тастикалық проза жанры болатын. Жазушы осы шығармасын­да тарихтың терең қатпарларына сүңгумен қатар, болашаққа болжал жасайды. Келешек ғылым-техника саласында болуы мүмкін жаңа­лықтар туралы батыл ой айтады.
   Сұлтан Жанболатовтың ғы­лыми-фантастикалық шы­ғар­малары 1985 жылы «Қас Сақтар» деген атпен Пекиндегі «Ұлттар бас­пасынан» жарық көрді. Осы кітап туралы ғалым, жазушы Жақып Мырзахановтың: «Сұлтан қазақ әдебиеті тарихындағы ғылыми-фантастикалық әдебиеттің туып-қалыптасуына кең жол ашқан ғалым һәм жазушы… «Қас Сақтар» атты ғылыми-фантастикалық әңгімелер жинағы оның өзіндік стиль, өзіндік оймен жаза­тын талғамды да тынысты жазушы екендігін көрсетті», – деген пікірімен толықтай келісуге болады.
      Осыдан кейін Сұлтан Жан­болатов жазушы ретінде он­да­ғы қазақ, хань, ұйғыр оқыр­ман­да­рының іздеп жүріп оқитын қаламгеріне айналды. Әрине, одан кейін де жазушы қаламынан неше ондаған повестер мен әңгімелердің оқырман жүрегіне жол тартқаны белгілі. Дегенмен, қаламгер ре­тінде Сұлтан Жанболатовтың әде­биеттегі ас­қар биігі – «Үйсін хикаясы» три­ло­гиясы. Трилогия жеке-жеке «Елжау Күнби», «Саншора Күн­би», «Оңғай Күнби» атты бөлімдерден тұрады. Бұл трилогия 1994 жылдан жарық көре бастады. Артынша бұл кесек туынды ҚХР Мемлекеттік сыйлығына ие болды. Сондай-ақ, еліміздің ХХ ғасырдағы «Қазақтың 100 романы» атты бағ­дарламасына енгізілді.
      «Үйсін хикаясы» трилогиясында жазушы тарихи деректерді молынан пайдаланады. Мұнда автор жалаң қытай мұрағаттарымен ғана шектелмей, сонымен бірге, грек, араб, парсы тілдеріндегі тарихи материалдарды да молынан пайдаланғаны шығарманың өн бойынан айқын аңғарылады. Соның арқасында автор һәм қан­ды-сөлді һәм көркем, һәм тарихи һәм жанды образдар жасап, ұлттың сан ғасырлық көркем ше­жіресін көз алдыңызға әкеледі. Сондай-ақ, жазушы аталған трилогиясында тек Үйсін елінің көсемі Елжаудың ғана көркем образын жасаумен шектелмей, нанымды тарихи фактілерге негізделе отырып, бүгінгі қазақ ұлты мен ежелгі үйсін арасындағы тектік-генетикалық сабақтастықты да дәлелдеуге тырысады. Бұның өзін жазушының осы шығармадағы ең үлкен ұтысы, керемет жетістігі деп бағалаған жөн. Қысқасы, бұл трилогия бүгінгі қазақ оқырманына Ұлы Дала елінің тарихи көркем шежіресін шертумен бірге, Ел­басымыз Н.Назарбаев ылғи айтатын «тарихта озған кезіміз – берекелі кезіміз, тозған кезіміз – берекесіз кезіміз» екендігі жөнінде тарихтан құнды сабақ береді.
      Сұлтан Рамазанұлының бұ­дан өзге, әр жылдары жарық көрген «Таластағы жанталас», «Атлах-Талас шайқасы» секілді повестері мен романдары, сегіз­томдық ғы­лыми-зерттеулер топтамасы, сондай-ақ, очерк, әңгіме жинақтары оқырманға етене таныс. 2008 жылы «Біз» атты автобиографиялық трилогиясы оқырманға жол тартқан болатын. Ол да «Ес кіру», «Ес шығу», «Ес жию» атты романдардан тұратын, автордың өмір жолының орайында тұтас ХХ ғасырдағы қытай елінің, дәлірек айтқанда, ондағы қандастарымыздың тыныс-тіршілігін қамтып жатқан іргелі туынды. Бұл трилогия Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы тарапынан жарық көрді. «Ежелгі ұлыс тарихы» («Үйсіннама») ат­ты монографиясы да Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы тарапынан жарық көріп, Қазақ елі оқырмандарының қолына тигеніне де көп бола қойған жоқ. Бұл ертедегі Үйсін мемлекетінің тарихын баяндаған ғылыми еңбек.
      Сұлтан Жанболатовтың ғы­лым, білім, әдебиет саласында қол жеткізген жетістіктері әр жылдары ҚХР өкіметі тарапынан лайықты бағасын алып отырды. Оның бас­тылары ретінде ҚХР Мемлекеттік сыйлығы, ШҰАР-дың «Ерекше үлес қосқан маман» сыйлығы, әдебиет пен өнер саласындағы ең жоғарғы «Үлес» сыйлығы қатарлы марапаттарын атауға болады.
      Сұлтан Рамазанұлының айтпай кетуге болмайтын тағы бір елеулі еңбегі – Қазақстан мен Қытай елдері арасындағы дос­тықты, өзара түсіністікті ны­ғайту жолындағы тынымсыз ізденісі. Бұл тұрғыдан келгенде, Сұлтекеңді Елбасымыз ұстанып отырған саясаттың сол елдегі белсенді насихатшысы десек те артық емес. Сұлтекең­нің бұл бағыттағы еңбектері де елен­­­бей қалған жоқ. Ол 2001 жылы Елбасының Жарлығымен «Қазақстанның Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен, 2007 жылы «Достық» орденімен, 2015 жылы «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» және «Қазақ хандығының 550 жылдығы» ес­телік медальдарымен марапатталды. Сондай-ақ, өткен жылы Сұлтан Рамазанұлы қазақ ғылымына қосқан зор үлесі үшін ҚР Ұлттық Ғылым академиясының президенті, академик М.Жұрыновтың алғыс хатымен марапатталды.
     Сексеннің сеңгіріне ентікпей көтерілген Сұлтекең әлі де тынымсыз еңбек пен терең ізденістің үстінде. «Жазарымды жаздым, болдым» деп қарап отырмай, Қазақ хандығының 550 жылдығына шашу ретіндегі «Қазақ тарихынан сауат» дейтін еңбегін аяқтап, шығармаларының 20 томдық жинағын реттеп баспаға ұсынды.
      Ұлтының бақыты үшін жаралып, ұлтының намысы үшін қа­жы­май еңбек етіп, тұтас ғұ­мырын ұлтының рухани түлеуі мен жаңғыруына арнап келе жатқан ұлтының адал ұлы, Алаш жұртының аяулы ақсақалы – Сұлтан Рамазанұлына енді өмір бойғы бейнетіңіздің зейнетін ұзақ жылдар жеуге жазсын деген тілек айтамыз!

      Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, филология ғылым­дарының докторы. Л.Н.Гумилев атындағы 
ЕҰУ кафедра меңгерушісі. Астана. 

    egemen.kz

толығырақ

    Қытайда тұратын қандастарымыз арасында өз бетімен талпынып, сайт арқылы қазақ оқырмандарына қолайлы жағдай жасап жүрген жастардың бірі - Шалқар Шәріпұлы. Шалқар 1992 жылы Тарбағатай аймағының Шағантоғай ауданында туылған. Ол - арғы бет қазақтарына ең танымал «xalhar.net» сайтының негізін қалаушы. Біз BAQ.KZ редакциясына қонаққа келген Шалқарды әңгімеге тартып, сауалымызды қойдық.

         – Шалқар, «xalhar.net» сайтының қазіргі жағдайы қалай?

       – Сайтымыз қазір жақсы жұмыс істеп келе жатыр. Қаралымы да ойдағыдай. 300 мың оқырман кіріп, өз қажетіне қарай ақпарат алады.

       – Сайтты алғаш құрғанда нені мақсат еттің, қазір сол ойлағандарың жүзеге асып жатыр ма?

       – Қытайда интернет тұтынуға деген сұраныс күшейген кезде, қазақ тілді сайттар өте аз әрі барының өзі жұтаң болды. Қазақ тіліндегі контенттің кемдігі, басқаларға қарағанда көзге ұрып тұрды. Сөйтіп, жастарымыздың қазақша музыка тыңдайтын, пікір алысатын, ақпарат бөлісетін ортақ алаңы болса деген оймен алғашында жеке блогтарымызды аштық. Оған елдің қызығушылығы жақсы, оқырмандары мол болды. 
Мен 7 сынып оқып жүргенде интернет арқылы сайт жасау техникаларын үйрене бастадым. Кейін, сол ұмтылыстың арқасында алғашқы сайтымызды жасап шықтық. Бастабында ол «xalhar.com» болып елге танылған. Кейін 2009 жылы Үрімжідегі 7 шілде оқиғасынан кейін бір жыл ғаламторға шектеу қойылды. Сол кезде жаңағы доменімізден айырылып қалдық та, кейін қазіргі жаңа доменді алдық. 
     Сайтымыз қазір жан-жақты сипатқа ие. Күнделікті ақпараттардан тартып, ән-күй, бейне баян, теле бағдарламалар жүктеліп, қазақ тілді оқырманның сұранысын қанағаттандырып отыр деп айтуға әбден болады. Яғни, бастапқы ойға алған мақсатымызды, қазақ оқырмандарын жан-жақты ақпаратпен қамтып, өз тіліндегі интернет өрісін алдына тосу ойымызды сәтімен жүзеге асырып келеміз. Ең бастысы, Қазақстанда болып жатқан саяси, мәдени, рухани жаңалықтарды, жетістіктерді ол жақтағы қазақтарға жеткізіп, екі арадағы алтын көпір, дәнекер рөлін атқарудамыз.

        – Қытайда жеке адамның сайт ашуы қиын ба? Ресми орындар рұқсатты тез бере ме?

     – Қажетті құжаттарыңды жинап берген соң, жарты айға жуық тексереді. Егер бәрі ойдағыдай болса, сайт ашуға сенімді адам ретінде жұмыс істеуге рұқсатын береді. Егер, кейінгі уақытта ел заңына қайшы жарияланымдар болса, қатаң заңмен қузайды. Жауапкершілік те, қадағалау да күшті. Көптеген тақырыптарға шектеу қойылған.

       – Қазір сайтты дамыту негізінде не істеп жатырсыңдар?

        – Иә, қазір әлемтор тұтынушылардың талабы мен талғамы жоғарылады. Интернет пайдалану техникалары өте жедел, күн сайын жаңаланып жатыр деуге де болады. Бүгінде елдің көбі қол телефонға ауысты. Соған орай телефонға лайықталған ақпарат текшелерін, түрлі сервистік қызмет деталдарын орнатуға көштік. Қолфонға лайықталған интернет дүкен қолайлылықтарын да дамыту ойда бар. Қытайда үнхат текшелері көп қаралады.

      Сайт жобалаумен қоса клип түсіру, теледидарлық жарнама жасау, концерттер ұйымдастыру секілді қосымша қызметтерді де атқарамыз. Жұртта қандай сұраныс бар, соған сай болуға дайын тұрамыз. Алғашында, сайтымызды өз қаражатымызбен жүргіздік. Қазір жарнама, өзге де қызметтер негізінде өзімізді қамдайтын болды. Қазақтар ғана емес, басқа ұлт адамдары да теледидарлық жарнама, фото сессия секілді қызметтерде бізге жүгінеді. «Шалқар» сайтының өз қоғамдық қоры бар. Қиындыққа жолыққан, денсаулығына қарай мұқтаждық көрген адамдарға да көмек қолын созуды өз парымыз санап, мүмкіндігінше ондай жандарға жәрдем беріп келеміз.

       Ал, өзім қазір «Шыңжаң көркемөнер институтында» 3 курсында оқып жатырмын.

    – Сайтқа қосымша, қол телефонға лайықталған деталдарды жасау қиын ба?

       – Оны жасау үшін сайт жолбалауға қатысты техникалық білімдерді жақсы игеруің және өзіндік тәжірибең болу керек.

      – «Шалқар» сайтынан дамытудан басқа жалпы қазақ интернет тұтынушыларына арналған қандай жаңалық, жоспарларың бар?

         – Біздің қазіргі ең үлкен мақсатымыз – әлемде ғаламтор тұтынушыларын өзіне бағындырып отырған «facebook», «Instagram», «twitter», тіпті орыстың «В контакте» т.б желілеріне ұқсас қазақтың төл әлеуметтік желісін жасау. Оның платформалық, технкалық қамдау мүмкіндіктерін өзіміз қамтамасыз етеміз. Онда жоғарыда аталған әлеуметтік желілердің функциялары, қосымша өзіміз қарастырған, зерттеп жасаған деталдары, тетіктері енеді. Мысалға, whatsApp, wechat мессендежерінің функциялары да соның ішінде болады. Біз, қазір өзгелер жасап берген дүниені пайдаланып жүрміз. Мүмкіндік болса, соны өзіміз жасамақпыз. Оның алғашқы қадамы басталып та кетті.

       Болашақта Қазақстанға осы жобаны әкеліп, жұмысты жалғастырсақ, жалпыластырсақ, бізге тиісті мекемелер тарапынан, министрлік жағынан қолдау болса дейміз. Бұл өз кезегінде отандық ақпараттық технологиялардың дамуы үшін жасалған қолдау, қазақ ІТ мамандарына көрсетілген үлкен көмек болар еді.

      – Оның аты қалай болмақ?

       – Ол қазірше құпия. Бұйыртса, жұмысты аяқтаған соң бір-ақ таныстырғанымыз дұрыс болар.

      – Іске сәт, әңгімеңе рахмет!

        Мұрат Алмасбекұлы

толығырақ

   

         Қытай секілді жан саны көп елде қоғам тыныштығын сақтап, сақшы (полиция) болып қызмет ету үлкен жауапкершілікті қажет етеді. Осындай талабы жоғары, қауіп-қатері мол қызметті арқалап жүргендердің қатарында қара көз қазақ қызы Таслима да бар.  

        Таслима Дәулетқызы 2010 жылы арнайы емтиханнан өтіп, Шыңжаң қоғам қауіпсіздік мекемесі ерекше сақшы бас бөлімшесіне қабылданады. Онда жапа-машақатқа толы 3 жылдық жұмысты сәтімен аяқтап, 2013 жылы Үрімжі қалалық қоғам қауіпсіздік департаменті Сайбақ районына қарасты Хотан көшесінде әлеуметтік халық сақшысы қызметіне ауысады. Қазіргі күні сонда еңбек етіп жүр. 

      Жақында «Жұңго қазақ радио торабы» Таслимамен арнайы сұхбат жасады. Өйткені, полиция қыздың қуанышты жаңалығы бар. Биылғы жыл бастала сала, Қытай елі 13 қысқы спорт жарысын өткізгені белгілі. 4 жылда бір болатын осы ауқымды спорт додасы тұңғыш рет Шыңжаңда, оның ішінде Үрімжі қаласында болды. 
      Міне, 15 күнге созылған мемлекеттік деңгейдегі үлкен ауқымды шарада қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін, тікесінен тік тұрып қызмет еткен полиция өкілдерінің еңбегі орасан. Ал, олардың қатарынан оза шығып, атқарған қызметімен көзге түсу одан да абыройлы. Сол абыройлы міндетті ойдағыдай орындап, шынайы, адал еңбегі басшылық тарапынан жоғары бағаланған үздік полиция - Таслима Дәулетқызы. Үрімжі қалалық қоғам қауіпсіздік департаменті оны «қоғам амандығын қорғаудағы үздік полиция қызметкері» атағымен марапаттады. 
      Бұл Таслиманың алғашқы табысы емес. Құқық қорғау мекемесінде жұмыс атқарып келе жатқан алты жылдан бері қарапайым халықтың алқауына бөленіп, ұжымның мақтанышы, өз ісінің кәсіби маманы болған қандасымыз талай рет сыйланып, қатты еңбегінің тәтті жемісін татып келе жатыр. 
        Фото: www.kazakcnr.com

        Baq.kz 

толығырақ

      Қытайға қарасты Тарбағатай аймағы, Шиху қаласының бастығы болып, қандасымыз Дәлелбек Кенжеқанұлы тағайындалды деп хабарлайды BAQ.KZ.      

       «Тәңіртау» торабының дерегінше, Дәлелбек Кенжеқанұлы Шиху қалалық 4 кезекті халық құрылтайы, 2 жалпы мәжілісінде сайланған. Құрылтай жиынына қатысқан 148 өкіл жасырын дауыс беріп, соңында қала әкімдігіне қандасымыз лайық  деп танылыпты.

       Шиху - Жоңғар жазығының жиегіне орын тепкен, тоғыз жолдың торабы саналатын маңызды, тарихи қала. Ежелде ойраттардың хошут тілінде Шиху – «Көр харусұн» деп аталыпты. Бұның мағынасы «мол қара су» деген сөз болса керек.  Ежелгі Жібек жолы да осы Шиху қаласынан өткен. Шихудың тағы бір ерекшелігі - онда елге әйгілі Ақ сексеуіл қорығы бар. 1945 жылғы Гоминдаң қытайларына қарсы соғыста қала әскери бекініс болып, штаб орналасқан. 

толығырақ

       Түрлі себептерге байланысты атамекеннен жырақтап, ғаламшардың әр жеріне құмалақтай шашылған қазақ диаспорасы туралы баспасөз беттерінде айтылып та, жазылып та жүр. Алайда, шетелде мекендеп жатқан қандастарымыздың саны бір ізге түспеген.  

     Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының интернет сайтындағы деректер былайша сөйлейді: Ресейде 1 млн. 400 мыңға жуық, Өзбекстанда 1 500 млн. жуық, Қырғызстанда 70 мыңға жуық, Моңғолияда 100 мыңнан астам, Қытайда 2 млн. жуық, Түркияда 20 мыңнан астам қазақ бар. Бұл мәліметтерден Қытайдағы қазақтардың саны көп екенін аңғарған боларсыз. Елден жырақта жүрген осыншама қандас қалай өмір сүріп жатыр?


     Жуырда Мүкен Құнақын есімді Қытайлық қандасымыз Қостанайға оқуға келіпті деген хабарды естідік. Кейіпкерімізді іздеп барып, сұхбаттастық. Алтайдың ар жағындағы ағайынның амандығын сұрап білдік.

      – Қытайдағы қазақтардың өмір салты қалай, күнкөрісі, тұрмыстары ше?

        – Мен Қытай Халық Республикасының Шыңжаң ұйғыр автономиясында туып өстім. Ондағы қазақтар отбасында міндетті түрде қазақ тілінде сөйлеседі. Соңғы жылдары үкімет қос тіл деген жоба бастады. Жоба бойынша орта мектептерде ана тілі мен әдебиеті қазақша өтеді. Басқа сабақтар қытайша оқытылады. Қазір Қытай қазақтарының бәрі бірдей қазақи емес, ауытқу бар, жергілікті жердің мәдениетін, тілін қабылдау байқалады. Қытайдағы қазақтар ата-бабамыздың ұлттық салт-дәстүрін сақтап, бүгінге дейін жеткізді. Той-думандағы жөн-жоралғылар бұзылмай келе жатыр. Наурыз мейрамы, Құрбан айт, Ораза айт ең ұлық мерекеміз. Ұлттық өнерді де ұмытқанымыз жоқ. Күйтің деген қала бар. Онда арнайы өнер мектебі жұмыс істейді. Қобыз, домбырада ойнауды, ән айтуды үйретеді. «Қара жорға» биін білесіз ғой?! Оны Қытай қазақтары Қазақстанға жеткізіп, таратты.

       Алтай аймағының Шіңгіл ауданында қазақтың халық биі «Қара жорғаны» 10 мың 300 адам билеп, Гиннес кітабына жазылды. Қазақтардың басым көпшілігі мал шаруашылығымен айналысады. Жерге егін егетіндері де көп. Үкімет қызметкерлері де шыққан. Қытайда 56 ұлт мекендейді. Ел ішінде аз және көп ұлт деп екіге бөлінеді. Қытай ұлты көп ұлттың қатарына, ал қазақтар аз ұлтқа жатады. Аз ұлттарға деген үкіметтің саясаты оң. Жоғары оқу орнын бітірген жастарды жұмысқа орналастырады. Баспанамен қамтуға арналған бағдарламалары жеткілікті. Халықты жұмыспен қамтумен айналысатын арнайы орган бар. Аталған органға барып дипломыңызды тіркетесіз. Олар 24 сағаттың ішінде бір хабарын береді. Мамандығыңыз бойынша жұмыс табуға көмегі бар.

     Егер, өз күнімді өзім көремін немесе кәсіпкерлікпен айналысамын десеңіз, өсімсіз несие аласыз. Қытайдағы қазақ жастары елдегі жаңалықты интернеттен оқып, үлкендерге айтып береді. Үлкендер оны өзара талқылап, ой қорытады. Қазақстанның эстрада әншілері Қытайға жиі келіп, концерт қояды. Роза Рымбаева бастаған әншілер, Қарақат пен Қыдырәлі, Мәдина Сәдуақасова, Қайрат Нұртас та бар. Бұрын «Шаншар», «Бауыржан-шоу» әзіл-сықақ театрлары жиі келетін. 
     Әр адам үшін Отанның орны бөлек. Қытайдағы қандастар Қазақстанға келгісі келеді. Қазақстанға келіп азаматтық ала алмай кейін қайтқан бауырларымыз да болды.

       – Атамекенге оралу қиын ба? Қандай кедергі бар?

       – Ешқандай қиын емес. Бірақ Қытайдан шықты деген анықтаманы алу қиын. Аталған анықтаманы Қазақстанда талап етеді. Заңның осындай томпақ тұстары кедергі. Қазақстанға келген жастар жаңа ортаға бейімделе алады. Атамекенді дамыту мақсатында жұмыс істегісі келетіндер өте көп. Менің басты мақсатым сол. Елдің экономикасын көтеруге үлес қосқым келеді. Қостанайға алғаш келгенде таң қалдым. Тап-таза, бұзылмаған қала. Есік терезесі жабық, жай жатқан, тыныш жатқан киіз үй сияқты. Сол киіз үйдің есік-терезесін ашу керек, жұрттың назарын өзімізге аудару керек. Қостанайдың көркем табиғатын сыртқа көрсету керек. Туризмді дамытқым келеді.

         Қытайға соңғы барғанымда туристік компаниялармен сөйлестім. Ондағы қазақтар Астана, Алматы, Бурабайды аралап, Қытайға кейін қайтады. Қазақстанның басқа қалаларын білмейді. Мен сол көштің басын Қостанайға бұрғым келеді. Қаладағы демалыс орындарын, мұражай мен театрларды көрсетсем деймін. Жергілікті ақын-жазушылармен кездесулер ұйымдастырсақ жақсы емес пе. Әзірге, осы ойды пысықтап, зерттеу үстіндемін. Атамекенді бір көргісі келетін қазақтар көп. Олар аз ақша жұмсай отырып Қазақстанға саяхаттағысы келеді. Ел көріп, жер танығысы келетін азаматтарға бағыт-бағдар берсем деген ой. Қостанайда өндіріс орындары мүлде аз. Жеңіл өнеркәсіп, киім-кешек саласын бастау керек. Қызмет көрсету саласында қолданылатын тұрмыстық заттар, қалам, сіріңке, тарақ, қонақ үйлерге арналған сабын сияқты ұсақ-түйекті шығарудан бастаған жөн. Мұндай заттардың өндірісі өте оңай әрі өтімді тауар. Осылайша, Отандық өндіріске үлес қосуға болады.

         Қытай қазақтары Қазақстандағы жаңалықтарға елеңдеп отырады. Кейде елдегі келеңсіз оқиғаларды естіп қалады. Соған сай көпшілікте теріс пікір қалыптасады. Қостанайды орыс тілді аймақ, қазақтар аз деп біледі. Сондықтан үлкендер қорқып, балаларын солтүстікке жібергісі жоқ. Осы барғанымда олар да менен елдегі хал-ахуалды сұрап жатыр. Үкіметтің саясаты қалай, қолдау бар ма? Қандастарға деген көзқарас қандай? Бәрін білгісі келеді. Қандастарды алаңдататыны жер мселесі. Сырттан қоныс аударған отандастарға жер берсе, өздері-ақ пана болар баспана тұрғызып алады. Қазақстанға көшіп келе сала баспана алу мүмкін емес. Жұмыс табу, күнкөруге бас қатырмайды.

          – Кейінгі өсіп келе жатқан балалар қазақша ұмытып қалады-ау деген қорқыныш бар ма?

         – Әрине, бар. Ауруын жасырған өледі. Қытайда кейінгі жылдары қазақ тілді мектептердің саны азайып бара жатыр. Балалар қытайша оқып, қытайша жазады. Соған сай қытайша ойлауға бейімделе бастайды.

       – Қытайда бала тууды шектеу деген бар. Мұндай саясат қазақ отбасыларына кері әсерін тигізбейді ме?

       – Ол заң 1986 жылы қабылданған. Қытай ұлтына бір бала, аз ұлттарға екі бала. Диқандарға 3 бала рұқсат етілді. Тұңғыш бала қыз болса тағы бір балаға рұқсат. Бізде бала тәрбиесіне аса мән беріледі. Бір баланы тәрбиелеу үлкен жауапкершілік. Оны трбиелеп, сапалы білім беріп, қатарға қосу оңай емес. Соңғы жылдары қыздарымыз қытайға тиіп жатыр. Қытайша оқып білім алған адам сол тілде ойлауға бейімделеді. Ондай адамның көзіне қытай жақсы болып көрінеді. Бұрынғы кезде қытайға тиемін дейтін қыз мүлде болмайтын. Басқа ұлттан қыз аламын немесе келін боламын деген адамды қатаң жазалайтын. Қазір оған көнетін адам жоқ.

         – Жеке басыңыз, отбасыңыз туралы бірер сөз.

       – Шыңжаң ұйғыр автономиясындағы Бұратала облысында туып өстім. Шыңжаңның орталығы Үрімші қаласында жоғары оқу орнын бітірдім. Шыңжаң аграрлық университетінде «Жануарлар ғылымы» мамандығы бойынша білім алдым.. Қазақтың баласымын. Ата кәсіп деген бар. Әкемнің әкесі Байдаш өмір бойы мал баққан кісі. Солардың ізінен өкшелеп келе жатқан ұрпақ болған соң осы кәсіпті жалғау перзенттік парызымыз деп түсіндім. Әкемнің аты – Құнақын Байдашұлы. Анам – Бағдат Оразалықызы. Ата-анам бастауыш сыныптың мұғалімдері болған. Әкем ана тілі, анам математика пәнінен сабақ берді. Қазір екеуі де зейнеткер. Отбасында төрт ұл, бір қыз өстік. Үлкені – Бекен Бұратала қаласында медиа орталықта техникалық маман, екіншісі – Өкен Арасан аудандық сауықтыру орнында аспаз, үшіншісі мен – Мүкен. Зульфия деген қарындасым Қарабұқа қалашығында емханада мейірбике, кенжеміз Жәркен Арасан ауданында жұмыс істеп жатыр.

       – Қостанайға алғаш келген күніңіз есіңізде ме?

         – Былтыр шілде айында келіп, екі күн болып кеттім. Екі күннің ішінде әбден қиналдым. Көшеде такси тоқтамайды. Бір сағат көше бойында тұрдым, сонда бір-ақ көлік тоқтады. Көлік жүргізуші шымкенттік жігіт ағасы екен. Маған көмектесіп, жол көрсетті. Сол кісіге қатты разымын. Қостанай ұнаған соң тамызда қайта келіп, магистратураға оқуға түстім. Үдемелі индустриалды-инновациялық даму бағдарламасымен грантқа түстім. Қабылдау комиссиясында Құндызай есімді кісі көмектесіп, осындай бағдарлама бар екенін айтты.

    – Қостанай қаласында тұрып жатқаныңызға алты ай болыпты. Не байқадыңыз, қандай ой түйдіңіз?

      – Жергілікті тұрғындар дайын нәрсеге құмар, Еңбектенуге, тер төгуге жалқау сияқты. Еңбек етпесе табыс келмейді. Жамандаған болмайын, бірақ, көзге ұрып тұрғаны кемшіліктің бірі – қазақша сөйлейтіндер аз. Сұрақ қойсаңыз орысша жауап береді. Жанға бататын шындық осы. Басқасының бәрін шешуге болады. Қазір ҚМУ-дың жатақханасында тұрып жатырмын. Қостанай мемлекеттік университетінде оқимын деген адамға барлық жағдай жасалған. Қытайдағы білім беру саласынан кем емес. Университетте «Білім орталығы» бар. Іздеген кітаптың бәрі сол жерден табылады. Оқырман билетінің көмегімен кітапты тегін аласыз. Ал Қытайда ақшасын төлейсіз, сатып аласыз. Әттеген-айы қазақтілді оқытушылар аз. Қазақша сөйлейтін жоғары білімді, профессорлар аз. Мен орыс тобында оқып жатырмын. Орысша үйренемін деп өз-өзіме сөз бердім. Бірақ мұндағы тіл үйретушілер сағатына бес мың теңге сұрады. Сондықтан, орыс тілін Қытайдағы қазақтан интернет арқылы үйреніп жатырмын. Қостанай қаласының тазалығы, мәдениеті ұнады. Қазақстанның оңтүстігінде Алматыны – ару қала деп атасақ, солтүстік аймақтың сұлу шаһары — Қостанай дер едім. Бұл жерден қазақ әліпбиінің атасы – Ахмет Байтұрсынұлы шыққан. Ең алғаш төте жазуды ойлап тапқан Алаш зиялысы. Шыңжаң ұйғыр автономиясының қазақтары әлі күнге сол төте жазуды пайдаланады. Қостанайдың бидайы халықаралық деңгейде танымал. Бала кезімнен Қазақстанды көруді армандайтынмын. Сондықтан, жаз айларында Астана мен Алматы қалаларындағы туыстарыма қыдырып бардым. Атамекендегі ағайындардан Қостанайдың керім табиғатын естідім. Осылайша Қостанайға келдім. Қазақстан халқына, Қостанай қаласының тұрғындарына жақсылық тілеймін. Төл жаңа жылымыз Наурыз мейрамы келе жатыр. Еліміз өркендей берсін. Тыныштық, бейбітшілік болсын. Елдің жағдайы жылдан жылға оңала берсін.

      Түпнұсқадағы тақырып: Мүкен Құнақын: «Қытайдан келдім Қостанайға» немесе ата-жұртты аңсап жеткен бір қазақтың әңгімесі

          Қымбат ДОСЖАНОВА
            www.kostanaytany.kz

толығырақ


      Америкалық саяхатшы алты жылдан бері Орта Азия елдерінің саятшылық өнері жобасы аясында бүркітшілер туралы мәлімет жинаумен жүр. Қазақстан, Моңғолия, Қырғызстан, Тәжікстан елдерінде болған ол Қытайға қарасты Алтай аймағына барып, ондағы қазақ бүркітшілерімен кездесуді армандапты. Ақыры ол тілегі орындалған. Төменде америкалықтың қытай қазақтары жайлы естелік, әсерлері жазылған. Біз оны орыс тілінен желдірте аударып, негізгі тұстарын назарларыңызға ұсынып отырмыз.  

        Ол өзінің Falconry Heritage Trust-тен грант алып, бүркітшілермен кездесіп, әңгімелесу үшін әр жылы жаңа жылдық каникул кезінде құсбегілер мекендейтін өлкелерге барады.


        Қытайға Зайсандағы Майқапшағай кеден бекеті арқылы өткен оны, Қытай шекара қызметі көп тексеріпті. Шыңжаңның батыс солтүстігіндегі Шіңгіл ауданынан не іздеп жүргенін сұрапты. 
      Саяхатшы ол жаққа бармас бұрын жергілікті қазақтардың үнемі қолданатын кейбір сөздерін үйреніп алған. Ал, шекарадан өтер кезде өзіне Қазақстанға қытайдан қоныс аударған оралман азаматтардың көмектесіп, кеден қызметкерлерінің кедергілерінен жеңіл алып өткенін айтады. Өте қонқжай халық деп разы көңілін білдірген ол, Екпін атты қазақтың Көктоғайдағы үйіне шақырғанын, оның Екпіннің еңселі үйінде әр алуан ұлттық тағамдардан дәм татқанын жазады.

        Америкалық бері шығарда картаға қараған. Сонда ол Алтайды шағын ғана үйлері бар, ауласында мал жүретін кішкене ауыл ретінде елестетіпті. Ал, келген кезде өзінің ойлағанынан мүлде бөлек, заманауи қалашықтарды көргенде таңқалғанын жасырмайды. Әсіресе, қазақ тілін білмейтін қытайлардың топырлап жүргенін бөле айтады. 
          Ал, жергілікті халық пен қытайлардың мәдениет жақтағы айырмашылығы да зор екенін байқаған. Алтайлық қазақ Екпіннің арқасында Шіңгілдегі жергілікті полицияның і тіркеуден сәтті өткен ол, өзі жолығуға тиісті адамдармен де оңай кезіккен. 
     Шіңгілде қытай ұлттық қауіпсіздік өкілдерінің тексеруіне, қадағалауына жолыққан америка азаматы, ақыры қалада қалағанынша тұруға рұқсат алады. Шңіңгіл аудандық мұражайға қызққан ол 30 мың жан саны бар аудан мұражайының 2 миллион халқы бар Алматыдағы мұражайдан гөрі өзіне үлкен әсер еткенін айтады. Этнграфиялық әдігерлердің көп, ерекше екенін көледенең тартып, жақсы бағалайды. Сондай-ақ, Алтайдың ауасы Үрімжі мен Алматының экологиясына қарағанда өте таза екенін айтады. Ал, Алтай қазақтарының ең алғаш қар шаңғы мұрагері ретінде танылғанына да таңданысын білдіреді.

             Шіңгілден аттанған саяхатшы Бумаған ауылына барып, құсбегі ақсақалдармен кезігеді. Қазақ ауылының өміріне қызыққан ол әр үйдің алдындағы тошала үйді де сөз етеді. Ауыл тұрмысын, қазақтардың ынтымақты, берекелі екеніне, отбасындағы татулықты ту еткен ерекше өмір салтына таңқалады. Әуелі, бір үйде кім-кімнің туысы, немере ағасы, інісі дегенді анықтау үшін біраз уақыт кеткен. Америкадағыдай жалғыз басты адамның бөлек тұрмайтынын, әр үйде үлкен әулеттің ұрпағы бірге тұратынын зор құрметпен әрі таңқала жазады.

        Қазақтың өз қолымен дайындалған ұлттық тағамдарынан дәм тақан саяхатшы ұсақ туралған қуырдақтың да мәнін айтып, сипаттама беріп өтеді. 
         Құсбегі ақсақал Құрманбекпен әңгімелескен ол, қазақтың саятшылық өнеріне, оның тарихына қатты қызыққанын, өзі үшін көптеген жаңа ақпаратқа ие болғанын айтады. Құсбегі қарттың жауымен саят кезінде, аңмен айтқаста өлген бүркітінің басын қастерлеп, оны төріне іліп қойғанын да назардан тыс қалдырмайды. Қазақтың түрлі ұлттық бас киім, тымақ түрлерін де санамалайды.


      Сол ауылда тұсау кесу тойына шақырылған ол, досы Ерлан екеуі қойдың құлағын жеп, Қаражорғаға билейді. Ең соңында қарт құсбегі Нұрғазымен кезігіп, оның қыран құсын көрген әсерін айтады. Қытайлардың қоршаған ортаны қорғаймыз деген желеумен қазақтың саятшылық өнеріне қатаң шектеу салып, оны белгілі бір үкіметтік шара ретінде ғана жолға қойып отырғанын атап өтеді.


       Алтайдағы аз күндік сапарын қорытындылаған америкалық саяхатшы өз жазбасын «Өзінің бай тарихы мен тылсымдығымен ұлы Қытайдағы Алтай бізге осылай көрінді» деп аяқтайды.

       Фото, материал:  nur.kz

       https://baq.kz/kk 

толығырақ

  
         Бұдан былай Қытайдың мемлекеттік салтанатты шараларына Іле жылқысы ғана мініледі. Негізінен қазақтар көп шоғырланған аймақтағы бұл жылқының тұрқы биік, шыдамды келеді. Оны халық арасында Іле қазақ жылқысы деп те атайды. Бұл туралы «Шыңжан» жаңалықтары басылымы жазды.
     Бейжіңде қаңтар айында жылқы шаруашылығы қауымдастығының отырысы өткен. Жиында Қытайдың салтанатты шеруге арналған жылқы түрін таңдау мәселесі қаралған. Талап бойынша, жануар бойының биіктігі - 1 метр 60 см, түрі қара немесе қара торы болуы шарт. Мамандар өзара ақылдаса келе көптеген жылқы тұқымының ішінен қазақтың Іле жылқысын таңдайды. Түрлі спорттық сайыстарда жеңімпаз атанып, көзге түсіп жүрген жануардың бұл түрі тұрқы биік, мінезі жұмсақ, үйретуге жеңіл болып келеді екен, деп жазады 24.kz.
    http://www.inform.kz/kaz/article/2866712

толығырақ

© qamshy.kz

© qamshy.kz

        Қазіргі таңда Қытайдың Үрімжі қаласында тұратын қандасымыз Зейнехалық Сәкенұлы осы уақытқа дейін Қытай мемлекеттік білім меншік құқығы мекемесінен өзі ойлап тауып, қолданыс тетіктерін әзірлеген төрт бірдей жаңалығы үшін патент иеленген екен. Күнделікті қолданысқа қолайлы ол жаңалықтарды қытайлық ғылыми мекемелер жоғары бағалап отыр, - деп хабарлайды «Қамшы» порталы.

      Өнертапқыш Қытай үкіметінен ғылыми патентті «Ақындар айтысы мен қоғамдық орындарда концерт өткізуге арналған жылжымалы сахна», «Жүк көліктері мен механикалық береліс қорабы бар жеңіл көліктерге арналған тежегіш жүйесі», «Автоматты басқарылатын терезе» және көшіп-қонып жүретіндерге немесе алыс сапарға жиі шығатындарға қолайлы «Үй-машина» жобалары үшін алып отыр. Бұл жобалардың барлығы 2012-2015 жылдар аралығында ресми органдарға таныстырылып, тиісті құжаттарын иеленген. Өнертапқыш бұлардан басқа да жаңа жобаларды әзірлеп қойғанын, қажет деп тапқан күні тиісті патент алу мүмкіндігіне ие бірнеше жобасы дайын тұрғанын айтады.
         «Бұлардың барлығы тек сөз жүзінде, қағаз бетінде қалмады. Патент алу үшін оның практикада қолданылуын көрсету қажет болды. Сол үшін бұларды қажетті материалдардан құрастырып, бір-бір үлгісін жасап шықтық», - дейді Зейнехалық Сәкенұлы.
         Осы ретте жүк көлігінің базасында жасалған далалық сахна туралы таратып айта кеткен жөн сияқты. Атаулы мерекелерді атап өту кезінде далада ұйымдастырылатын концерттік шаралар біршама қиындық туғызатыны белгілі. Ен далада сахна әзірлеу, орнату, оны тоқпен, жарықпен қамтамасыз ету әлі күнге қол жұмысымен атқарылып жүргені, ұзақ уақыт пен үлкен еңбек күшін талап ететіні белгілі. Ал, өнертапқыш ойлап тапқан және бір данасын қолданысқа әзірлеген жобаны кең көлемде жүзеге асырсақ мұндай қиындықтар болмас еді. 


       «Жылжымалы сахна жобасының жалпы көлемі 165 шаршы метр болады. Бұған қажетті жабдықтар мен құралдар бір жүк көлігінің ішіне толықтай сыйып кетеді. Тасымалдауға қолайлы, көлемі ықшам жоба. Осы сахнаны пайдаланып табиғат аясында халықаралық ақындар айтысын, үлкен концерттер ұйымдастыруға болады» деген өнертапқыш бұл сахнаның басты үш артықшылығын атап отыр:

      Оның біріншісі – қоршаған ортаға зиянсыздығы. Сахнаны қою үшін еш жерді қазудың, қазық қағудың немесе құм үюдің қажеті жоқ. Қолдануға қолайлы. Бір көлікке ғана сиып кететін сахна жабдықтарын бір орыннан екінші орынға тасымалдау оңайдың оңайы. 



      Екіншісі – сахнадан бөлек, көлік базасында әртістердің безену, киіну бөлмелері, сахна қызметкерлерінің дайындық орындары, концерт жүргізушісінің және дыбыс-кескінді басқару бөлмелері бар. Бұлардың барлығы бір-біріне кедергі келтірмейтіндей, бөлек әзірленген.



        Үшіншіден, бұл түрдегі сахнаны қолдану қаржыны үнемдейді. Сахна жылжымалы болғандықтан қалаған орынға апаруға болатындықтан бірнеше жерден концерт залын арендаға алудың қажеті жоқ. Қайталынбалы қолданылатындықтан концерт орнында қалып қоймайды. Іс-шара біткесін жиналып, басқа орынға апаруға мүмкіндік бар. сонымен қатар, еңбек күшіне де үнем. Сахна жабдықтарының ішінде LED экраны, шырақтарды тоқпен қамдау жүйесі, дыбыс колонкалары, кеңістіктен кескін түсіру құрылғылары бар. Өткізілетін концерттің ерекшелігіне қарай түрлі өрнекпен безендіру мүмкіндігіне ие.


        Өнертапқыштың «Тежегіш жүйесі» жобасы да машина жасау ісінде қызығушылық туғызып отырған жаңалық екен. Механикалық беріліс қорабы бар жүк көліктері мен жеңіл машиналарға бұл аяқ, қол тежегіштеріне қосымша үшінші тежегіш жүйесі болмақ. Зейнахалық Сәкенұлы бұл жүйені бұрын шығып қойған көліктердің беріліс қорабына қосалқы бөлшек ретінде орнатуға, ал, зауыттан жаңадан шығатын көліктер үшін беріліс қорабын өзгерту арқылы орнатуға болатынын айтады. Тежегіштің көмегі таулы аймақтарға жолға шыққанда, не еңіске қарап тұрған көлікті артқа жүргізгенде пайдасы мол болмақ. Жаңа тежегіш жүйесі артқа жүру тетігі қосылған кезде көлік күш алып артқа жылжығанға дейін оның еңіске қарай ағып кетпеуіне, сондай-ақ қырға шығып бара жатқан көліктің артқа кетіп қалмауына жағдай жасайды.

          Бүгінде Үрімжі қаласындағы «Алты Алаш» мәдениет тарату серіктестігін басқаратын, Қытай елінде қазақ өнері мен мәдениетін жоғары деңгейде насихаттап жүрген Зейнехалық Сәкенұлы бұл жаңалықтарын әлемге аты әйгілі көлік құрастыру, құрылыс материалдарын әзірлеумен айналысатын компанияларға беріп, қолданыс табуға болатынын, бірақ, өзі ойлап тапқан жобалардың қазақ елінде танылып, Қазақстанның игілігіне жарағанын қалайтынын айтады. Арманым қазақ елінің техникалық әлеуеті артып, ғылымы дамыса, өзгелерге техникасын сататын алпауытқа айналса дейді. Сондай-ақ, өнертапқыш 2017 жылы елімізде өтетін «ЭКСПО» көрмесіне де осы патент иеленген жобаларының бірін сыйға тарту ниеті барын да жасырмады.
      «Мына әзірлеген жобалардың ішінде қазақ елінің техникалық әлеуетін арттыруға мол үлес қосады деп үміт күтетінім осы тежегіш жүйесі. Көшпелі сахнаны ел ішінде, ауыл-аймақта кеңінен қолдануға болады, әрине. Ал, мына бүкіл адамзатқа ортақ, қолданыс аясы кең тежегіш жүйесі машина жасау өндірісінде тың жаңалық. Осы жаңалығымды отандық компаниялар ел игілігіне жаратамыз десе тегін-ақ сыйға тартар едім», - дейді З. Сәкенұлы. Сондай-ақ, өнертапқыш Қазақстан басшылығы тарапынан қызығушылық болып жатса, алдағы уақытта да қазақ елі үшін жаңа жобалар жасап, Қазақстанның техникалық қорын байытуға әзір екенін айтады.

       qamshy.kz 

Толығырақ: http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/kyitayda-turatyin-kazak-onertapkyishyi-br-janalyigyin-ekspo-ga-tartu-etpek-video-79654/

толығырақ

       Қытайда өтіп жатқан мемлекеттік 13 қысқы спорт жарысында Шыңжаң конкишілер командасы жақын аралыққа сырғанаудан алтын медалға қол жеткізді.

      Бұл шыңжаңдықтардың 20 жылдан кейінгі қайта жеңіс тұғырына көтерілуі екен. Бір қуанарлығы осы конкишілер командасының екі спортшысы қандастарымыз – Рақымбай Талапқанұлы және Дәстүр Тұрсынқанұлы атты жас спортшылар. Енді біреуі Жоу Жияфан есімді қытай азаматы. Шыңжаң мұз үсті ойындары орталығында өткен бәсекеде Рақымбай мен Дәстүрдің командасы ағалап шығып, ондағы қандастарымызды ғана емес, бүкіл шыңжаңдықтарға қуаныш сыйлады. Жалпы Қытай еліндегі этникалық қазақтар арасынан қысқы спорт ойындарында жақсы нәтиже көрсетіп жүрген спортшыларымыздың көбейіп келе жатуы көңіл тоғайтады.

          Baq.kz 

толығырақ

    Қазақстанның Қытайдағы елшісі Шахрат Нұрышев Далянь шет тілдері университеті ж­анындағы Қазақстанды зерттеу орталығының салтанатты ашылу рәсіміне қатысты. Бұл шара елшінің Далянь қаласына жұмыс сапары барысында жүзе­ге асты. Орталық Далянь шет тілдері университетінде (ДШТУ) Қазақстанның Елшілігі мен М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік уни­верситетінің (ОҚМУ) жәрдем­десуімен құрылған болатын.

     Орталық қазақ тілі мен қазақ мәдениетін және өнерін зерделеуде, сонымен қатар, студенттер мен оқытушыларды Қазақстанның қалыптасу тарихы және қазіргі тыныс-тіршілігі туралы ақпараттандыруда жәр­дем көрсетеді. Ал орталық­тың ашылуында елші жергі­лік­ті академиялық топтар мен қазақстандық және шет­ел­дік студенттердің алдын­да сөз сөйлеп, аудиторияны «Қа­зақстан-2050» Страте­гиясы, «Нұр­лы Жол» Жаңа Эконо­ми­калық Саясаты, Елбасының «Қа­зақстан жаңа жаһандық нақты ахуалда: өсім, реформалар, даму» Жолдауымен Бес институттық реформаны жүзеге асыру жөніндегі Ұлт Жоспары және Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев алға қойған елдің басқа да әлеуметтік-экономикалық, сондай-ақ, саяси дамуына қатысты міндеттермен таныстырды. Іс-шараға ОҚМУ-дің ректоры Жұмахан Мыр­халықов пен ДШТУ басшылығы қатысты.

       Далянь қаласына сапары шеңберінде Ш.Нұрышев ДШТУ ректоры Лю Хунмен кездесті. Тараптар ДШТУ мен Қазақстан арасындағы білім беру саласындағы ынтымақтастықты дамыту мәселелерін, екіжақты негізде және ШЫҰ университеті шеңберінде алдағы әрекеттесу жайын талқылап, Далянь уни­верситетінде қазақ тілінің кафедрасын ашу мүмкіндігі жөнінде пікір алмасты.

      Далянь шет тілдері универ­ситеті жанындағы «Қазақстанды зерттеу орталығы» Шанхай шет тілдері университеті (2015 жылғы 16 қарашада ашылды) мен Бейжің шет тілдері универ­ситеті жанындағы (2015 жылғы 13 желтоқсанда ашылды) орта­лықтардан кейінгі үшінші орталық болып табылады. Мұндай оң үдеріс Қытай­дың ғылыми қауымы мен қоғамы­ның Қазақстанға деген қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетеді.

      «Егемен-ақпарат».

     http://egemen.kz/2016/01/19/18018

толығырақ

         Уатқан Сәйпілұлы — 1958 жылы Қытайдың Мори Қазақ автономиялы ауданында туған. Жапонияға Қытайдағы қазақтар арасынан алғаш барып, медицина ғылымдарының докторы атағын қорғаған азамат. Сондай-ақ, Жапонияның Тей Кио университетінде он жылдай дәріс берген білікті ұстаз. Жапон жерінде ұзақ жыл жүріп, жергілікті халықтың дәстүрі мен ұлттық құндылықтарына қаныққан ғалыммен өткізген әңгімемізді оқырман назарына ұсынамыз.

     – Уатқан Сәйпілұлы, жапондар ұлттық құндылықтарын қалай қалыптастырды?

     – Жапония бергі тарихта үш жүз жыл бойы халқын кедей де, бай да емес түлкі құрсақ жағдайда ұстап отырған дүниедегі ең тұрақты феодалдық мемлекет болатын. Үш жүз жыл қалай ұстады? Мәселен, жапонның Канадзава деген өлкесі бар. Соны басқаратын бір бай болса (оны жапондар «кадахан» деп атаған), сол басқарушының ең жақын туыстарын, бәйбішесін орталықта, астанада ұстаған. Бұл төменгі сатыдағы басқарушыға бопса десек те болады. Жақындары аманаттағы жапон ұлықтары мемлекетке адал қызмет атқарған екен. Бұл тұрақты және жабық ұстанымдағы елді әлемге алғаш рет голландиялық әскери кеме ашады. Көзі көк, сары шашты адамдарды көргенде жапондықтар таң қалыпты. Жапон императорының бір інісі деп айтылады аңыздарында, голландиялықтардан мылтық атуды үйреніп, сұрмерген атанады. Осы қарапайым оқиға жапон зиялыларына үлкен ой салады. Олар Жапония үлкен кеме мен мылтық жасауы үшін мемлекеттік басқару жүйесін өзгерту керек деген тоқтамға келеді. Сөйтіп, империяны билеушілер мен реформаторлар арасында азаматтық соғыс басталады. Соңында үш жүз жыл дәурен сүрген Эдо Бакуфудың билік жүйесін реформаторлар тобы жеңеді. Бірақ, жапон халқының ұлылығы сонда, төңкерісшілер билікті жойғанымен мемлекеттің рухани бірлігін, тұтастығын ұстап отырған императорға тиіспей, орнында қалдырады. Себебі жапондар императорды Тәңірдің жіберген елшісі, «құдай» деп санайтын. Сондықтан, жапон императорын қорғау – жапонның ұлттық тұтастығын, құндылығын, мәдениетін қорғау, тіптен ұлтты қорғау деп есептейді. Азаматтық соғыста реформаторлар жеңіске жетіп, Окубо деген атақты реформатор жаңа жүйедегі мемлекеттің премьер-министрі болады. Ол шетелден ғылым-білім үйрену үшін Комакура Сэзыдан деген оқымысты басқарған 300 адамнан тұратын делегацияны Еуропаны көріп қайтуға үш жылға жібереді. Олардың көбі ұзын шашын қиған, ұзын етек шапанын шешкен Эдо Бакуфу дәуіріндегі мемлекет басқарған бюрократтар болатын. Яғни, Жапонияның реформаторлары бұрынғы биліктегі ақылды, талантты адамдарды бағалап, тиіспеген. Мемлекет басқарудан да шеттетпеген. Үш жылдан кейін Комакура бастаған мемлекет қайраткерлері бүкіл Еуропаны аралап, елге келген соң Жапонияны реформалаудың тәсілін ұсынады. Міне, осы кезден бастап жаңа үкімет мемлекеттің жалпы атауымен Мэйдзи Ишн аталады. Яғни, Мэйдзи жаңалыққа көшу жылнамасы атанады. Міне, қазірге дейінгі 170 жылдай уақыт аралығында жапондар толықтай мемлекеттік жүйені өзгертіп, ұлттық буржуазиялық парламенттік басқаруды енгізеді. Император – ұлттың рухани көсемі, ұлт тұтастығының символы ретінде қалады да, мемлекетті Премьер-министр басқаратын жүйе орнатады. Бірақ, заңды түрде сайланған премьерді император қол қойып бекітеді. Бұл – бір. Ал жапондардың екінші даналығы, екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі 130 жылдай уақытты, жастарға білім беру, оқытуға күш салуға жұмсады. Сөйтіп, осы аралықта жапонның жаңа буын зиялылары қалыптасады. Менің ұстазым айтады: «Жапониядан мұнай да, бір кесек руда да шықпайды. Бірақ, алдыңғы аға буын бізге мол мұра ретінде білім мен ғылымды қалдырды». Ол кезде білімі жоқ, сауаты жоқ адамдарды жазалайды екен. «Сенің жеріңнің астындағы мұнайың, көмірің, алтының бітіп қалуы мүмкін. Бірақ, білімің таусылмайды», – дейді ұстаз. Тарихтан белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония Азиядағы ең қуатты, батыстың өзі санасатын милитаристік мемлекетке айналды. Бұның сыры – бірінші, жүйені, екінші, білім беруді күшейткендіктен. Біздің Алаш арыстары, Алаш Орда автономиясын құрарда неге жапондық үлгідегі мемлекеттік басқару жүйесін таңдады? Бірақ, Кеңес үкіметі бәрін «жапонның тыңшысы» деген жалған жаламен атып тастады ғой. Алаш арыстары өз дәуірінен жүз жыл бұрын сара жолға түскен Жапонияның саяси даму реформасын тани білді. Ал, Кеңес өкіметі көрсоқырлыққа салынды. Біздің алаштықтар да, реформашыл жапондықтар да жүрегін қолына ұстап жүгірген, ұлттың мүддесін бәрінен жоғары қойған азаматтар болатын.

       Жапонияда жүргенімде, Тоса деген жеріне барып, Мэйдзи Ишн заманын бастаған Мэ Сакомото Реуба: «Жапонияның феодалдық жүйесін өзгертпей, жапондар дүниенің артында қалады», – деген сөзді бірінші айтқан адамның, ұзын етек ұлттық шапан киген, ұзын шашты, қылыш асынған қарапайым айбатты бейнесі мыстан құйылған үлкен мүсінге барып үш рет басымды иіп тағзым еттім. Бұл қараңғы қазақ көгіне күн болып шыққан арыстардың рухын сезіну, соларға идеал болған жапондық батырды ұлықтағаным еді. Ол тұста Қазақстан тәуелсіздік алмаған, Алаш арыстары ақталмаған кез. Сакомото Реубаны билік күштері 30 жасында қылышпен шауып өлтіреді. Ол да біздің Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт Торайғыровтардай қылшылдаған жас кезінде елдің, ұлтының тәуелсіздігін көре алмай кеткен екен…

       – Екінші дүниежүзілік соғыста Қытай коммунистері, Кеңес өкіметі, АҚШ үш жақтан Жапонияны «адамзаттың жауы» ретінде көрсетті. Сіз жапондықтардың ұстанымын, шынайы келбетін қалай бағалайсыз?

       – Екінші дүниежүзлік соғыс кезінде Жапония басқа халықтарға телегей теңіз қасірет әкелді деп айтылады. Ал жапондарда «Дайу тоуа — куою кен» ұғымы бар. Бұл – «Үлкен Шығыс Азияға ортақ гүлдену шеңберін құрамыз» деген мағынадағы сөз. Жапондардың әу бастағы мақсаты – «Біз азиаттықтар адамзаттың екі жүз жылдық тарихында тек қана батыстан таяқ жеп келдік. Неге? Біз енді таяқ жемей соғатын күшке келуіміз керек» деген ұран тастайды. Ол үшін не істеу керек. Ол мемлекетте дамыған билік жүйесі, энергия көзі, білім жүйесі, ғылым-техника болуы керек деп санайды. Ал осыны бүкіл Азияға үлгі ететін біз, жапондар деп ойлайды. Ақыры ізгі ниет саяси қастандыққа ұшырады. Қытайда «Лу Гу Шяу» оқиғасы деген бар. Ондағы тарих мүлде басқаша құрастырылған. Барлық әлем Жапонияға жабылып, ақырында жеңіп шықты. Адамзат тарихында алғаш рет Америка адамзатқа, жапондарға атом бомбасының сынағын жасады. Бұны ешқандай бүркемелеудің керегі жоқ. Сол кезде, жапондардың айтуынша, америкалықтардың бірнеше жобасы болыпты. Әуелде біреулер бомбаны «Токиоға тастайық», біреулер «Киотоға тастайық», біреулер «Нараға тастайық» деп таласыпты. Бірақ, бұлардың барлығы көне жапон мәдениетінің, өркениеттің мәйегі болған қалалар еді. Мәселен, Нара қаласы жапондықтар ұғымындағы біздің Түркістан, Тараз қаласы сияқты киелі жерлері. Содан атом бомбасын жапондар кейін қалаған, тарихы ұзақ бола қоймаған Нагасаки мен Хиросима қаласына тастапты. Қазіргі тарихшылар: «Ол жерде Жапонияның әсери базасы болыпты», – деп қасіретті жұмсартуға тырысады. Олай емес! Бомба тасталған соң шамамен 300 мың адам қырылады. Содан кейін америкалықтар күйген, өртенген, өлген мыңдаған адамның денесінен образец алып кетеді. Бұл ашықтан ашық жасалған сынақ болғанын жапондар жиі айтады. Ал сол кездегі Американың әскери қуаты, күші екі атом бомбасын тастамай-ақ жапондарды бағындырып алуға жетер еді. Олай дейтінім, Қытайдың Қиыр шығысына Кеңес Одағы әскерін кіргізіп, жапон армиясы ойсырай жеңілген уақыт болатын. Сөйтіп, Америка Жапонияны құрдымға жібере жаздады. Содан Жапонияның бүкіл қалалары қирап, соғысқа аттанған әскерлері жеңіліп қайтып келгенде, босып кеткен халқы қайта жиналғанда ешбір жапондық «Мен аш қалдым» деп жыламаған. Жапон рухын түсірмеген. Әрбір жапондықта жұмыс істеп, мемлекетті құтқарамыз деген ниет қана болған екен. Менде бір жапон журналисінің «Электронмен мемлекет құрған Жапонияның тарихы» деген желілес 4 кітабы бар. Онда радио қабылдағышты зерттегеннен бастап, қазіргі компютерлік жүйеге дейін жапон ғалымдарының, қарапайым азаматтардың, тіпті император отбасының қалай, қандай рухпен жұмыс істегендігін баяндайды. Жапон императорларының үш жарым мың жылдық тарихы бар. Адамзат тарихындағы ең үлкен, ұзақ өмір сүрген монархиялық жүйе. Бірақ, сол соғыстан кейінгі қиын күндерде император отбасы халыққа ауыртпашылық салмай, қорасында тауық бағып, көкөніс егіп өз күнін өзі көрген. Сондай қадірлі, жапон халқының символына айналған императорда жеке дүние-мүлік болмайды. Оның пайдалануындағы дүниенің бәрі мемлекеттің меншігі саналады. Ал оның мұрагерлері, ханзадалар биліктен аулақ жүреді, саясатқа араласпайды. Көбінде иператордың ұл-қыздары қайырымдылық шараларын өткізеді, қоғамдық ұйымдардың жұмысына араласады.

     – Жапондықтардың қазаққа көп ұқсастығы бар деседі. Бірақ, жапон құндылығына біз жете алмайтын сияқтымыз…

     – Олар өте кішіпейіл. Жапондықтардың бойынан шаңның ауырлығындай тәкаппарлық пен менмендікті көре алмайсың. Жапониядағы дамудың, қоғамдық сананың қалыптасуының бір ғана тиянағы бар. Ол – жапон құндылығы биік өреге жеткен. Адамзаттың ортақ құндылығы бар. Құндылықтың қасиеті неде? Сен хансың ба, қарашасың ба, байсың ба, кедейсің бе? Министр ме, президент пе бәрі заң алдында тең қаралады. Әрине, сенің қоғамдық орның, қалтаңдағы ақшаң тең болмауы мүмкін. Бірақ, заң адамдарға әділетті қарайды. Мәселен, Жапонияда бір қылмыс жасалса оған 99,9 пайызға дейін әділетті үкім шығарылады. Сондықтан, адамдар мемлекетке, қоғамға сенеді.

      Қазақтың жапонмен теңесуге потенциалы жетеді. Қазақ пен жапонның миы ұқсас, таланты тең. Бірақ, білім жағынан жапон қазақты жарты жолда қалдырады. Мәселе білім алуда емес, біздегі білім беру деңгейі өте төмен болып тұр. Жапондарда жоғарғы біліммен қатар үш қасиет болады. Оның біріншісі – қажырлық. Жапондардың табысқа жетудегі сыры осында жатыр. Екіншісі – жауапкершілік. Жапондарда көзбояушылық, алдау деген болмайды. Үшіншісі – адалдық. Жапон жерінің 80 пайызы пайдалануға келмейтін таулы аймақтар. 5 пайызын қала мен ауыл иеленді дейікші, қалған 15 пайызын ғана ауыл шаруашылығына пайдаланды. Міне, сонымен қазақтан он есе көп жапонды астықтан тарықтырмай асырап отыр. Ал халқының 15 пайызы ғана ауыл шаруашылығымен шұғылданады. Әрбір жапон диханы әрбір тал күріштің дәніне жауап беретіндей жауапкершілікпен еңбек етеді. Орақ маусымында біздегідей үлкен комбайндерді салып, егіннің біразын таптап жүріп ормайды, шағын техникамен шаштараздың шаш алғанындай ретімен орып, жинап алады. Жапонияда оқып жүргенімде Америкамен арада сауда соғысы басталды. Екі елдің бірлескен өндіріс орындарынан америкалықтар үнемі зиян тартып, жапондар пайдаға бата береді екен. Сөйтсе, жапонның дүниесі сапалы және бағасы лайықты болады. Біз жапон болайық, жапон болайық деп айтамыз. Америкалықтардың өзі жапондық бола алмас еді. Олар әдетте көп ұлттарды, мемлекеттерді айта бермейді. Бірақ, менің байқауымша, жапондар неміс халқын жақын көреді. Жапон болу қиын нәрсе. Қазақтар жапон болу үшін, қазақилық мінезден құтылуы керек. Қазақы мінезді екі деңгейде, бірі ұлттық құндылық, екіншісі білім мен цивилизация деңгейінде қарау керек. Қазақ өтірік айтатын, мақтаншақ, жауапсыз мінезінен арылғанда ғана жапонға жақындай түседі. Ең қарапайымы, қазақты тойға шақырсаңыз уақытында келмек түгілі, неше сағатқа кешігіп келеді ғой. Жапонда плюс-минус бес минут деген ұғым бар. Кешіксең бес минуттен қалмайсың, ерте барсаң да бес минуттен ерте бармайсың деген қағида. Жапонда себепсіз кешігу дегеннің не екенін білмейді. Сосын жапондарда «жасаған ортаң жақсарса, менің де күнкөрісім жақсарады» деген ұстаным бар. Олар осындай түсінікпен әуелі отбасын, компаниясын, мемлекетін құрады. Өткен жылы жапондар дүниедегі ең сыпайы, мәдениетті халық болып бағаланды. Қарап отырсақ, Қазақстан егемендік алған 25 жылдан бері Батысты қатты күйттеп кетті. Әрине, мен батыстың озық мәдениетін мойындаймын. Жапония халқының бізге берері неге көп десең, олар азияттықтар. Көптеген тұрмыс-салты, ғұрып-әдеті бізге өте жақын. Тәуелсіздіктен кейінгі Қазақстан мен Жапония арасындағы достық немесе экономикалық қарым-қатынастарда бір салғырттық, салқындық байқалады. Мен жапондық кәсіпкер достарымнан «сендер неге Қазақстанға келмейсіңдер», деп сұраймын. Олар: «Жапон елі Қазақстанды білмей отырған жоқ. Біріншіден, Қазақстан географиялық жақтан тым алшақ, теңізден алыс жатыр. Екінші жағынан, біз кез келген елге барсақ та жапон стилінде, заңдылығына сай жұмыс істегіміз келеді. Бір жұмыс бітпей қалса, немесе дұрыс болмаса пара ұсынатын қоғамда жұмыс істеуге жапондардың жүрегі шыдамайды», – дейді. «Сен тек пайдаңды алып, қазақтың стилінде жұмыс жасай бермейсің бе» деймін тағы. Олар: «жоқ» дейді. Олар біреуден пайда алумен қатар, пайдасын да тигізу үшін келеді. Жапондық құндылық деген осы. Өткен жылдардағы Жапонияда болған жойқын жарылыстың апатын білесіздер. Сондай қиын жағдайда жапон халқы өзін қалай ұстады? Бала-шағасынан, жарынан айырылған анаға шетелдік тілші «қайғырмайсыз ба, жыламайсыз ба?», – деген мағынада сұрақ қойып жатыр. Әйел: «Жүрегіммен жылаймын, бірақ көз жасымды көрсетпеймін. Менен де басқа қаншама адам бар. Олардың қабырғасын қайыстырғым келмейді», – деп жауап қатты. Панасыз, аш-жалаңаш қалған жапондар әлеуметтік көмек алуға кезекте тұрды. Сақшы жоқ, далада тізіліп тұрған ауыз су мен нанан жапондар тек өзіне қажеттіні ғана алады. Артық алса да ешкім қолын қақпайды ғой. Бірақ, олардың мәдениеттілігі мен жауапкершілігі ешқашанда пендешілікке бой бермейді. Апаттан кейін мемлекет өз жауапкершілігін, халық өз міндетін өтеді.

     Қазақта: «Иттің жаманы қорыққанынан үреді» деген сөз бар. Қаншалықты құндылығың жоқ болса, соншалықты құндылық деп айқалайды екенсің. Он жылдай жүргенде жапондардан бір мақтан сөз естіген емеспін. Байсалды, сабырлы қалпынан жазбайды. Біз мақтанбайтын нәрсені мақтан көріп, місе тұтпайтын дүниені місе тұтып, тайраңдап қалатын әдетіміз көп.

        – Жапонияға қалай бардыңыз?

       – 1978 жылы Қытайдың әйгілі жалпы мәжілісі деген жиыны өтті. Ол кезде Қытайда реформатор Дэн Сяопин билікке келмеген, бірақ перде артында іс жүргізіп отырған кезі еді. Сол тұста Дэн Сяопин: «Қазіргі оқып жатқан, оқу бітірген жастарды шетелге білім алуға жіберу керек», – деген ұран тастады. Сонда қытай билігінде талас-тартыс туындады. Жастар елге келмей қойса қайтеміз деп жатты. Жүзі кетіп, оны қайтып келсе де олжа деген қағидамен мақұлдады. Ол уақытта мен Шинжаң медицина университетінде асисстент болып жұмыс істейтін едім. Содан таңдау маған түсіпті. Сөйтіп қазақ жастарынан алғашқы болып Жапонияға оқуға бардым. Оған дейін, жапондықтарды қытай саясаты бір құбыжық ел, шапқыншы халық ретінде біздің санамызға сіңіріп тастаған болатын. Жапонияға барғаннан кейін бірден түсіндім, қытай қоғамының артта қалуына мемлекеттік жүйенің кесірі тиіп тұрған екен. Арамызда жапондықтармен бірге алты аспирант бірге оқуға түсіп, оқуымды сәтті аяқтадым. Жапондықтардың өмірін зерттей келе жапон болуға тырыстым. Мен жапондық білімді және сол ұлттың мәдениетін үйренуге міндет санадым. Докторлықты қорғап болғаннан кейін, жапондық ұстазым: «Жапонияда қаласың ба? Еліңе кетесің бе?» – деп сұрады. Мен: «Қаламын», – дедім. Содан Жапониядағы Император университетінде ассистент болып қызметке қалдым. Ол тұста Жапонияның сыртқы істер министрлігі олай қалдыра салмайды. Университет: «Бұл азамат Жапонияның білім беруіне қажетті маман», – деп анықтама жазып беріп, алып қалды.

      Қазақтар майды көп жейді, бауыр ауыруы көп болады ғой деген оймен май қышқылының алмасуы жөнінде зерттедім. Бауырда витаминнің жетіспеушілігінен және жасаған ортаның әсерінен бауыр майланады. Бауыр майланса, ол берішке айналады. Беріш обырға айналады. Бауырдың майлануына себеп болатын осы зерттеудің нәтижесін алғаш ашып, докторлығымды қорғадым. Кейін Қытайға келген соң университетте кафедра меңгерушісі болып жұмыс істедім. Содан Мори қазақ автономиялы ауданында саяси кеңестің мүшесі, яғни депутат болдым.

        – Қазақстан тәуелсіздік алғанда Жапонияда жүрген шығарсыз…

      – Иә, ел тәуелсіздігін алып, Президент алғаш Токиоға барғанда сонда едім. Тәуелсіздіктің жариялануын 30 күн бойы асыға күттім. Бір қызық оқиға болды. Кеңес Одағы тарай бастағанда қасымда жүрген жапон, ұйғыр достарыма Қазақстан тәуелсіздік алса сендерге дастарқан жайып, қонақ қылымын деп уәде бердім. Содан жұмысқа ерте келіп, теледидардан жаңалықтар қарайтынмын. Телеарналар КСРО-ның тарап, одақтас елдердің тәуелсіздік алып жатқандығын жар сала айттты. Содан бір күні телеарнадан Кеңес Одағы ыдырады деген хабар айтылды. Құдай-ай, не қуанарыңды, не қорқарыңды білмей қалады екенсің. Неге дейсіз ғой? Ресей, Украина, Белоруссия үшеуі бірігіп одақ құрды да, қалған елдерге өз күндеріңді өздерің көріңдер деді ғой. Бірінші кезекте Прибалтика елдер: Эстония, Латвия, Литва тәуелсіздік алып кетті. Бір кезде Өзбекстан, Қырғызстан тәуелсіздік алды. Содан әлгі ұйғыр достарым телефон соғады: «Әй, қазақ! Елің тәуелсіздік алды ма?», – дейді ғой. Мен: «Ой, тоқтай тұрыңдар. Асықпаңдар. Біздің ел ақылдасып жатқан сияқты», – деп қоямын. Содан бір күні Ресейдің қаржы министрі Қазақстанды рублдік жүйеден шығарып тастады. Қазақ ақшасыз қалды. Сонан барып, Қазақстан егемендік жариялады. Қуанышымды айтып жеткізе аламаймын. Достарымды шақырып, дастарқан жайып, қонақ қылдым. Тағы тыныш отырмай: «Жүріңдер, Қазақстанды көріп қайтыңдар. Мен Қытайға қайтпай, Қазақстанға кетем», – дедім. Токиодан бірден Қазақстанға кете салғым келді. Ол кезде Жапонияда Кеңес Одағының елшілігі болды. Консулға бардық. Түріміз де, тіліміз де жапондарға ұқсап кеткен, әңгімелесіп отырмыз. Содан консулға «Қазақстанға барайын деп ем», – дедім. Ол: «Неге?», – деді. Мен: «Тарихи орындарды көріп қайтқым келеді», – дедім. Консул: «Жоқ, сіз Мәскеуге барыңыз», – деді. Мен: «Жоқ, Қазақстанға барамын» деп қоймаймын. Ол: «Неге?» деп таңғала қарай қалды. Мен: «Қазақпын! Сондықтан, Қазақстанға барамын», – дедім. Әлгі орысым сұп-сұр болып, өңі шүберектей қуарып кетті. Ол мені жапон екен деп отырса керек. Содан есін жиып, түрі өзгеріп, манағы сыпайы қалпынан айнып, дауысы ызғарланып: «Сен Қазақстанға бара алмайсың! Дүниеде Қазақстан деген егемен ел жоқ. Кеңес Одағы ғана бар», – деді. Содан мен де артыма қайырылғам жоқ, кетіп қалдым. Амалсыз жоспарымызды өзгертіп, Қытайға қайттық.

           – Қазақстанға қашан, қалай жеттіңіз?

      – Қытайда университетте жұмыс істеп жүргенімде Қазақстан Ғылым академиясынан Төрегелді Шарманов ағамыз шақырту жіберді. 1995 жылы, Қазақстанға тәжірибе алмасу мақсатындағы ғалым ретінде келдім. Содан қайтпай, осында қалдым. Ол уақытта қайдағы ғылым? Ел нан тауып жей алмай қиналып жатқан кез еді. Бір кісідей аштықты, қиындықты көрдік. Қытайдан келерде осындай қиындықты, жоқшылықты көретінімді біле тұра келдім. Өкінішім жоқ. Мен Санжар Асфендияров атындағы университетте дәріс бердім. Қиын күндерді, емдеу факультетінде оқитын жастарға тұңғыш қазақ тіліндегі лекцияларыма дайындалып жүріп ұмыттым. Ең алғашқы дәріске, алғаш рет қазақ елінде, қазақ жастарына, қазақ тілінде дәріс оқуға келгендегі тебіреністі сұрамаңыз. Бірақ, бір студент қыз орнынан тұра сала: «Ағай, лекцияңыз болмаса бізді жібере салыңызшы» – деді. Әлгі толқып, тебіреніп тұрған жүрек мұздай болып табаныма түсті… Университетте 9 жыл сабақ бердім. Соның 6 жылында дәрістерімнің арасында қазақ туралы, қазақты өркениетті ұлтқа айналдыру турасында дәрістер оқыдым. Алайда бірде бір студент құлағына ілген жоқ. Ал Токиодан Қытайға келе салғанымда Шинжаңда медицина ғылымдары докторлығын Жапониядан алған алғашқы қазақ едім. Содан университеттер арнайы студенттерге дәріс оқуға шақырып тұрды. Үрімжідегі бір университеттке дәріс оқуға барғанымда қатты әсерлендім. Жастар залға сыймай қалғандықтан сыртта тұрып лекциямды тыңдады. Дәрістен соң қолтаңба алуға ұмтылған жастардан аяқ алып жүре алмай қалдым. Солардың алдыңғы қатарында қытайдағы қазақ жастары жүгіріп жүр. Мен Қазақстанға келгенде де студенттер сондай деңгейде ғылымға құштар деп ойладым. Менің өкінетінім, қазақтың бір зиялысы ретінде сонша жыл сабақ бергенде бір студентке ұлттық құндылық пен өзімнің ой жүйемді сіңіре алмадым. Ойланбайды! Оянбайды! Бұл Қазақстанда жастарға бағытталған дұрыс саясаттың жоқтығынан. Біздегі саясат тек билікті үгіттеуге ғана арналған. Жастар саясаты жоқ. Университеттегі жастар қалай оқып жатыр, оларды қай бағытқа жетелеу керек деген дүниені ешкім ойлап жатқан жоқ. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында соғыстан кейінгі елдер сияқты қирап жатты. Бұны кейде Кеңес Одағына жабамыз. Бірақ, Жапония 300 жылдық феодалдық езгіден кейін, азаматтық соғыстан соң қайта түлеп, қирған қалаларын қалпына келтіріп алды? Біз неге олай істей алмадық? Жапонияны аяғынан тұрғызған ұлт көсемдері мен зиялылары. Олар Жапонияны бұрынғыдан да қуатты елге айналдырып әкетті. Міне, ұлт деген осындай болуы керек! Қазақстанда еңбек еткеніме өкінбеймін. Бірақ, Қазақ елінің даму процесінде біз артық жолдарды көп жүріп кеттік. Қазақтың болашағын Еуропадан іздедік. Еуропа құндылықты жасағанда, қасына ақшаны қосып қойған. Біз дүниедегі қаржы алпауыттарының қалтасына түсіп кеттік. Сыртқы қарызымыз қауіпті деңгейге жетті. Бұдан қалай құтыламыз? Ал біздің осыншама бұралаңдау жолға түскеніміздің екінші себебі, Кеңес Одағының бойымызға сіңірген уы тарамай жатыр. Сол біздің ұлттық құндылғымызды жойып кеткендей сезіледі. Өлі жандарға айналып барамыз. Мен «маған бәрібір» деген сөзді қатты жек көрем. Біз көбінде кемшілікті билік жүйесінен іздейміз. Бірақ, билік барлық елде де сондай. Мен кемшілікті халықтан іздегім келеді. Мәселен, тіл мәселесін біздің халық қазақ мемлекетінің күшімен басқаларға мойындатқысы келеді. Ал мемлекеттің елде тұрып жатқан екінші бір ұлтты қандайда бір іске зорлауға құқы жоқ. Болмайды! Ал осы елдің негізін қалаушы қазақ деген халық өзі алдымен қазақша сөйлеп, мәдени тілмен айтқанда қазақтың мейір-шапағатын көрсетіңдер. Өзбекстанда өзбек тілі, қырғыздар қырғызбен қырғызша сөйлеседі. Бізде керісінше. Біз ұлттық мемлекет құрайық деп шатқаяқтап, мұз үстінде тайғанақтап жүргеніміздің көп себебі халықта. Біздің халықта кемшілік көп. Алайда, үміт үзбеуіміз керек. Қазақ халқы ортақ құндылықты жасай алады.

        – Біз көбінде кемшілікті көреміз, айтамыз. Бірақ, оны жою жолдарын ұсынбаймыз. Сіз қандай шешім ұсынар едіңіз?

      – Мемлекет бастан-аяқ өзінің қалыс саясатын ұстануы қажет. Мәселен, Президент Назарбаев шығып, «Ертеңнен бастап қазақша сөйлеңдер» десе, мен оған келіспеймін. Одан үлкен мәселе туындайды. Бірақ, бір ғана жолы бар. Қазақтың интеллигенциясы, зиялылары бас біріктіруі керек. Тәуелсіздік алған тұста Назарбаевтың алдында бірнеше тарихи міндеттер тұрды. Соның бірі, жас мемлекетті батыстың алпауыт байлары жұтып кетпеу үшін, қазақтың ұлттық буржуазиясын, байларын дайындау керек болды. Қазақта қайдағы ақша? Қазақ егемендік алғанда халқымыздың 60 пайызы ауылда жүрді. Егінші, малшы болды. Мың қой баққан қазақты бай дедік. Ал оның ақшасының құны неге жетеді? Содан тез арада байларды қалыптастыру керек болды. Бұл мақсатты қысқа мерзімде орындаудың екі-ақ жолы болды. Бірі – ұрлау, екіншісі, тонау болды. Сондықтан да, Қазақстандағы кейбір экономикалық дағдарыстар қолдан жасалды. Мен осылай ойлап, осылай бағалап жүрмін. Егер тез арада ұлттық буржуазия дайын болмағанда Алматының жерін, Қазақстанның құнарлы жерлерін өзгелер сатып алып кетер еді. Территория сенікі болғанымен жерді алса ешкімді кіргізбейді. Соның алдын алу үшін, осындай құрбандықтар жасалды. Келісеміз, дұрыс болды. Бірақ, біздің ұлттық буржуазиямыз болады деп күткен адамдарымыз ақшасын шетелге апарып тығып тастады. Біздің халқы аз, территориясы кең аумақта санаулы ұлттық буржуазияға айналған байларымыз не істеймін десе де мол мүмкіндік бар еді ғой. Бұл біздің қасіретімізге айналды. Ал қалай өзгереміз деген сауал қойдың ғой. Менің байқауымда бір ғана жол бар. Баяғыда Қытайдың Лу Шин деген ұлтшылы медицина мамандығын тастап, жазушылыққа келеді. Сөйтіп, бүкіл қытай қоғамына сілкініс әкелген жазушыға айналды. Халықтың санасын оятуда жазушылар, ақындар, журналистер жалықпай жазуы керек. Тыңдаса да, тыңдамаса да жаза бер. Бір күні біреуі ортақ құндылыққа келеді. Мәселен, екеуміз әңгімелесіп отырмыз. Кейбір ойларымыз ортақтасып жатыр. Сен ертең өз ортаңа, мен өз достарыма ана жігіттің ойы бізбен бір екен, ортамызға алайық деймін. Сөйтіп, сен ортаңа мені шақырасың, сөйтіп бір бірімізді тауып, көбейеміз. Бірақ, менің бір налитын дүнием, қазақтың зиялылары, газет-журналдары, ақпарат құралдары бір-біріне жаудай көрінеді. Сондықтан, ақпараттық идеологияда отырған азаматтар ортақ пікірде болмаса да, ортақ құндылықтарға келгенде ортақтасуы керек. Бұл айтқанда оңай сияқты болғанымен өте нәзік дүние. Сондықтан, зиялы қауымда пікір алуандығы болсын, тек көреалмастық, көрсеқызаралық болмасын. Қазақтың жаманы басынан сөз асырмайды. Әркім бір таудың бұғысы болып алған. Ең алдымен, қазақтың зиялылары бірігіңіздер. Ұлттық құндылыққа тән, өркениетті құндылыққа ие дамыған ел құруда тізе қосуымыз керек. Ал араздасқан зиялы қауым алауыздықты дер кезінде шешуге тиіс.

     Мемлекеттік саясатта, билік жүйесінде, тіптен елді мекендерде қазақсыз вакуум болмауы керек. Вакуум деген не? Шын бостық деген сөз. Яғни, шын бостықта ауа болмайды. Мәселен, бір құтыдағы ауаны сорып алып, топыраққа көміп қой. Қақпағын ашсаң вакуум топырақты сіміріп алады. Құтыны таза ауаға апарсаң ауаны сіміріп алады. Өмірде де, билікте де, саясатта да ваккум болмауы керек. Қазақстандағы шын бостық не? Ол – демографиялық жағдай. Сондықтан, дүниедегі бес миллион қазақты елге әкелу мемлекетіміздің басты стратегиялық жоспары болуы тиіс. Мәселен, Қазақстан Қытайдағы қазақ жастарын елге әкелмесе, олар аз жылдардан кейін қытайға сіңісіп кетеді. Сонда біздің қазақ екі зиян тартады. Бірі, саны кеміп, бауырынан айырылады. Екіншісі, онсыз да кемерінен тасып отырған Қытайға екі миллион адам қосып береді. Қазақ қазақтан ештеңені қызғанбауы керек. Қазақ көшінің алдына ешқандай саяси керме тартпауы керек.

         – Әңгімеңізге рахмет!

         Әңгімелесекен Жәнібек ҒАЛЫМ

       http://turkystan.kz/suhbat/8707

толығырақ

15-12-15-Janat-1

 
        Алматыда 11-желтоқсанда биылғы жазда басталған «Қазақ дауысы» халықаралық ән байқауы аяқталды. Ол Қытайдан келген қазақ қызы Жанат Әділханқызы мен астаналық Cәкен Әлімхановтың бас жүлдегер атанғандарын айғақтады.

          Жарты жылға созылған ән додасына барлығы 220 үміткер қатысты. Олар конкурстың бірінші кезеңінде ғалам­тор желісіндегі дауыс беру жүйесі арқылы өзара сайысқа түсті. Қа­зылар алқасы бұдан кейін көп дауыс жинаған үздіктер арасынан жеңім­паздарды анықтады. Осылайша бас жүл­деге тігілген 1 миллион теңгені Жа­нат пен Сәкен теңдей бөлісіп алды. Бұдан кейінгі бірінші орынды Елдос Жақсылықовқа берілді.

        Ұйымдастырушылар келешекте бай­қауды жыл сайын өтіп тұратын дәстүрлі сайысқа айналдыруды көздеп отыр. Бұдан кейін аталмыш жоба үздік әншілерді жеке-жеке сала бойынша анықтайтын болады.

        Естеріңізге сала кетейік, Жанат Әділ­ханқызы Ұлттық арнаның «Қазақстан дауысы» жобасы байқауында да өз бағын сынап, іріктеу кезеңдерінен сүрінбей өтіп, қазір финалға жолдама алған үздік төрт әншінің бірі атанды. 21 жастағы жас әнші өз елінде әртүрлі байқауларда жүлделі орындардан көрінген екен. Ол Үрімжідегі «Шыңжаң» телеарнасы ұйымдастырған «Күміс көмей» байқауында үздік10 әншінің бірі атанса, Қытай Орталық телеарнасы өткізген «Шарықтасын әніміз» конкурсында топ жарып, «Ән патшасы» атағын алған.

         Мұрат АЙТҚОЖА

        http://egemen.kz/2015/12/16/11936

толығырақ

     Өткен сенбі Шыңжаң Ұйғыр Автономиялы Районының орталығы Үрімжі қаласында Абай Құнанбаевтың 170 жылдығына арналған «Білімдіден шыққан сөз» атты рухани кеш өтті. «Алмалы» театр-клубында өткен кешті Шыңжаң Қазақ қоғамы Жастар бөлімі мен Қытай қазақ студенттер бірлестігі Үрімжі бөлімшесі бірлесіп, «Абай жолы» ЖШС қаржылай қолдауымен ұйымдастырды.  

      «Тәңіртау» ақпараттық сайтының хабарлауынша, шараға Қытайдың экс-парламентшісі, жазушы-тарихшы Сұлтан Рамазанұлы Жанболатов, мәдениеттанушы, профессор Ясин Құмарұлы, Шыңжаң Қазақ қоғамының төрағасы Арып Зұрғанбекұлы қатарлы ел ағалары мен ЖОО студенттері, мектеп пен балабақшадағы қазақ балалары қатысты. 
      Кеште Үрімжідегі «Балдырған» қостліді балабақшасының бүлдіршіндері ақын өлеңдерін жатқа оқыса, Үрімжі қалалық № 43 бастауыш мектеп пен № 116 және №36 орта мектебінің қазақ сыныбындағы оқушылар Абай әндерін асқақтатты. Шет тілдерін жетік меңгерген қазақ жастары Абай өлеңдерін қазақ тілінен бөлек ағылшын, орыс тілдерінде оқыса, қытай, ұйғыр, дүнген жастары Абай өлеңдері мен қара сөздерін өз тілдерінде оқып, кештің салтанатын асырды. Жиналған қауым жас ақындардың айтысына куә болып, «Бала Мұхтардың Абаймен кездесуі» атты сахналық қойылымнан ләззат алды.
     Айта кетейік, бұған дейін де ұлы ақынның 170 жылдық мерейтойы Қытай Қазақ студенттер бірлестігінің ұйымдастыруымен Бейжің, Ши-Ан, Нанжиң қатарлы Қытайдың 10-нан аса ірі қалаларында аталып өтілген. Сондай-ақ, жақында Қытайдағы әр ұлт ғалымдарының қатысуымен ғылыми конференция да өткен болатын. 

      BAQ.kz

толығырақ

©thenews.kz

©thenews.kz

      Қытайдағы қазақ мектептері “Қара жорға” мен “Қамажайды” ресми түрде оқу бағдарламасына қосты. Яғни оқушылар күнделікті орындауға міндетті жаттығу орнына, енді ұлттық би қимылдарын жасайды.

       Бұл бастамаға жергілікті билік тарапынан да ешқандай қарсылық болмаған. Қайта, оны бірден қолдап, міндетті оқу жүйесіне бекітіп берді.

       Бұл – кезекті флешмоб емес, Қытайдағы қазақ мектептерінде жасалатын күнделікті жаттығу. Бірақ бұны той томалақта билейтін “Қара жорға” немесе “Қамажаймен” шатастыруға болмайды. Сөзі, әні, тіпті қимылына дейін оқушыларға бейімделіп жасалған. Оны мектеп ұжымы осылай күніне 25 минуттық үлкен үзілісте орындайды.
       “Қаражорға” биі Қытайдағы қазақ мектептері бағдарламасындағы ерекшеліктердің бірі ғана. Оқу ордасымен жақын таныса келе тағы бірнеше қызықты жайтқа жолықтық. Мәселен, қыздар жатақханасы. Оның қабырғасында «Қызға 40 тыйым» деген нақыл сөздер жиынтығы бар. Бұл – тек нақыл сөздер емес, ереже мен талап. Яғни оны сақтамағандар қатаң ескерту алады, тіпті оқудан шығарылады.
       “Қыздар – болашақ аналар. Сондықтан осындай жан-жақты, сымбаттылық, адамгершілік, мінез-құлық жағында мін болмауы тиіс. Балаларды осы талапқа түсті ме, түспеді ме деп ай соңында, маусым соңында бағалап отырамыз”, – дейді №1 қазақ орта мектебінің директоры Жанар Иманәліқызы.
        Бір ерекшелігі Қытайдағы қазақ мектептерінде күніне 8 сабақ болады. 8-сабақ – ұлттық өнерге баулу пәні. Яғни оқушылар қолөнер, кесте тігу, аспап жасаудың қыр-сырын үйренеді. Бұл – кейінгі кезде оқу бағдарламасына енгізілген жаңалықтардың тағы бірі.
          Ал негізгі сабақтар қазақ және қытай тілінде жүреді. Бұған қоса ағылшын пәні қоса оқытылады. Біз бас сұққан Құлжа қаласындағы қазақ мектебінің сексен жылдық тарихы бар. Дегенмен оқу ордасының Қазақстандағы білім ошақтарымен әлі күнге дейін еш байланыс орнатпаған. Бірақ еліміздің білім-ғылым жүйесімен танысып, екіжақты тәжірибе алмасуға ниетті екендігін жеткізді. 
        nur.kz
Толығырақ: http://alashainasy.kz/culture/kyitayda-kazaktyin-ulttyik-biler-mektep-bagdarlamasyina-engzld-76142/

толығырақ

    Қытайдағы қазақ телеарналары отандық әріптестерімен бағдарлама алмасуды жолға қойғысы келеді. 

      Өйткені ондағы қандастарымыз біздегі ақпаратты дер кезінде ала алмай отыр. Әсіресе, тарихи отаны Қазақстанда туған-туыстары барлар мен балалары оқып жатқандар қатты алаңдаулы. Қытайдың Шыңжаңында бүкіл елге ақпарат тарататын үш қазақтілді телеарна бар. Олар тәулігіне 38 сағат жұмыс істейді. Яғни басым бөлігі күнделікті ресми жаңалықтар болса, бұған қоса ана тілімізде 14 бағдарлама дайындайды. Оған қазақ тілінде дубляждалатын 2500 сағаттық сериалдарды қосыңыз. Соған қарамастан, жергілікті көрермендердің қазақстандық телеөнімдерге сұранысы жоғары. Бұндағы әріптестеріміздің тыныс-тіршілігімен танысуға келгенде, басшылықтың айтқан ең бірінші мәселесі осы.

      Қызығы сол, Қытайдағы қазақтілді негізгі ақпараттық арнаның атауы – «Хабар әмбебап». Заты ғана емес, аты да ұқсас ұйымдағы тілшілермен әңгімелесе келе, қазақстандық телеарналар мұнда көрсетілмейтінін білдік. Біліп қана қоймай, көз жеткіздік. Оған негізгі кедергі – әлемдік БАҚ саласында болып жатқан түрлі құқықтық өзгерістер.

Қанат Ережеп, «Шыңжаң» телевизиясы президентінің орынбасары:

     - Кейінгі кезде екі жақта да, мәселен, Қазақстанда да заң күшейді. Сонымен қатар, авторлық құқыққа саятын көптеген нәрселер болды. Біз жақта да солай болып қалды. Мәселен, бізде деректі фильм түсіру жекешеленді. Содан кейін бәрі «авторлық құқық» дейді де үлкен ақша сұрайды.

      Жергілікті көрермендер көбіне әдеби және мәдени бағдарламаларды сүйіп көреді екен. Бұған қоса тарихи деректі фильмдерге қызығушылық жоғары. Сәйкесінше, осы бағыттағы отандық телетуындыларға сұраныс зор. Қытайдағы қазақ арналары тек осы бағдарламаларды алып қана қоймай, өздерінің төл өнімдерін атамекендегі ағайындарға таныстырғысы келеді. Бір сөзбен айтқанда, қос елдің тілшілері арасындағы байланыс одан сайын бекемдей түссе деген ниет-тілектері бар.

      Есбол Тайып, «Шыңжаң» телевизиясы техникалық бөлім басшысының орынбасары:

       - Өздерің келіп жатсыңдар, көріп жатсыңдар. Осының өзі байланыс деп ойлаймын. Енді осындай байланыстар көбейе берсін деп тілеймін. Сіздердің арналарыңызды тікелей көре алмаса да, Қытайдағы қазақтар интернет арқылы ақпарат қабылдап жатады. Бүгінгі таңда Қытайда 1,5 млн-дан аса қазақтілді аудитория бар. Олар ақпаратты тек телеарналардан ғана емес, ана тілімізде жарық көретін жергілікті басылымдардан алады. Дәл осындай бірнеше радио да тәулік бойы жұмыс істейді. Ал ендігі мақсат – қазақстандық туындыларды тікелей тамашалауға мүмкіндік алу. Көрші жатқан қос ел арасындағы экономикалық әрі мәдени ынтымақтастық күн санап нығайып келеді. Осы тұрғыда алыстағы ағайын аталмыш арманға жақын болашақта қол жетеді деп үміттеніп отыр.
         24.kz

толығырақ

               Қазір әлемде қазақ медицинасын ғылыми түрде мо­йындап, оған қажетті орта және жоғары білімді мамандарды дайындауға жағдай жасаған бір ғана ел бар. Ол – Қытай Халық Республикасы. Онда бүгінгі таңда Алтайда, Құлжада және Үрімжіде қазақ медицинасының 3 бірдей орталығы жұмыс жасап жатыр. Біз осыған орай Үрімжідегі Қазақ дәрісін зерттеу орталығының басшысы, Шыңжаң медицина университетінің профессоры Әсия БЕЙСЕНБАЙҚЫЗЫН әңгімеге тартқан едік.

       – 1,5 млрд. халқы бар Қытай елінде  қазақ медицинасының жоғары билік органдары тарапынан ресми түрде мойындалуына үлес қосқан адамның бірі екенсіз. Бұл жетістікке қалай қол жеткіздіңіздер?

       Қытайдағы қазақ медицинасы алғашқы кезде халық  емшілігі, дәстүрлі шипагерлік, одан кейін қазақ шипагерлігі деп аталды. Қазір қазақ медицинасы деп ресми түрде танылды. Бұл елде 56 ұлт бар. Біздің қазақ медицинасы олардың ішінен алтыншы болып, ресми түрде толық жүйелі ғылыми медицина деп мойындалды. Мемлекетімізде қазақ медицинасының жер-жерде зерттеу орталықтары мен шипаханалары құрылды. Қазақ медицинасынан Алтайдағы  техникумда 2010 жылдан, Үрімжідегі Шыңжаң медицина университетінде 2011 жылдан бас­тап студенттер тәрбиеленіп жатыр. Ал 2014 жылы олардағы бітірушілерге толымдылық куәліктері беріле бастады. Сондай-ақ, бүтін Шыңжаңда қазақ медицинасының ғылыми қоғамы құрылды.  Енді дәрі зауыттары да ұйымдастырылып жатыр. Біздің алдағы мақсатымыз осы қазақ медицинасын ғылыми жолмен дамытып, Қазақстанмен бірлесіп халықаралық деңгейге көтеру.

       Маған Францияда докторантураны бітірген кезде, сонда қалып қызмет жасауға көп ұсыныс жасалды. Қазақ медицинасын дамытуға атсалысуды алдыма мақсат етіп қойғандықтан, олардың бәрінен бас тар­тып Қытайға оралдым.  Әрине, оны Қазақстанға келіп те жүзеге асыруға болар еді. Бірақ өз ісімінің Қытайдағы қазаққа да, Қазақстандағы қазаққа да, әлемнің түкпір-түкпіріндегі бүкіл  қазаққа да  пайдалы болғанын қаладым.

    – Өзіңіз жетекшілік жасайтын Қазақ дәрісін зерттеу орталығы қашан ашылды?

      – 2005 жылы Франциядан докторантураны бітіріп келгеннен кейін: «Қазақта   дәрі бар ма? Неге біз оны шығармаймыз?» деген ой туды. Соның нәтижесінде  2008 жылы жоғарыға Қазақ дәрілерін зерттейтін орталық құрсақ деп ұсыныс берген едім. 2010 жылы автономиялы районымыздағы өкімет жағынан рұқсат алдым. Ал 2011 жылы мамыр айында Қазақ дәрісін зерттеу орталығын құрдым. Біздің мұны құрудағы мақсатымыз – осыны мемлекет өлшеміне жеткізу. Өйткені, дәріхана және емхана мен доқтырханаларда әлі күнге дейін мемлекет өлшемін алған қазақтың бірде-бір дәрісі жоқ. Алғашқы 2 жылымыз орталықтың ұйымдастыру жұмыстарымен өтіп, доқтырханалардың ішінде істеліп жатқан дәрілерді мемлекет өлшеміне жеткізуді зерттеу жұмысын тек 2013 жылдан бастадық. Бірінші кезеңде  5 дәріні мемлекет өлшемі бойынша істетіп жатырмыз. Енді жыл соңына қарай оны уәкілетті органға жолдаймыз. Бәрі ойдағыдай жүзеге асатын болса, бізге арнайы нөмірлер беріледі. Сол бойынша келесі жылдан бас­тап олар  зауыттарда жасалып, дәрі сататын барлық орындарда саудалануға жол ашылады.

       – Бұл дәрілердің қандай ерекшеліктері бар? Оны қайда шығарасыздар?

      – Олардың Қытай қазақтары ішінде көп кездесетін буын мен бұлшық еттердің шаншып, сырқырап ауруы, қан қысымының көтерілуі, қандағы май құрамының көбеюі сияқты сырқаттарға шипасы мол. Біз оны зерттеу жұмыстары барысында толық дәлелдеп шықтық. Шығару жұмысына келсек, Үрімжіде 2 жылдың алдында «Шипагер» деген қазақ дәрі зауытын құрамыз деп ұйымдастыру жұмыстарын бастағанбыз. Қазіргі кезде оның негізгі жұмыстары бітті. Ол келесі жылы ашылып қалуы мүмкін.  Сондай-ақ, естуімше Алтайда бір азаматтар ішкі қытайдағылармен бірлесіп қазақтың бір дәрі зауытын құру жұмыстарын жүргізіп жатыр екен. Бұдан бөлек жақында бізге Қазақстаннан Алматы мен Астанада сауық­тыру орталығын ашқан қан­дастарымыз келіп қайтты. Олармен осы жақта да қазақ дәрілерін жасайтын зауыт ашу туралы сөйлестік.

      – Қазір Алтайда, Құлжада, Үрімжіде қазақ медицинасының 3 орталығы бар. Олардың міндеті бір-біріне ұқсамайды. Мәселен, Алтайдағы орталық  қазақ медицинасының назариясын (теориясын) зерттеп жатыр. Олар Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баянын» пайдаланып кітап шығарды. Одан бөлек 16 оқулық пен басқа да әртүрлі пайдалану материалдарын әзірледі. Құлжадағы орталық болса негізінен шөптерді зерттеуде. Ал біздің орталығымыз дәріханалардың ішіндегі дәрілерді мемлекет өлшеміне жеткізу жағымен айналысуда.

     – Қазір Қазақ медицинасына қызығу­шылар Қытайда күрт өсіп жатқан көрінеді. Оған түрткі болған нендей жайттар деп ойлайсыз?

      – Иә, Қытайда қазақ  медицинасына қызығушылар көп. Соңғы  жылдары бұл бағытта көптеген жұмыстар істелді. Үгіттеу өте жақсы жүргізілді. Студенттердің де қызығушылығы өсіп келе жатыр.

         – Кәдімгі медицина мен қазақ медици­на­сының айырмашылығы қандай?

      – Үлкен. Қазақ медицинасының өз теориясы бар. Біз орта және жоғары оқу орнында тек қана қазақ медицинасын оқытамыз. Біздің ұлттық медицинаның анатомиясы әдеттегі медицинаға да, қытай және шығыс медицинасына да ұқсамайды. Ағзалардың жіктелуі, аталуы да өзгеше. Диагноз қоюы мен дауалауы да мүлде бөлек. Көзқарас та солай. Басқалар бір нәрсені 4-ке бөлсе, біз оны 6-ға бөлеміз.

         – Қазақтың дәрі жасау өнері қазір ғылыми жолға түсті ме?

      Біздің ұлттың шөптен дәрі жасау өнері қазір ғылыми жолға түсті деп сеніммен айта аламын. Бұрынғы заманда емшілер шөптің өзін ғана пайдаланатын. Одан кейін оларды  бір-біріне қосып істейтін болса, қазір енді оның ішіндегі белгілі бір құрамды бөліп алып жеке қолданатын деңгейге дейін жеттік.

     Былтыр халықаралық бір жәрмеңкеде арнайы орын алып, келушілерге қазақ медицинасы мен қазақ дәрі-дәрмегін түсіндірдік. Сол кезде бізге шетелден де, ішкі Қытайдан да бірлесіп жұмыс істеуге қызыққан адамдар көп болды. Біздің жанымыздағы кейбір әріптестеріміздің орындары көбіне бос тұрды. Олар жәрмеңкеге келушілердің үсті-үстіне үймелеп жатқанын көріп: «Сендер не істеп жатырсыңдар?» деп сұрағандары да  кездесті. Бұл қазақ медицинасының мүм­кіндігі мен әлеуетінің зор екенін айқын аңғартады.

       – Сіз сияқты ғалымдар Қытайда көп пе?

      – Көп. Бірақ қазақ медицинасына қызмет істеп жатқан ғалымдар өте аз. Санаулы ғана деуге болады. Бірақ қазақ медицинасына жан-жақтан көмектесіп,  жұмыстарын істеп жатқан адамдар мол.

        –  Енді өзіңіз туралы оқырманға аз-кем мағлұмат бере кетсеңіз?

      Мен Үрімжіде туып, бастауыш орта мектепті ұйғыр тілінде, университетті қытай тілінде, аспирантураны ағылшын тілінде, докторантураны француз тілінде оқыдым. Университетте 6 жыл жүріп, фармакология кафедрасына жұмысқа қабылданып, 1 жылдан кейін сәбилі болдым. Қызым 3 айлық кезінде аспиранттыққа сынақ тапсырып, оны 3 жыл  оқыған соң 2 жылға Бейжіңдегі аз ұлт кадрларын тәрбиелеу мекемесіне жіберілдім. Одан кейін Францияға докторлық оқуға кеттім. Онда  4 жыл оқып, докторлық қорғаған соң, Үрімжіге оралып қазақ медицинасын дамытуға бел буып кірістім. Қазір Шыңжаң медицина университетінің фармакология кафедрасының профессорымын. Ол жерде біздің толық курс оқушылар, аспи­ранттар, докторлар бар. Оларға же­тек­ші болып, сабақ беремін. Сондай-ақ, Қазақ дәрісін зерттеу орталығында басшы болып қызмет жасаймын.

      Жолдасым Францияда 6 жыл, Германияда 7 жыл тұ­рып, был­тыр Астанадағы Назар­­баев Университетке ауы­сып келді. Ал қызым ор­та мектепті Францияда, уни­в­ерситетті Қытайда, аспи­ранттықты Фран­ция­да оқыды. Би­ыл аспи­рантурасын біті­ріп, Қазақ­станға келіп, білі­мімді жетілдірсем деп жүр.

        Ерлік ЕРЖАНҰЛЫ.  АЛМАТЫ.

      http://etjendi.egemen.kz/?p=52521

толығырақ

         

      Қанат Ислам туған Қытайдың Алтай аймағы Қаба ауданынан тағы бір қазақ батыры шықты. Ол бірден кәсіпқой бокста бағын сынап, Филиппин, Тайланд, Қытай елдерінің саңлақтарын сан соқтырып, милиардтардың назарын өзіне аудара бастады. 

          Бұл қазақ батырының есімі Бейсенбі Нәсиоллаұлы. 1994 жылы Қаба ауданында дүниеге келген, деп хабарлады ҚазАқпарат тілшісі.

        Ол биыл Қытайдың ішкі қалаларында ұйымдастырылған азиялық кәсіпқой жарыстарға бес рет қатысып, барлығында жеңіске қол жеткізді. Оның біреуінде ғана (6 раунд) ұпай санымен басым түссе, қалған төртеуінде жарысты мерзімінен бұрын аяқтаған.

        Бейсенбі соңғы жекпе-жегін осыдан 5 күн бұрын, яғни қарашаның 4 күні өткізді. Тұңғыш рет 8 раундтық бәсекеде қарсыласын 1 минут 20 секундта сұлатып тастады.

       Бейсенбі қазір қытайдың ішкі қалаларының біріндегі «Жоң-Вей» компаниясымен келісімшартқа отырып, Лиябың Дұң есімді филиппиндік бапкердің қол астында жаттығып, шеберлігін шыңдап жүр. Салмағы - 147,4 фунт (66,8 келі), бойы 180 сантиметр. Қазір ол жалпы рейтингте осы салмақ дәрежесінде дүниежүзі бойынша 467 орында болса, Қытай елі бойынша 2 орында тұр.

        Біз ата-жұртынан алыста жүрсе де, Алаштың абыройын асырып жүрген қандасымызға тек сәттілік жолдас болсын дейміз. Осы қарқынынан таймай, әлемдік додаларда асығы алшысынан түсе беруіне тілектеспіз.

             Күнсұлтан Отарбай 

толығырақ

    2008 жылдың 15-ші жұлдызы. Қытайдың астанасы Бейжіңде Жазғы Олимпиада ойындарының қызған шағы. Әзірше Қазақстан қоржынында бірде-бір алтын медаль жоқ. Медаль ала ма деп үміттенген қыз-жігіттер алтынға жетпей күміс, қоланы қанағат тұтуда. Өскеменнен келген Ольга Рыпакова төртінші орынды алған кезде қатты өкіндік. Ендігі үміт - боксшыларда.

      Дәл сол күні Бейжіңнің салтанаты келіскен спорт сарайында Серік Сәпиев, Бақыт Сәрсекбаев және Қытайдағы қандасымыз Қанат Ісләм рингке шығып, үшеуі де қарсыластарын айқын басымдықпен жеңді. Мен 15 күн бойы қазақтың батыр ұлы Әбілсейіт Айхановпен «Ю-Янг» деген жаңадан салынған қонақүйдің бір бөлмесінде жаттым. Жерлестеріміз сайысқа түсетін күні жұбымызды жазбай стадиондарға жүгіреміз. Сондай қуанышымыз қойнымызға сыймай тұрған сәттің бірінде жанымызға кең жауырынды, қыран тұмсық, жас мөлшері елуден асқан жігіт ағасы келіп сәлем берді.

      - Ассалаумағалайкүм, Әбілсейіт аға! Сізді бір көрсем деп армандаушы едім. Дәл қазір ерекше бақыт құшағында тұрмын. Мен Шыңжаңның Үрімшісінен келдім. Айдархан Қабдоллаұлы деген ініңізбін, -  деп  арсалаңдап келіп Әбілсейіт ағаны құшағына алды.

       - Шыңжаңда Айдархан деген қандасымыз тұрады, өзі Қытайдың дзюдодан алты дүркін чемпионы, университет профессоры деп естігенмін. Қазақ жастарын қазақша күреске де баулып жүр деп айтқан достарым. Келші, өзіңді құттықтап қояйын, - деп Айханов ағамыз отырған жерінен көтерілді. Таңғалғаным, Әбілсейіт аға бойымның ұзындығы 197 см, ал салмағым қазір 150 келі тартады деп ағынан жарылған. Анық байқадым, Айдарханның бойы сәл қысқа, денесі де Әбекеңе қарағанда шағын болғанымен, шымыр көрінді. Мұның алдында ғана атақты балуанымыз өзінің 70 жылдық мерейтойын атап өткен.

       Бір көрген біліс, екі көрген таныс дегендей, бұдан кейін де Айдарханмен жарыс өтіп жатқан ареналарда сан мәрте жолықтық. Бір риза болғанымыз, жанында төрт баланы сыйлаған өмірлік жары Хадиша бірге жүрді. Ол кісі мектепте ұстаздық еткен, жоғары дәрежелі ұстаз екен. Боксшы Бақыт Сәрсекбаев алтыннан алқа тағынғанда Айдархан қасымызға келіп, бізді құттықтады. Сол жолы Қытай құрамасы сапында жұдырықтасқан Қанат Ісләмнің де жұлдызы жанып, қола медальды иеленген еді. Бір әредікте Әбілсейіт аға, жанкүйерлер бар Қанатпен тілдескенімізде, ол ата-жұртқа қоныс аударғысы келетінін, Қазақстан азаматтығын алып, елдің намысын қорғағысы келетінін сездірген. Бірер жылдан кейін Қанат елге оралды, сан мәрте халықаралық жарыстарға қатысып, топ жарды. Алайда, талантты боксшы өз елінде өзін өгей сезінді, кәсіби боксқа ауысып кетті. Қанаттың әлі де бергенінен берері көп екенін ұмытпауымыз керек.

      Жақында өзендер өрнектеген Өскеменде қазақ хандығының 550 жылдығы аясында Кетбұқа ноян мен Төлегетай бабамызға ас беріліп, Құран хатым түсірілді. Қазақстанның бірнеше облыстарынан, тіпті шетелдерден келген қандастарымыздың арасында Айдархан Қабдоллаұлы да бар. Ол бізбен ескі таныстардай құшақ жая амандасты.

       - Өскеменде достарым көп. Атақты бапкер Жанәділ Атаев, елімізде қол күресі мен гір спортының негізін қалаған, ересектер арасында қол күресінен Әлемнің және Азияның чемпионы Мұхамедолла Ағзамов Қытайдан келген қонақтарды қарсы алды, қошемет көрсетіп жатыр. Бабаларға арналған астың тәлім-тәрбие беретін өнегелі жақтары көп. Жаңа ғана атақты балуандарымыз Айбек пен Мұхиттың белдесуін көрдім. Қазақ күресінің құпиясын терең меңгерген екеуінің тәжірибесін кейінгі толқын жастарға үйретсе оң болар еді. Қазір қазақ күресімен әлемнің 50-ден астам мемлекеттері шұғылданады екен. Алайда, күрестің бұл түрін Олимпиада ойындары немесе Азия ойындары бағдарламасына енгізу үшін көп жұмыс жасау қажет. Тіпті алысқа бармай-ақ, өзбектің курашын алайық. Өзбек өз ағам демекші, олар ұлттық спорт түрін Азия чемпионатына енгізіп отыр. Ал біздің қазақ күресін алайық. Жапондар қазақ күресін өздерінің дзюдосынан кем көрмейді. Жамбасқа салып лақтыру, іштен шалу, басқа әдіс-тәсілдер қазақ күресінің мәртебесін арттыра бермек.

       - Көрші елде қазақ күресін насихаттап жүр деп естіген едік. Газет оқырмандары сіз жайында білгісі келеді.

     - Мен 1954 жылы Шыңжан-Ұйғыр автономиялы республикасына қарасты Алтай аймағының Сарысүмбе қаласында дүниеге келдім. Әкелеріміз аумалы-төкпелі заманда еріксіз осы жаққа қоныс аударыпты. Шыңжан мемлекеттік университетінде білім алып жүргенімде дзюдомен, қазақ күресімен шұғылдандым. Оны тәмамдаған соң бапкер болып, жастарды жаттықтыра бастадым. Шәкірттерім Адақ, Серік, Қаһарман, Берікбол дзюдодан өткен халықаралық жарыстарда топ жарды. Бұл салада 40 жыл еңбек етіп келемін. Отызға тарта спорт шеберін, жиырмадан астам Қытай елінің чемпиондарын баптадым. Қытайда төрт жылда бір рет спорттың барлық түрінен спартакиада өтіп тұрады. Оның деңгейі Әлем чемпионатымен бірдей деуге келеді. 2009 жылы өткен дүбірлі сайыста шәкірттерім Ерлан Кәтейұлы 62 келіде еркін күрестен чемпион атанды, ал 90 келі салмақта Қуатбек Бақытханұлы күміс алқаға ие болды, - деп Айдарбек біраз жайдан мағлұмат бере кетті.

      Айдархан Қабдоллаұлы қазір дзюдодан үкіметтің бас бапкері болып қызмет етуде. Айдарханның қазақ күресін дамытуға сіңірген еңбегі ерекше. Шыңжаңда жыл сайын қазақ күресінен жарыстар өткізіп тұрады. Оған елімізден талантты спортшыларды шақырады. 1995 жылы Абайдың туғанына 150 жыл толуына орай өткізілген Қарауылдағы ұлан-асыр тойға Айдархан ерекше сый жасады. Ол өз қалтасынан 50 мың АҚШ долларын салып, 500 жұп кимоно мен кроссовканы қазақ күресі федерациясына сыйға тартты. Атымтай жомарт азаматымыз бұдан кейін де сан мәрте қайырымдылық шараларына белсене араласты. Сол жылдары Бауыржан Жаналин, Марат Жақитов, Диқанбай Биткөзев сияқты қазақ спортының танымал азаматтарымен бірге қазақ күресінің ережесіне өзгерістер енгізгені өз алдына бөлек әңгіме.

     - 2013 жылы Қытайдың Гансу өлкесінің Ақсай ауданында қазақ күресінен тоғызыншы Азия чемпионаты өтті. Ал келесі жылы Семейде өткен оныншы Азия чемпионатында бас төреші болдым. Жақында ғана Қытайдың Алтай аймағында қазақ күресінен 11-ші Азия чемпионаты өтті. Оған шамам келгенше атсалыстым. Алтайға 19 мемлекеттен балуандар келіп, күш сынасты. Соңғы кезде Моңғолияның балуандары қазақ елінің қазақша күрес шеберлерін еңсере бастады. Соңғы кездері елдеріңізде өткен дүбірлі сайыстарда екінші орынға сырғып кеткендеріңіз, алға жылжу емес, кейінге шегінгенді аңғартса керек. Демек, қазақ күресінің беделін арттыру, оны Олимпиада ойындары бағдарламасына енгізу үшін көп ізденіс қажет, - дейді Айдархан Қабдоллаұлы.

      Айдархан Қабдоллаұлы қазір Шыңжан университетінің профессоры, Азия қазақ күресі федерациясы президентінің бірінші орынбасары қызметін атқарып жүр. Айдархан мен Хадишаның төрт баласы да жоғары білімді. Арай, Арыстан, Шолпан, Жайна деген ұл-қыздары өнегелі жастар. Арай қытай тілінде ән салудан дүниежүзі бойынша «Алтын медальды» жеңіп алды. Қалған балалары әр салада жемісті қызмет етуде. Міне, қилы тағдыр иесі, жат жұртта тұрса да жүрегі қазағым, елім деп соққан, қазағымды абыройға бөлеймін деп күндіз-түні шапқылап жүрген үлкен жүректі азамат Айдархан Қабдоллаұлының өнегелі жолдары осындай.

      didar-gazeti.kz 

толығырақ

Әмина ЫДЫРЫСБЕК, емші:  Шығыс медицинасы ағзаны бір-бірінен ажыратып қарамайды

 
         Қытай халықтық медицинасы – бүгінде кең таралған медицинаның түрі. Отандастарымыздың кейбірі сол үшін көрші елге ем іздеп барып жатады. Ал Қазақстанда бұл медицина бойынша ем көрсететіндер бірді-екілі ғана.

       Көбіне батыс медицинасының көмегіне жүгіреміз. Екі медицинаның айырмашылығы неде? Бұл туралы Қытайдан келген қандасымыз Әмина Ыдырысбек айтып берді.

      – Шығыс-тибет медицинасының Батыс елінің медицинасынан ерекшелігі неде?
        – Шығыс медицинасы барлық дене мүшені бір көреді, яғни адамның ағзасын бір-бірінен ажыратпай, біртұтас деп қа­райды. Мысалы, жүрек, ауырса, сол ағзаны ғана емдеп қоймаймыз. Сол жүректің не себепті ауыратынын анықтаймыз, оны анықтайтын тамырлар болады. Денедегі күш-қуатты жоғарылату арқылы денедегі мүшелердің жұмысын жақсартамыз. Мысалы, ендігі жылы көктем кезінде шөп шықпас үшін, оны тамырымен жұлып тастаймыз ғой, сол сияқты шығыс медицинасы науқастың ауырып тұрған жерінің тамырын емдейді. Біз бір ғана ағзаны емдемейміз, ерекшелігіміз сонда деп ойлаймын. Денеге зиян тигізетін химиялық заттарды қолданбаймыз, адамның күш-қуатын жоғарылату үшін шөп-дәрілерді, инені пайдаланамыз. Батыс медицинасы «жазылмайды» деген ауруларды емдеп шығуымыз да ғажап емес. Өйткені Жаратқан берген күш-қуатты жоғарылатып, тамыр арқылы емдейміз. 
       – Сонда батыс медицинасы емдей алмаған ауруларды емдей аласыздар ма?
         – Иә. Қазір негізгі мәселе болып отырған ауру – қатерлі ісік. Бұл кезде батыс медицинасымен емдейтіндер көбіне операция жасайды. Ал біз соны қалпына келтіруге тырысамыз. Себебі рак жасушалары барлық адамның денесінде бар. Ол не себепті қозып кетті? Денедегі күш-қуаттың төмендеуінен пайда болады. Ал сол иммунитетті қайта жоғарылатқан кезде, ол қанның ішінде қозғалмай тұрып қалады. Шығыс пен Батыс медицинасы мүлдем ұқсамайды.
       – Сонда сіздер ракты қай сатысында емдейсіздер?
       – Рак пайда болса, дене ауырғанын дәрі-уколдар баса алмайды ғой. Сол кезде ине басады, ол тәжірибеден де белгілі. Бірақ науқастың ауруы жазылып кетеді деп айта алмаймыз, өйткені оның ішкі ағзалары уколдан әбден бұзылып кетуі мүмкін. Ал ең басында, яғни алғашқы сатыларында келсе, жазылып кетеді. Адам аурудың жеңіл түрлерінде денеге пышақ тигізбеу керек. Алдымен кеселдің емін іздеп көріп, амал болмаған жағдайда ғана операцияға келісім беруге болады. Негізі, укол салдыра берген дұрыс емес, өйткені одан қан айналымы төмендейді, үлкендердің аяқтары одан әрі ауыра береді. Уколдан ауру тоқтап қалғандай болады, бірақ ол ауруды емдеді деген сөз емес, жай ғана ауруды басады. Ал шығыс медицинасы аурудың себебін анықтап, соны емдеп, қан айналуын жақсартады. Сол кезде науқастың өзі де жақсарып қалады. Бізге ауруының неден пайда болғанын білмей жататын науқастар келіп жатады. Біз оның тамырын ұстап, аурудың себебін айтып береміз. 
       – Медицинаның бұл түрімен қашаннан бастап айналыса бастадыңыз?   
      – Мен 15 жасымнан ауыра беретінмін. Нағашыларым қазақы емдермен емдейтін. Солардың емін көріп жүрдім, кейін Үрімшідегі бір қытайлық емшіге ине салуға көмекші керек болып, соның қасында жүріп, көп нәрсені үйрендім. Шығыс медицинасын колледжде, кейін университетте оқып шықтым. Мен негізі адамның тамырын, ішкі-құрылысын зерттеуді, ине салуды оқығанмын.    
      – Қытай халқы шығыс медицинасына қаншалықты жүгінеді?
      – Бұрын дәстүрлі емді халықтың шамамен 80 пайызы пайдаланатын. Кейін Қытайда Батыс медицинасы қатты дамып кетіп, адамдардың барлығы соған баруда. Бірақ қытайлардың әлі де 60 пайызына жуығы шөп-дәрілермен, инемен емделеді.      
       –  Батыс медицинасы дамыды дедіңіз, халықтық медицинаға сонда да сұраныс бар ма?
      – Сұраныс көп. Негізі, ондағылар алдымен инеге барады. Ал ағза емге тіптен келмейтін жағдайда ғана операция жасауға мәжбүр болады. Ол жақтағы қазақ, ұйғыр сияқты аз ұлттар, сондай-ақ көбіне ме­дицинадан хабары жоқтар бірден батыс медицинасына жүгіреді.  
     – Өзіңіз Үрімшіде жүргенде ауруханада жұмыс істедіңіз бе?
       – Ұйғырлардың ашып қойған жеке ауруханасында жұмыс істедім. Сол жерде науқастарды қабылдап, шығыс медицинасы бойынша емдедік. Сөйтіп жүріп, мол тәжірибе жинадым дей аламын.
       – Адамдар қандай аурулармен жиі келеді?
       – Осында келгеніме екі жыл ғана болды. Қазақстанда көбіне жүрек, асқазан, бас ауруларымен келеді. Бұл кеселдің болатыны, дұрыс тамақтанбағандықтан. Әзірше бәрі емделіп шықты, емнен кейін қайта келгендер болған жоқ.  
        – Сонда бұл иненің құдыреттілігі неде? 
     – Құдыреттілігі – денедегі қанның жақсы айналуына алып келеді. Қан айналған сайын адамның уыты денеде тұрмайды. Уытты үлкен, кіші дәрет және әйел адамдардың етекірі арқылы дененің сыртына шығарып тастайды. Теріден тер шығады. Иненің ең үлкен қасиеті – қан айналымын жақсартады. Дененің ішінде 75 пайыз су бар. Ол адам ағзасының жылу балансын реттеуші болса, соның да қызметін жақсартады. Әрбір инені салған кезде, ол әрбір мүшеге әсер етеді. Мысалы, инені қолыма салған кезде ол асқазаныма әсер етіп жатуы мүмкін. Одан кейін адамның реңі, қанның реңі өзгереді, денең жеңілдейді.  
     – Мысалы, сіздер рентген, УЗИ сияқты аппараттарды қолданбайды екенсіздер, сонда иненің ауруға әсер етіп жатқанын қалай білесіздер? 
      – Ең бірінші адамның реңінен байқаймыз. Келгенде бет-жүзі қарайып кеткен болып жатса, ине салғаннан кейін адамның бетіне қан жүргендей жүзі нұрлана бастайды, көңіл күйі өзгереді. Екіншіден, тамырдан-ақ қан айналымының жақсарғанын байқаймыз. Негізі, барлық ауру айыға бастаған кезде адамның реңі жақсарады.     
        – Инемен емдегенде қосымша дәрілер беріледі ме?
         – Денедегі уыттарды бір тазалап өткеннен кейін шөп-дәрі беріледі.
     – Қытайдың қай қаласында болсын, шығыс медицинасын насихаттап жұмыс істей аласыз ба, оған мүмкіндік бар ма? 
       – Әрине, мүмкіндік болады, бәсекеге түсесіз. Бірақ шыны керек, қазақтарды өте жолата қоймайды. Ұйғырлардың ауруханасында істеген себебім де сол. Олар сен қаншалықты мықты болып тұрсаң да мойындағысы келмейді. Өзге ұлтты төрге шығармайды. Содан кейін Қазақстанға келдім. Дегенмен, қытайлықтардан үй­ренгенім көп. Негізі, шығыс медицинасына диплом қатты қажет емес. Бастысы – тамырды ұстап, кеселді емдеп шықсаң болды. Батыс медицинасында көбіне бітірген оқу орнына, дипломға қараса, Шығыс медицинасында ұстаздың дәрежесіне қарайды. 
        – Шығыс-тибет медицинасы дейміз, тибет деген нені білдіреді?
      – Тибет арабша «дәрігер» деген мағынаны білдіреді. Тибет, тамыршы, емші – бәрі бір мағына береді. Негізі, адамның тамырына қараймын, егер ауруды емдеп шығуға шамам жетпесе, бірден айтамын. «Емдей аламын» деп алдамаймыз. Айта кеткім келетіні, химиялық заттарды пайдаланбаймыз. Қазір шығыс медицинасының дамығаны сондай, америкалықтар да емделуге Қытайға келіп жатады. Жаңа ине салғаннан кейін иммунитет жоғарылайды дедік қой, инені алып тастағаннан кейін де оның әсері болады. Тіпті бір жылға дейін әсер етуі мүмкін. 
        – Шығыс медицинасында инеден басқа не қолданылады? 
       – Шығыс емінің – массаж жасау, қан алу, от ине, күш-қуатты жоғарылататын алтын ине деген түрлері бар және шөп-дәрілер береді. Алтын ине деуіміздің себебі, ине алтын болғандықтан емес, оның денеге күшті әсер етуінен солай дейді. Әр емші ем түрлерін ауру түріне байланысты қолданады.                       

            Сұхбаттасқан Нұрсұлу МЫРЗАХМЕТ 

http://aikyn.kz/ru/articles/show/15489-_mina_ydyrysbek_emsh_shy_ys_medicinasy_a_zany_b_r-b_r_nen_azhyratyp_aramaidy

толығырақ

    Парламент мақұлдаған Көші-қон туралы заң жобасында оралмандарға қатысты жеңілдіктер қарастырылғанын естіген алыстағы ағайын қуанып жатыр. Бірқатар кедергілер жойылып, азаматтардың атамекенге оралуына мүмкіндік артатын секілді.

        Қытайдағы қазақтардың 90 пайызға жуығы тарихи отанына қоныстануға дайын екенін білдіріпті. Бұл ақпарат «Қоғамдық пікір» институты жүргізген әлеуметтік сауалнамада анықталды. Кейінгі жылдары Отанына оралып жатқандардың саны артып тұр. Мысалы, биылдың өзінде 3 мыңнан астамы Қазақстанға көшті. Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің мәліметі бойынша, олардың 78,6% Өзбекстаннан, 6,7% Түркіменстан, ал 6 пайызы Қытайдан оралған. Отанға оралсам дегендер қатарында Бейжіңде тұратын Ақжол Еркінұлы да бар. Ол 2013 жылы Қытайдағы музыкалық университетті бітірген соң арман қуып, Астанаға екі рет барыпты.

         Ақжол Еркінұлы, сазгер - Жинайтын құжаттар өте көп болды. Құжаттарды Семейде аударттым. Бірақ Астанаға барғанда ол жарамады. Содан Астанада нотариусқа аударттым. Осылай жүргенде визаның уақыты бітті. Оралмандарға үш ай ішінде ықтияр хат береді деп естіп, қатты қуандым. Кедергілер аз болса барамыз.

        Хабар

толығырақ

      Жуырда Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өту шараларының аясында қазақтың ХVІІІ ғасырдағы ел қорғаған даңқты қолбасшыларының бірі, Байтайлақ батырды еске алуға арналған, халықаралық деңгейдегі ауқымды іс-шара өткізілген болатын. Қытай елінде тұратын белгілі қоғам қайраткері Қадыс Жәнәбілұлы қазақ батырының рухын асқақтатқан осы мерейлі шараны өткізуге мұрындық болған екен. Игі істің бастамашысы болып, Қазақ еліне арнайы келген Қадыс ағамызбен сұхбаттасудың сәті түсті.         - Биылғы жылы Қазақ хандығының 550 жылдығын мемлекеттік деңгейде тойлап жатырмыз. Сіз Қытайдан арнайы келіп осы атаулы мерекенің шеңберінде ұйымдастырылған Байтайлақ батырды еске алуға арналған шараның өтуіне бастамашы болыпсыз. Батыр бабамыздың рухына арналып, құрмет көрсетілген той қалай өтті?

       - Мен Қытайда тұрып жатқан қазақтың бірімін. Қазақтар әлемнің қай түкпірінде жүрсе де өзінің дәстүрі мен мәдениетін, төл тарихын санасында мықты сақтауы керек. Осы жолғы Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойына орайластырып, Жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыста ерен ерлігімен көзге түскен қазақ батырларының бірі, Байтайлақ Бәйімбетұлын еске алып, ұлықтап отыруымыз - соның бір көрінісі.
       Байтайлақ батырды еске алуға арналған барлық шаралар алдын ала жоспарланған кестеге сәйкес тыңғылықты ұйымдастырылып, жемісті аяқталды. 27 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қалба тауы бөктерінде батырдың кесенесі орнатылып, ас берілді. Жергілікті халық арасында «Байтайлақ қорымы» деп аталатын төбе басында ұйымдастырылған аталмыш шараға Жарма ауданының әкімінің міндетін атқарушы Айдар Маратұлы, Ақын-жазушы, Моңғолияға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері Шынай Рахметұлы, Моңғолия Республикасы Баян-Өлгей аймағының әкімі Дәрмен Құзыкейұлы қатарлы қонақтар арнайы келіп қатысты. Сол Байтайлақ батырдың басына тұрғызған биіктігі 17 метрлік, мұнаралы кесенені белгілі кәсіпкер Ділдәхан Дәлелұлы есімді азамат өз қаражатымен салдырды. 
       Ал, 29 қыркүйек күні Байтайлақ батырға арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция Астана қаласындағы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде өткізілді. Конференция жұмысын университет проректоры, белгілі алаштанушы ғалым Дихан Қамзабеков басқарып жүргізіп отырды. Жиналыс университет ректоры, академик Ерлан Сыдықовтың сөзімен ашылды. мемлекет және қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор Мырзатай Жолдасбеков, белгілі тарихшы ғалымдар Қаржаубай Сартқожаұлы, Зиябек Қабылдинов, Ғарифолла Есім, Тұрсынхан Зәкенұлы, т.б. ғалымдар баяндама жасап, Байтайлақ батырдың Қазақ еліне сіңірген еңбегі хақында ой толғады. Осылайша үш күнге созылған шара Астанадағы Жастар сарайында өткен Байтайлақ батырдың рухына арналған үлкен концертпен қорытындыланды. 
       - Байтайлақ батырдың тарихи тұлғасы мен ел қорғау жолындағы ерлік іздеріне де шолу жасай кетсеңіз?
       - Менің оқыған мамандығым экономика болса да, қазақтың тарихы мен этнографиясын танып білуге, шежіресін жинауға ерте бастан ден қойдым. Алтайдың әкімі болып жұмыс атқарған жылдары ел арасындағы шежірелерді жинауды ұйымдастырдым. Сол уақыттарда ұрпақтан ұрпаққа аманатталып қалдырылған 50-ге жуық шежіре табылды. Олардың алды 200 жылдан бұрын жазылып сақталған екен. Бұл мұралар жеке рулық, аталық шежірелерді ғана таратып қоймай, арасынан тарихи тың деректер де кездеседі. Міне, Байтайлақ батыр туралы мәліметтерді осындай тарихи шежірелерден және басқада тарихшы ғалымдардың еңбектерінен көптеп кездестіруге болады.
       Байтайлақ Бәйімбетұлы 1703-1781 жылдары өмір сүрген. Он екі рулы Абақ керейдің Шеруші руынан шыққан батыры. Алғаш 1723 жылы Жоңғар шапқыншыларымен болған ұрыста ерен ерлігімен көзге түседі. Осыдан бастап даңқты сардар қазақ халқының жоңғар, шүршіт, қырғыз, орыс шапқыншыларына қарсы соғыстардың барлығына да қатысып отырған. Сол замандарда толарсағынан қан кешіп елі мен жерін қорғап, шапқыншы жаулармен соғысқан 50-ден астам қазақ батырларының аты бүгінге жетсе, солардың арасында Байтайлақ батырдың есімі де ел есінде ерлігімен жатталып қалған.
     - Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған мерейтойдың маңызына тоқталсаңыз?
     - Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері төл тарихын өзі зерделеп жазатын кең мүмкіндікке қол жеткізді. Бұл тарихи датаны атап өту, ел абыройын асқақтататын, ұлт рухын серпілтетін, ұрпақ санасын жаңғыртатын мерейі үстем мереке болды деп білемін. Қазақ хандығы дәуірі қазақ тарихының бір кезеңі. Ұлт тарихының бастауы бұдан да тереңде жатқаны бәрімізге белгілі. Сақ, үйсін, ғұн, көк түрік, қаңлы-қыпшақ, Алтын Орда дәуірлері біздің төл тарихымызға тікелей қатысты. Олардың әрқайсысы ірі империя болған. Осыған ру, ұлыс ретінде қарайтын адамдар да бар. Қазіргі кейбір ұлттар оны ата-бабасы етіп меншіктегісі де келеді. Сол тұстағы Түркі қағанатының құрамында 130-дан астам ұлт пен үлкен ұлыстар өмір сүрсе, бүгінгі күні түркі тілдес халықтардың саны 40-қа жетпейтін болып қалған. Осы тарихи кезеңдердің барлығы да тереңдеп зерттеуді қажет етеді. Ізденушілеріміз ұлтымызға қатысты өзге ұлттардың тарихшылар жазған мұрағаттарды оқығанда, автордың сол тарихи дәуірді жазудағы мақсаты мен кітапқа жазбай қалдырып кеткен сырын іздеуі керек. Автор өзі жасап отырған қоғамның көзқарасымен немесе саяси астармен шын тарихты бұрмалап жазуы да мүмкін.
       - Қазақ тарихының тереңіне бойлау, рулар тарихының көне іздерін ашудан басталатыны бүгінгі ғалымдардан жаппай қолдау тапқан үрдіс. орта жүздің керей руы Қазақстаннан тысқары шетелдерде көбірек қоныстанған. Осының тарихи себептерін айтып берсеңіз?

       - Біз бұл көш туралы айтпас бұрын ескі шежірені бір шолып өтсек. Өйткені, Алтай жері керейлердің осыған дейін де күл төккен ата қонысы болған киелі мекен. Керей (керейіт) жұрты тарихтың алғашқы беттерінде біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-ІІІ ғасырларда Моңғол үстіртінде мекендегені белгілі. Ал, тарихқа айқын із қалдыруы, үлкен ұлыс болып тарих сахнасына көтерілуі біздің заманымыздың 10 ғасыры. сол кездің өзінде халық саны 400 мыңға жеткен және соғды жазуын (көне ұйғыр жазуы) қолданған, мәдениеті дамыған, күшті ұлыс екендігі айтылады.
    Шыңғысхан көшпелі моңғол тайпаларының басын біріктіріп, ұлы хандық орнатуы қарсаңында керей - ұлы даладағы ең үлкен, саны да басым тайпа болған. Керейдің Тұғырыл ханы Ясукеймен «анда» дос болғандықтан Темучин Тұғырылды «әке» деп атаған. Кейін Тұғырыл хан мен Шыңғысхан арасындағы одақтық байланыс бұзылып, қанды шайқасқа ұласты. Соғыста керей ұлысы жеңіліс тапты. Деректерге жүгінсек, осыдан кейін керей ұлысының халқы 14 ұлт пен руға телім болып кірігіп кеткен екен. Тек ХІІІ ғасырдың соңына қарай тоз-тозы шыққан ұлыс халқының бір бөлігі қазіргі Қазақстанның солтүстігінде қайтадан бас біріктіріп, Ашамайлы керей, Абақ керей деген екі үлкен тайпа атымен тарих сахнасына көтерілді. Сол кезеңдерде билік басындағы Жошының ұрпақтары Тұғырыл хан мен Шыңғысханның бір-бірімен «әке мен бала» қарым-қатынасында болғанын ескеріп, керей тайпасын хан тұқымы деп қараған. Сондықтан қыз беріп, қыз алысып құдандаласқан. Тұғырыл ханның шөбересі Кергіні ұлысты басқаратын хан етіп сайлаған. Былайша айтқанда, керейдің өзін-өзі билеуіне жол қойған. Тарихшылар сол Кергі хан Қазақстанның солтүстік өңірінде Теңді деген қала салдырған дейтін деректер ұсынады. Кейіннен Қазақ хандығы құрылған уақытта қазақ ұлты болып ұйысқан ру, тайпалармен бірлікте керей рулары да хандық құрамына қосылды.
      Ал, керей руының қазіргі Қытай жеріне қоныс аударуы Жоңғар шапқыншыларымен болған соғыс толық аяқталып, жеңіске жеткеннен кейін орын алды. 1756 жылдары Ашамайлы керей Қазақстанның солтүстігінде, қазіргі Ақмола, Павлодар облыстарының аумағында мекендеп қалады. Бұл кезде Абақ керей Шығыс Қазақстандағы Қалба тауына көшіп келеді. Осыдан кейін 30 жылдай ес жиып, еңсе көтеріп алған соң, 1775 жылдардан бастап ата жұрт, түп мекен Алтайға қарай көш түзейді. Қазіргі кезде 12 рулы Абақ керей өз ішінен 84 кіші руға бөлінеді.
      - Бүгінгі күні Қытай мен Қазақстан арасындағы екіжақты достық қарым-қатынастар түрлі салалар бойынша қарқынды дамуда. Көрші елдердің бұл достық байланыстарын қалай бағалайсыз?
      - Мен Қытай мемлекетінде тұрып жатқан қазақпын, сол елдің азаматымын, Қазақстан - қазақ ұлтының құрған тәуелсіз мемлекеті. Бүгінгі күні батыр бабаларымызды ұлықтаған осындай шараларды өткізіп, Қазақ еліне келіп-кетіп жүргеніміз екі елдің сенімді достығының арқасы. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ халқы әлемге танылды. Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен «Қазақстан-2030», «Қазақстан-2050» және «Нұрлы жол» бағдарламалары, Қазақстанды дамудың жаңа сатысына шығаруды көздеген «Ұлт жоспары - 100 нақты қадам» қатарлы реформалық шараларының жолға қойылуы көреген саясаткердің сәтті қадамы деп білемін. Қазақ Президентінің тағы бір жүргізіп отырған оң саясаты, елдегі өмір сүріп жатқан 130 ұлтты досым деп, түркі жұртын арқа сүйер сүйенішім деп, қазақ болса, менің бауырым, қандасым деп қарайтындығы.
     Қытай елі ұлы мемлекет деп саналады. Сол сияқты Қазақстанды да тарихи таныммен таразылап, қазіргі мемлекеттің барлық болмысына қарай отырып ұлы мемлекет деп атауға болады. Осы екі ұлы елдің тату көршілік қарым-қатынастары тарихтан бері жалғасып келеді. Қарап тұрсаңыз, екі елдің жүргізіп отырған саясатында да үндестік табылады. ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің «Жұңго арманы» (Қытай елі арманы) деген бағдарламасы бар. Бұл қандай арман десеңіз? 56 ұлттан құралған Қытай халқын бақуатты, бай етіп, мемлекетті қуатты, жаңаша дамуға бағыттау. Және ҚХР төрағасының бастамасымен қолға алынған ірі халықаралық жоба «Жібек жолы» бағдарламасын атауға болады. Ал қазіргі күні Қытайда мемлекетті заңмен басқару шарасы жолға қойылып жатыр. Осы арқылы жемқорлыққа пәрменді соққы беріп, халықты разы етіп отыр.
      - Сіз өзіңіз де әкім болып тұрған жылдары Қазақстан мен Қытайдың көршілес аймақтарының арасындаэкономикалық, әлеуметтік және мәдени байланыстардың орнауына дәнекер болыпсыз. Қазақстанға алғаш қай жылдары жолыңыз түсті?
      - Мен 1989 жылы маусым айында Шығыс Қазақстан облысының шақыруымен, ҚХР Алтай аймағының делегациясын бастап Алматы қаласында және Шығыс Қазақстан облысының аудан, қалаларында сапарда болдым. Сапар аясында экономикалық, әлеуметтік және мәдени салалар бойынша келісімдер жасастық. Сондай-ақ, екі елдің арасында шекара өткелін ашу туралы ортақ пікірге келіп, екі тарап ұсыныстарымызды орталық билікке жолдауға уағдаластық. Көп уақыт өтпей ұсыныстарымыз үкіметтен қолдау тауып, «Майқапшағай» шекара бекеті ашылды. Осылайша, түрлі саяси ауқымның ықпалымен 30 жылдан артық тоқырап қалған екі көрші аймақтың арасындағы достық байланыстар жандана түсті. Осыдан кейін 1992 жылы қыркүйекте Қазақстанда екінші рет сапарда болдым. Бұл жолы Қазақстанның Павлодар, Семей, Шығыс Қазақстан облыстарын аралап, бірқатар сауда келісімдеріне қол қойдық. 1992 жылы қазан айында тағы да Шығыс Қазақстан облысына ҚХР Алтай аймағының 62 адамдық делегациясын бастап келдім. Бізді Шығыс Қазақстан облысының әкімі Аманкелді Бектемісов бастаған Қазақстанның сауда және мәдениет саласының жауапты басшылары қарсы алды. 7 күндік сапар барысында екі елдің бизнесмендері арасында түрлі сауда келісімдері жасалды. Сонымен бірге Алтай аймағының өнер ұжымы концерт қойды.
      - Сіз бастама көтеріп әлемнің ешбір жерінде жоқ қазақтың дәстүрлі медицинасымен жұмыс істейтін емхана салдырыпсыз. Емхана қазірде елдің игілігі үшін жұмыс істеп жатыр екен. Осы туралы айта кетсеңіз?
     - Халық шипагерлігі осы заманғы медицина қалыптасқанға дейін, ғасырлар бойы ұлтымыздың өсіп-өнуіне өзіндік ықпалын тигізіп келді. Десе де, қоғамның аумалы-төкпелі бір кезеңдерінде осы дәстүрлі өнерімізден көзжазып қалғанымыз жасырын емес. Алтайдағы «Қазақ емханасы» сондағы үкімет пен халықтың тікелей қолдауында ашылды. Мен 1985 жылы Үрімжі қаласында ШҰАР-дың жетінші бесжылдық жоспарын талқылауға қатыстым. Сол бесжылдық жоспарда «6 жерде ұйғырдың ұлттық емханасы, 2 жерде моңғолдың ұлттық емханасы салынады» - деп жазылыпты. Мен жоспарды әзірлеген жауапты адамдарға «Шынжаңда ұйғыр ұлтынан кейін қазақтар көп қоныстанған, қазақтардың ұлттық емханасын салуға неге қаржы бөлмейсіздер» - деп сұрақ қойдым. Олар «біз тарих маманы емеспіз, қазақтың ұлттық медицинасы бар болса, алдымен өздеріңіз бастап жолға қойып, басқаларға танытыңыздар» деген пікір айтты. Мен оларға қазақтың ұлттық медицинасының тарихи тамыры тереңде жатқанын айтып түсіндірдім.
      Алтайға келген соң «Қазақ емханасын» салдыруды қолға алдым. Кедергілерде көп болды. Жұмысымызға сол кездегі ШҰАР-дың орынбасар төрағасы Қыдырбай Мүрсәлімұлы барынша қолдау көрсетті. 1987 жылы Алтайға сапарлай келген ҚХР денсаулық сақтау министірі Сүй Юльи де салынып жатқан ұлттық емхананы көріп, қызығушылық танытты. Ол, емхананы кеңейтіп заманға сай, кемелді орталық етіп құрып шығуға нұсқау берді. Бұрынғы бөлінген қаржыға үстемелеп 3 миллион юань ақша қосып берді. Осылайша толық қанды жұмыс істейтін, нағыз заманға сай дәстүрлі қазақ емханасы бой көтерді. Бұл бастама кейін ары қарай да жалғасын тауып, 2008 жылы Алтайдағы медициналық колледжде Қазақ медицинасы факультеті жұмыс істей бастады. 2011 жылы Үрімжіде Шыңжаң медицина университеті жанынан Қазақ медицинасы кафедрасы ашылып, Қазақ медицинасының жоғары білімді мамандарын даярлап шығу мүмкіндігіне қол жеткізді.
     - XV ғасырда жазылған қазақ медицинасының түп кітабы «Шипагерлік баян» 5 ғасырдан соң Алтайдан табылып, бар қазақтың мерейін үстем етті. Кітапты сақтаушы адам, ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа аманатталып, құпия ұсталған мұраның сырын алғаш сізге ашыпты...
     - Ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы 1388-1478 жылдар аралығында өмір сүрген. Ғалым «Шипагерлік баян» кітабын Жәнібек ханның тапсыруы бойынша 70 жасында жаза бастап, Жәнібек хан дүние салған 1473 жылы, 85 жасында кітапты жазып бітіргені жөнінде дерек қалдырған. «Шипагерлік баян» кітабында өсімдіктен алынатын 728 түрлі, жан-жануарлардан алынатын 318 түрлі, металл-металлоидтардан түзілетін 318 түрлі шипалық қасиеті бар дәрілердің атауы, 500-ге тарта анатомиялық атаулардың келтірілген.
     Аталмыш кітап осы уақытқа дейін ғалымның Қытай елінде тұратын ұрпақтарының қолында сақталып келген. 1990 жылы тамыз айының бір күні жұмыс кабинетіме мені іздеп Нұртай Түменбайұлы деген азамат келді. Ол қолында 500 жыл бойы, отыз неше ұрпақ қолдан-қолға аманаттап, құпия сақтап келген көне кітаптың бар екенін айтты. Сол мұраны ашыққа шығару-шығармау туралы сізбен ақылдасуға келдім, - деді. Мен мұндай бағалы мұра шындығында бар болса тезірек жарыққа шығар, халқымыздың кәдесіне жаратайық деп кеңес бердім. Бірақ, сол жолы Нұртай кітаптың жай-жапсарын ашып айтпай кетіп қалды. Оның әңгімесінен қалайда бір сыры ашылмаған мұра барын аңғарып, қазан айында шақыртып алып тағы әңгімелестім. Кітапты тапсырғаны үшін оның жұмыссыз жүрген екі баласына өмірлік жалақы алып тұратын мемлекеттік штат бергізіп, жұмысқа орналастырдым. Осылайша «Шипагерлік баян» кітабы 1994 жылы Үрімжіде, 1996 жылы Алматыда басылып шықты. Қытай үкіметі кітаптың құндылығын бағалап, 1997 жылы «Мемлекеттік бірінші кітап» деген сыйлықпен марапаттады. Қазіргі күні бұл кітапты мамандар қытай тіліне аударып жатыр.
       - Осы жылдары қазақ ұлтының мәдени, рухани саласын дамытуға да барынша қолдау танытыпсыз. Жұрт сізді жақсы басшы, ел ағасы болды деп алқайды. Халықтың сізге барген бағасына алып-қосарыңыз бар ма? 
       - Ел солай бағалап жатса қуаныштымын. Халықтың ықыласына бөлену, сынынан сүрінбей өту әрине мерейлі. Мен бүгінгі күні өмірдің осы бір белесіне шығып тұрып соңыма қарап, бұрынғы істеген шаруаларыма өзімше баға берем. Ел игілігіне жарасын деп шамам келгенше біраз жұмыстар істеген болдым. Бірақ, өзім бастап соңына шығара алмаған, шамам жетіп істей алмаған, тіптен мүмкіндігім болсада ақылым жетіп бастай алмаған шаруаларым да көп екен. Адам пендесі қоғамның сан қатпарын толық аршып оңап кететіндей кемел емес қой. Соған қарап халық алдында орындалмаған азаматтық парызым көптей сезінем. Сол елге өтелмеген борыштан ғой, қазірде сексенге келсем де, жас жігіттей елпектеп қазақ батырын еске алу шарасының басы-қасында жүргенім (күлді).

***

      Қадыс Жәнәбілұлы (1936 жылы ҚХР, Алтай аймағында туылған) - белгілі қоғам қайраткері, шежіреші-тарихшы. 1979-1994 жылдары ҚХР Алтай аймағының (құрамында 7 аудан бар) әкімі, 1996-2003 жылдары ҚХР ШҰАӨ Халық өкілдер құрылтайы тұрақты комитеті (парламент) төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. Сонымен бірге 1987-1991, 1993-1997 жылдары Қытайдың бір палаталы бүкіл мемлекеттік халық өкілдері құрылтайының депутаты болған. Ол әкімшілік жұмыстарымен қатар қоғамдық жұмыстарға да белсене атсалысты. Қытай Орта Азия мәдениетін зерттеу қоғамы басшысының орынбасары, Шынжаң халықаралық Алтайтану ғылыми қоғамының төрағасы, Алтай аймағындағы қазақ ұлттық медицинасын зерттеу орталығының құрметті төрағасы сынды жұмыстарды атқарады. Сондай-ақ, Қадыс Жәнәбілұлы - ғылыми-танымдық мақалалар мен тарихи-шежіре кітаптардың авторы, Шынжаң жазушылар одағының мүшесі.

        Сұхбаттасқан: Бақытжол Кәкешұлы

     http://baq.kz/kk/diaspora/atazhurt/kadis-zhanabiluli-kazak-handiginin-550-zhildigi-ult-ruhin-serpiltip-urpak-sanasi-1443

толығырақ

     Қытайдағы қазақ студенттері бірлестігінің белсенділері Қазақ хандығының 550 жылдығына орай «Қара жорға» биін Қытайдың 24 аймағында орындап, қазақстандықтар үшін құттықтау бейнебаянын дайындады. 

        «Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2015 жылды Қазақ хандығының 550 жылдығын мерекелеу жылы деп жариялады. Оны естіген кезде, дайындыққа кірісіп кеттік, сәуірден бастап қазанға дейін 24 аймаққа барып, барлығында «Қара жорға» ұлттық биін орындап, түсірдік. Бұл біздің Қазақстандағы отандастырымызға сыйлығымыз әрі Қазақстанның тарихы мен мәдениетіне құрмет көрсетуіміз», - деді «ҚазАқпарат» тілшісіне берген сұхбатында Қытайдағы қазақ студенттері бірлестігінің орынбасары, Хуайбэй қаласы (Аньхой провинциясы) халықаралық саясат зерттеулері орталығының студенті және тағылымгері Жігер Қабинұлы.

Оның айтуынша, бейнебаянның түсірілуін ұйымдастыруға Қытайдағы қазақ студенттері бірлестігінің 3 мыңға жуық мүшесі қатысқан. «Қара жорға» биі тек Шыңжаң-Ұйғыр автономдық округінде ғана емес, Хэнань, Цзянсу, Аньхой, Чжэцзян, Сычуань, Цинхай, Ганьсу, Гуандун, таудағы Тибет автономдық ауданында және ҚХР-ның басқа да аймақтарында орындалған. Бейжіңде Жігер Қабинұлы Тяньаньмэнь алаңы мен Ұлы Қытай қорғанында биледі.  

толығырақ

  Құлжа қаласында тұратын болғандықтан, Абайдың 170 жылдық мерейтойының әр елде тойланып жатқанын жақсы білемін, әрі соның ішінде жүрмін десем артық айтқаным емес. Абайдың бұл атаулы күні миллиардтар елінде қалай тойланып жатыр десек, Бейжің қаласында бір айдан астам уақыт Лушың әдебиет институтында болдым. (Лушың – қытайдың Абай сияқты классик жазушысы.) Сол әдебиет институтына Лушың атын берген.

Нұрболат Әбдіқадыр, ақын

      Мен сол оқу орнында білім алдым. Қы­тай орталық насихат бөлімі деген бар, тұтас мемлекеттік Жазушылар одағы бо­лып, солар бас болып 18 ұлттың қалам­гер­лерін шақырды. Соның ішінде мен де қазақ қаламгерлерімен бірге оқып қайттым. Дәл осы кезде Абай оқулары Пе­кинде өтетін болды. Ұлттар баспасының бастығы Бақытбек Тоқтасынұлы: «– Нұрболат, сен осы Абай оқуларында тұ­тас миллиардқа Абайды танытуға кү­шің­ді сал, Сібе қаламгері, үлкен аудармашы Қабайды қатыстыруға жауапты бол», – деп тапсырма берді. Ол кезде Бақытбек ағамыз Шыңжаң өлкесінде жүрген еді. Бірден келістім. Содан Қабай ақсақалдың үйінде қонақта болдық. Бірден ол кісімен сөзіміз жарасып кетті. Қабай ақсақал Сібе ұлтынан шыққан қаламгер. Сонау 50-ші жылдары Абайды хан тіліне аударды. Хан тілі деп отырғаным, Қытай тілі. Қазірге дейін 14-15-ке жуық кітабы жа­рық көрген. Ол Абайдың өлеңдерін, қара сөз­дерін, «Абай жолы» эпопеясын аудар­ған. Ол кісінің аудармасы қазір Абай мұра­жайында сақтаулы. Өзге тілге ауда­рылған кітап­тар­дың қатарында тұр. Қазір ол Пекин қала­сында тұрады, жасы 90-да. Қабай Абай дейтін үл­кен тұлғаны танып, оны миллиард тіліне аударуды ерте бастап кеткен. «Мен бар өмі­рімді Абайға арнадым» деп өзі айт­қан­дай, расында да бар өмірін Абай шығар­ма­шылығына арнап келген қаламгер. Абай­ды тек аударып қана қоймай, ол туралы зерттеу ма­қа­лалар да жазған. Бір сөзбен айт­қанда Абайды таныған. 
Сонымен, Пекинде Абай оқулары өтті. Қазақстан бас елшілігіндегі қазақ азаматтармен танысып, білістік. Ең әуелі Пе­кин­дегі «Ақпарат медиаларын көбірек шақыру керек, сонда Абайды миллиардқа жақсы насихаттауға болады» деген ұсы­ныс тастадық. Бас елшілікте Болат дейтін інімізбен танысып, бұл шараға Қабай ақсақалды қатынастыратын болдық. Сонымен бірге миллиардтар еліне аударыл­ған кітаптарды әкеліп, көрмеге қойдық. Ал ол кітаптарды автордың өзінен, яғни Қабай ақсақалдан алып келуге тура кел­ді. Күн-түн демей жүгіріп жүріп, 20-дан аса кітапты кейбіреуінде тіпті бір ғана данадан қалған, 50 жылдан бері қарайғы шығып жатқан кітаптарын жеткізіп бер­дім. Абай оқулары өз деңгейінде өте тамаша өтті десем болады. Қабайдың аударма кітаптары көрмеге қойылып, оған әр елдің тұлғалары келіп қатысты. Бұл шарамыздың ішінде Қабай ақсақалдың өзі де болды. Сонымен қатар, Қабайға қа­зақ халықының атынан рах­ме­тіміз, құр­метіміз ретінде «Орталық ұлттар кітап­ханасынан» жарық көрген «Өзіміздің Қабай» деген кітапты сыйға тарттық. Бұ­ған Қабай ақсақал қатты қуанды. Кітап­тың авторы Дәулетхан Әбдібекұлы деген аға­мыз болатын. Өкінішке қарай, ол кісі 65 жасында марқұм болып кетті. Менің жақсы досым еді. Абай оқуларында бұл кітапты оқырманға тараттық. Сондай-ақ, бас елшілікке кітаптың бір данасын ұсын­дық. Сонау Орта Азия жазушыла­рының жиынында Мұхтар Әуезов біздің үлкен тұлғалы қаламгеріміз Құрманәлі Оспан дейтін ағамызға: «Көзімнің тірісін­де Абай эпо­пеясының ханзу тіліне ауда­рыл­ған кітапты көріп кетсем», – деп аманат айтқан екен. Ал жалпы, Мұхтар Әуезовтің көзі тірісінде «Абай жолы» 25 тілге ауда­рыл­ғаны анық. Содан Құрманәлі Ос­панов елге қайтып келгеннен кейін бұл аманатты Қабайға тапсырады. Қабай бірден аударғысы келіп қанша тырысса да еш­теңе шығара алмайды. Қанша үлкен аудармашы болса да. Себебі, Абай өмір сүрген өңірді, оның жүрген ізін көргісі келеді. Сөйтіп, Қабай Қазақстанға екі рет келіп, Абай жүріп өткен қазақ даласын аралағаннан кейін бұл кітапты аударып шығады. 
       Абай оқулары Пекин қаласында өтті. Тағы бір игі шараға мұрындық болдық. Оны мен емес, «Орталық Ұлттар баспасы­ның» ұйымдастыруымен орталық ұлттар баспасының жетекшілігінде автономиялы облыстың Тоғызтарау ауданында «Кәу­сар» атты кітап дүкені ашылды. «Кәу­сар» кітап дүкенінің ашылуына орта­лық ұлттар баспасының басшылығының тапсыруымен үш адам қатыстық. Ол биылғы Абайдың 170 жылдығымен байланысты өткізілді. Абайдың суреті, өлеңдері жа­зыл­ған үлкен тақта қойылды. Сондай-ақ, аудандық әкімшілік тікелей араласты. Сонымен қатар, «Қазақ ұлты қайткенде кітап оқитын ұлтқа айналады» деген тақырыпта отырыс өтті. Оған жергілікті қарапайым жұртшылық келді. «Кәусар» кітап дүкені көптеген кітаптарды жинал­ған жұртшылыққа таратты. Жергілікті қаламгерлер өздерінің кітаптарын «Кәу­сар» дүкеніне ұсынды, оқырмандарға таратты. Кешке қарай Абай оқулары болды. Бұл Шыңжаң өлкесінде тұңғыш рет өткізіліп отыр. Бұл енді басқа да аудандарда жалғасын тапқалы жатыр. Абай­дың әндері шырқалды, өлеңдері, қара сөздері жатқа оқылды. Осылайша жергілікті оқырмандардың рухани сусындату мақсатында осындай жақсы шаралар өткізіліп жатқанын айтқым келеді.

      http://www.writers.kz/journals/?ID=10&NUM=374&CURENT=&ARTICLE=10005

толығырақ

    Қытайдың Алтай аймағында өткен егін, малшаруашылығы өнімдерінің көрмесі аясында аталған аймақтың аудан, ауылдарынан келген 100 шебер әйел сырмақ тігу бәсекесіне қатысты. 

      100 сайыскер бірдей формадағы дөңгелек сырмақты 2 сағат ішінде тігіп шыққан. Оның 25-і жүлдегер атанып, марапатталды,-деп жазады Қытай Қазақ радиосының сайты.

     Сондай-ақ, көлемді көрме аясында Алтай қаласы Балбағай ауылының тұрғыны Бахтигүл Солтанияқызының 3 ай уақыт жұмсап тіккен ұзындығы 4 метр, ені 2 метр сырмағы бәссаудаға салынып, 13 мың юанға (500 мың теңге) сатылды.

     Буыршындық шебер Айдынгүл Еркінқызының қолынан шыққан «Қанас көрінісі» атты кестелі сурет 26 мың юанға (1 милн. теңге) сатылды.

  Алтай қаласы «Ақжол» ұлттық киім серіктестігінің директоры Пәзила Қабдырахманқызының жобалаған ШҰАР құрылғандығының 60 жылдығына арналып 120 метр матадан тігілген 60 қатпарлы қазақ көйлегі мен Қытайдағы 56 ұлттың ынтымағын бейнелейтін 56 қатпарлы қазақ көйлегі Гиннестің рекордтар кітабына енді.

       Фото: kazakcnr.com сайтынан алынды

     http://baq.kz/kk/diaspora/kitai-kazaktari/altaida-sirmak-tiguden-saiis-otti-foto-1428

толығырақ

     Қытайдағы қазақтар Еуразияның орталық бөлігіндегі Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданында тығыз қоныстанған, оның аумағы – 1 743 441 км2. Ол Қытайдың алтыдан бір бөлігін алып жатыр. 22 миллионнан астам халқының 45%-ын ұйғырлар, 40% хансулар (қытай) құрайды. Жалпы саны 1,5 миллионға (6%) тартатын қазақтар өңірдегі үшінші ірі этнос. 

    Шыңжанның 5600 км шекарасы сегіз мемлекетпен шектеседі: олар – Моңғолия, Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Ауғанстан, Үндістанның солтүстік аймағындағы Пәкістанның бақылауындағы Джамма және Кашмир штаты. Өңір сондай-ақ Қытайдың Ганьсу, Цинхай провинцияларымен және Тибет автономдық аудандарымен көрші жатыр. Ерте заманда бұл өңірден Ұлы Жібек жолы өткен.

    ҚХР құрылғанға дейін Шыңжанның ұлттық экономикасы негізінен ауыл және мал шаруашылығы өнімдерінен тұратын. Өнеркәсібі дамымаған. Көптеген аудандарға астық жетпей, халық кедейшілікте өмір сүрді.

     1955 жылы 1 қазанда Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданы (ШҰАА) құрылды. Бұл өңірде 60 жылдың ішінде ауыл шаруашылығының жалпы өнімділігі едәуір артты, өнеркәсіп әлеуеті күшейді, ирригациондық құрылыс, көлік және сыртқы сауда дамып келеді. Туризм қарқынды даму үстінде. 
    Бүгінде Қытай жүргізіп отырған жалпы даму стратегиясының мақсаты ШҰАА тереңдетіп игеру болып табылады: экономикалық, саяси, демографиялық мазмұндағы түрлі бағдарламалар қолға алынып жатыр.
      Бірлескен экономикалық өмір барлық ұлттардың мүдделерін тығыз және тікелей байланыстырады. Өндірістің дәстүрлі тәсілдері мен өмір сүру дағдысына байланысты шаруашылықтардың әр түрлі салалары бойынша ұлттың белгілі бір қабілеттері мен бейімі қалыптасады.Ұ йғырлар – сауда жасауға, хансылар – бақша өсіруге, қазақтар мал бағуға бейімделген. Бір нарық және ортақ экономикалық мүдде – табыс табу олардың бәрін өзара бірлесіп даму үшін біртұтас етіп ұйымдастырады. 
      Қазақ социумының әлеуметтік құрылымы түрлі факторлардың ықпалына қарай өзгеріп тұрады. Қазақстан мен Қытайдың шекарааралық қатынастары инфрақұрылымды дамытады және жетелей түседі. «Көмектесу» институты – кәсіпкерлер мен оларға көтерме саудада, зауыттарда, фабрикаларда тауар алуға көмектесетін көмекшілері – аралық делдалдар белсенді жұмыс істейді.  
       Қытай бизнесмендері қазақтардың өз ана тілін білуін тиімді пайдаланып жүр. Көбінесе көтерме саудаға сатып алушылармен өз тілінде сөйлесе алатын қазақтарды шақырады. Кейінгі кездері сатушылар орыс тілін де үйреніп жатыр. Тұтастай алғанда, сауда қатынастарының дамуы инфрақұрылымды дамытуға жетеледі, жаңа кәсіптер дамыды: такси, сатушы, делдалдар, даяшылар және т.б. 
     Туризм саласы қарқынды дамып келеді: Қанас өзенінің аймағында қазақ кәсіпкерлері туристік инфрақұрылымға жұмыс істейді.
       Қытай қазағының әңгімесінен:
      «Мәдениет 1949 жылдан бастап күрт қарқынды дамуға бет алды. Әрине, белгілі бір қиындықтар болды. 1966-1976 жылдар аралығында 10 жылға созылған «Мәдени төңкеріс» біздің мәдениетімізге соққы болып тиді; зиялы қауымның көрнекті өкілдері, ұлтымыздың үздік ұлдары түрлі қиындықтарға тап болды: олардың көпшілігін түрмелерге жапты, қуғын-сүргінге салды. 
       1978-1979 жылдары Қытай коммунистік партиясы үлкен съезд өткізді. Сол кезден бастап бұрынғы он жылдықтарда жіберілген қателер түзетіле бастады. Біз дамудың жаңа бағыттарын белгіледік. Оған мемлекет есігін айқара ашты, яғни сыртқы әлеммен байланыстарымыз күшейді. Шетел мемлекеттерінің жақсы жақтарының бәрін үйрендік, реформалар жасалды. Дамудың жаңа бағыттарының құрамдас бір бөлігі ретінде әр ұлттың өз мәдениетін дамытуға мүмкіндік берілді. Осының арқасында біздің мәдениетіміз қайтадан дами бастады. 
        Қытайда 1,5 миллион қазақ тұрады. Тіпті Еуропаның 30-40 еліндегі қазақтардың бәрін жинап алғанның өзінде сан жағынан Қытай қазақтарымен салыстыруға келмейді. Шетелдегі қазақтардың ең көп жиналған жері, қазақ мәдениетінің, тілінің, қолөнерінің, үй құрылысы өнерінің қаймақтары, бір сөзбен айтқанда қазақ мәдениетінің үздік үлгілері Қытайда шоғырланған. 
        Мен Қазақстан халқы мұны біледі деп ойлаймын. Әрине, кейбіреулер Еуропада тұратын қазақтардың мәдениеті нағыз қазақи деп ойлауы мүмкін. Қалай болғанда да біз, ең бірінші, ана тілімізбен мақтанамыз, ол шындық. Күні бүгінге дейін бізде мектептер жұмыс істеп тұр: балаларымыз бастауыш сыныптардан бастап университетке дейін өз ана тілінде оқиды. Қазір біз екі тілділікті насихаттап отырмыз. Яғни, ең алдымен ана тіліңді біл, сосын екінші тіл ретінде қытай тілін үйрен.
       Бізде қазақ тілінде 38 журнал, он шақты газет, 6 телеарна жұмыс істейді. Біз осы күнге дейін ана тілімізді дамытуға күш салып келеміз. Бізде 18-20 сағат бойы хабар тарататын екі телеарна бар. Одан Қазақстанның жаңалықтарын білуге болады. Одан басқа бір радиостанса, бір баспахана, бір қазақ мекемесі бар. 
        Әрине, қытай тілін де оқу керек, өйткені оны білмей қадам да баса алмайсыз. Бірақ, бұл өз тіліңді ұмыт деген сөз емес. Оқымау мүмкін емес, өйткені қоғам осыны талап етіп отыр. Қытай тілін білмей өзіңді асырау, мамандық алу, карьера жасау мүмкін емес. Сондықтан, ол тілді оқып-үренуден басқа жол қалмайды. Бірақ, қандай жағдайда болсын, ана тіліміз біз үшін бірінші кезекте тұрады.
       Қазақтардың экономикалық жағдайы қандай? 
      Әлеуметтік-саяси зерттеу институты (ӘСЗИ) тек жұмыс істейтін Қытай қазақтарының арасында сауалнама жүргізгенде, респонденттердің 23,1% сауда, қоғамдық тамақтану, делдалдық салада жұмыс істейтінін, 13,5% – әскер, ІІМ, құқық қорғау органдарының, 10,6% – білім беру, ғылым, мәдениет, өнер саласының өкілдері екенін айтқан.
       Этникалық қазақтардың 45,1% өздерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайын «не қаласа соны сатып алуға табысы жететіндіктерін», 24,0% - «қымбат тауар сатып алуға шамалары жететіндіктерін», 21,2% - «қажет нәрселерін сатып алуға жағдайы жететіндіктерін» айтқан.
      Сауалнамаға қатысқан респонденттердің 44,3% - тұрақты жұмысы бар, 14,4% - кездейсоқ табыспен күн көреді, ал 29,8% - жұмыс істемейді.
      Қытайдағы этникалық қазақтардың көпшілігі, яғни 41,3% - өз табыстарын орташа, 15.4% – онша жоғары емес және 7,7% - жоғары, 7,7% - ортадан төмен деп бағалаған, ал 26,9% жауап беруге қиналатынын айтқан.


       Көш-қон ахуалы қандай?

   Тәуелсіздік жылдарында елімізге миллионға тарта қазақ тариғи Отанына оралды. Соның ішінде Қытай қазақтары Өзбекстаннан келген оралмандардан кейінгі екінші үлкен топты құрайды. 
     Зерттеу нәтижесіне сүйенсек, респонденттердің 45,1% Қазақстанда ешқашан болмадық десе, 17,3% - жылына 1 рет, 16,3% - 2 жылда 1 рет болғанын жеткізген. Айта кету керек, Қазақстанға баратын бірқатар көлік қатынасы мүмкіндіктері бар: Алматы-Үрімші, Астана- Үрімші тұрақты рейсі, Алтайдан Өскеменге дейін автомобиль жолдары ашылған.

     43,3% респондент Қазақстанда болып жатқан оқиғаларды мұқият қадағалап отырады, 26,9% - шекараның арғы жағындағы отандастарының өміріне қызығушылық танытуы сирек, 25,0% - тиіп-қашып қарайды, ал 3,8% - жауап беруге қиналған. 
    «Сіз Қазақстанға тұрақты тұруға көшіп баруды ойластырып жүрген жоқсыз ба?» деген сұраққа респонденттердің 91,3% «иә» деген.
   Қытайдағы этникалық қазақтардың тарихи Отанымен қарым-қатынасын одан әрі қалай дамытатыны туралы пікірін білу үшін: «Сіз қалай ойлайсыз, Қазақстан өзінің отандастарымен қай формада қатынасты дамытқаны дұрыс?» деген сұраққа респонденттердің 45,2% – мәдени байланыстар, 43,3% – қазақ тілінде оқу бағдарламаларына қолдау көрсету, 41,3% – отандас аға буын өкілдеріне әлеуметтік көмек көрсету, 37,5% – Қазақстанның мәдени орталықтарымен тығыз қарым-қатынас орнату, 35,6% – жастар бағдарламаларын дамыту керек деп көрсеткен. 
      Сұрау салынғандардың 63,5% балаларын қазақы салт-дәстүрлер бойынша тәрбиелесе, 10,6% салт-дәстүр бойынша тәрбиелемейді, бірақ ұлттық салт-дәстүр туралы біледі. Ал 2,9% жауап беруге қиналған. 
      Көпшілік (87,5%) этникалық қазақтар балаларының Қазақстанда өмір сүргенін, респонденттердің 89,5% балаларының Қазақстанда жұмыс істегенін, 78,5% балаларының Қазақстанда білім алғанын, 68,7% балалары этникалық Отанында отбасы құрғанын қалайды.
       Қытай Халық Республикасы мен Қытай мәдениет орталығының бірлескен «Көрші» журналы шығарылады. «Көрші» - журналы қазақ тілінде әсем безендірілген журнал. Оның басты міндеті – қазақстандық оқырманды Қытай тарихымен, мәдениетімен, экономикасымен, жағрафиясымен, этнографиясымен жан-жақты таныстыру.

                                 Қытайлық білім беру жүйесі
        Қытайдың Конституциясы бойынша 9 жылдық білім әр азаматы үшін міндетті болып табылады. Оның 6 жылы бастауыш мектеп және 3 жылы орта білімді құрайды.
       Бастауыш мектеп – балалар алғашқы білім алатын оқу орны. Қытайда 5-тен 6 жылға дейінгі жалпы түрдегі бастауыш мектептерде толық оқыту жүйесі қолданылады. Мектептерде қытай тілі, математика, ағылшын тілі, жаратылыстану, қоғамтану, этика және мораль пәндері оқытылады, бейнелеу өнеріне, музыкаға, дене шынықтыруға, қол еңбегіне үйретеді.
        Орташа білімді жалпы білім беретін және арнайы оқу орындарында алуға болады. Жалпы білім беретін мектептер өз кезегінде 2 сатыдан тұрады, оқыту олардың әрқайсында 3 жылдан жалғасады. Міндетті пәндер тізіміне қытай және шет тілдері, математика, саясаттану, тарих, география, физика, химия, биология, дене шынықтыру, музыка, сурет салу, еңбекке бейімдеу, информатика және т.б енеді. Үздік баға алған және жан-жақты дамыған оқушылар жоғары деңгейдегі мектепке емтихансыз өту жеңілдігіне ие болады. Әдетте, аралық емтихандар күрделі конкурстық тайталаспен өтеді және өте қиын болады. Жоғары дәрежедегі мектептен кейінгі университетке түсу үшін өткізілетін емтихандар жастардың алдағы тағдырын анықтап береді. Сондықтан бұл емтихандар жақындаған сайын жоғары сынып оқушыларының сабақтары бұрынғыдан бетер күрделене түседі. 
        Бірақ, университетке түскісі келмейтін балалар да аз емес. Олардың алатын мамандықтарына байланысты 2-ден 4 жылға дейін оқитын арнаулы орта оқу орындары – кәсіби-техникалық, педагогикалық техникумдарға, кәсіби бағыттағы түрлі мектептерге және т.б түсулеріне мүмкіндіктері бар. Қалауы бойынша техникалық, агрономдық, орман, медицина, қаржы-экономикалық және сонымен қоса менеджмент, заң, шет тілдері, туризм, спорттық, педагогикалық бағыттағы басқа да мамандықтарды таңдауына болады. Өндірістер үшін орта техникалық және төменгі техникалық біліктілік алып шығатын техникум түлектеріне сұраныс қашанда жоғары – оларды ірі кәсіпорындар жұмысқа құлшына алады. 
       Жоғары білім. Экономикалық және қоғам дамуының қажеттіліктеріне сай құрылған бірқатар реформалардың нәтижесінде Қытайда көп деңгейлі, сараланған, көпсалалы білім беру жүйесі жұмыс істейді. 1981 жылдан бастап ғылыми дәрежелер жүйесі енгізілді – бакалавр, магистр және ғылым докторы.
        Жоғарғы оқу жүйесіне университеттер және бейінді (бейімделген) жоғары оқу орындары енеді. Арнайы жоғары білім беру үшін 3 жыл (кей мамандықтар бойынша 2 жыл), толық жоғары білім беру үшін 4 жыл (кей мамандықтар бойынша 5-6 жыл) оқытады. Өте танымал университеттердің қатарында Бейжің университеті, Цинхуа және Фудань университеттерін, Нанькай университетін, Қытай ғылыми-техникалық, Цзилинь, Ухань университеттерін және т.б атауға болады. 

                                                Ұлттық мектептер 

     Қазақтар тығыз тұратын ШҰАА елді мекендерінде қазақ тілінде дәріс беретін мектептер бар. Этникалық мектептерде кейінгі екі жыл бойы Қытай үкіметі «қос тіл» саясатын енгізіп келеді, яғни бұл мектептерде қытай тілі қазақ тілімен қатар жүргізіледі. Ол жөнінде Қытай Халық Республикасы Үрімші қаласы қазақ жастарының ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевқа жазған ашық хатында айтылған: «Жақында «ұлттық азшылықтардың мәдениеттерін дамыту» сылтауымен қазақ мектептері қытай мектептерімен біріктірілді, сөйтіп «қос тілді білім беруді» кең ауқымдық науқанмен бастап жіберді. Соның салдарынан ана тілінен басқа сабақтардың бәрі қытай тілінде жүргізілетін болды. Ал, келесі жылдан бастап ана тілінде дәріс беру көлемін бақандай үш сағатқа қысқарту туралы шешім шығарылды. Мында, Қытайда қазақтар өздерінің болашағы үшін қатты қауіптенеді».
      «Қазақ тілінде білім алу мүмкіндігі бар ма, өтінем, айтыңызшы?» деген сұраққа респонденттердің 91,3% «Иә, мүмкіндік бар» деп жауап берді. «7.7% – қазақ тілінде білім алу мүмкіндігі жоқ» деген.
       «Сіздердің отбасыңызда жас буынның қазақ тілін үйренуіне кедергі бар ма?» деген сұраққа респонденттердің 42,3% өздерінің балалары қазақ тілін жақсы үйреніп жүргенін айтса, ал 50,0% балаларының қазақ тілін үйренуіне кедергілер бар екенін айтқан. Респонденттердің 5,8% отбасыларында кішкентай балалар жоқ екенін жеткізген.
       «Сіздердің отбасыңызда жас буын қазақ тілінде еркін сөйлей ме?» деген сұраққа респонденттердің 83,7% өздерінің балалары қазақ тілін ана тілім деп санайтынын айтса, респонденттердің 11,5% балаларының ана тілін үйренуіне кедергілер туындауы мүмкін екенін айтқан. 
      Үрімшіде Шыңжан педагогикалық институты бар. Қазақ тілі мамандығы бойынша сыныптар жұмыс істейді. Тіл, әдебиетті үйренеді, олар қытай тілінде оқиды. Мұнда қазақ профессоры бар. Өнеркәсіп университетінде қазақтар бар. Қазақ тілі мен әдебиетінің докторлары, профессорлары дәріс береді. Жоғары жақта ғалым докторлар, докторанттар бар.
       Алтайда, Іледе, Тарбағатайда педагогикалық мектептер жұмыс істейді. Олардың бәрінде қазақ әдебиеті мамандығы бар.

                                             Мәдени байланыстар
     «Мәдениет – ұлттың жаны, оның тірегі және бірлігі. Оның макромәдениетке және микромәдениетке бөлінетінін сіз білесіз бе? Адамның дүниетанымы, көзқарасы, іс-әрекеттер заңдылығы – мұның бәрі ортақ мәдениетке енеді. Одан әрі нақты мәдениет, ән, күй, би, тұрмыс, көйлек және т.б. бар.
       Сұрау салынған қазақтың бәрі ұлттық әндерді тыңдайды. Үрімшіде және Алтайда жүргізілген зерттеулер кезінде этникалық қазақтардың экспедицияларына ере жүріп қазақтардың күнделікті өмірінде ұлттық музыканың аса жоғары маңыз алатынына көз жеткізілген. 
      Этникалық музыка ұялы телефондардың рингтонгтарында, көліктерде, дәмханаларда ойналады. ШҰАА-да ұдайы айтыстар, Қазақстан мен Қытайдың белгілі әртістерінің концерттері өткізіліп, дүкендерде сүйікті авторлар мен орындаушылардың шығармаларын сатып алуға болады. Сондай-ақ дүкендерде Қазақстан мен Қытайда жасалған ұлттық музыкалық аспаптарды сатып алуға болады.
           Күн сайын қазақтардың ас мәзірі негізінен этникалық тағамдардан тұрады: сүт өнімдері (сүт, май, айран, қаймақ, құрт, сүзбе, шұбат, қымыз), ұн өнімдері (бауырсақ, шелпек,), ет және т.б
        Ірі супермаркеттерде этникалық қазақтардың Алтайда өндірілетін азық-түлік тағамдары сатылады. Олар – ет өнімдері (шұжық, қарта), сүт өнімдері.
        Қазақтар тығыз шоғырланған өңірлерде қазақтардың ұлттық тағамдарды кездестіруге болады. 
         Қазақтар күнделікті өмірде қазіргі заманның киімдерін киеді. Аға буын өкілдерінің киімдерінде әрқашан ұлттық киімнің элементтері кездеседі. Тұрмысқа шыққан келіншек басына міндетті түрде орамал тартады, жиі камзол киеді, ерлер тек тақия киеді. Ауыл тұрғындары қолайлы болу үшін көбінесе этникалық киімдерді киеді, ыңғайлылық және ең бастысы ауыл тұрғындарының күнделікті тұрмысына сай келеді. 
       Кейінгі бірнеше жылда қазақ өрнектері бар қазіргі заманғы киімдер сәнге айнала бастады. Сондай-ақ Қазақстанның рәміздері бар киімдер де сұранысқа ие.
        Үй сәні үшін дәстүрлі жабдық ретінде кілемдерді (87,5%), көрпешені (87,5%), піспекті (76,0), сабаны (72,1%), сандықты (71,2%), ағаш астауларды (61,5%) қолданады.

                                                     Салт-дәстүрдің сақталуы
                              
       Өмірдің түрлі ережелерін, салт-дәстүрлер мен рәсімдерді сақтау адамның этникалық ерекшелігін айқындап, өзін белгілі бір қауымның бөлшегі ретінде қарастыру үшін маңызды. Дегенмен, ШҰАА әлеуметтік кеңістігінде көптеген өмір салттары, мәдениеттер мен діндер араласып кеткеніне қарамастан, қазақтар өздерінің ата-бабасының мұраларын сақтауға және одан әрі дамытуға аса көңіл бөліп келеді. «Сіз өзіңіздің ұлттық салт-дәстүріңізді білесіз бе?» деген сұраққа респонденттердің барлығы білетінін айтқан. 
        Қазақ халқы өкілдерінің реакциясы мейлінше түсінікті және бірқатар мәдениеттердің даусыз ассимилициялық ықпал ету әсерімен байланысты. Сауалнама кезінде респонденттерге қазақтардың салт-дәстүрлерін қаншалықты білетіндігі жөнінде сұрақтар қойылды. Қойылған сұрақтарға 99,0%-ы дұрыс жауап берді.
         Өз халқының салт-дәстүрлерін қытай қазақтарының 79,8%-ы ұстанатыны, 17,3% -і тек кейбір салт-дәстүрлерді ғана сақтайтыны анықталған. Атаулы оқиғалар бойынша (үйлену тойы, бала туу, адам жерлеу, т.б) кейбір салт-дәстүрлерді респонденттердің 2,9% сақтайды екен.
         Респонденттердің пікірінше Қытайда қазақ диаспорасының сақталуына ең бірінші дінді ұстану (80,8%), қазақтың салт-дәстүрлерін, мәдениетін білу (65,4%), өз ата-тегін, шежіресін білу (46,2%), қазақ тілін білу (18,3%), және өздерін қазақ этносына жататындығын сезіну (18,3%) ықпал етті деп санайды. 
       Қазақ отбасыларында ер адам үйдің иесі саналады, үй жұмыстары әдетте әйелдердің еншісінде. Қазақтар мәңгілікке некелеседі, егер жастар некелессе, ол кездейсоқ аяқталуы мүмкін емес. Ерекше жағдайда олар айырылысса, бала әкеде қалады. Егер айырылысуды күйеуі бастаса, әйелі өзіне берген жасауын алып кете алады. Егер айырылысуға әйелі себепкер болса, оның өзімен бірдеңе әкетуге қақысы жоқ.

      Барыс САБЫРБАЙ

толығырақ

     Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» кітабын Мұқағалиды "қытайша сөйлеткен" Қытайдағы белгілі аудармашы Қайша Тәбәракқызы тұңғыш рет қытай тіліне аударды.  

      Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары»(Ғасыр айрығындағы сырласу) атты рухани философиялық, тарихи танымдық және махаббат хикаяларына құрылған эсселер кітабы дүние жүзінің көптеген тілдерінде аударылғанымен қытай тілінде жарыққа шыққан жоқ еді.
       Мәселен, Қытай Халық Республикасының бір жарым миллионға жуық қазақ тұратын Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданында Шахановтың әр кітабы бес-алты реттен қайта басылып, «ең көп оқылатын ақын» атанса да, «Құз басындағы аңшының зарының» өзі сегіз рет жарық көрсе де, қытай тілінде жарияланбаған болатын. «Құз басындағы аңшының зары»(Ғасыр айрығындағы сырласу) Қытай қоғамдық ғылымдар академиясы атынан шығатын «Әдеби дүние» атты журналдың екі санында үлкен көлемде жариялануы қытай оқырмандарының ғана емес, кейбір қытай басшыларының да ерекше қызығушылығын тудырыпты,- деп жазады qazaquni.kz сайты.

     Қытай тіліне белгілі қаламгер Қайша Тәбәракқызы аударған Ш.Айтматов пен М.Шаханов кітабының тұсаукесері Қытайдың 25 миллионнан астам халық тұратын Шанхай қаласында өтуі және сол қалада 150 ге жуық мемлекет өкілдері қатысқан халықаралық кітап жәрмеңкесінде «Құз басындағы аңшының зарының»«адамзаттың ертеңгі күніне дұрыс бағыт, өнегелі тәлім-тәрбие беретін, соңғы жылдардағы «ең парасатты кітап»деп бағалануы айтулыүлкен оқиға болды.

      М.Шаханов өз сөзінде қазақ халқының жеті атаға дейін қыз алыспайтынын, ал өзбек, түрік,әзірбайжан,ұйғыр және қытай жерінде тұратын өзге ұлттардың едәуірі туған ағасының қызын туған інісінің баласы ала беретінін, тіпті бір анадан өрбіген перзенттердің өзі бір-бірімен тағдыр қосып жататынын айта кетіп, мұның ұлттық генофондыға кері әсер ететінін әңгімеледі. Мысалы, қайбір жылы Еуропада«Қарасанауруы» бұрқ ете қалғанда, оның шығу себебі де анықталды. Малдың сүйегін ұн етіп тартып, онымен хайуанның өзін қоректендіргенде, мал екі-үш есе жылдамдықпен семіретін көрінеді.Егер, малға әкесі мен анасының сүйегі тап келсе, «Қарасан ауруы» шыға келеді екен. Ал Гвинея Бисауда әкесі немесе анасы қаза болса, оның миынұлдары менқыздарыныңқасықпен алып жеуі дәстүрге айналған.Олардың түсінігінше, осындай жолмен ғана ата-ана парасаты перзенттеріне жұғысты болады-мыс. Міне, сол елде де «Қарасан ауруына» ұқсас індет өріс алыпты. Өз сөзінде М.Шаханов осындай қызықты мысалдарды келтіре отырып, кезінде «Құз басындағы аңшының зарын» Өзбекстан Республикасының Президенті Ислам Кәрімовтың оқып,Ш.Айтматовпен және меніменжолығып, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспайтын заң шығартқызатынын айтты.Кітапты өзбек тіліне аудартқызып, Айтматов екеумізді Өзбекстанға шақырып, үлкен ғылыми конференция өткізді.Әрі ол арнайы заң шығартқызып, өз уәдесін орындады. «Жуырда Әзірбайжан республикасында болғанымда, – деді М.Шаханов, – сол елдің бір белгілі ақыны, депутаты Айтматов екеуміз әңгімелеген генофонды төңірегінде Парламентте үлкен мәселе көтеретінін мәлімдеді.

Бұған қоса Шанхайда М.Шаханов 29 мемлекеттің ақындары қатысқан поэзия кешінде жыр оқыды. Жиында ЮНЕСКО өзінің арғы-бергі тарихында бір де бір көзі тірі ақынды қарамағындағы, ал Шахановтың «Өркениеттің адасуы» Жазагер жады космоформуласы(Шыңғысханның пенделік құпиясы) атты өлеңмен жазылған романдары туралы екі рет жиын өткізіп оның поэзиясын «осы замандық әлемдік поэзияның биігі» деп бағаланғандығы айтылды. Халықаралық поэзия кешіне қатысушылар тек Шаханов өлеңдеріне ғана орындарынан тұрып қол соқты.   

        Қытай Халық Республикасының 12 телеарнасы, 20-дан астам газеттері Айтматов пен Шаханов туралы және Шаханов әңгімелеген осы замандық көкейтесті проблемалар хақында жарыса пікір білдірді. Ғаламторлардағы қолдаулардың көпшілігі қазақ ақыны білдірген ойлардың төңірегінде болды. Сонымен Ш.Айтматов пен М.Шаханов бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» қытай оқырмандарын дүр сілкіндірді. 

      http://baq.kz/kk/diaspora/kitai-kazaktari/kuz-basindagi-anshinin-zari-kitai-okirmandarin-dur-silkindirdi-1415

толығырақ

Ботагөз Рақышева,

         Қоғамдық пікір» зерттеу институты «Қытайдағы қазақтардың қазіргі жағдайына» қатысты жүргізген әлеуметтік сауалнама қорытындысын маусымның 11-і күні Астанадағы Қазақстан стратегиялық зерттеу институты ғимаратында жергілікті сарапшыларға таныстырды. Институттың құрылтайшысы әрі басшысы, әлеуметтанушы Ботагөз Рақышева 2010-2014 жылдар аралығында Қытай қазақтарын зерттеу үшін төрт мәрте әлеуметтік экспедиция ұйымдастырғанын айтады. Экспедиция барысында Үрімші қаласы мен оның аймағындағы 7 ауыл, Алтай қаласы мен оның қасындағы 2 ауылдан жалпы саны 450 респондент әлеуметтік сауалнамаға қатысқан, 90 интервью алынған, сұраққа жауап бергендердің видеосы, суреттері жинақталған.

     Сауалнамаға қатысқандардың 92,5 пайызы қазақ тілінде, 7,5 пайызы қытай тілінде білім алғанын айтқан. Қазақ тілінің болашағына "қатты алаңдаушылардың" қатары 61,5 пайыз, "аздап алаңдайтындардың" үлесі 32,7 пайызды көрсеткен. Жас балаларға қазақ тілін оқытуда айтарлықтай қиындық көріп отырғандардың үлесі 58,3 пайызды құраған. Дегенмен, Ботагөз Рақышеваның сөзінше, тіл ахуалына қатысты бұл көрсеткіштер қазір тіпті нашарлап кетуі мүмкін. Себебі соңғы үш жылда қазақтар тұратын өңірде қос тілділік науқаны басталған. Қытай тілін білмейтін адамға қалада жұмыс табу қиындаған.

"БОЛАШАҚТАРЫНА АЛАҢДАЙДЫ"

      Ал ұлттық салт-дәстүрді сақтау, оны жастарға үйрету, жеті ата шежіресін білуге қатысты сұрақтарға жауап қатқандардың 80 пайызға жуығы «иә, білеміз» деген. «Қандай ұлыспен некелестіңіз» сауалына 83,2 пайыз - "қазақпен", 7,3 пайыз - "ұйғырмен", 3,8 пайыз - "қытаймен", 2,9 пайыз - татармен, 1,9 пайыз - "дүнгенмен" деп жауап берген.

     Сауалнамаға қатысқандардың 88,8 пайызы Қазақстанда тұрғысы, 90,5 пайызы жұмыс істегісі, 81,5 пайызы білім алғысы, 77,7 отбасын құрғысы келеді.

      Респонденттердің 56,7 пайызы төртінші немесе одан да арғы ата-бабасынан бері сол жерде тұратындарын көрсетсе, 43,3 пайызы қазіргі қоныстарын ата-бабасының "түпкілікті атажұрты" деп білген. Ал отанға қатысты сұраққа 88,4 пайызы Қытайды, 10,6 пайызы Қазақстанды "өз отаным" деп таныған. Осыған қарамастан сауалнамаға қатысқандардың 88,8 пайызы Қазақстанда (өздері немесе балалары - ред.) тұрғысы, 90,5 пайызы жұмыс істегісі, 81,5 пайызы білім алғысы, 77,7 отбасын құрғысы келетінін көрсетіпті.

      Әлеуметтанушы Ботагөз Рақышева Азаттық тілшісіне Қытай қазақтарының 88,4 пайызы «өз отанын Қытай» деп белетіні, сөйте тұра Қазақстанға жаппай көшкісі келетіндерінде таң қаларлық ештеңе жоқ дейді.

     – Әрине, олар Қытай мемлекетінде туып өсті. Екіншіден, олар тұрып жатқан жерін ата-жұртым деп біледі. Ал ол жер бүгінде Қытай мемлекетінің иелігінде. Сондықтан, Қытайды отаным деп санайды. Ал, Қазақстанға көшкісі келетіні түсінікті. Болашақтарына алаңдайды, – дейді Ботагөз Рақышева.

     Әлеуметтік сауалнаманың таныстырылымына қатысқан тарихшы Жарас Ермекбай Азаттыққа бұл зерттеуден «ешқандай жаңалық естімегенін» айтты.

"ЭКСТРЕМАЛДЫҚ ӘЛЕУМЕТТАНУ"

    – Ешқандай жаңалық естігем жоқ. Сосын Қытайда мұндай жұмыс жүргізуге [әлеуметтік сауалнама жүргізуге] рұқсат бермейді. Ол жақ ашық емес. [Бұл зерттеу тобы] өздерінше өз жолдарымен барып келген. Көп жаңалығы жоқ. Бұрыннан айтылып, жазылып жүрген мәселе. [Сауалнаманы] қалай жүргізгені түсініксіз, – дейді Жарас Ермекбай.

     Әлеуметтанушы Ботагөз Рақышева Қытайда әлеуметтік сауалнама жүргізудің қиын екенін растайды және өздерінің жұмысын «экстремалдық әлеуметтануға» теңейді. Экспедицияларының төрт жылға созылу себебін жұмыстың қиындығы мен күрделі екенінен көреді.

Әділ Кәукенов, cаясаттанушы. Астана, 11 маусым 2015 жыл.
Әділ Кәукенов, cаясаттанушы. Астана, 11 маусым 2015 жыл.

     – Біз анкета ұстап көшеде жүрген жоқпыз. Көп жағдайда адамдармен сөйлесіп, олардың айтқанын жазып алып немесе еске сақтап, қонақүйде өзіміз толтырдық. Өзге құпияларымыз да жеткілікті. Оларды ашып айтпаймын. Зерттеуші ретінде жолымның болғаны Қазақстандағы Қытай елшілігімен қарым-қатынасым жақсы, [Қытайға] оңай барып келуге, сондағы ғалымдармен байланыс орнатуға оның да септігі тиді, – дейді Ботагөз Рақышева.

    Он жылдан бері шетелдегі қазақтардың жағдайын зерттеп жүрген әлеуметтанушы Қытай қазақтары сауалнамасының нәтижесі өзі күткендей шыққанын айтады.

     Ал саясаттанушы Әділ Кәукенов әлеуметтік сауалнамадан пайдалы деректер тауыпты:

     – Қытай қазақтарының жағдайын жекелеген адамдардан емес, осындай мамандардың еңбектерінен білу пайдалы болды. Көп нәрсеге көзім жетті. Бүгінгі талқылау өте тартысты өтті. Оның себебі әлі де тереңдеп зерттейтін тақырыптардың көптігі. Бұл бағыттағы жұмыс тоқтап қалмаса деймін, - деді саясаттанушы.

     Қытай қазақтарының жағдайын жекелеген адамдардан емес, осындай мамандардың еңбектерінен білу пайдалы болды.

    «Қоғамдық пікір» зерттеу институтының басшысы Ботагөз Рақышева Қытай қазақтары туралы докторлық диссертация қорғаған. 2010 жылы оған Қытайда әлеуметтік сауалнама жүргізуге Мәдениет және ақпарат министрлігі тапсырма берген. Рақышева Азаттыққа Қытай қазақтарының бүгінгі жағдайына қаттысты зерттеу қортындысын министрлікке тапсырғанын айтты.

      2010 жылы өткен Қытай халық санағының ресми дерегі бойынша, бұл елде 1 557 457 қазақ тұрады. Қазақ көп шоғырланған жердің бірі – Шыңжаң өлкесіне қарасты Іле қазақ автономиялық округі. Ондағы қазақ саны – 1 223 252. Қазақстан үкіметінің ресми статистикасына сәйкес 1991 - 2014 жылдар аралығында 136 мыңнан астам Қытай қазағы Қазақстанға "оралман" мәртебесін алып көшіп келген. Осы жылдары тарихи атажұртына қайтқан жалпы оралман саны бір миллионға таяйды. Олардың басым көпшілігі - Өзбекстаннан келгендер. Ал оралман квотасын алмай, өз күшімен тарихи атажұртына оралған Қытай қазақтары туралы анық дерек жоқ.

       http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_the_situation_of_kazakhs_in_china/27068209.html

толығырақ

     Қазіргі заман зерттеушілері орта ғасырда қазақ және қазаққа қосылған тайпалар жасаған өңірлерде құрылыс өнері ерекше дамыған деген тұжырымға келіп отыр. Мұның айқын айғағы ретінде Батыс өңір (ред. Қазіргі Шыңжаң) сахарасынан барған Елқыдырдың Ханбалық қаласын жобалауын айтсақ та жеткілікті. Ханбалық деп отырғанымыз қазіргі Қытайдың астанасы – Пекин. 

     − Ханбалық қаласын жобалаған Елқыдыр қазақ болуы әбден мүмкін, мұны мен ойдан шығарған жоқпын. Елқыдырдың Бейжің қаласын жобалағаны және оның Батыс өңірден барғаны, оның мұсылман екені көне жазба дерктерде анық жазылған. Әрине, ол кезде қазақ бір тұтас ұлт болып қалыптаса қоймағанымен, Елқыдырдың қазақты құрайтын тайпалар арасына шыққанын Қытай зерттеушілері де мойындайды, - деген дәйекті деректі алға тартқан Қытайдағы белгілі құрылыс маманы Болат Кәрібаев «Ханбалықты қазақ жобалағанына» мынадай уәж айтады.
− Біріншіден, Ханбалықты жобалағанда Елқыдыр дін мен саясатты бөлек ұстау жобасын алғаш рет ұсынып, бұтхананы орда сыртынан салдырған. Екіншіден, қытай халқының архитектуралық тілі Ду (斗), Гүң (拱) сынды құрылыс үлгілерін мықты игерген Елқыдыр сол кезде Батыс өңірде кеңінен жалпыласқан шатырша үлгісін орта жазыққа жалпыластырған. Алғашында шатыр сөзін Ханбалықта ешкім түсінбеген, сондықтан да оны қытай тілінің дыбысталу заңдылығы бойынша Шадиыр (茶迭尔) деп жазған әрі Ханбалықтан құрылған құрылыс мекемесін Шадиыржүй (茶迭尔局, қазіргі сөзбен айтқанда Құрылыс министрлігі) деп атаған. Оның даруғашы (ред. Даруғаш - көне сөз. Қазіргі атаумен Құрылыс министрі) Елқыдыр болған; Ханбалықты жобалаған Елқыдырдың қазақ екеніне енді бір дәлел: Ханбалықтан Худұң райондарының қалыптасуы. Худұң деген сөз қазіргі қазақ тіліндегі «құдық» деген созбен ұқсас келеді. Сол кездегі Қытай ордасындағылар құдық сөзіне тілі келмей, худұң деп таңбалаған. Елді отырықшыландыру үшін әрине ауыз су мәселесін шешу керек, ол кезде қазіргідей құбыр тарту техникасы қалыптаспағандықтан, қала ішіндегі елді мекендерден құдық қазылған. Сондағы ең алғаш қазылғаны қазіргі Пекин қаласының Уаңфужин (王府井) деген жеріндегі құдық. Мұны тек мен ғана емес Пекин университетінің профессоры Ху Рынжы (侯仁之), Қытай құрылыс академиясының академигі Жу Ганшы (周干峙) да жазған. Демек, Елқыдырдың Ханбалықты жобалағаны шындық.
     Айта кетейік, қазіргі Пекин қаласының 3000 жылдан астам тарихы бар. Тарихта аты сан рет өзгертілген бұл қала Құбылай заманында Ханбалық атанып, Юан патшалығының астанасы болған. Елқыдырдың Ханбалықты жобалаған мезгілі де осы дәуір, яғни бұл 1215 жылдарға тура келеді.

        Қалиәкбар Үсемханұлы, Үрімжі.

       Суретте: Болат Кәрібаев

толығырақ

      Қытайдағы қандастармыз Абай атындағы анимация академиясын ашпақ. Бұл туралы, «Абай жолы» анимациялық компаниясының директоры, кәсіпкер Ғұсман Қажытайұлы хабарлады, деп жазады «Түркістан» газеті. 

      Абай атындағы анимация академия­сы маусым айында Үрімжі қаласынан ашылады деп жоспарланып отыр. «Әуелде жеке орталық ретінде ашамыз деп едік. Кейіннен, Үкімет оқу-ағарту заңына байланысты Үрімжідегі университетпен бірлесе жұмыс істеуімізді талап етті. Академияны оқып бітірген шәкіртке халықаралық дәрежедегі дип­лом беріледі» - дейді, кәсіпкер Ғұсман Қажытайұлы.

     Кәсіпкер бұл академия Шынжаң автономиялы аумағындағы анимация саласы бойынша қазақ тілінде білім беретін тұңғыш орталық екенін мақтанышпен айтады.

     Қыркүйекте оқу бастайтын академия 8-сыныпты бітірген 50 шәкіртті арнайы емтихан арқылы қабылдамақ. Олардың арасынан жетім, әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан 30 талапкерді тегін оқытады. Ал академияда Қытай еліне танымал аниматорлар мен «Абай жолы» анимациялық компаниясының 2009 жылдан бері арнайы оқытып дайындаған тәжірибелі мамандары дәріс береді. Сондай-ақ, академия алдағы жылдары қазақстандық оқушыларды да қабылдап аниматор мамандарын даярлауға ат салыспақ.

     Анимация академиясын ашуға кә­сіпкер 5 жыл дайындалған. Әуелде жеке компания ретінде құрып, он шақты қазақ баласын өз қаражатымен Үрімжі қаласында анимация өнерін игеруге тәрбиелеген. Шәкірттердің көбі әлеуметтік жағдайы төмен от­басылардың балалары екен. Бүгінде «Абай жолы» компаниясы дайындаған шәкірттер «Абайдың балалық шағы» туралы 3D форматында 104 сериа­лы анимациялық фильм жасауды қолға алып, екі-үш сериасын дайындап үлгерген. Ұлы ақын өміріне арналған анимациялық туынды 3 жылда толықтай аяқталмақ. Кәсіпкер мульт­фильмге қазақ актерларына дубляж жасатып, қазақстандық телеарналарға ұсынбақ.

     «Қазақ анимациясын халықаралық өрге жеткізу үшін, сапа мен мазмұнға ерекше көңіл бөлуіміз керек. Ал биік өреге жету үшін бізге білікті маман қажет. Біз кемінде 500-ден астам қазақ азаматын анимация саласын игеруге тәрбиелеп шығуымыз керек. Академия­ны ашудағы мақсатымыз да осы», - дейді кәсіпкер Ғұсыман Қажытайұлы.

      Қытайдағы анимация қоғамының ұсын­ған дерегі бойынша, бүгінде аталған елде төрт мыңнан астам анимация саласымен айналысатын компания бар екен. Онда 400 мыңға жуық адам қызмет етсе, олардың 260 мыңнан астамы тех­никалық жұмыспен шұғылданды.

      Ал Қазақ анимациясының тарихы 47 жылды артқа тастады. Алайда әлі күнге жеке дара анимациялық академия құрылмай отыр. 1967 жылы «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» мультфильмін түсіріп Қазақ ани­мациясының негізін қалаған Әмен Қайдаров та бұл арманына жете алмай 92 жасында қайтыс болды. Қазақ анимациясының қарқыны басылған тұсы кейінгі жылдар, 1991 жылдан кейін тоқырауға ұшырап, назардан тыс қалды. Тек, жекелеген аниматор мамандардың жанкешті әрекетінің арқасында, 2009 жылдан бастап, қазақ анимациясына қайта қан жүгіре бастады. Алайда, «Қазақфильм» жанындағы анимациялық орталық ұсынған туындылардың саны саусақпен санарлық. Олардың саны бар болғанымен сапасы, мазмұны көрермен талғамына толықтай жауап бере алады деп айта алмаймыз.

     Қазақ анимациясының қамына тұсау салған дүние - Қазақ анимациясының дербес мемлекеттік мекеме болып құ­рылмауында. «Неге қазақ мульт­фильм студиясын ашпаймыз? Уақыт жетті ғой» - деген пікірді режиссер-аниматор Нұрбақыт Қожахметұлы бастаған мамандар біраздан бері айтып келеді. Мультипликатор-режиссер Қайырғали Қасымов: «Қазақ мультфильмі дербес мекеме болуы керек» - дейді. Ал мамандар айтқан дербес мекеме қазіргі тендрлік жолмен анимациялық жобаларды ұтып алып, өнім дайындайтын, сапаға емес, санға көбірек мән беретін пысықай студиялардың жұмысын қадағалау қажет. Мысалы, Алматы қаласы әкімдігінің Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама басқармасы «Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2012 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын» жүзеге асыру мақсатында қазақ ертегілерінің желісі бойынша түсірілген мульт­фильмдер жинағын шығарды. Жинақтағы 14 дискіден тұратын 40 сериялы мультфильмді қазақтың халық ертегілерінің желісі бойынша «Azia animation» компаниясының иелері Игорь Краус пен Артур Краус түсірген еді. Жинаққа «Алдаркөсенің көңілді оқиғалары» атты 85 сериялы мультфильмі әлем халықтары ертегілерінің желісі бойынша түсірілген 50 слайд-шоу ертегі, «Бізді қоршаған әлем» атты 1000 сөзді қамтитын орысша-қазақша суретті аудио-сөздік енгізіліпті. Біз сондағы 40 сериалы өнімді түгелдей көріп шықтық. Бірақ, көңіліміз толған жоқ. Бұл әрине, жай кемшілік ретінде қалатын дүние емес. Мұндағы дүниелердің балаларға кері тәрбие беретіндігі ашындырады. «Алдаркөсенің қызықты оқиғалары» туралы айтылған ертегілерде шық бермес Шығайбайдың бәйбішесінің аузынан шығатын «кәрі қақпас», «есалаң», «оңбаған» деген сияқты бейпіл сөздерді әлі күнге қазақ баласы тыңдап жүргені шындық.  Аталған туындыдағы Алдаркөсенің бейнесі, түр-сыйпаты бөлек әңгіме...

     Ал, Қазақ анимациясына биыл «Ел аманаты» атты әрқайсысы 10 минутты қамтитын алты бөлімді анимациялық фильм қосылмақ. Анимациялық фильмде Керей мен Жәнібек хандардың жастық шақтары мен хандық кезеңдердегі өмірі көрсетілмек. Өнімнің қандай бо­латындығын алдағы уақыт көр­сетер...

     P.S. Анимациялық өнімге деген сұраныс күн санап артып келеді. Бұл саланы мемлекет мықтап қолға алса, әуелі ұрпақ тәрбиесі, қала берді мыңдаған адамды жұмыспен қамту, шетелдік мультфильмдер жаулаған отандықты нарықты игеруге де өз септігін тигізер еді. Бір кем дүние... 

     http://www.inform.kz/kaz/article/2776479 

толығырақ

     Қазақстанның есін жиып, етегін жапқан кезі Нұрсұлтан Назарбаевтың қызметімен   тұспа-тұс келіп отыр. ҚР Тұңғыш Президентінің билік құрған кезінде қазақ қазақ болып еңсесін көтере бастады. Жүзден астам ұлыс өкілі тұрып жатқан Қазақстанның берекесін келтіріп, ұстап қалу өте үлкен еңбек. Құдайға шүкір халқымыз Совет Одағынан шыққан республикалар арасында қай жағынан болса да дамуы ең тез және ең демократиялы, ең мықты  ел боп шықты. Бүгінде көркейген, әлемдегі дамыған  елдің бірі боп қалдық. Қазақстанды осындай жағдайға жеткізген Президентті орта жолда өзгертуге менің көзқарасым бойынша қазір ешқандай да қажеттілік жоқ. Өзгерткен күннің өзінде оның орнына келген жаңа Президент  осы уақытқа дейін атқарылған жұмысты жалғастырып кете ала ма? Ол  өзімше жаңалық ашып, өз жолыммен жүрем деп екі ортада бәрін былықтырып алса бұл күнімізге зар болып қалуымыз да мүмкін ғой.  Жаһандық дағдарыстың қазіргі аумалы-төкпелі дәуірінде, бойында әлі де күш қуаты бар кезінде  Президентіміздің өз орнында отыра тұрғаны және елді бұдан да тәуір кезеңге жеткізіп тастағаны жөн болады.  Нұрсұлтан Назарбаевтың орнықты даму жолымен келе жатқан Қазақстан Республикасының Президенті болып тұруы қазақтың ел болып, көркейіп, әлемнің озық 30 мемлекетінің қатарында болуы үшін де қажет.

         Айтмұқамбет Нұрбекұлы, зейнеткер ұстаз.

         Үрімжі қаласы (ҚХР)

толығырақ

     Қазақстанда кезектен тыс Президент сайлауы өтеді екен деген хабарды естіген кезде ең алдымен сыртта жүрген қазақтар бірден елең етті. Бұл да өмірдің бір заңдылығы шығар. Өйткені әрбір адамға кіндік қаны тамға туған жері мен Отанының қадірі сыртта жүрген кезде айқын  сезіледі. Бұл жағдай білім алу мақсатында шет елде жүрген менің де басымнан өтті.

     Біз үшін Қазақстан мен оның Президенті  Нұрсұлтан Назарбаевтың халықаралық аренадағы абыройы мен беделі әрдайым көңілге жұбаныш болып,  кеудемізге мақтаныш сезімін ұялатады. Танитын, танымайтын шетелдік әртүрлі азаматтардың аузынан Қазақстан мен оның басшысы туралы жылы сөздер естіген сайын біздің  де төбеміз көкке жеткендей қуанамыз. Сол себепті барлық қазақстандықтар сияқты біз де ҚР Президенті сайлауы болатын күнді тағатсыздана күттік. Дауыс берген кезде  өзге отандастарым секілді мен де таңдауымның дұрыстығына сайлау қорытындысын естігенде тағы да көз жеткіздім. Өйткені біздің Елбасымызға сенім білдіріп, оның өз қызметін ары қарай жалғастыруын қалайтындардың үлесі сайлаушылардың 98 пайызға жуығын құрады. Бұл өте зор жеңіс. Өз басым Қазақстанды ширек ғасырға жуық уақыттың ішінде бейбітшілік пен береке-бірліктің ұйтқысына айналдырып, дамудың сара жолына түсірген Нұрсұлтан Әбішұлының сындарлы саясатының баянды болуына кәміл сенімдімін. 

     Айгүл ЖҮНІСБЕКОВА, Шыңжаң педагогика университетнің 1-курс магистранты (ҚХР). 

толығырақ

Аршын Намазбекұлы жұмыс үстінде.

Аршын Намазбекұлы жұмыс үстінде.

       Азаттыққа берген сұхбатында 28 жастағы жігіт қазіргі мақсаты – қазақы нақыштағы қуыршақ, кәдесый заттарын жасау екенін айтты.

      Азаттық: – Мультфильм кейіпкерлерінің бейнесін сызумен қай кезден айналысасыз? Ата-анаңыздың бірі осы салада қызмет істей ме?

       Аршын Намазбекұлы: – Жоқ, екеуі де өнерге еш қатысы жоқ салада қызмет етеді. Анам Алтай қаласында сотта жұмыс істейді. Әкем – жергілікті дәрі дайындайтын мекемеде қызметкер.

      Негізі, қуыршақ жасау, олардың суретін салуға бала кезден әуес едім. Нақты қай жастан бастап сыза бастағаным есімде жоқ. Бірақ, көрген кейіпкерлерімнің бейнесін кинодағыдай емес, өз қабылдауым бойынша сызатынмын. Кейін қарасам өзгеше болып шыққан екен. 2007 жылдан бастап осы жұмысты шындап қолға алдым. Ол кезде менің жасаған жұмысым отыз шақты ғана еді.

         Азаттық: – Пекинде сурет салуды арнайы оқып үйренген екенсіз?

      Аршын Намазбекұлы: – Әуелгі оқыған мамандығым басқа болатын – Үрімжі қаласында үй ішіне әрлеу жұмыстарын жүргізу бойынша екі жыл білім алдым. Бірақ, кейін оны тастап кеттім.

       2008 жылы Үрімжіде мультфильм кейіпкері суретін салудан өткен жарысқа қатысып, үшінші дәрежелі дипломға ие болдым. Осыдан кейін У Хуа Жияң есімді ұстазым ішкі жаққа барып білімімді жетілдіруге кеңес берді. Сөйтіп, мұндағы оқуымды тастап Бейжіңге бардым. Онда қуыршақтарды (мультфильм кейіпкерлерін – ред.) жасауды үйрететін сегіз айлық курстан өттім де, бірден қызметке кірістім. 2013 жылға дейін Пекиндегі мультфильм жасайтын компанияларда жұмыс істедім. Балаларға арналған қуыршақ кинолардағы кейіпкерлердің түрлі сызбаларын, бейнелерін жасаумен айналыстық.

      Азаттық: – Гиннестің рекордтар кітабына қалай ендіңіз?     Қытайда тұратын қазақ суретшісі Аршын Намазбекұлына Гиннестің рекордтар кітабына енгені туралы берілген куәлік.

   Қытайда тұратын қазақ суретшісі Аршын Намазбекұлына Гиннестің рекордтар кітабына енгені туралы берілген куәлік.

    Аршын Намазбекұлы: – 2014 жылы санасам салған суреттерім үш мыңнан асыпты. Сонан кейін рекордтарды анықтайтын комиссияға өтініш бердім. Мен ұсынған 3157 жұмысты қабылдаған Шиаңгандағы (Гонконг) дүниежүзілік рекорд қоғамынан «әлемдік рекорд жаңарттың» деп хабарлады. Бастапқыда суреттерді он мыңға дейін жеткізсем бе деген де ой болған. Бірақ, басқа кәсіппен айналыса бастағаннан кейін ол ойымнан қайттым.

        Азаттық: – Қазіргі кәсібіңіз қандай?

   Аршын Намазбекұлы: – Қазір кинодағы қуыршақ бейнесін емес, нақты мүсіндер жасауды қолға алдым. Бала күннен қытайдың немесе шетелдің қуыршақтары, ойыншықтарымен ойнап өстік. Кейін ер жетіп әр жерге барғанда базарда немесе сауда орындарында сый-сияпатқа арналған мүсіндерді жиі көретін болдым. Бірақ көргендерім өзге елдікі еді. Сонда мені неге қазақы қуыршақтар жоқ деген ой мазалайтын. Ақыры, інім Лашын екеуміз бірігіп жеке кәсіп аштық. Тарту-таралғы, кәдесыйға арналған қазақи мүсіндер, қуыршақтар жасаумен айналысып жатырмыз. Осы жерден кішкентай бір зауыт ашып, дүниелерімізді базарға шығармақпыз. Онда тек қуыршақтар ғана емес, түрлі-түсті қазақы нақыштағы шашбаулар, телефон қаптары, моншақтар және т.б. заттар өндіріледі.

       Азаттық: – Сонда қуыршақтар бейнесін сызуды біржолата тоқтаттыңыз ба?

       Аршын Намазбекұлы: – Жұмыс арасында уақыт тауып суреттер салып тұрсам деген ой бар.

        Азаттық: – Қазақ тіліне шорқақ екеніңізді айтып кешірім сұрадыңыз. Себебі қандай?

        Аршын Намазбекұлы: – Қазақ тіліне шорқақ екенім рас. Мен 1986 жылы 11 тамызда Қытайдың Алтай аймағының орталығы Алтай қаласында дүниеге келіппін. Алтайда қытай мектебінде оқыдым. Жалпы бұл жақтағылардың көбі балаларын қытай мектебіне беруді жөн көреді. Өйткені, қытай тілінде білім алғандарға болашақта жақсы қызметке тұру жеңіл болады деп саналады.

      Азаттық: – Сұхбат бергеніңізге рақмет.

         

толығырақ

      Қытай қазақтары атынан Қытайдың экс-парламентшісі, жазушы-тарихшы Сұлтан Рамазанұлы Жанболатов пен жазушы-тарихшы Жақып Мырзаханов мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 26 сәуірде өткен ҚР Президенті сайлауындағы жеңісімен құттықтап, редакциямызға хат жолдады.  

     «Біз Қазақстанның іс басындағы Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауында айқын да, өте зор басымдықпен жеңіске жеткенін ТАСС тілшісінің хабарынан көріп қатты қуандық» деп басталатын құттықтау хатта Елбасы жеңісін ел белсенділігімен, отаншылдығымен де байланыстырған. 
     «Бұл аса маңызды саяси іс-шараның нағыз демократиялық көрініс беруі, Ұлы халықтың елдігінің егейлігі мен белсенділігін, отаншылдығы мен жауапкершілдігін, ертеңге деген өте мықты сенімі мен сертін әйгілеуі, бүкіл барыстың әрі заңды, әрі мейрамдай өтуі бізді тіпті желпінтті. 
      Бұл Нұрекеңнің Ел іші мен халықарада зор абыройға ие тұлға екенін, сарабдал саясатпен Қазақстанның дамуына тарихи да ірі үлес қосқанын, Қазақстанда бірінші дәрежеде маңызды орын ұстайтын тәуелсіздік пен орнықтылықты бекем ұстап келе жатқанын тіпті көрсете түсті.
    Осы орайда Президент Нұрсұлтан Әбішұлын, бүкіл Қазақстан халқын ыстық ықыласпен шын жүректен ең қызу құттықтаймыз!
      Ұлы Қазақ Елі дамылсыз дамыған беті мәңгі жасай берсін!».

      http://baq.kz/kk/diaspora/1310

толығырақ

    КартинкаҚытайда қазақ студенті «Жар-жар» брендімен ұлттық нақыштағы киім-кешектерді шығаруда.  

    Шыңжаң ауылшаруашылығы университетінің Халықаралық сауда мамандығында оқитын студент Қуандық Әбдібекұлы бүгінде Wechat әлеуметтік желісі арқылы саудасын дөңгелетіп отыр. Ең алғашында оқи жүріп үлкен шаһар Үрімжідегі кәсіпкер ағаларынан сауданың қыр-сырына қаныққан ол 2-курстан бастан-ақ «Жар-жар» деген атпен ұлттық нақыштағы киімдер шығара бастаған. Үш жыл уақыт ішінде 150-ге тарта ұқсамайтын үлгідегі киімді барлыққа әкеліп, сатылымға шығарған студенттің бұл маркасы қазіргі кезде Қытай қазақтары арасында сұранысқа ие екен. Тіпті, «Жар-жар» киімдерін сондағы қазақ тележурналистері мен әртістер де арнайы тапсырыспен киіп, қытай, ұйғыр, қырғыз сынды өзге ұлт өкілдері де қызыға сатып алып жатыпты. 
  «Жар-жарды» жарыққа әкелгелі оқу қаражатын өзі тауып, ата-анасына да экономикалық жақтан көмектесіп келе жатқан Қуандық биылғы жылы оқуын тәмамдап, ұлттық өнім шығаратын өндіріс орнын құрмақ ойда. «Ұлттық нақышты жаңа үлгідегі киімдерге қолдану арқылы өз құндылықытарымызды қорғау және оны өзге ұлт өкілдеріне таныту – менің басты мақсатым болды. «Жар-жар» киімдері шығарыла бастағаннан қазірге дейін 150-дей үлгіні ойлап таптық. Оның ішіндегі ерекше сұранысқа ие болғандарын қайтадан өндіріп отырдық. Бұл киімдердің дизайнын Қытай Орталық экономика университетінен білім алған Данагүл Оспанқызы жобалап келеді. Шыңжаңдағы және ішкі Қытайдағы ірі фабрикаларда арнаулы тапсырыспен тіккіземіз. Алдағы маусым айында өз компаниямыздың шаңырағын көтеріп, жобалау, өндіру және сату жұмыстарын өзіміз жүзеге асырсақ деген ойымыз бар»,-дейді ол. 
    Сондай-ақ, «Сахара» деген атпен неке сақиналарын да шығарып, сауданың жолын тапқан студенттің ұлттық үлгідегі бұйымдары мен киім-кешектері қазіргі кезде әлеуметтік желіден бөлек қазақтар жиі қоныстанған облыс, аймақтардағы дүкендерде де сатылуда. 
    Айта кетейік, соңғы жылдары Қытайдың Шыңжаң өңірінде ұлттық өнімдер шығаратын кәсіпорындар күрт көбейген. Атап айтар болсақ, «Жас қанат», «Тасбұлақ», «Баурай» сияқты қазақша атпен ұлттық өнім шығаратын 20-ға тарта үлкенді-кішілі серіктестік жұмыс жасауда.

      Майгүл СҰЛТАН, BAQ.kz 

    http://baq.kz/kk/diaspora/1301

толығырақ

11024668_750417475075857_7231007981627638608_o

     Cәуірдің 12-сі күні ҚХР Іле Қазақ автономиялы облысының орталығы Құлжа қаласында  "Іле қазақ  күресі қоғамдық бірлестігінің" құрылу рәсімі өтті. Салтанатты шараға облысқа қарасты 3 аймақтатың 22 ауданы мен облысқа тіке қарасты қалалардан Қазақ спортына үлес қосып жүрген спортшылар мен зиялы қауым өкілдері қатысты. Бірлестік төрағалары сайланып, құттықтаулар айтылды.

       Бұған дейін облыс көлемінде мұндай бірлестік болмаған. Қытайдағы қазақ күресі той-томалақ пен аудан-ауыл көлемінен аса алмай жүрген-ді. Аталмыш бірлестік Күнес ауданындағы «Қазақша күрес» қоғамынан бастау алып обылыстық деңгейге көтеріліп отыр. Бірелстіктің қажырландыру мәселелерін ұлтқа және ұлттық спортқа жанкүйер азаматтар айналысады екен.

    Бірлестік төрағасының орынбасары Нұрлан Дәлетханұлы айтуынша: "Бұл бірлестіктің құрылу мақсаты обылстағы қазақ спортын дамыту. Оның ішінде қазақ күресін қытайдың ел іші және халықаралық деңгейге жеткізіп, әрі қарай олимпиадалық деңгейге көтеру" екен.

     http://qamshy.kz/?p=22546

толығырақ

Картинка       Ағаштан түйін түйген қытайлық қандасымыз Ахметқали Шеруұлының қолынан шыққан бұйымдар бұл күнде үлкен сұранысқа ие.  

    Ахметқали Шеруұлы Қытайдың Құлжа ауданына қарасты Қарағаш ауылы Жырғалаң қыстағының тұрғыны. Жақында ғана Құлжада өткен дәстүрлі Өрік гүлі мәдени мерекесіне қатысқан оның өнімдері көрермен көзайымына айналды. Әсіресе, шебердің қолынан шыққан «Ұлы көш», «Қытай ұлы қорғаны», «Алып айдаһар» және «Түрленген тотықұс» атты туындылар әр жерден келген саяхатшылардың жоғары бағасына ие болды. 
     Үй безендіру, қабырғаларға суреттер салу сияқты жұмыстармен де айналысатын Ахметқали Шеруұлы суреттегі туындыларын дүниеге әкелу үшін 2 ай уақыт жұмсапты. Оның алдағы жоспары қолөнер бұйымдарын шығаратын серіктестік құру екен. Ағаштың тамырын түрлендіріп, оған жан бітіре білген азаматтың жасаған туындыларын оқырман назарына ұсынамыз. 
     Майгүл СҰЛТАН,

      http://baq.kz/kk/diaspora/1290

 

толығырақ

     Суретші Әбдімәжит Ертуғанұлы 1952 жылы сәуір айының 10-ы күні Қытайдың Іле қазақ автономиялы облысы Тоғызтарау ауданы Талдыөзен қыстағында дүниеге келді.

    1977 жылы Шыңжаң көркемөнер мектебінің әсемөнер мамандығын бітірген. 1980-1981 жылдары Шыңжаң көркемөнер мектебі ашқан «Аз ұлт майлы бояулы суретшілер курсын» тамамдаған. Қытайдың әйгілі майлы бояу суретшілері Чуан Саншы, Ғазы Әмет, Ғыни Ғопұр қатарлы ұстаздардан білім алған.

       1977-1979 жылдары Күйтүн қаласында Іле облыстық кино серіктігінде, 1979-1986 жылдары Іле облыстық мәдениет мекемесінде, 1986-2007 жылдары Іле облыстық бұқаралық көркемөнер сарайында  (қазіргі Іле облыстық мәдениет сарайы)  қызмет істеген. Тете аға мәдениет қызметкері кәсіптік-техникалық атағына ие болған ол кезінде Саяси кеңестің Іле облыстық 7-9 кезекті комитетінің мүшесі, 2-5 кезекті Шыңжаң әдебиет-көркемөнершілер құрылтайының уәкілі, 1-3 кезекті Іле облыстық әдебиет-көркемөнершілер құрылтайының уәкілі, Шыңжаң әсемөнершілер қоғамының алқасы, тұрақты алқасы және Іле облыстық әсемөнершілер қоғамының төрағасы (1985-2013 жж.), Іле облыстық бұқаралық көркемөнер сарайының орынбасар бастығы міндеттерін өтеген  (1986-2007 жж.).

   2007 жылы желтоқсанда зейнеткерлікке шыққан Ә.Ертуғанұлы Қытай әсемөнершілер қоғамының, Шыңжаң әсемөнершілер қоғамының мүшесі, Шыңжаң майлы бояулы сурет ғылыми қоғамының жорасы мен Іле облыстық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігінің мүшесі және  Іле облыстық әсемөнершілер қоғамының құрметті төрағасы міндеттерін өтеген. Оның 1974 жылы салынған «Орақ алдында» мерекелік суреті «ҚХР құрылғандығының 25 жылдығына арналған мемлекеттік әсемөнер туындылары көрмесіне» қойылып, 1975 жылы Шыңжаң халық баспасынан дара сурет болып басылып таратылды.

            Сыйлық алған туындылары: «Шебер қолдар» майлы бояулы суреті 1982 жылы «Аз ұлттардың әсемөнер туындыларының мемлекеттік көрмесіне» қатынасып «Үздік туынды» болып сыйланған. Әрі Бейжің ұлттар мәдениет сарайы сақтауға алған. «Күз күні» ойма суреті 1997 жылы «Шыңжаң ұйғұр автономиялы райондық бұқаралық көркемөнер, хаткерлік, әсемөнер туындылары көрмесіне» қатынасқан, әрі 2-дәржелі сыйлық алған. 1998 жылы мемлекеттік 8-кезекті «Шоқ жұлдыз» сыйлығы көрмесіне қатынасып «Үздік туынды» болып сыйланған. Әрі «Шоқ жұлдыз» сыйлығы туындылары жинағына, «Осы заманғы Қытай әсемөнершілері» CD ROM  дискісіні енгізілген. «Айлы түн» майлы бояулы суреті 2003 жылы «ШҰАР тұңғыш кезекті жаңа дәуір хаткерлік, әсемөнер, фотосурет туындылары көрмесіне›› қатынасып, «Алтын медаль» сыйлығымен сыйланған. «Қыстау» майлы бояулы суреті 2007 жылы «ШҰАР тұңғыш кезекті «Шоқжұлдыз» сыйлығы көрмесіне қатынасып, «Мыс медель» сыйлығын еншілеген. «Аяулы ана» майлы бояулы сурет 2012 жылы Шыңжаңдағы Қытай әсемөнершілер қоғамы мүшелері туындылары көрмесіне қатынасып ‹‹Үздік туынды›› сыйлығын еншілеген. Әрі ШҰАР әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі жағынан сақтауға алынған. Хаткерлік туындысы 1988 жылы «Құлжа қаласының тұңғыш кезекті хаткерлік туындылары бәсекесіне» қатынасып, 1-дәрежелі сыйлығын еншілеген.

      Көрмеге туынды қатынастыру ахуалы: «Полковник Нүсіпқан Қонбайұлы» майлы бояулы суреті 1994 жылы «ҚХР құрылғандығының 45 жылдығына арналған мемлекеттік көрменің Шыңжаң бөлімше көрмесіне», «Сахара жазы», «Арманым менің», «Шыңжаң жақсы» әсемөнер туындылары көрмесіне қатынасқан. Аталған туындыдан «Арманым менің» батыс терістік 5 өлке, автономиялы район  біріккен әсемөнер туындылары көрмесіне, «Көктем шуағы›› майлы бояулы суреті 2003 жылы Шыңжаң майлы бояулы сурет көрмесіне, «Таң самалы» 2005 жылы 2-кезекті Шыңжаң майлы бояулы сурет көрмесіне, «Тынысты дала» 2006 жылы аты елге таныс Шыңжаңның майлы бояулы суретшілері көрмесіне, «Сал-сері» 2011жылы «Майлы бояулы сурет – Шыңжаң осы заманғы майлы бояулы сурет өнері көрмесіне», «Мұрагерлер» 2012 жылы «Ілеге сапар – Шыңжаң ең көркем жер» атты әсемөнер туындылары көрмесіне, «Ауыл тірлігі» Шыңжаңдағы Қытай әсемөнершілер қоғамы мүшелерінің туындылары көрмесіне», ойма сурет туындыларынан «Қоңыраулы қойнау» мемлекеттік 8-кезекті ойма сурет туындылары көрмесіне, «Ауыл күзі» 1983 жылы «Шыңжаң жақсы» әсемөнер туындылар көрмесіне, 1993 жылы «Тайби-Шыңжаң ойма сурет көрмесіне» қатынасқан әрі Тайби ойма сурет ғылыми қоғамы сақтауға алған. «Ата мекен» Іле ойма сурет туындыларының Бейжің көрмесіне қатынасқан.
  Хаткерлік туындыларынан: 1996 жылы «Шыңжаң хаткерлер қоғамы құрылғандығының 10 жылдығы көрмесіне», «Қытай қазақтарының тұңғыш кезекті хаткерлік туындылары көрмесіне›› туындылары қатынасқан. 1989, 1997, 2007 жылдары айырым-айырым Іле облыстық  мәдениет саласының озат қызметкері, Іле облыстық әдебиет-көркөмөнершілерінің 2-3 құрылтайларында Іле облыстық партком Үгіт бөлімі мен Іле облыстық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі жағынан «Іленің әдебиет-көркөмөнер істерінің көркеюі мен дамуына есе қосушы›› деген атпен сыйланған.
    2000 жылы Шыңжаң қазақ мәдениет, көркөменершілер уәкілдері үйірмесімен бірге Қазақстанның Алматы қаласындағы Мемлекеттік орталық музейінде өткізілген «Қытай қазақтарының қолонер, хаткерлік, әсемөнер туындылары және кітап көрмесі» мәдени шарасына қатынасқан. Майлы бояулы суреттерден «Таң самалы», «Бие бау», «Шұрайлы сахара», «Алтын аңғар», «Үйсін тауы қойнауында», «Қайыңды күзі» қатарлы 6 дана, қазақ хаткерлік туындыларынан 6 дана туындысы қатынасқан. Мұның ішінде майлы бояулы сурет «Бие бау» мен хаткерлік туынды «Ынтымақ – күш» атты екі туындысын Қазақстан Мемлекеттік орталық музейі сақтауға алған.

     Көптеген туындылары «Шынжяң жақсы›› әсемөнер туынылары жинағына, «Іле әсемөнер туындылары жинағына», «Шыңжаң жастар әсемөнер туындылары жинағына», «Жаңа дәуір майлы бояулы сурет туындылары жинағына», «Ойма сурет әлемі», «Шыңжаңның осы заманғы ойма сурет даму тарихы» қатарлы жинақтарға енгізілген. Майлы бояулы сурет, ойма сурет және қазақ хаткерлігі өнерімен айналысады. Туындыларының ұлттық түсі қою, реал бейнелеумен әсемдеу әдісін қабыстыра қолданады.

      Есімі «Осы заманғы әйгілі хаткерлер, суретшілер сөздігіне», «Қытай әдебиет- көркөмөнершілер жинағына», «Осызаманғы Қытай көркемөнершілер жинағына», «Қытай алыптары сөздігіне», «Жұңхуаның табыскерлері сөздігіне» енгізілген.

толығырақ

     Жақында Астанада өткен «Елге сәлем» атты Қытай қазақтарының концертінде қазақтың түрлі ұлттық аспаптарымен төгілдіріп күй орындаған дуэт көрерменді тәнті еткен болатын. Қара домбыраның құлағында ойнайтын Мерей мен тоғыз бірдей музыка аспабын жетік меңгерген Венераны оқырмандарымызға таныстыруды жөн көріп арнайы сұхбат құрып, түсірілім жасаған едік. Күйші Мерей Мәжітпен болған эксклюзивті сұхбатымызды ұсынамыз.  

   – Туған жер, өскен елің жайлы сөз қозғап, оқырмандарымызға өзіңді таныстыра кетсең.
     – Мен 1989 жылы 9 шілдеде Үрімжі қаласында дүниеге келіппін. Бұл күнде елуді еңсерген, аудармашы болып жұмыс жасайтын әкем Мәжіт пен шешем Фарида, 8-сыныпта оқитын қарындасым Баян әлі де сол Қытайда тұрады.
     – Демек, барша қазақтың бір ғана Отаны болған Қазақстанға өзің жалғыз оралдың ғой? 
     – Иә. Мектепті Үрімжі қаласында оқыған мен 9-сыныптан соң, 14 жасымда атажұртқа кету шешімін қабылдадым. Оған себеп, 2005 жылдары Үрімжіге қазақстандық өнер жұлдыздарының көптеп келіп өнер көрсетуі болды. Өнерге әуестеніп келе жатқан маған «МузАРТ», «Ұлытау» сияқты топтар тіпті де әсер етті. Көп ойланып үлкен бір шешімімді әкеме айттым. Ата-анам бұнымды төбесінен жай түскендей қабылдады. Қазақстанда ешбір туыс-туған, таныс-білісіміз жоқ болғандықтан ол кісілер қатты уайымдады. Тіпті, сол кездері мамам күнде жылап, – көз алдымызда өсуге тиісті жалғыз ұлымызсың, – дейтін. Талғамыма тосқуаыл қойылғандай болған сол кездер маған өте қиын болды. «Бәрі жақсы болады» деп әке-шешемнің көңілін жұбатып Алматыға келдім. Яғни, мені атажұртқа алып келген – қара домбыра деп айта аламын. 

       – Өнерге деген әуесің бала кезден басталған болды ғой?
      – Дұрыс айтасыз. Мен туылғанда әке-шешем жас, жұмыста болған соң балалық шағым нағашыларым тұратын Алтайдың Авитан деген ауылында өтті. Нағашымның үйі Қытайдағы атақты күйші Тайыр Белгібайұлымен көрші болатын. Нағашы атам Сансызбай Мотайұлы болса дәулескер күйшінің қасында 20 жылдай інісі болып бірге жүрген, домбыраға, күйге жақын кісі. Нағашы атам күнде таңертең домбыра шертетін. Ол әдеті әлі күнге дейін бар. Өзі күй де шығарады. Біраз күйді біледі. Осындай кісілерді кішкентайымнан көріп өскен мен әнге әуес, күйге құмар болдым. Егер өнер қанмен келетін болса нағашымнан берілген болар деп ойлаймын. Әкем де шешем де, жаңа айттым, өнерге қатысы жоқ. Дегенмен де, қазақтың әні мен күйін сүйіп тыңдайтын кісілер. 6-7 жасымнан бастап домбыра куржектеріне қатыстым. Сол кезде «Шыңжаң» телеарнасында «6.1» деген балалар бағдарламасының енді ашылып жатты да, қаладағы көптеген қзақ балалар домбыра үйрене бастадық. Телеарна арқылы оркестр болып та өнер көрсетіп жүрдік. Өнердегі ең алғашқы ұстазым Қытайдағы белгілі әнші Ақан Бақшайұлы болды.

      – Сол құмарлықтан басталған күйшілікке деген құлшыныс Қазақ жерінде тамырын тереңге қалай тартты?
     – Құжаттық жұмыстарым деркезінде бітпегендіктен Алматыға 2005 жылдың қазан айында келдім. Барлық оқу орындарында сабақ басталған. Неде болса бағымды сынап көрейін деп, Ж.Елебеков атындағы эстрада-цирк колледжінің директоры, дәстүрлі әнші Ержан Қосбармақовтың алдына бардым. Ол кісі аяқ астынан комиссия құрып мені тексерді. Тәуба, сынақтардан сүрінбей өткен болармын. Осылайша Ержан Қосбармақов ағамыздың арқасында оқуға түстім. Сол оқу орнында ҚР Еңбек сіңірген әртісі Қошқарбек Тасбергеновтен 3 жыл сабақ алдым. Ол кісі маған тек күйшілікті ғана емес, баладан адамға өзгеруді үйретіп, өмірді ұғындыра білді. Мені өзінің баласындай жан-жақтылы тәрбиеледі. Қошқарбек Тасбергеновтей ұстаз әлі күнге көрген жоқпын. Қадір тұтатын ұстазым қазір өмірде жоқ. Жатқан жері Жаннатта болсын. Мені үйіне тұрғызып, атамекенге келгенде бауырына басқан Бақытжан Сабыржанұлынан да үлкен қамқорлықтар көрдім. Ол кісі де қазір өмірден озып кетті. Осындай жаны жайсаң кісілердің арқасында Алматыдағы оқуымды тәмамдадым. Енді Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына оқуға тапсырайын деп жүргенімде ұстазым Қошқарбек: «Сен Астанаға кетесің»,- деді. Не үшін екенін түсінген жоқпын. Үш жыл тәрбие берген ұстазымның сөзін жерге тастамау керек. Бірақ Астана, Елорда деген ол кезде менің ойымда жоқ еді. Сөйтіп бірден келістім. Астанаға келген соң Қазақ ұлттық өнер университетіне оқуға түстім. Бұл жерде де Назгүл Шегебаева, Ақбота Түмбетова, Жанғали Жүзбай сияқты мықты ұстадардан тәлім алдым. Осылайша, Елордада 6 жыл оқып бакалаврды да, магистратураны да бітіріп шықтым. Көптеген концерттерге қатыстық. Шетелдерде болдық. Оқуды бітіргеннен бері «Ақ жауын» мемлекеттік камералық оркестрінде жұмыс жасаймын. Секен Тұрысбеков ағамның жұмысқа қабылдауы да өзгеше болды. Жұмыс іздеп ағамызға хабарластым. Ештеңе сұрамастан «кел, балам!» деді. Барсам оркестрмен отыр екен. «Алдыма келіп күй тарт» деді. Тіпті, аты-жөнімді, қайдан келгенімді де сұраған жоқ. Екі күй тарттым. «Домбыра ұстамағаныңа екі ай болыпты. Сен жаз бойы күрек ұстапсың ғой» деді. Шынымен сол жылы жазда үй салғанбыз (күлді). «Саусақтарың әдемі екен. Ана жерге барып отыр» деді. Осылай өткен жылы жұмысқа орналасқанмын. Басқа қосымша жұмыс істеп жүрген жоқпын. Секен Тұрысбековтың өзі бір үлкен мектеп қой. Ол кісіні үйреніп, қалыптасу үшін де біраз уақыт кетеді. Өнерден бөлек адамдық қасиеттерінің өзі бір төбе. Құдай бұйыртса, биыл докторантуға тапсырсам ба деп жүрмін. Университетте жүріп күйшілік өнерді ғылыми тұрғыда да зерттеп, көп мақалалар жарияладым. Пернебек Шегебаев ағамыздың жетекшілігімен «Алтай күйшілік дәстүрі» деген тақырыпта магистрлік диссертация жазғанмын. Дәулескер күйші Тайыр Белгыбайұлының бірнеше күйін нотаға түсірдім. Күйлері нотаға түспеген, батыстағы мықты күйші Рысбай Ғабдиевтің 25-тей күйін нотаға түсіріп, жазып дайындағанмын. Оны алдағы уақытта кітап етіп шығару ойымда бар. Осылайша 10 жыл бойы домбырамды серік етіп келе жатқан жайым бар. Үйренетін дүнием әлі көп деп ойлаймын.

     – Күйшілік салада жүргеніңе 10 жылдан асыпты. Бұл өнердің шыңына кез-келген қолына домбыра ұстаған жан шыға бермейтіні анық. Сен өзіңді қай деңгейдемін деп есептейсің?
    – Күйшілікте деңгей деген ұғым жоқ, онда бағыт болады. Әркімнің ұстанған бағыты әртүрлі. Егерде бағытың халыққа ұнап жатса деңгей деген сол деп ойлаймын өз басым. Мен әлі ондай бағыт қалыптастыратын кезеңге келе қоймадым. Біз колледжде, университетте сонау Кетбұғадан Қаршыға, Секенге дейінгі барлық қазақ күйлерін үйрендік. Мысалы, Секен аға «Көңіл толқыны» атты бір күйімен баршаға танылған күйші. 100-ден де көп күй шығарып, бір «Көңіл толқынындай» халыққа тарамаған күйшілер бар. Олардың кәсіби деңгейі жоғары болуы мүмкін. Көрдіңіз бе, бағыттары ұқсамағандықтан деңгейі де басқаша болып жатады. Бағыт іздеп жүрмін. Күй шығару қиын. Әннің сөзі болғандықтан халыққа түсінікті. Тек қана екі-ақ ішекті пайдаланып айтарыңды әуенмен жеткізу деген шебердің шеберінің қолынан келетін жұмыс. Өзімді мықты күйшімін деп айта алмаймын. Осы жолда келе жатырмын, еңбектеніп жүрмін. 
       – Шертпе күй мен төкпе күйдің қайсысын көп орындайсың?
   – Шертпе күйді де, төкпе күйді де орындай беремін. Бірақ, жаныма шертпе күйлер жақын. Нұрғиса Тілендиевтың, Алтай, Тарбағатайдың шертпе күйлерін жақсы көремін. Мысалы, шығыста да Адайдың, Құрманғазының күйлерін шертіп жүрген жас күйшілер бар. Бірақ, батыстың балаларына қарағанда бізге жігерлілік, екпін жетіспей тұрады. Өйткені, біздің өскен орта, туған топырағымыз ұқсамайды. Маңғыстаудың балалары батыр, мінездері де солай қалыптасқан. Тарих деген сол шығар. Шығыстың жайбырақат балалары батыстың күйлерін сәтті орындай бермейды. Ал, шығыс күйлеріндегі нәзіктікті батыстың жігіттері дәлме-дәл бере алуы екіталай. Бірақ біз қазақтың музыкасын ана жердікі, мына жердікі деп бөліп қарамауымыз керек. Қай жерде бір қазақтың дыңғыр еткен дыбысы болса, ол барша қазаққа ортақ дүние деп қабылдаған абзал. 
    – Әңгіме күйшілік жайында өрбіп жатыр. Кей күйшілер оркестрдің күйшілерін мойындамай жатады. Оған қандай ой қосар едің? 
     – Әрине, жеке орындаушы мен оркестр ұқсамайды. Күйді жеке орындағандай оркестрге түсіру қиын. Оркестр бірығай ырғақты, тәртіпті талап етеді. Дирижердың таяғына бағыну керек. Оған жеке орындаушының ішкі жан дүниесін қоса алмайсыз. Барлығы бір тәртіпке бағынған кезде өзгеріс болатыны сөзсіз. Негізінде қазақтың күйі ештеңеге бағынбайды ғой. Оркестр еуропалық стандарт. Ал, бағынған кезде күй өзгереді. Амал жоқ. Ол жеке де, оркестрмен де дәріптеуі керек. Тыңдайтын құлақ қалай болса да тыңдайды. Оркестрдің де артық тұстары бар. Әртүрлі аспаптар қосылады, бояу беріледі, түрленеді. Сөйтіп халыққа тіпті де әдемі жетеді. Кереғар кейбір ойлардың керегі жоқ деп ойлаймын. Тіпті, кейбір кісілер эстрадаға қарсы болып жатады. Мүмкін, күйшілік өнердің дамуы деп осыны айтуға болар. Біз Құрманғазының, Динаның заманын бүгінге сол қалпында әкеліп тели алмаймыз ғой.

      – Өзің күй шығарасың ба?

     – Шығарған күйлерім бар. Бірақ, көңіліме толмайды. Өзімнің ойымнан шықпаған туындыны халыққа ұсынғым да келмейді. Бір күй шығарсам да мықты туындыны дүниеге әкелсем деп ойлаймын.
       – Қаршадай кезіңнен атажұртқа бір өзің келіп табан тірепсің. Жат ел, жат жерде өскен бала үшін өзге ортаға бейімделу оңай болмаған шығар?
     – Қиналған кездерім болды. Бірақ, домбырасы да, атажұрты да құрысын деп ешуақытта қолды бірақ сілтеген емеспін. Шынын айту керек, ата-анамның «қойшы, балам! Қайтып кел, осы жақтан қытайша оқып ел қатарлы өмір кешерсің» деген кездері болды. Алматыға алғаш келгенде түсінбейтін нәрселер көп еді. Қазір қарасам соның көбі тұрмыстық қиындықтар екен. Ешқашан кимімді жуып, тамағымды дайындап көрмегенмін ғой. 15 жасыма дейін дайын астың иесі болып өскен маған барлығын өзім істеу керек болған кезде тым қиналып кеттім. Ал, оқудан, тілден, жазудан қатты қиналдым деп айта алмаймын. Өйткені, біздің тіліміз нота болды. Бірінші, Алла Тағала, екінші әке-шешемнің арқасы ғой. Олар экономикалық, рухани жақтан тынбай қолдау көрсетіп келді. Оқуымды бітіріп, жұмысқа шыққаннан бастап толығымен өз-өзімді қамтамасыз етіп, дербес өмір кешуді бастадым. Ата-анамды баға алатын дәрежеге, Құдай бұйыртса, 1-2 жылда жетіп қалармыз. Үйленсем әйел баға алуым мүмкін (күлді). Тойларға барып өнер көрсетемін. Бірақ той бизнесті бағыт етіп ұстанғым келмейді. Ол кәсіби деңгей емес. 
      – Қытайға жиі барып тұрасың. Ондағы іні-қарындастарың қалай өсіп келе жатыр?
      – Мен демалыс сайын барып тұрамын дегенмен 10 жыл өмірді сыртта көрдім. Ал ол кісілер сол баяғыдай ортада, сол бұрынғы үйде. Менің қаншалықты өзгергенімді толық сезіне алмайды. Менің ой-арманымды ондағы жақындарым түсіне бермейді. Мен де оларды түсінбей жатамын. Көзқарас жағынан бір-бірімізді ұнатпай қалатын кезіміз де жоқ емес. Қазақстанға келгеннен кейін тек өнерде ғана емес, өмірлік санамыз да осы ортаға бейімделіп қалыптасты ғой. Арандатып ешкімді жамандамаймын. Бұл шындық. Сондағы достарыммен бір дастарханда ұзақ отырып, арқа-жарқа әңгімелесе алмаймыз. Бір-бірімізді түсінуге тырысамыз. Өйткені, қазіргі күнде олардың арманы, талғамы басқа, біздікі басқа деген сияқты. Осында бірге келген Есқат деген досым бар, ол да осы Астанада білім алды. Оларға қарағанда екеміздің ортақ әңгімеміз көбірек. Іні-қарындастарым шынымен тілінен айырылып барады. Өз қарындасым да қытайша сөйлейді. Қазақшаны түсінгенмен оған сол тілде сөйлеу жеңілірек. Көпке топырақ шашудан аулақпын. Кейбір Қазақстанға келіп жатқан ағайындарымыз екі елді салыстыруға құмар. Бізде былай, мында неге бұлай деген сияқты дұрыс емес қөзқарастарын білдіріп жатады. Сәл ұқсамаса ұнатпай қалады. Неге орысша қатар жүреді деп ренжиді. Оларға мынаны айтар едім, – бұл жақта тарих басқа. Сіз тарихты өзгерте алмайсыз, – деп. Мен тіпті кейбір орысша сөйлеген достарыма да ренжімеймін. Өйткені менің көрген тарихымды олар көрген жоқ. Олар көрген өмірді мен бастан кешірмегенмін. Мені кең жайлауда қой бағып, емін-еркін жүрген малшылардан шыққан әке-шеше бағып қақты. Ал, осындағы достарым тарихтағы талай зұлмат заманның сарқыншақтары, әке-шешесі Кеңестік кезеңде өскен. Оның қалыптасу барысы мен менің қалыптасу барысым мүлде басқа. Бәрі уақыттың еншісінде. 2005 жылы алғаш келген кезімде телеарнадан дұрыс бір қазақша бағдарлама көре алмайтын едім. Қазір толықтай қазақтілді болып жатқан арналар қаншама?! Енді бір бес-он жылда толық қазақшаға көшуіміз әбден мүмкін. Оған мен сенемін. Ұлт ретінде даму үшін шеттегі әр қазақ атажұртына келіп тұрақтауы керек. Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ - қазақ емес, нағыз қазақ - домбыра» дегенді жұрт жеңіл түсіне салады. Неге домбыра? Домбыраның бойында қазақтың тарихы жатыр. Сол қос ішектен төгілген күйдің барлығының тарихы бар. Онда ұлттық рух бар, қазақтың қайғысы да, мұңы да, тарихы да қара домбырасында жатыр. Ұлт болып келесі дәуірге кету үшін өзімізді сапалы ете білуіміз керек деп ойлаймын. Қай қазаққа да болмасын ұлтқа, тарихқа деген сүйспеншілік керек сияқты. 
     – «Елге сәлем» атты концертте Венера екеуіңнің орындаған күйлеріңе жиналған жұрт ду қол шапалағымен қошамет көрсетті. Бұдан кейін бірлікте өнер көрсетуді жалғастырасыңдар ма? 
      – Венера тоғыз бірдей музыка аспабындай ойнайтын өте өнерлі қыз. Концертке бізді де шақырған соң өзгеше өнер көрсетсек дедік. Сөйтіп жетіген мен домбыраны қостық. Бұдан кейін де бірлікте өнер көрсету ойымызда бар. Негізінде, мен ұлттық аспаптардан құралған топ құрғым келеді. Ұлттық музыкамызды дәріптеуде өзгеше бір жаңалықтарды әкелсем, шетелдің музыкаларын ұлттық аспаптарымызға бағындырсам деймін. 
       – Орындалмаған қандай арманың бар?
      – Жас болған соң орындалмаған арманның құшағында жүреміз ғой. Кей кездері кіндік қан тамған жерді сағынасың. Дос-жарандарым көп. Бірақ туыстарымның барлығы арғы бетте екен. Соларды осында жинасам деп армандаймын. Оларды алып келу, әрине, менің қолымдағы жұмыс емес. Соған қарамастан жастарды, бауырларымды өзіме көбірек тартып жатырмын. Құдай қаласа, биыл қарындасым келеді. Туыс-туғандарымның балаларын аман әкеліп алсам әке-шешелері өздері-ақ келер. 
      – Арғы бетте қалған туыстарыңды тарихи Отанына жеткізсем деген асқақ арманың орындалсын! Бар қазақтың басының Көк тудың астында қосылсуына біз де тілектеспіз. Әңгімеңе рахмет!

        Әңгімелескен Майгүл СҰЛТАН,        «BAQ.KZ» 

толығырақ

 
      Әуелі өзін танып алмаған ел өзгеге өзін таныта алмайтыны анық. Бұл жолда Қазақстандағы қазақтардан қалыспай, кейде озық келе жатқан көршілес мемлекеттердегі қандастарымыздың еңбегін елемеуге болмайды. Әсіресе, Қытайдағы қазақтар әлемге қазақ атын паш ету үшін шелектеп тер төгіп келеді. Толайым табыстары да тамсандырмай қоймайды - талайы Гиннесс рекордтар кітабына да енді. Ал, бас бармақтан бастап бүгіп, солардың бірнешеуін санамалап көрейік:

1. 1111 метр қазы
 
     Қытай Халық Республикасының Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық өлкесі Тарбағатай аймағының Дөрбілжің қазақ ауданында «Қазақ ұлтының дәстүрлі тағамдары» жәрмеңкесінде Гиннестің рекордына қазақтың қазысы ұсынылды. Бұл қазыны жасаған - Емілдің іскер азаматы Жарқын Бармақұлы. Қазының жалпы ұзындығы - 1111 метр. Ал салмағы - 4572 кг. Суреттегідей диаметрі 6.5 метр алып табаққа қойылған кезде айналма қабаты 71 қатар, ал биіктігі 4 метрге жеткен. Жалпы қазыны жасап шығуға 44 жылқының еті кеткен көрінеді.

    Бір қызық дерек, осы қазының тек он метрі бәссаудада сатылыпты. Қызу бәсеке барысында 10 метрлік қазыға бір кәсіпкер ұйғыр азаматы 12700 долларға дейін ұсынса, «Жібек жолы» компаниясының директоры Майра есімді қазақ қызы 14200 долларға дейін, ал тағы бір қытай азаматы 16000 доллар шығаратынын айтқан. Ең соңында «Сая» өнер мектебінің директоры, жас ағартушы Бағдана Әділқанқызы 20000 долларға жуық бағамен сатып алған. Небары, 10 метр қазының осындай бағаға сатылуының өзі бір рекордқа татитыны рас.

    

  2. Етегі 50 қатпарлы көйлек

койлек

     Шыңжаң қазақ мәдениеті ғылыми қоғамы ұлттық киім-кешек, қолөнер, кестешілік тобының басшысы Зиятхан Айдарханқызының мұрындық болуымен еуразиялық киім көрмесіне апарған ұзындығы - 3,37 метр, етегінің кеңдігі-12,30 м, елу қатпарлы үлкен қазақ көйлегі Гиннесс рекордтар кітабына енгізілді.

3. Ең кішкентай домбыра  

кишкентай домбыра       Қытайда тұратын қазақ жігіті Болатбек Кәрімханұлы жасаған шынашақтай домбыра Гиннестің рекордтар кітабына енді.

      Домбыраның ұзындығы - 4 сантиметр 5 миллиметр, ені - 1 сантиметр 4 миллиметр. Оны жасаған 29 жастағы Болатбек Кәрімханұлы Қытайдың Алтай аймағына қарасты Буыршын ауданы Егізтөбе ауылында дүниеге келген. Мамандығы - электрик.

4. Ең үлкен таба нан 

улкен нан      Шанхайдағы қазақ шеберлері пісірген «Ең үлкен таба нан» Гиннестің рекордтар тізіміне енген. Таба нанды пісіруге 8 қап ұн, 97 литр сиыр сүті, 200 жұмыртқа, 6 келі сары май жұмсалған. Бұл таба нанның диаметрі - 2,53 м, қалыңдығы - 14,5 см.

 5. Алтай қазақтарының 56 түрлі шайы  

келин шай       Алтайда (Қытайда) қазақтар 56 түрлі шай даярлап, Гиннесс рекордтар кітабына енгізген.

      Алтай қалалық партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің бастығы Серік Әбдіғали шайды үш тоққа бөледі. «Біріншісі - дәстүрлі шай. Оған әдетте ішіп жүретін сүт қосылған шайдың түрлері жатады. Олар - қызыл шай, кемпір шай, бала шай деген секілді болып кете береді. Ал екіншісі - мәнерленген шай. Яғни, тары салынған, ірімшік салынған, май қатқан, сүйек қосылып қайнатылған шайдың түрлері. Үшіншісі - дәрілік шай түрлері. Оған әртүрлі дәрілік өсімдіктер қосылып қайнатылған шайдың түрлері жатады» деп сипаттайды ол.

6. Әлемдегі ең үлкен сырмақ  

null     Жақында Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы өлкесі Мори ауданындағы қолөнер шеберлері әлемдегі ең үлкен сырмақты басып шықты.

      Қытайлық Тяньшань ақпарат порталының жазуынша, ағымдағы жылдың 29 қаңтар күні ҚХР Шыңжаң Ұйғыр автономиялық өлкесіндегі Мори ауданының тігіншілері әлемдегі ең үлкен киіз үй мен сырмақты жасап болып, туристерге көрсеткен.

       Диаметрі 32 метр, шеңберінің ұзындығы 101 м, ауданы 803.8 шаршы метр болатын бұл сырмақты жергілікті 33 қазақ тігінші әйел 5 айдай уақыт жұмсап, жасап шыққан. Сырмақтың үлкендігі соншалық, оның үстіне 2000 адам малдас құрып жайғасып отыра алады екен. Сондай-ақ осы елді мекенде әлемдегі ең алып киіз үйдің орналасқанын да айта кеткен жөн.

 

      Бұл киіз үй мен сырмақ, "Ең үлкен қазақ киіз үйі" және "Ең үлкен қазақ сырмағы" екі аталымы бойынша Гиннестің рекордтар кітабына кірген.

     Жобаның бас тігіншісі Айымхан ханым: «Қазақ сырмағының көптеген түрлері бар, бұл гүлді оюмен көмкерілген сырмақ - ең қарапайым түрі. Бірақ бұны жасаудың өзі көп еңбекті талап етеді. Бір сырмақты толығымен басып, ою салып шығу 11 кезеңнен тұрады. Әдетте, бір тігінші әйел ұзындығы 4 метр болатын қарапайым сырмақты жасап шығудың өзіне бір жарым жылдай уақыт жұмсайды. Ал біз әлемдегі ең үлкен сырмақты 5 айға жетпес уақытта жасап шықтық», - дейді.

     Жобаға қатысушы, жасы 66-ға жеткен, ісмер тігінші Алтын әжеміз былай дейді: «Қазақ сырмағы көшпенді мәдениеттің бір көрінісі. Ол алып жүруге қолайлы, суыққа төзімді, өзі әдемі және көп жылдар бойы қолданысқа жарамды. Біздің бұл сырмақты тігуіміздегі мақсатымыз - қазақтың осындай керемет мәдениеті мен қолөнерін барша жұртшылыққа паш ету, келесі ұрпаққа жеткізу».

     Жергілікті биліктің қолдауының арқасында Қытайдағы бұл аудан қазақ тігіншілік өнерін дамытуды қолға алып отыр. Ауданда 2 тігінші серіктестік, 18 кооператив жұмыс жасайды, 4000-ға жуық жергілікті тұрғын тігіншілік жұмысқа тартылған. Ауданнан шыққан өнімдерді туристер сатып алады, сондай-ақ Қытай нарығында зор сұранысқа ие.
                                               *** 
    Қытай қазақтары бұнымен шектеліп қалмады және шектелетін де түрі жоқ. Бұған дейін «Кеңес» күйін 10 мың шыңжаңдық қазақтың жиналып, бір мезетте тартуы рекорд ретінде тіркелген. Тағы да 10 мыңнан астам адам «Қара жорға» биін билеп, Гиннестің рекордтар тізіміне енгені мәлім. Бізге беймәлім рекордтар да бар шығар. Осының барлығы қазақ мәдениетінің, өнерінің қаншалықты сан-қырлы, көркем, бай екенін көрсетеді. 

           Ербол ЖАНАТ  

       http://www.inform.kz/kaz/article/2763227

толығырақ

      Ел аузында «Қазақ кестесінің мекені» атанған Қытайдың Санжы Облысына қарасты Мори қазақ втономиялы ауданында әлемдегі ең үлкен киіз үй жасалып, алып сырмақ тігілді.

     Қытай журналистері жарыса жазған жаңалықтарға сүйенсек Шыңжаңның Мори ауданында тігілген киіз үйдің жалпы диаметр көлемі 1175 m², биіктігі 18,5 метр болып, күлдіреуіштен басқұрға дейін 13,5 метрді құраған. Керегесінің биіктігі 5 метр, уықтың ұзындығы 6 метр болған алып ақ орданың шаңырағының диаметрі 8,5 метр екен. 
       Ал, киізүйдің төріне салынған сырмақтың диаметрі 32 метр, айналма ұзындығы 101 метр ұзындықта болып жалпы көлемі 803,8 m²-ді құраған. Оған 2000 адам малдас құрып отыруға болады. 
     Мори аудандық үкіметінің қолдауымен сондағы «Меруерт» кестешілік коперативі шеберлерінің қолынан шыққан киіз үй мен сырмақты дайындауға 5 млн. юаннан (шамамен 850 мың АҚШ доллары) аса қаражат жұмсалған. «Меруерт» кестешілік коперативінің басшысы Азат Әбейұлының айтуынша тек сырмақты тігуге 32 адам 3 ай уақыт жұмсаған. 

     http://baq.kz/kk/diaspora/1282#

толығырақ

     Қытайдағы қазақ ғалымы, Үрімжі ауруханасының аға дәрігері Жасарат Жәлелұлының медицина саласына енгізген жаңалығы талайды таң қалдырды. Оның емдеу тәсілінің артықшылығын Қытай және АҚШ мамандары мойындап отыр. 

       Жасарат Жәлелұлы медицинаға киіз үй үлгісіндегі тігіс түрін енгізіп, бұл еңбегін алды­мен Қытайда, одан кейін АҚШ-та патент­теген. Адам емдеуде бес мың жылдық тарихы бар Қытай елінде тосын жаңалық ашқан дәрі­гердің аталған тәсілі ұлттық ерекшелігімен де құнды. Ғалымның киіз үй формасындағы тігісінің көптеген артықшылығы бар көрінеді. Соның бірі ретінде адамның сынған сүйегіне ота жасап, оны әлгі әдіспен тіккеннен кейін гипспен қатырудың қажеті жоқ екенін айтуға болады. Ж.Жәлелұлы бұл ем түріне «киіз үй үлгісіндегі ота жасау әдісі» деп ат қойыпты. Қазақ ғалымының кәдімгі қазақы етікке байланысты тағы бір соны жаңалығы бар. Атап айтқанда, ол адамдарда, әсіресе, спортшыларда жиі кездесетін өкше тірсегінің үзілуін пышақ тигізбей, кәдімгі қазақы етікпен емдеуді қолға алған. Мұнда науқас ем алу кезінде төсекке таңылып жатпайды. Керісінше, әлгі етікті киіп алып, үш мезгіл билейді. Маманның бұл соңғы жаңалығын әзірге Қытай жағы патенттеп беріпті. Дәрігер алдағы уақытта осы ғылыми жобасын Еуропаға таныстыруды жоспарлап отыр.
    Айта кетейік, Жасарат 1985-1990 жылдар аралығында Шыңжаң медицина институтында білім алған. Кейін медицина университетінде ұзақ жыл қызмет жасап, медицина ғылымының докторы дәрежесіне дейін көтерілді. Қазір Шыңжаң автономиясының сүйек ауруларын зерттеу орталығында қозғалыс медицинасын зерттеу бөлімінің меңгерушісі міндетін атқарады. Сонымен бірге Шыңжаң дәстүрлі қазақ медицинасы қоғамының алқасы.Жасарат Жәлелұлы өз өнерін ұштай түсу үшін Бейжің қозғалыс медицинасын зерттеу орталығы Шанхай Хуашан емханасының сүйек бөлімі, Шанхай университеті биодинамикалық зерттеу орыны, Шанхай Фудан университеті биомедицина зерттеу орыны, Гуаңжоу Жұңшан университеті молекулалық биологияны зерттеу орыны сынды ғылыми-зерттеу орталықтарынан тәжірибеден өткен білікті ғалым. Ол 2009 жылы Шыңжаң медицина университетінің таңдаулы ғылыми қызметкері болып бағаланды; 2010 жылы Жұңхуа медицина қоғамының 12 кезекті сүйек аурулары ғылыми талқы мәжілісінде және 5 кезекті халықаралық COA ғылыми талқы жиналысында арнайы марапатқа ие болған. 

    http://baq.kz/kk/diaspora/1280

толығырақ

Фото kaztube.kz сайтынан алынды

Фото kaztube.kz сайтынан алынды

  Өткен аптада Қытайда тұратын қандасымыз, әнші Арай АЙДАРХАН Алматыға келді.  Бұл қай Арай десеңіз, Күншығыс елінің Сhinese idol («Қытай тыңдап тұр») музыкалық байқауында ақтық сынға дейін жетіп, күллі Қытайдағы 6 үздік орындаушының қатарына кірген әнші. Тек бұл жобадан өзге бүкілқытайлық бірнеше байқауға қатысып, алғашқы бестіктің ішіне де енген. Өнерімен, талантымен миллиард тыңдарманды тәнті еткен әнші «Қала мен Дала» газетіне арнайы сұхбат берді.

       – Арай алдымен өзің жайлы білгіміз келеді?
       – Қытайдың Алтай аймағында өмірге келдік. 1990 жылғымын. Әсілі, сексенінші жылдың аяғында туғам, бірақ тізімделіп болғанша, 90-шы жыл да тақап қалған ғой (күліп). Әкем Айдархан Қабдолла Қытайдағы атақты палуан. Үйде 4 баламыз. Кенжесімін. Бала кезде әкемнің ізін қуып, біраз уақыт күреспен айналыстым. 2004 жылы Астанадағы Қажымұқан атындағы спорт интернатында машықтандық. Бірақ, көлік оқиғасына ұшырағаннан кейін, күресті тастауға тура келді. Содан бері әнге деген ықыласым ауып, біржолата музыкаға кеттім. Бұл салаға кешігіңкіреп келген адаммын.

       Ән айтқанды бала кезден ұнататынмын. Бірақ, мұны кәсіп қылам деп ойламағам. Алғашқы арманым, әрине, палуан болуы еді. Өйткені, әкемізге қарап өстік қой. Ал әкеміздің кезінде «есік ашылған» жоқ. Қытай – жабық мемлекет. Әкеміз елдің өз ішінде танымал болғанмен, сыртқы жарыстарға шыға алмады. Менен палуан шығару о кісінің де арманы болатын. 

     Әлгі оқиғадан кейін күрестен қол үздім. Қайғырып, біртүрлі көңілім құлазып жүрді. Арманымнан алыстап кеттім. Сондай көңілсіз күндерді музыка жазады ғой. Ән – емші. Өстіп жүргенде, аяқастынан музыкамен ауырып қалдым.

     – Қытайдағы бірнеше музыкалық байқауда үздіктердің қатарынан көрініпсің. Сенің жетістігіңді атажұрттағы ағайын естіп-біліп отыр. Дегенмен, бұл қандай байқау, жалпы іріктеу қалай жүрді, конкурстарда қазақ әндерін орындадың ба? Осы туралы айта отырсаң.   
      – Алғашқысы American Idol (Америка шолпаны) атты АҚШ-тағы ірі жобаның Қытайдағы нұсқасы.  Сhinese idol деп аталады. Осы байқауға қатыстық. Нәтижесінде 6 үздік әншінің қатарына кірдім.
        Қытайда халық көп қой. Іріктеу алдымен жергілікті жерлерде жүрді. Ірі қалаларда өткен іріктеуге 10 мыңнан (!) астам адамнан қатысты. Конкурс ең соңында Шанхайда өтті. Алдымен Пекиндегі іріктеуден өттім (өзім осы қалада оқимын). Шанхайға барлығы 125 адамды таңдап алды. Кейін бұлардың арасынан 70 әншіні сүзіп алды.  Бұдан 40, одан 20, одан кейін 12 әнші қалдық. Осы 12 әншінің ішіндегі алтауымыз ақтық сынға шықтық. Жарыс жарты жылға созылды.
      Ақтық сында «Сонау алыс жайлауда» деп аталатын қазақтың әнін орындадым. Бұл әннің қытайша нұсқасы бар. Халық кәдімгідей жақсы көреді.  Алтайдағы ел Ақсайға ауа көшкенде, осы көшті бастап шыққан батыр сүйген жарынан көз жазып, таба алмай қалады. Ақсайда, негізінен, дүнгендер қоныс тепкен. Қазір мұнда қазақ ауданы бар. Міне, солар шығарған ән.
      Бұл ән бүкіл Қытайға танымал. Содан соң өзімнің «Дос» деген әнімді орындадым. Қазақша-қытайша аралас. Қайырмасы: «Ұмытпаспын айтқан сөзіңді, үмітке толы сол бір көзіңді». Осы екі шумағы қазақша айтылады. Бұл ән хитке айналды. Қазір тыңдармандарым, қытай болса да, тілі келмесе де осы екі ауыз қазақша сөзді жатқа біледі. Осы екі шумақ арқылы қазағымды әлемге таныттым деп ойлаймын. Жырақта жүргеннен кейін, орайы келсе, қазақ әнін қытай тыңдарманының санасына сіңдіруге тырысамын.
      – Қытайдың негізгі арнасы «CCTV-3» ұйымдастырған телешоуда да топ жарыпсың…        


      – Бұл да әзір Еуропада танымал конкурс. Rising star деп аталады. Пекинде өтті.  Оған да қатыстық.

     Өз басым «Азия дауысын» көп көргенмін. Әсіресе, 90-шы жылдары байқау қатысушылары орындаған әндер тамаша болатын. Оның ішінде қазақтың атақты палуаны Қажымұқанның туған немересі, сазгер Бақытжан Қажымұқановтың «Таңғы жас» деп аталатын әнін таңдап алдым. Мелодиясы, мақамы да ескірмеген тамаша туынды.  Бірақ, қазір ұмыт қалды.
       Осы әнді орындадым. Қытайлар бір ауыз сөзін түсінген жоқ. Бірақ, ерекше бағалады.  Ал қазылар алқасы бұл әннің 20 жыл бұрын жазылған ән екеніне сенген жоқ. Байқаудан 5-ші орын алдым.
        Қазақта сол кездің өзінде эстрада, былайша айтқанда, поп-мюзик болған. Мен мұнымен мақтанамын. «Азия даусының» архивін қайта ашу керек.
       – Қытай тыңдарманының талабы, талғамы қандай өзі? 

      – Тыңдарманның әнді қабылдауының өзі белгілі бір елдің табиғатына, халқының болмыс-бітіміне, тұрмысына тікелей байланысты. Қытайда соңғы жылдары шоу-бизнес қатты дамыды. Сосын осы шоу-бизнеске баға беретін, түрлі байқауларда әділқазы болатын адамдардың да деңгейі өсті. Олар сенің көзіңе, көңіліне қарамайды. Әрқашан әділ бағасын береді.

      – Алдағы жоба-жоспарларың жайында білгіміз келеді?
     – Мақсатым – альбом шығару. Біраз әннің басы құралған сияқты. Жақсы ән жазсам, бірден қазақ тыңдарманымен бөлісемін. Өйткені, алдыңғы кезекте солар үшін жазамын. Иә, Қытайдағы біраз байқауға қатыстым. Бірақ, Қазақстаннан шақырту түссе, бүгін-ақ келуге әзірмін. Шетелде жүріп қазақтың атын танытуды өзіме міндет санаймын.
     – Тыңдарман ретінде қай қазақ әншісінің шығармашылығы ұнайды?
    – Батырхан Шүкеновтың әндерін ерекше жақсы көремін. Роза Рымбаеваның 30 жыл бұрын жазылған әндері әлі күнге дейін жүрегімді тербейді. Ілгеріде «Азия дауысын» жиі тамашаладым дедім ғой. Сол кезгі қазақ музыкасы дүниежүзімен деңгейлес еді. Мысалға, «Роксонаки» деген топ болды. Қазақша рок айтты. «Сөйлеп қал, сөйле тілім, арыс келді» деп әндететін.  Осы топтың «Тіл» деп аталатын пластинкасы бар. Тапсаңыз, тыңдауға тұрарлық дүние. Қыдырәлі Болманов орындаған «Сүгірдің әні» де сақтаулы. Сол кезгі әнге деген талап, талғам жоғары еді. Идея, ой бар болатын. Бірақ, аспап, техника нашар болды.
         – Ал қазір ше?                                                      
     – Бізде шоу-бизнесі әлі қалыптасқан жоқ. Той бизнес бар. Тойда адамның көңілін көтеретін, арқасын терлетіп билететін әндер шырқалады. Негізінен, адамдарды шаршатпайтын әндер. Тойда, мейлі, ол жылауық ән болсын, өзіңнің жүрегіңнен шыққан, орыстар айтатындай «идеальный» әнді орындай алмайсың. Бұл дұрыс немесе бұрыс деп айта алмаймын. Әсілінде, той-бизнес шоу-бизнестің бір саласы ғана. Солай болуы керек еді.
      – Қытай әншілері де тойдан тапқан табыспен күн көре ме?
    – Қытай әншілері, шоу-бизнес жұлдыздары табысын концерт арқылы табады. Тойдан табыс табу деген түсінік жоқ демеймін, бірақ жоғарғы дәрежедегі, танымал әншілер тойға бармайды. Маңайламайды да. Білсем, бізде керісінше. Кімнің аты танымал, әндері елдің аузында жүрсе, ендеше, оның бағасы да тоймен өлшенеді. Ең қымбат дегенім ғой. Оның үстіне Қытайда жан саны көп. Бізбен салыстыруға келмейді. Қазақ әншісі Алматыдағы алаңды толық толтыру үшін қазақ эстрадасының өзі бір тілді болуы керек. Тұнық қазақтар таза қазақша тыңдайды. Бірақ, біз бір тілді мемлекет емеспіз ғой. 

      – Біз өзге тілдің бәрін білеміз…

      – Өзге тілді білу өнер, негізі. Бірақ, өз тіліңді, діліңді, қаныңды  ұмыту дегенді білдірмейді. Біз бөтен елде өстік, ержеттік. Тілді ұмытқан жоқпыз.
        Қазақстанға алғаш 2004 жылы келдім. Өтірікші болмайын, бірақ, ол кезгі Астана 90 пайызға орысша сөйлейтін. Ол кезде баламыз. 14-15 жастамын. Қазақша сөйлесем, ел біртүрлі қарайды. Кейбіреулер, тіпті, ренжиді.  Уақыт өте келе қазақша сөйлеуге ұялатын жағдайға жеттім. Дүкенге барғанда қарадай қысыламын. Алатын затымды айта алмай, ең аяғы нұсқап көрсетіп, «анау бір, мынау бір зат» деп әуреге түсетінмін. Орысша білмеймін, өйткені. Мүлдем білмеймін. Шынымды айтайын, сол кезде іштей қатты қапаландым. Өз жерімде жүріп мылқауға айналғаным қалай? Тәуелсіз ел дегендегі түрі осы ма? Ол кезде Алтайда қазақ ашқан дүкенге барып, қазақша сөйлеп тауар аламыз. Кейбір қытайдың өзі қазақша сөйлейді. Сөйлейді дегенім өз алдына, қазақшаға судай, мақал-мәтелдеп кетеді.
      Содан 10 жыл өткесін Астанаға қайта оралдым. Қуанып қалдым. Қазақша сөйлейтіндер көбейіпті. Бір асханада отырдық. Көбі қазақша сөйлеп отыр. Арқам кеңіп қалды. Өзгеріс бар екен. Бұрынғыдан көп жақсы. Сосын орыстар да басылған сияқты. Қазақша сөйлейтіндерді кездестірдім. Бұл да болса жақсылық. Тіпті, жақсы болса екен… Қытайда солай. Қытайша сөйлемесең, қытайша ұқпасаң, жұмысқа алынбайсың,  өмір сүре алмайсың. Бізде сондай күнге жетсек деп армандаймын.
      – Рахмет!

      Әңгімелескен, Думан БЫҚАЙ
      dalanews.kz
     Толығырақ: http://alashainasy.kz/culture/milliardtyi-moyyindatkan-kazak-66139/

толығырақ

         

      Жақында қандастарымыз Қытайдағы «Шыңжаң» телеарнасы арқылы айтыс ақындарын саралайтын «Жез таңдай» атты өнер сайысын тамашалайтын болады, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.  

    «Шыңжаң» телеарнасы, ШҰАР Қазақ айтыс зерттеу қоғамы және «Саңлақ» серіктестігі бірлесіп өткізгелі отырған телеайтыстың талқы жиыны жақында Үрімжідегі «Шыңжаң» телеарнасының жиын залында өтті. 
      Естеріңізде болса, «Шыңжаң» телеарнасы өткен жылы «Қазақстан дауысымен» желілес «Күміс көмей» атты әншілерді анықтайтын музыкалы тележобаны сәтті аяқтаған болатын. Ал, бұл жолы өткелі отырған сайыс жыр саңлақтарын сұрыптауға арналмақ. Оған бүкіл Қытайдағы 18 жастан жоғары айтыс ақындары қатыса алады. 
«Шыңжаң» телеарнасы директорының орынбасары Қанат Ережепұлының сондағы «Қазақ» радиосына берген сұхбатында былай дейді: «Былтыр бастаған «Күміс көмейдің» нүктесін қойдық. Қытайда ақындар айтысы облыс, аймақ, аудан деңгейінде көптеп өтеді. Бірақ біз төл өнерімізді тевизиялық деңгейге көтеруді, арнайы жоба жасаумен ақындарға да телеарнадан орын беруді мақсат тұтып отырмыз. Үлкен айтыс сахналарына шыға алмай жүрген талай ақындарымыз бар. Осы ретте соларға да орай жаратпақпыз. Әсіресе біздің көздегеніміз – жастардың арасынан нағыз ақынды шығару. Кейін бұл жобаны дамыта келе қазақстандық ақындарды да қамту ойындамыз».

      Жарыстың ережесімен таныстырған Қ.Ережепұлы жеңімпаздарды аса әділдікпен бағалау үшін көрермендердің де дауыс беруге қатыса алатынын жеткізді. 
     «Жарыс қара жарыс, саралау жарысы және шешуші жарыс сынды үш кезеңнен тұрады. Яғни қара жарыста 48 ақынды таңдап алып, одан 24 ақынды саралап шығамыз. Олардың арасынан мықты деген 12-сі тағы да келесі кезеңге өтіп отырады. Осылайша, сарапталған сегіз ақынның төртеуі шешуші жарысқа өтеді. Шешуші жарыста бақ сынасқан төрт ақынның ішінен ең жүйрік жыр майталманы таңдалатын болады. Ақынның ақтаңгерін анықтаудың әділ өтуі үшін біз 60 пайыздық дауысты қазылардың төрелігіне қалдырып, ал 40 пайыздық дуысты көрермендердің таңдауына беріп отырмыз»,-дейді ол.

        Майгүл СҰЛТАН

       http://baq.kz/kk/diaspora/1270

толығырақ

     Тәуелсіздік алғалы бері алыс-жақын шет елдерден миллионға жуық қандасымыз тарихи отаны Қазақстанға көшіп келді. Жылап көрістік, қуандық, төрімізден орын бердік. Қандастардың Қазақстанға келуі елімізде қосымша жұмысшы күшін еселеп, білікті, кәсіби деңгейі жоғары мамандардың қатарын арттырғанын мойындауымыз керек. 

     Амантай Қабденұлы. Ол 1981 жылы Қытайдың Үрімжі ауданы, Тяншан ауылында дүниеге келген. Атажұртқа 2009 жылы табан тіреді. Кино саласының білікті маманы, дыбыс режиссері, өнертапқыш. Әлем киногерлері шеше алмаған проблеманы шешкен. Сөйтіп, Қытайда СЕНСАЦИЯ жасаған. Осы жаңалығы үшін Амантай бауырымызға Шыңжаңнан көлемі 180 м2 болатын "пентхаус" деп аталатын үй сыйға берілген. (Пентхаус - көп қабатты тұрғын үйдің жоғарғы екі қабаты). Қысқасы, барлық жағдайы жасалған. Бірақ, ол осы тәжірибесін, білімін қазақ елінің өркендеуіне жұмсаймын деп келген.

 

       Бала кезінде Амантайға әкесі қазақтың жыр-термелері жазылған таспа (аудиокасета) әкеліп береді. Тыңдайды. Тебіренеді. Бұған дейін таспадан қытайдың ғана дауысын тыңдап жүрген ол «бұған қазақтың да дауысы жазылады екен ғой» деп таң қалады. Бір жағынан балалығы шығар. Осы қызығушылығы Амантайдың мектеп бітірген соң дыбыс режиссері мамандығына оқуға түсуіне себеп болады. Шыңжаңда білім алып жүріп, Қытайдың әйгілі ССТV телеарнасында жұмысқа кіреді. Ол жерде миллион режиссердің арасынан суырылып шығып, жұмысқа қабылдану да оңай емес. 7-8 жыл сонда жүріп 3000-ға жуық фильмнің дубляжын жасайды. Дыбыс жазудың қыр-сырын әбден меңгереді. Амантай мұнымен тоқтап қалмай, одан әрі кәсіби деңгейін көтеруді ойлайды. Кейін Шыңжаңдағы киностудиялармен байланысып, Ерлан Сәбиханұлы деген азаматтың қолдауымен киноның дыбысына режиссерлік етуге бел буады.

       Онда Амантай Қытайдың 20 шақты киносына дыбыс режиссері болады. Ауылда өскен қаршадай ғана қазақ баласының кәсіби өсуі, «ӨНЕРТАПҚЫШ» ретінде танылып, жаңалық ашуы да осы кездер еді. «Әдеттегідей киноның дыбысына режиссерлік етіп жүргенде кейбір қиындықтарға кезіктім. Сосын оның шешу жолдарын іздедім, таптым, Аллаға шүкір. Бұл Қытай телеарналары жаңалықтарда жарыса айтқан СЕНСАЦИЯ болды» деп еске алады қандасымыз.

       Қандасымыз тап болған қиындық бұған дейін әлем киногерлері шеше алмай келе жатқан проблема болатын. Мұны осы саланың мамандары жақсы түсінеді. «Түсірілім кезінде дыбыс режиссері бумды, микрофонды ұстап тұрады. Бірақ, дыбысты тыңдай алмайды. Алайда, дыбысты тыңдау камераға түсіріп тұрған оператордың да жұмысы емес. Оның жанына барып құлаққапты кисең, операторға кедергі келтіресің. Сосын осыны шешудің жолын іздедім» дейді Амантай. Осы ізденістің соңы қандасымыздың өнертапқыш ретінде танылуына әкеледі.

       Сондағы Амантайдың ойлап тапқаны - осы өте қарапайым ғана дыбыс жазу құралы. Бұрыннан қолданылып жүрген кабельдің бойына құлаққапты (наушник) орнатқан. Сөйтіп, түсірілім кезінде өзі ұстап тұрған бумнан (микрофон) дыбысты оператордың көмегінсіз жеке өзі тыңдай алады. Бұл құралға Хабар арнасының Еділ Ермекбаев сынды тәжірибелі мамандары жоғары баға берді. Ал, ұлттық арнаның қоюшы режиссері Серік Ыбырайым мен жеке продюсер Сәбит Әбдіхалықов фильм түсіру барысында осы құралдың игілігін көрген. Қысқасы, Амантайдың жаңалығы отандық кино өндірісіне жаңа леп әкелді. Бауырымыздың ендігі арманы осы құралды патенттеп, Қазақстанда өндіру.

          Бекарыс НҰРИМАН

         http://baq.kz/kk/diaspora/1271

толығырақ

буркит-11

      Қазақ ұлтының қанына сіңген, көшпенділер өмірінен берік орын алған үлкен өнердің бір түрі – құсбегілік. Адамзат тарихындағы елеулі жаңалықтардың бірі де дәл осы құсбегілік өнер. Ұлы Абайдың мынандай өлеңі бар:   Құсты жисаң – бүркіт жи,  Қыс тоныңды түлкі етер. Бұлғын, сусын киінтіп, Азбас, тозбас мүлкі етер. Өнердің бұл түрі қазаққа етене жақын болғандықтан, құсбегілік біздің ұлтымыздың ерекшелігін айқындап, болмысын айшықтайтындай. Оған дәлел ретінде әлемдегі бірде-бір елдің мемлекеттік рәміздерінде кездеспейтін қыран бүркіттің тек Қазақстанның ғана Туында көрініс тапқандығын айтуға болады. Сонымен бірге құсбегілікті Ұлттық спорт түрінің бірі ретінде кіргізген де қазақ елі. Бүгіндері тіпті шет жұрттағы қандастарымыз ата дәстүрімізді жалғастырып, ұрпаққа аманат етіп келе жатқаны қуантады. Жуықта Қытайдың Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында халықаралық «Қытай-шіңгіл Халықаралық Салбурын» мерекесі өтті. Бұл шараға Моңғолиядан, Қытайдан, Қазақстаннан шақырылған арнайы қонақтар қатысты. Осы орайда атау­лы шараға Қазақстаннан қатысқан «Жалайыр Шора» құсбегілер мектебінің директоры, «Қыран» федерациясының атқарушы директоры, журналист-этнограф Бағдат Мүптекеқызы, «Фотоөнер» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, «Жас Алаш» газетінің фототілшісі Асылхан Әбдірайымұлы және «Алматы ақшамы» газетінің фототілшісі Сәрсенбек Қызайбекұлымен кездесіп, сапардан кейінгі әсерлерін сұрап, әңгіме өрбітудің сәті түсті.

Буркккит

     Асылхан Әбдірайымұлы: –Ха­лықаралық Қытай-Шіңгіл Салбурын салтанатын тамашалауға жергілікті және шетелдерден арнайы келген көрермендер саны отыз мыңға жуықтады. Салтанатты іс-шараның шымылдығы сап түзелген шерумен ашылды. Бұл салтанатқа шақырту алғанымыздың өзі біз үшін үлкен мәртебе. Өткен жылы көптеген тарихи жерлерімізді түсіріп, фотосаяхаттар өткіздік. Қытай аймағындағы фотосуретшілермен Сәрсенбек жақсы байланыс орнатқан. Осы орайда Ұлытауда өткізген фотосаяхатымызға Алтай өңіріндегі фотосуретшілер қоғамы төрағасының орынбасары Серік Мұқыш пен «Шыңжан» суретті журналының бас редакторы Серік Нұрлыбайды шақырдық. Олар Ұлытау өңірінің табиғатына тамсанып қайтты. Кейіннен бізге хабарласып Салбурын салтанатына шақырды. Бұл шара барысында құсбегілік жайлы ғылыми конференция болатынын, біздің елден де маман қатысса жөн болар еді деген ойын жеткізді. Сәрсенбек бұрыннан құсбегілік пен саятшылық өнерді түсіріп келеді. Содан ақылдасып, бізбен бірге Бағдат Мүптекеқызының болғанын қаладық.

Асылхан
      Іс-шара салтанатты түрде ашылған соң, саятшылыққа қомданған бүр­кіт­тердің топтары арнайы таныс­ты­рылды. Бұл күнгі саятшылық өнерімен жұртшылықты тәнті етер құсбегілерге сәттілік тілеп, қонақтар ізгі ниеттерін білдіріп жатты. Аудандық көркемөнерпаздар үйірмесі атынан қойылған шағын концерттік бағдарлама жиналғандарды бір желпінтті. «Дала көкпарына» қатысқан 50 көкпаршының қимыл-қарекеттері көпшілікті ерекше қызықтырды. Ал «Саятшылық» бөлімінде қанатын қомдаған сексеннен аса бүркіттің отызы қоянға, қарсаққа, түлкіге және қасқырға түсті. «Қазақ төбеті» бойынша арнайы көрме өткізілді. Көрмеге қатысқан қырық төбетті сан қырынан тамашалағандар оларды сатып алуға өтініш білдірді.
     Біз барлық көріністерді суретке түсіріп алдық. «Шыңжан» суретті журналының бас редакторы Серік Нұрлыбай Үрімші қаласында жергілікті журналистермен кездесу ұйымдастырды. Бұдан соң Құбының құмын араладық. Жалпы, біздің сапарымыздың негізгі мақсаты екі арада ынтымақтастық, байланыс орнату еді. Фотосурет арқылы талай тарих пен сырды жеткізуге болады. Бұл -ұрпаққа аманат болып қалатын үлкен өнер. Тіпті ұлттық дәстүр мен ғұрыпты келер ұрпаққа жеткізуде фотосуреттің алар орны ерекше. Сондықтан біздің міндетіміз – ұлттық құндылықтарымызды дәріптеу, насихаттау. Осы орайда өзімнің жарыққа шығарған «Фотожурналис­тика» оқулығын да сөз еткім келіп отыр. Фотожурналистика хақында 1962 жылдан бері қазақ тілінде бірде-бір оқулық шықпаған. Ал жас фотографтар дәстүрді, өнерді суретке түсірудегі өзіндік ерекшеліктерді біле бермейді. Осы оқулықты Қытайдағы қазақтарға таныстырдық. Олар үлкен қызығушылық танытты.
     Қытайда біздің сапарымызға орай бірнеше шаралар ұйымдастырылды. Белгілі фотосуретші Қапез Шағы­бан­­ұлының «Атамекен» атты фото­көрмесі өтті. Соның лентасын қию бізге бұйырды. Бұл да біз үшін үлкен мәртебе. Сонымен бірге Алтай ай­мақтық фотосуретшілер қоғамының мүшелерімен, Қытай ақпарат құралдарының фототілшілерімен, тәуелсіз фототілшілермен кездесу ерекше әсер қалдырды. 30-ға жуық фотосуретші қатысты. Біз мұнда «Фотоөнер» қоғамдық бірлестігінің жұмысын таныстырдық, алдағы жос­пар­ларымызбен бөлістік. Кездесу барысында қойылған сұрақтарға жауап бердік. Сонда бір қытай азаматының сөзі жадымызда қалды. Ол «Қытайда 56 ұлт бар. Бірақ солардың ішінде сіздерден басқа бірде-біреуінде фотографияға осылай жанашырлық танытып отырғанын көрмеппін» деп өз ойын білдірді.
      Бағдат Мүптекеқызы: – Қы­тайдағы қандастарымыздың осы бір киелі өнердің түрін сақтап, оны осындай үлкен деңгейде салтанатпен өткізгелі жатқаны бізді қуантты. Бәрінен де Қытай жеріндегі қандастарымызбен қауышқан сәттер әсерлі болды. Олардың әлі күнге дейін дәстүрге беріктігі тәнті қылды. Негізінен бұл шара үкіметтік деңгейде, Шіңгіл ауданының ұйымдастыруымен үшінші рет өтіп отыр екен. Қарақия елді мекенінде өткен «Халықаралық Қытай-Шіңгіл Салбурын» салтанатына қатысып, құттықтау сөз сөйледік. «Қыран» федерациясының директоры Нұрлан Өнербайдың атынан Алғыс хатымызды тапсырдық. Бұдан кейін елдің назары біздің елде 2013 жылы өткен І-ші Халықаралық Бүркітшілер фестиваліне арнайы шығарылған «Қыран бүркіт» деген фотоальбомымызда болды.

Багдат
 Таңғаларлығы, бізде респуб­ли­калық дәрежеде осындай шаралар ұйымдастырылғанның өзінде көрермендер саны көп дегенде 10 мыңнан аспайды. Ал мұнда 30 мыңнан аса көрермен қатысты. Қытайдағы қандастарымыз бізде өткізілетін шараларды интернет желісі арқылы тамашалап, үнемі бақылап отыратынын, біздегідей ережелерді сақтап өткізуді мұрат тұтқан екен. 32 градус аязда Алтай төрінде екі жүздей үй тігілді. Саршұнақ аязға қарамастан, күн шайдай ашық болды. Расында, біз де қаншама жарыс өткізіп жатырмыз, сол күні әрдайым ашық болады. Қыран бір сілкінсе мың бәле қашады деген бар. Сол сияқты бұл да бір қыран құстың киелілігін көрсетсе керек. Ең әуелі, құсбегілікке байланыс­ты ғылыми-практикалық конференция өтті. Моңғолияның Баян-Өлгей аймағынан келгендер баяндама жасады. Бір айта кетерлігі, Моңғолияда да, Қытайда да салт-дәстүріміз бен құсбегілік өнерді зерттеп жүрген ғалымдар көп. Ал бізде құсбегілік хақында еңбектер жоқтың қасы.
    Көпшілікті Қазақстанда құсбегілік дәстүрдің қалай дамып келе жатқаны қызықтырды. Менің баяндамамның тақырыбы «Қазақстандағы бүркіт­шіліктің дамуы: бүгіні мен келешегі» деп аталды. Ұлттық спортқа құсбегіліктің кір­геніне талай уақыт өтсе де, бұл саланы зерттеушілер қатары аз. Әлкей Марғұланның өзі «Қазақтың құсбегілік өнері әлі де зерттелмей тұрған тарихымыздың үлкен тарауы» деп жазған болатын. Шынтуайтында, Ә.Марғұланнан кейін бүркітшілік туралы зерттеген Сәбит Мұқанов 1950 жылдары өзінің зерттеу еңбектерінде «Бүркітшілік – қазақтың ұлттық спортының ең биік шыңы» деп жазыпты. С.Мұқановтың сол бір ғана сөзі Алматы облысында алғашқы бүркітшілер мектебін ашуға түрткі болды.
     Менің құсбегілікке келуіме атамның әсері зор болды. Тоқтасын деген атам 1961 жылы Қытайдан атамекенге келгенде бүркітін өзімен бірге алып келген еді. Таңертең бүркіттің шаңқылынан оянатынбыз. Бала күнімнен бүркітшілікке деген қызығушылығымның әсері мол болды. Сөйтіп, 1988 жылы құсбегілік мектептің шаңырағы көтерілді.
    Қазір республика бойынша жүзге жуық құсбегі болса, біздің Алматы облысы Нұра ауылындағы «­Жалайыр Шора» мектебінде ғана 20-дан аса бүркітші бар. Еліміздің түкпір-түкпірінен адамдар келіп жатады. Еңбекшіқазақ ауданында ұлттық спорт мектебінің жанынан «Саят» бөлімі ашылды. 20-ға жуық бала қазір сонда білім алады. Олар бұл мектепте он үш жастан бастап оқиды. 5-6 жыл осында білім алған оқушы оқу бітіргенде «Спорт шебері» атанса, Спорт және туризм академиясына жеңілдікпен оқуға қабылданады. Осы мәселені дер кезінде көтеріп, оны осындай деңгейге жеткіздік. Қазір Көкшетау, Қарағанды, Атырау қалалары мен Оңтүстік Қазақстанда, Меркі елді мекенінде саят мектебі ашылып жатыр.
    Жыл сайын республикалық құсбегілердің «Сонар» ұлттық спорт жарысын өткіземіз. Биыл да жиыр­ма жетінші рет «Сонар – 2015» атты құсбегілер байқауын өткіздік. Жарысқа Ақмола, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қызылорда, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстары мен Астана қаласынан барлығы 44 бүркітші мен 5 қаршығасы бар құсбегілер қатысты. Құстың сыны, құсбегінің киім үлгісі, құстың аңға түсу шеберлігі, құсбегімен арақатынасы, шырға тарту сынды бірінші кезеңнен іріктелген  17 бүркіт екінші кезеңде қоянға, түлкіге салу ақтық айналымына өтті. Қатысушылардың басым бөлігі мектеп оқушылары болғаны қуантты. Сөйтіп, бас жүлдені ­Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Нұра ауылының тұрғыны Айбек Өтеген қанжығасына байлап, 100 000 теңге ақшалай сыйлыққа ие болды. ІІ орын оңтүстікқазақстандық Бауыржан Тәжібайға, ІІІ орын Алматы облысынан келген Аян Сейітжанға бұйырды.
    Қаршыға ұшыруда Серікболсын Жалғасұлы І орынға, Бағдәулет Бабажа­нов ІІ орынға ие болып, Берікболсын Бабажанов ІІІ орынды еншіледі. Қаршыға ұшыруда жеңімпаз атанған жас жеткіншектердің барлығы дерлік Жамбыл облысының тумалары.
     Өткен жылы алғаш халықаралық бүркітшілер фестивалін өткіздік. Міне, сонда ұйымдастыру жағында кемшіліктер болды. Қасқырды іріктеу дұрыс болмады. Қыранның киелілігі ол мықты қарсыласты таңдауында. Қыранды жібергенде ол шамасы жететін қасқырға барады. Ал қазір бізде бүркітті қасқыр тұрмақ, түлкі, қоянға салуды шектеп жатыр. «ИАФ» деген Еуропадан белгісіз қоғамдық ұйым бұған шектеу қойып отыр. Олардың жарғысын біз көрген жоқпыз. Онда қан шығаруға, көпке қанды көрсетуге тыйым салынған екен. Жансыз не ойыншық түлкіні салғаннан біз құсбегіліктің қасиетін жоғалтып алатынымызды ұғынғанымыз абзал. Түздің қыраны ешқашан жасанды қоян мен түлкіге бармайды.
   Тағы бір айта кететін жайт, бо­лашақта Қытай мен Моңғолиядағы бауырларымызды біздегі саятшылық мектебімен таныстыруға, тәжірибе алмасуға шақыруды ұйымдастырсақ, нұр үстіне нұр болар еді. Олар қазақ жеріне келіп, үйренгісі келеді. Мемлекет тарапынан осы мәселе қолға алынып, ұйымдастырылса. Өйткені, құсбегілікті бүгін жандандырып, осындай байланыстар орнатпасақ ертеңгі ұрпақ бұны ұмытады. Сондай-ақ қыранды не қоянға, не түлкіге сала алмай, жасанды бір түлкіге салсақ бұл да дәстүрді сақтай алмауымыз.
     Енді көкейдегі жүрген мына бір мәселені айту керек. Алматы облысындағы таулы өңірде бүркітшілерге арнайы 2000 гектар жер алған едік. Ал қазір осы жерден айы­рылып қаламыз ба деген қауіп бар. Біздің жарғыда бұл жерде экологияны сақтау, құсбегілікті дамытуға арналған делінгенмен, сан түрлі сылтау­мен, аудан әкімшілігінің араласуы­мен жерімізге басқа компанияның көзі түсіп отырғанына 3-4 жыл болды. Үш рет қылмыстық іс қозғалып, компанияның қазу жұмыстарын тоқтағанымен, түбегейлі шешілмей тұр. Заң жүзінде бұл бүркітшілердің жері. Сондықтан ұлттық дүниеге жергілікті жердегі шенеуніктердің көзқарастары өзгерсе дұрыс болар еді.
     Сәрсенбек Қызайбекұлы:– Бұл сапар жаңа ойлар, тың бастамаларға серпін берді. Бәрінен де, Көк туымызды ел алдына шығарып, көтергеніміз әсерлі болды. Жарыс аяқталған соң сол жақтағы қандастарымыздың Туды көріп, көздеріне жас алғандарын байқадық. Туды иіскеп, сүйіп, осылайша атамекенге деген сағынышын басқандай болды. Тіпті біздің баяндамамыз оқылғанда жиналған дүйім жұрттың көз жанарынан елге, жерге деген махаббатын, құрметін аңғардық.

Сарсенбек
     Қытайдағы қазақтардың тұрмыс-тіршілігін көптен бері түсіретін қытай фотографымен бірге біраз жерді араладық. Қытай қазақтың салт-дәстүрлерін көрсету арқылы шетелден туристерді көбірек тартатын көрінеді. Туризмді насихаттайтын басты құрал да осы құсбегілік екен. Ал біз болсақ, қолымызда бар алтынды бағаламай отырмыз.
    Қытайда фотожурналистика ақ­параттық, салт-сана, табиғат, спорт сынды салаларға бөлінген. Халықтың дәстүрге, осынау жарысқа деген қы­зығу­шылығы таңдандырды. Тағы бір айта кететін жайт, бұл елдегі әріптестеріміздің фотоаппараттарының өзі заманға сай, соңғы үлгіде. Бір байқағанымыз, елде фототілшілер не журналистер болсын, олардың еңбегі жоғары бағаланады.
    Салт-сана мәдениеті саласының профессоры, белгілі фотосуретші Түсіпбек Сләмқұлұлымен кездесу болды. Қытайда «Салт-сана» деген фотосуретшілер қоғамы бар. Олар төрт жылда бір рет халықаралық дәрежеде фотобайқау өткізеді. Қазақтың көшпелі тұрмысынан фоторепортаж дайындаған Серік Мұқыш ағамыз сол байқауда жүлдегер болыпты. Ал бізде бұндай байқау жоқ. Жалпы ол жақта құсбегілік ең әуелі фото арқылы на­сихатталады. Мұның әсері ерекше көрінеді.

      Ақбота ИСЛӘМБЕК,  http://anatili.kz/?p=28467

толығырақ

Қазақтың қолөнер туындыларын Қытай елі

   Қазақтың қолөнер туындылары өзге елдердің мемлекеттік қолдауы арқылы әлемді таңғалдыруда. Мысалы, өткенде Батыстың интернет-аукциондарының бірінде таза жүннен тоқылып, оюлармен өрнектелген қазақтың қалы кілемі ең қымбат бағаға сатылып, Ирандағы қазақтардың саудасын жүргізді. Кілемнің жалпы аумағы – 525 шаршы метр, салмағы – бір тонна. Бұл кілемді тоқу жұмысына 400 тоқымашы қатысқан. Кілемде 1 миллиардтан астам жіп түйіншектер өрілген.

      Бұдан соң Қытайдағы қазақтар Еуразиялық киім көрмесіне қатысып, ұзындығы – 3,37 метр, етегінің кеңдігі 12, 30 метр, сондай-ақ етегіндегі желбірі 50 қатпардан тұратын сахналық қазақ көйлегін «Гиннес» рекордтар кітабына енгізіп келді. Тізе берсек, өзге елдерде қазақтың төл туындыларының шоқтығы биік. Шеттегі қазақтардың төл туындыларымызды насихаттауда белсенділігі жоғары. Ал отандық қолөнер шеберлері бұл істе мемлекеттің қолдауы әлі де жетіспейтінін ашып айтуда. 
     Жалпы, қолөнер саласын жетілдіру арқылы табысты молынан көсіп отырған елдердің бірі – іргеміздегі Қытай халық республикасы. Қытай үкіметі бүгінде әсіресе еліндегі қазақтардың төл туындыларына барынша қолдау көрсетіп отыр. Мемлекеттің арнайы қолдауын сезіну арқылы Қытайдағы қазақтар қазақтың сахналық киімдерін, қазақтың таба нанын, қазақтың ою-өрнектерін «Гиннес» рекордтар кітабына енгізіп, бұл туындыларын экспортқа шығарып отырған да жайы бар. Мысалы, жоғарыда біз сөз еткен қазақтың сахналық би көйлегін «Гиннес» рекордтар кітабына енгізген Қытайдағы қолөнер шебері Зият Айдарханқызы қазірде мұндай көйлектерді тігуге Түркия, Қырғызстан, Малайзия елдерінен арнайы мемлекеттік тапсырыс алатын көрінеді. Тіпті өзіміздің Қазақстаннан арнайы тапсырыс беріп тіктіретін мемлекеттік мәдениет мекемелері де бар екен. 

    Cөзіміз дәлелді болуы үшін біз Қытайдағы қазақтардың қолөнеріне қатысты бірнеше суреттерді беруді жөн көрдік. Мақалаға қажетті суреттер мен деректер ақын Мұратхан Шоқан құрастырған «Қытайдағы қазақ кәсіпкерлері» атты кітабынан алынды.

1. Қытайдағы «Гиннесс» рекордтар кітабына енген қазақ көйлегі

      Тікелей осы жобаның Қытайдағы Гиннес рекордтар кітабына енуіне мұрындық болған Зиятқан Айдарханқызы 1992 жылы автономиялы райондық кадрлар мекемесі және мәдениет мекемесінің тапсыруымен Қазақстандағы Темірбек Жүргенов атындағы Өнер академиясының сахналық киімді жобалау мамандығын бітірген. Қазірде Зиятхан Айдарханқызы Шыңжаң Қазақ мәдениеті ғылыми қоғамы ұлттық киім-кешек, қолөнер, кестешілік тобының басшысы. Міне, осы топтың Еуразиялық киім көрмесіне апарған ұзындығы – 3,37 метр, етегінің кеңдігі – 12,30 м, 50 қатпарлы үлкен қазақ көйлегі «Гиннес» рекордтар кітабына енгізілді. Осы сәттен бастап қолөнершілердің табысы үстемеленіп, олар ТМД көлемінде арнайы тапсырыстар ала бастаған.

2. Қазақы кафель табысты еселеуде

    Қазір Үрімжідегі қазақтың қолөнер шеберлерінің басын түйістірген «Орда ою» орталығы ой-қиялдарын шыңдай келе құрылыстардың еденіне қажетті қазақы кафельдер шығара бастады. Қазақтың текемет, сырмақтарын бедеріне басып шығаратын мұндай кафельдер қазірде ондағы шеберлердің табысын еселеп тұрған жайы бар. Қазірде өнімдер заманауи үйлерге, мешіттерге, мейрамханаларға, әртүрлі мәдени нысандарға қолданылуда. Бұл күнде аталмыш орталықтың шеберлері өнімдерін Орта Азия елдеріне шығаруды жоспарлап отыр. 

3. Компасты жайнамаз таңғалдыруда

   Қазірде Қытайдағы қазақ қолөнерлерінің компасты жайнамазы әлем жұртшылығын таңғалдыруда. Арнайы қораптың ішінде компасты жайнамазбен қатар таспих, тақия салынған. Компасты жайнамаздың бір ерекшелігі – құбыланы кез келген уақытта тауып алуға қолайлы етіп жасалған. Қазірде бұл тауар Үрімжі қаласында ғана емес, әр аймақ, облыстарға таралып кетуде. Тіптен мұндай жайнамазды жасаушы қолөнер шеберлері болашақта өзге де мұсылман елдерінің нарығына жөнелтуді жоспарлап отыр.

4. Рекордты жаңартқан таба нан

   Үстіміздегі жылы Қытайдағы шеберлер қазақтың таба нанының мәртебесін бір өсірді. Шанхайдағы қазақ шеберлері пісірген «Ең үлкен таба нан» Шыңжаң халал тағамдар мерекесінде Шанхай әлемдік «Гиннест» бас мекемесі жанынан аталмыш таба нанның «Гиннест» тізіміне енгені туралы куәлік алды. Таба нанды пісіруге 8 қап ұн, 97 литр сиыр сүті, 200 жұмыртқа, 6 келі сарымай жұмсалған. Бұл таба нанның диаметрі – 2,53 м, қалыңдығы – 14,5 см. Қазірде, осылайша, рекордты жаңартқаны үшін таба нанды жасаушылар мемлекеттік марапаттауға ие болған.

    Түйін: Жалпы, Біле білгенге, қолөнер саласы – табысты еселей түсетін сала. Осыны ескергендіктен көптеген елдер қазірде бұл салаға айрықша мән беріп отыр. Әсіресе Германия, Норвегия, Израил сынды елдер бүгінде қазақтың төл туындыларына қызығушылық танытуда. Біздің қолөнер шеберлері шетелдік нарыққа шығуға барынша күш салуы керек. Мемлекет бұл жағынан оларды қолдауы тиіс. Бұл ретте бізде қолөнермен айналысатын фабрикалар қайта құрылуы керек. Кезінде бізде «Алматыкілем» фабрикасы қарқынды жұмыс істеді. Ол кездері олардың өндірген кілемдері сапалы, тіні мықты, тығыздығы жағынан түркімен кілемдерімен бәсекелес болатын. Қазірде «Алматыкілемнің» шығаратын өнімі экспортқа шықпақ түгіл, тұтыншыны қанағаттандыра алмай жүр. Ал батыс елдері бойынша қазір қазақы кілемге сұраныс мықты. Сондықтан бұл іспен айналысуды тереңдеткен жөн. Әттеген-айы өзге елдер қолөнер шеберлерін қолдау арқылы бұл саладан айтарлықтай табыс көріп отыр. Ал біз қолөнердің әлемдік экономиканың тұтас бір кешені екенін әлі сезінбей отырмыз. 

     Автор: Қарлығаш Зарыққанқызы

Толығырақ: http://alashainasy.kz/economica/kazaktyin-koloner-tuyindyilaryin-kyitay-el-ginness-rekordtar-ktabyina-engzude-64087/

толығырақ

Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газеті.
Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газеті.
 
     Қытайдың батысындағы бір жарым миллионға жуық қазақ тұратын Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданында «Азия кіндігі» атты қазақ тіліндегі газет шыға бастады. Қазақша 40-қа тарта газет-журналы бар аймақтың орталығы Үрімжі қаласындағы жаңа апталық газеттің жауапты редакторы – Жайырбек Мұхаметханұлы. Азаттыққа сұхбат берген редактордың айтуынша, «басылымның басты қолдаушысы – мемлекет».

     Азаттық: – Елдеріңізде басылымдар интернетке көшіп жатқан тұста газет шығаруларыңыздың себебі неде?

    Жайырбек Мұхаметханұлы: – Әрине, Қытайда мемлекеттік дәстүрлі газет-журналдар жабылып жатыр. Өйткені барлық ақпарат құралдары электрондық болып кетті де, соның салдарынан газет-журналдардың таралымы азайып, оқырмандарынан айрылып қалды. Бірақ соған қарамастан мемлекет бізге толық мазмұнда қаржылық қолдау көрсетіп, қазақ тілді газеттің ашылуына мүмкіндік жасады. Мемлекет Шыңжаңда тұратын аз ұлттардан тек қазақтарға ғана өз тарапынан газетке қолдау көрсетіп отыр. Газеттің тек қаржылық мәселесі емес, оның таралуы да – мемлекеттің мойнында. Өйткені Қытайдың батысында жаппай көркейту, гүлдендіру іс-қимылы жүргізіліп жатыр. Соның ішінде біз де – қазақтар да бармыз.

    Азаттық: – Шыңжаңда қазақ тілінде газет шығаруда Қытай үкіметінің қандай мүддесі бар?

    Жайырбек Мұхаметханұлы: – Менің түсінігімше, Шыңжаңда қазақ тіліндегі газеттің жарыққа шығуына Қазақстанның ықпалы бар. Қытайда қазақ тілді газетке мемлекет тарапынан қолдау көрсетіліп жатса, ол Қазақстанның арқасы деп ойлаймын.

       Азаттық: – Газеттеріңіздің көлемі, таралымы қандай?

Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газетіндегі материалдардың бірі.Қытайдағы қазақ тілінде шығатын "Азия кіндігі" газетіндегі материалдардың бірі.

      Жайырбек Мұхаметханұлы: – Төрт беттік апталық газет. Жуықта екінші нөмірі шықты. Ішіндегі материалдары төте жазумен жазылған. Әзірге 1500 данамен оқырмандардың қолына жетті. Болашақта Қытайда қанша қазақ болса, сонша таралымға жеткізсек деген ой бар. Қазір газетті екі адам ғана шығарып отырмыз. Негізгі авторларды сырттан тартамыз.

     Азаттық: – Мемлекет қаржысына шығып жатқан газет қандай тақырыптарды қамтымақ?

      Жайырбек Мұхаметханұлы: – Әдеби-мәдени және қоғамдық тақырыптардың бәрін қамтимыз. Әрине, мемлекет қаржысына шыққаннан кейін алғашқы бетке партияның жиындарында сөз болған мәселелерді жариялап тұрамыз. Ал қалған беттеріне шамамыз келгенінше қазаққа қатысты дүниелерді жариялайтын боламыз. Содан кейін біз күнделікті жаңалықтарды шығаратын ақпарат құралдармен бәсекелеспейміз. Біздің мақсатымыз – мемлекет саясатын қолдаумен қатар ұлт тарихын ұрпақ санасына сіңіру.

      Азаттық: – Сұхбат бергеніңізге рақмет.

   http://www.azattyq.org/content/china_kazakh_language_newspaper/26839941.html

толығырақ

      Қытайдағы қандас бауырларымыз «Азия кіндігі» атты жаңа газет шығарды. Жаңа басылым «Жаңғырық», «Кемпірқосақ», «Мәдениет маржандары», «Әдебиет әлемінде» атты бірнеше айдарлардан тұрады.

      Газеттің жауапты редакторы – Жайырбек Мұхаметханұлы бұған дейін «Шыңжаң газеті» қазақ редакциясы бөлімінің редакторы қызметін атқарған еді. Біздің елдегі басылымдарда жарық көрген көлемді мақалаларды төтеге аударып басып, сол елдегі қандастарымызға хабар таратқанын білеміз. Әріптесіміз осыған дейін «Айқын» газетінің «Танымал әннің тарихы» айдарын Қытайдағы «Халық» баспасынан «Телқоңыр» атты кітап шығарған болатын. Айта кетейік дәл осы айдарда жарық көрген танымал әндерді төтеге аударып қана қоймай, Қытай үкіметінен осы кітапқа қаржы бөлдірткен де Жайырбек еді. 2007-2009 жылдары «Айқын» газетінде жарияланған 100 танымал әннің тарихын баяндайтын кітапта ән авторларымен болған сұхбаттары мен кейбір ақын, сазгерлердің шығармалары енген. Жауапты редактордың айтуынша Қазақстандағы маңызды деген оқиғалар осы жаңа басылым беттерінде де жарық көретін болады. Біз қандастармыздың игі ісіне сәттілік тілейміз.

    Ал Шыңжаңдағы «Халық» баспасына келетін болсақ, бұл баспадан еліміздегі танымал ақын, жазушылардың еңбектері көптеп шығарылды. 60 жылдық тарихы бар қарашаңырақ бұған дейін «Абай жолы» эпопеясын бірнеше рет шығарып қана қоймай қазақ әдебиетінің шоқтығы биік шығармаларынан «Құтты білік» дастаны, С.Мұқановтың «Мөлдір махаббат», Әбдіжәміл Нүрпейісовтың «Қан мен тер», Мұхтар Шаханов пен Шыңғыс Айтматовтың «Құз басындағы аңшының зары», Оралхан Бөкейдің «Атаукере», «Мынау аппақ дүние», Мұқағали Мақатаевтың «Жүрек демін алғанда» және «Жамбыл жырлары» сияқты көптеген еңбектерді төте жазу нұсқасында Қытайдың қазақ оқырмандарына ұсынған болатын.

     http://baq.kz/kk/diaspora/1250

толығырақ

Қытайдағы қазақ азаматы тауып алған алтын $830 мыңға сатылды 

        Қытайдың Алтай аймағы Шіңгіл ауданында тұратын қазақ жігітінің салмағы 8 келіге жуық саф алтын тауып алғанын хабарлаған болатынбыз.

       Енді қандасымыз тапқан 8 келі алтын 5 миллион юанға (830 мың АҚШ доллары мөлшерінде) сатылды, - деп хабарлайды Qamshy.kz порталы.
        Қытай заңында кесек көлемдегі алтын мен бағалы заттар үкіметке тәуелді болуы керек деген тармақ бар. Осыған қарамастан, ғаламторда жүргізілген сауалнамаға қатысқан 60 мың қандасымыздың 97% алтын тауып алған адамға тәуелді болуы керек деген шешімді қолдаған.
      Сонымен, соңғы шешім көпшіліктің қалауы бойынша болып, 8 келі алтын 5 миллион қытай юанына сатылды. Әлемде мұндай кесек алтындар жиі ұшыраса бермейді, алтын кендерінің өзінде де тым сирек кездеседі екен.

 

толығырақ


      ҚХР Алтай аймағының Шіңгіл ауданында тұратын Берік  есімді қандасымыз салмағы 7.85 келі кесек алтын тауып алды, деп хабарлайды  «Қытай ақпарат».

     Досымен бірге алтын іздеуге шыққан Берік ен далада ойламаған жерден ат басындай кесек алтынның үстінен түседі.

     Қандасымыздың айтуынша, алтынды жер бетінде жылтырап жатқан жерінен тауып алған. Оның диаметірі 23 см, ені 18 см, ең қалың жері 8 сантиметр болған. «Табиғаттың  шебер қолы бедер салып, өрнектеген саф алтынның беті күн сәулесімен алауланып, көздің жауын алатындай жарқырайды», - дейді алтынды көрген көршілері. 

     Әлемде бұндай кесек алтындар жиі ұшыраса бермейді, алтын кендерінің өзінде де тым сирек кездесетін көрінеді.

       Бақытжол Кәкеш 

      http://www.inform.kz/kaz/article/2743336

толығырақ


      Соңғы жылдары төл күресіміз - қазақ күресі қарқынды дамып келеді. Тамыры тереңде жатқан ұлттық спортымыздың тарихы ұлтымыздың өмір тарихымен тығыз байланысты.

     Сондықтан қазақ бар жерде, қазақ күресі де қатар жүретіні дау тудырмайды. Алайда шетелде тұрып жатқан көптеген қандастарымыз бүгінгі таңда төл күресімізді төріне оздыра алмай отырған жайы бар.

    Жасыратыны жоқ, кейбір елдерде тұрып жатқан бауырластарымыз арасында қазақ күресі түгілі қазақ тілін ұмытып қалғандары да жетерлік. Бірақ қазақ жұртынан қанша жырақ жүргенімен, түймедей ғана іс тындырса да, түгелімен ұлты үшін істейтін ұлтжанды қандастарымыз да жоқ емес. Міне, осындай азаматтарымыздың игілікті істері қашанда көңілімізге демеу, жанымызға жебеу болып келеді. Сол азаматтардың бірі - Қытайда тұратын қандасымыз «Жұңгоша-қазақша күрес бірлескен қоғамы» төрағасының орынбасары Нұрлан Дәулетқанұлы.

    Ол бүгінгі таңда Қытайдағы қандастарымыз арасында кенжелеп қалған төл спортымыз қазақ күресінің қайта өркендеуіне өз үлесін қосып, ауыл, аудан, аймақ көлемінде әр деңгейдегі жарыстарды ұйымдастырып қана қоймай, Қазақстаннан арнайы мамандар шақыртып, ондағы тәрбиеленушілерге төл күресіміздің айла-тәсілдерін тереңдеп түсінуге жол ашып отыр.

    Өткен аптада Нұрлан Дәулетқанұлын Астанаға келіп жүрген жерінен жолықтырып, Қытайда қазақ күресінің қалай дамып жатқаны жайында сұхбаттасқан едік.

     - Нұрлан Дәулетқанұлы, сізді Қытайда төл күресіміз - қазақ күресін дамытуға өз үлесін қосып жүрген ұлтжанды азаматтардың бірі деп естіп жатырмыз. Әңгімемізді бастамас бұрын, өзіңізді қысқаша таныстыра кетсеңіз?

      - Өзге елде жүрсек те, өз халқымыз үшін тер төгіп жүрген қарапайым қазақтың баласымыз. Қытайдағы қазақтар негізінен Іле, Алтай, Тарбағатай деп аталатын үлкен үш аймаққа қоныстанған ғой. Мен сол аймақтардың ішіндегі Іле аймағына қарасты Күнес ауданының тумасымын. Бала кезден спорт әлеміне қызығып, соның ішінде еркін және төл күресіміз қазақ күресімен айналыстым. Кейін, денсаулығыма байланысты спорттан кеттім. Алайда өзім спортты қойсам да, спортқа деген құмарлығым болар, осы сыйқырлы әлемнен алыстай алмадым. Ақыры, қазақ тарихынан ойып тұрып орын алатын төл күресімізді жандандырып, қазақ күресінің өркендеуіне өз үлесімді қосайын деген мақсатпен Қытайда ұлттық спортымыздан әр түрлі жарыстарды өткізуге, ұйымдастыруға бел шеше кірісіп кеттім.

     - Не үшін қазақ күресін таңдадыңыз? Неге өзге Олимпиада ойындарына кіретін күрес түрлерін қолға алып, қазақ өрендерін Олимпиада шыңына шығармасқа?

     - Олимпиада ойындарына кірген спорт түрлері онсыз да дамыған спорт түрлеріне жатады. Ал қазақ күресін сол спорт түрлерінің қатарына қосуға бар қазақ атсалысуы керек деп ойлаймын. Бүгінгі таңда қазақ елінде қазақ күресі өте жоғары деңгейде дамып келеді. Қазір әлем, Азия біріншіліктерін былай қойып, жыл сайын өтетін «Қазақстан Барысы» турнирінің өзін қазір бүкіл ел тани бастады. Міне, бұл қазақ күресінің беделі арта түскенін аңғартады. Ал Қытайда қазақ күресіне осыған дейін аса мән берілген жоқ. Бұл Қытайда қазақ палуандары жоқ деген сөз емес. Ол жақта да Ұлан Рысқұл, Айбек Нұғымаров, Бейбіт Ыстыбаев сияқты нар тұлғалы палуандар жетерлік. Бірақ сол палуандардың рөлін сәулелендіретін орта жоқ. Қазақстандағы сияқты апта сайын, ай сайын жыл сайын ірі жарыстар өте бермейді. Сондықтан талай мықты азаматтарымыз анда-мұнда болатын той-томалақта  қазақ күресін естеріне бір алады. Ал кез келген дүние үнемі қолданыста болмаса, өзінің қасиетін жояды. Спорт та сол сияқты. Кез-келген спорт түрі тоқыраса, сол спорттың әдіс-тәсілі, өзіне тән ережелері, болымысы ұмытыла бастайды. Ал даму үстіндегі спорт түрі, дамыған үстіне дами түсетіні белгілі. Қазақстанда қазақ күресі дамып, ережелері белгілі халықаралық талаптарға сай толығып, кемелденіп жатса, Қытайда керісінше, ұмытыла бастаған. Тіпті, қазіргі жастар қазақ күресі туралы естігендері болмаса, қандай күрес екенін білмейтіндері де жеткілікті. Сондықтан төл ойынымыз - қазақ күресін дамытуды қолға алдым.

   - Ал қазір қазақ күресінің ережелерін, айла-тәсілдерін ол жақтағы палуандарға қалай үйретіп жатсыздар?

    - Құдайға шүкір, қазір Қазақстан мен Қытайдың қарым-қатынасы өте жақсы. Екі ел басшыларының достық саясатының арқасында осылай бір-бірімізге емін-еркін келіп, кетіп жүрміз. Спорттың өзі достықтың символы емес пе? Біз әркез келген сайын осындағы мамандардан Қазақстандағы қазақ күресінен өткен жарыстардың кескіндерін алып, сондағы ережелермен танысып, осындағы палуандардың айла-тәсілдеріне қарап, соған қарай жұмыс жасаймыз. Өзге де оқулықтар алып, кем-кетіктерімізді толықтырып тұрамыз.

      - Қазір Қытайда сіздің бастамаңызбен қандай жарыстар өтіп жатыр?

    - Мен бұл бастаманы қолға алғалы екі ірі жарыс өтті. Әрине, кез-келген ауқымды істі ұйымдастыру бір ғана адамның қолынан келе бермейді. Екі жарысқа да көптеген ұлтжанды азаматтар көптеп көмегін тигізді. Жергілікті әкімдіктер де шараны ұйымдастыруда ұсынысымызды қолдап, өз үлестерін қосты. Алғашқы жарысымызды  2013 жылы Шынжаң өлкесінің орталығы Үрімжі қаласында өткіздік. Онда жарысқа Қытайдағы қандастармыз қоныстанған барлық аймақтардан ең үздік деген балуандардың басын қостық. Бұл Шынжаң қазақтары тарихындағы төл күресімізден өткен ең алғашқы ірі бәсекелердің бірі болды. Бұл жарысты ұйымдастыруда қаржылық жағын негізінен өз қалтамнан шығардым. Осы жылы желтоқсан айында тұңғыш рет өзім туған Күнес ауданынан бір қатар ұлтжанды азаматтар бірлесе отырып, «Жұңгоша-қазақша күрес бірлескен қоғамы» деген үлкен қоғам құрдық. Мұндағы мақсатымыз - қазақ күресіне жұрт назарын аударып, қаракөз бауырларымыздың салауатты өмір салтын ұстанып, сау денелі болып өсуіне өзіндік үлес қосу. Ал екінші рет жарысымызды өткен жылы желтоқсанның 1 күні Іле аймағы Күнес ауданында өткіздік.

    - Осы өткізген жарыстарыңыздан не ұттыңыз? Мұндай жарыстарды өткізу Қытайда қазақ күресінің дамуына өзіндік үлесін қоса ала ма?

      - Әрине, бастаған ісіміз оң нәтиже бере бастады десем, артық айтқаным емес. Бірінші жарысқа қарағанда, екінші жарыс өзіндік ерекшеліктерімен есте қалды. Ештеңеден ұтылғамыз жоқ, ұтқанымыз көп болды. Соның бірі - екінші жарысымызға ата жұртымыздан арнай қонақтар шақырдық. Олардың ішінде палуандар да, төрешілер де бапкерлер де болды, палуандар бақ сынады. Төрешілер сол жарысқа қазылық жасады. Ал бұрын палуандарымыз күрестің айла-тәсілдерін кескінге қарап үйренсе, бұл жолы арнайы келген қазақстандық білікті бапкерлердің өзімен жұмыс жасап, шеберліктерін шыңдай түсті. Екінші бір ұтқанымыз - бұрын қазақ күресін ешбір аудан, аймақ орталықтары өздері біліп, мұндай жарыстар өткізе бермейтін. Осы екінші жарыстан кейін «үшінші жарысты бізге беріңдер, біздің аудан, біздің аймақ өткізсін» деген сұраушылардың қатары көбейді. Міне, бұл қазақ күресінің Қытайдағы қазақтар арасында кеңінен етек ала бастағаны деген сөз. Тіпті, жекелеген азаматтар арасынан да демеушілік жасап,  қазақ күресіне қолдау көрсеткен және көрсеткісі келетін жомарт жандар табылды. Бұйырса, алдағы уақытта жарысымызды бір жерде ғана емес, қазақтар қоныстанған барлық аудандарда өткізуді жоспарлап отырмыз.

    - Ал Қазақстандағы өтетін жарыстарға ол жақтан палуандар әкеп қатыстыру жоспарларыңызда жоқ па?

      - Әрине, бар. Бұл жолы Астанаға келгендегі мақсатымның бірі осы. Қазақстанда қазақ күресі өте қарқынды дамып келеді. Біздің үйренеріміз өте көп. Сондықтан тәжірибе алмастыру үшін Дүниежүзі қазақ күресі федерациясының президенті Серік Төкеев мырзамен кездесіп, Қытайдағы қазақтар арасында қазақ күресін дамытуға байланысты ақыл кеңесін алып, өз ұсыныстарымды ортаға салуға келгем. Серік ағамызбен кездестім. Ойға алып келген жоба-жоспарларымды кедергісіз шешіп берді. Бастаған ісімізге жоғары баға берді.

     - Нақтылап айта кетсеңіз, қандай жоспарларыңыз жүзеге асатын болды?

     - Қытайдағы қандастарымызға қазақ күресінен білікті бапкерлер жетіспейді. Бүгінгі қазақ елінде халықаралық талаптарға сай жетілдірілген қазақ күресінің ережелері мен әдіс-тәсілдерін толық меңгерген бапкер де, палуан да тапшы. Осы олқылықтың орынын толтыру мақсатында Серік Төкеев мырзаға Қытайдан бір-екі бапкер, бір-екі төреші және 7-8 палуанды осы жақта арнайы тәрбиелеп, тәжірибе алмастырсақ деген ұсыныспен келгем. Ол кісі бірден қуана-қуана келісті. Тіпті, әкелетін адамдарды жатақ, тамақ және жаттығу залымен қоса, тікелей өз қамқорлығына алатын болды. Бұл алыстан арман арқалап келген біз сияқты азаматтардың қанатына қуат бітірері анық. Қатты разы болып кетіп барамын. Осындай ел деп келгенде еңбегіңді бағалап, маңдайыңнан сыйпайтын ағаларымыз болғанына Аллаға шүкір.

    - Әңгімеміздің басында күрестің екі түрімен айналысқаныңызды, кейін жарақатыңызға байланысты спорттан шегінгеніңізді айттыңыз. Спорттағы бағындырған биіктеріңіз туралы айта кетсеңіз...

    - Өз басым кереметтей жетістіктерге қол жеткізе алмадым. Сондықтан, мен жетпеген биікке артымыздан ерген інілеріміз жетсін деп осындай жолды таңдадым. Бірінші спортты 1994 жылы еркін күрестен бастадым. 1998 жылдан бастап, Шыңжаң палуандар командасының құрамында өнер көрсеттім. 2000-2005 жылдар аралығында аралығында Қытайдың мемлекеттік жастар құрамасында өнер көрсеттім. Осы құрамада жүріп, жаттығуда ауыр жарақат алып, спорттан шегіндім. Ал Қытайда, мұндай мемлекеттік командаға кіру белгілі деңгейге жеткен спортшыға ғана берілетін мүмкіндік. Қытайдың өз ішінде біраз жетістікті бағындырдым. Әлем, Олимпиада жүлдегері болмаған соң, барлығының атын атап, түсін түстемей-ақ қояйын. Ал қазақ күресімен 2009 жылдан бастап айналыстым. Осы жылы Қазақстанда қазақ күресінен 5-ші кезекті Азия ойындары өтті. Сонда 3-ші орынды жеңіп алып қайтқаным бар.

    - Әңгімеңізге рахмет!

      Күнсұлтан Отарбаев

       http://www.inform.kz/kaz/article/2743051

 

толығырақ

   Қытайдың Шыңжан-Ұйғыр автономиялық өлкесінің Іле-Қазақ автономиялық облысының Шіңгіл ауданында бүркіт салудан чемпионат өтті. Өңірде ұмытыла бастаған қазақтың бекзада өнерін жандандыру үшін өткен шараға Іле-Қазақ автономиялық облысында өткен шараға 67 құсбегі қатысты, деп хабарлайды 24.kz. 

      Бұл - Қытайдың Іле-Қазақ автономиялық облысында өтіп жатқан 3-бүркітшілер чемпионаты. Әдеттегідей сайыста қыран құсты қолға шақыру, иесі мен бүркіттің арасындағы байланыс бағаланды. Содан кейін қанаттыны қоянға салып, ұшқырлығын, айла-тәсілін тексерді. Жалпы, Шыңжандағы қазақтар бүркіт салудан жазғы және қысқы чемпионатты тұрақты түрде өткізіп тұрады. Жат жерде бабадан қалған бұл өнердің тұғырын бекемдеп жүрген қандастарымыздың басты көздегені - жастар арасында бүркітшілікті насихаттау.

   «Бұл жойылып бара жатыр. Біздің ұрпақтарымыз атқа да мінбейді, бүркіт дегеннен қорқады, білмейді. Сондықтан ұлтымыздың осы дәстүрін үйретуді өзімізге мақсат тұттық»,- дейді қазылар алқасының мүшесі Табысбек Смағұлұлы. Чемпионаттың бас жүлдесі мен арнайы сыйлығын Нұрғазым Қаламанұлы мен Серік Бақытбекұлы жеңіп алып, 150 мың теңге еншіледі. Осылайша Қытайдағы құсбегілер Қарақия қыстауын саңқылдаған қыран дауысымен екі күн тербетіп қайтты. 

       http://www.inform.kz/kaz/article/2742934

толығырақ

Nur.kz

Nur.kz

     Қытай қазақтарының 90 пайызы Қазақстанға көшіп келуді ойлайды. Көрші елде тұратын қазақтар арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнаманың қорытындысы анықталды деп жазады Қамшы сайты.

       Wechat әлеуметтік желісі арқылы жүргізілген сауалнамада Қытайдағы қандастардың қанша пайызы Қазақстанға көшіп келуді ойлайтыны белгілі болды.

      29 қаңтардан 2 ақпанға дейін жүргізілген сауалнамада "Қазақстанға көшу керек пе?" деген сұраққа "Көшу керек" деп 6071 адам дауыс беріп, 79% қатысушының елге көшуді ойлап жүргені анықталған.

     "Керек емес" деп 671 адам дауыс берсе, 8% қатысушы Қытайдағы қазақтың елге оралуға әлі дайын емес екенін көлденең тартқан. "Маған бәрі бір" батырмасын 896 адам басқан, 11% дауыс беруші нақты бір шешім қабылдамағанын білдірген.

    Wechat әлеуметтік желісінің Қытайдағы қолданушылар арасында танымалдығы Facebook желісінен кем емес екенін ескерсек, бұл сауалнама нәтижесі шындыққа жанасады деп сенімді түрде айтуға болады.

Толығырақ: http://alashainasy.kz/society/kyitaydagyi-kazaktyin-90-dan-astamyi-elge-koshp-kelgs-keled-62435/

толығырақ

 
        Бейжіңде Қытай аз ұлттар жазушылар қоғамы мен «Ақсай» қазақ әдебиеті қоғамы ұйымдастырған байқаудың марапаттау рәсімі өтті.

     Мұнда жергілікті қазақ қаламгерлерінің проза, поэзиядағы төл туындылары мен қытай-қазақ әдебиетіндегі тың шығармалар, таңдамалы аудармалар бағаланды, деп хабарлайды 24.kz. 

    Байқауда бір жыл бойы аз ұлттар тілінде басылып шыққан 107 әдеби шығарма сараланып, қазылар алқасы қазақ басылымынан 5 автордың шығармасын үздік деп таныды. Бас жүлде - 20 мың АҚШ долларын Ерлан Нұржыханұлының «Көлеңке көзіндегі елес» жыр жинағы еншіледі. Ал Айдос Амантайұлының қытайша жазылған «Айдос-Шолпан» романы жас қаламгерлер арасынан үздік шықты.  

      «Бұл сыйлық қытай-қазақ әдебиетінің көркейіп келе жатқанын білдіреді әрі болашақта одан әрі дамуына күш береді деп ойлаймын»,-дейді жазушы Айдос Амантайұлы.

толығырақ

    Қытайдың Санжы қаласында 24-қаңтарда Санжы облыстық мәдениет сарайында жас әнші, сазгер Ғизат Сәкенұлының «Тәңір тауда тәтті әуен» атты өнер кеші өтті. Онда танымал әншілер Дәлелхан Әділбекұлы, Әділ Мәнкейұлы, Ерғали Зақанұлы қатарлы ән бұлбұлдары мен бірге Ғизаттың достары Жарқынбек Нәсиоллаұлы, Мұрал Нұрақыметұлы, Салтанат Қалиқанұлы, Есен Нұрбекұлы, Ғарапа Нәсиоллаұлы, Мұратжан Орынтайұлы, Ақылмұрат Ертайұлы қатарлы өнерпаздар да Ғизат туындыларын орындап, көрермендердің көңілін бір көтеріп тастады. Қазақстандағы «Дала дауысы» ән байқауының жеңімпазы Бақыткелді Мұқашұлы, Құлжа қаласынан келген «Есіл» тобының мүшелері Серік, Елшат, Санатбектердің салған әндері де жұрт жүрегінен жол тапты. Кешті танымал жүргізушілер Ержанат Байқабайұлы мен Гүлсара Татанқызы жүргізді. Бас-аяғы екі жарым сағатқа созылған кеш барша жұртты тамсандырды. Ғизат ешқандай музыкалық мектептен білім алмаса да, табиғат сыйлаған талантының арқасында 70-тен астам ән жазып, туған халқын әсем әнмен сусындатып жүрген Қытай қазақтарының саңлақ сазгерлерінің бірі. Облыстық әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі мен музыканттар қоғамының мүшесі Ғ.Сәкенұлы Санжы қаласы Ашылы ауылдық «Дарқан» өнер тобын құрушылардың бірі болды.     

     Ғизат Сәкенұлы 1975 жылы Санжы қаласы Ашылы ауылы Ашылы қыстағының Тасбастау деген жерінде қарапайым малшының қара қосында дүниеге келген. Аяулы анасынан ерте айырылып, қажырлы әке мен қадырлы аға-әпекелерінің қамқорлығында бастауышты тауысқан соң, қолқанаттан қысылған әке амалсыз оны оқудан шығарып алады. Жанары қой, назары ой күзеткен, туған табиғатпен біте қайнасып, мың бояулы болмысынан болашағын іздеген оның өмір мектебі осылай басталады. Көтерем тоқты мен қоңыр домбырасын кезек өңгере жүріп, ауыл арасында әнші бала атанады. 90-жылдарда өнерге шөліркеген өлермен жастардың рухани ұстазына айналған Бағдат Естемесұлы, Бекеш Зейнелұлы, Өкен Таңысқанұлы, Отанбек Еңсеханұлы, Әділ Мәнкейұлы сынды өнер жұлдыздарының әуеніне еліктеп,  олардың айтқандарын айнытпай қайталай жүріп, ептеп өзі де әуен шығара бастайды. 2000-жылдардың басында іркес-тіркес «Ауыл қызы», «Ақ гүлім», «Тұнық сезім» қатарлы ән таспаларын шығарды. Сүйегіне сөз сіңген шешен әкенің ұрпағы ретінде он неше әніне өзі де мәтін жазады. Ғизат Сәкенұлы  -Санжы облысы көлемінде өткен ән байқауларының он неше мәрте жүлдегері, 2006-жылы Бейжіңде оздырылған көркемөнер дарындылары ән бәсекесінің алтын медалінің иегері. Бұл күндері оның  ән әрлейтін, дыбыс жазатын жеке студиясы  бар.

толығырақ

    Түркияда жаттығуда жүрген Қытайдың олимпиада құрамасы Арменияның 21 жасқа дейінгі жастары өнер көрсететін ұлттық құрамасымен кездесіп, оларды 4:1 есебімен ойсырата жеңді. Бұл туралы «халық торабы» хабарлады. Ала допта алынбаған есесі бар қытайлардың бұл жеңісі әрине елең еткізер жаңалық. Оның үстіне Арменияны жеңіп отыр. Алайда, біздің айтпағымыз бұл емес.

   Естеріңізде болса Қытайдың олимпиадалық футбол құрамасына қабылданған қазақ қандасымыз туралы айтылған еді. Ол – Ержет Ерзатұлы. Міне, Армениямен болған ойында Қытайларды жеңіске жетелеп, әсерлі ойын көрсеткен де сол Ерзат. Құраманың негізгі қақпашысы болып ойнаған ол матчта бастан-аяқ шеберлік танытып, бетпе-бет келген талай допты қайтарған. Қақпа алдына әкелген талай допты Ержеттің қолына табыстап берген қарсыластарының сағы әбден сынғаны белгілі. Қақпашы бауырымыз допты қайтарып қана қоймай, ойынның сәтті өрілуіне де ұйтқы болған.

    Айта кетерлігі Ержеттің талантын таныған еуропалықтар оны өз құрамасына тартқан болатын. Португалияның үшінші лигасында ойнайтын «Gondomar s.c» командасымен жарты жылдық келісімге қол қойған. Ерзат Еуропа есігін ашқан тұңғыш шынжаңдық футболшы. Португалдық ұжымның қақпасын қорғауды міндетіне алған ол алдағы уақытта өзін жақсы қырынан таныта алса, Еуропа алаңдарына жол ашылуы әбден мүмкін дегенбіз. Ержет сол үміттен шығып, өзін көрсете алды. Осыған орай португалдық клуб оған беретін сыйақыны жоғарылатып, былтырғы мамыр айында келісімді тағы бір жылға созып, биылғы маусым айына дейін ұзартқан болатын.

    Қазіргі күні футболда әлемдік аренада көш бастап тұрған Криштиану Роналдудың елінде өнер көрсетіп жүрген Ержет португалдық футбол сүйер қауымның жақсы бағасына ие болып үлгерді. Өзге құрлықта жүрсе де қазақ атын әлемге танытуға күш салған бауырымызға ақжол тілейміз!

     Ержет 1993 жылы Шыңжаңның Тарбағатай аймағында туылған. 2009 жылы Астанада өткен «Президент кубогында» Қытай жастар құрамасы атынан қатысып, жақсы қырынан танылған. Қытай премьер лигасындағы бірқатар командалардың жасаған ұсыныстарына қарамай, Португалияның төменгі лига командасын таңдауының себебін ол «Еуропада ойнау — бұрыннан бергі арманым. Сол үшін Еуропаға барамын», — деп түсіндірген.

   Айта кетейік, «Gondomar s.c» командасы 1921 жылы құрылған. Порту аймағындағы Gondomar қаласына орналасқан. Бұл команда бұрын Португалияның А дәрежелі лигасында ойнаған. Кейін келісілген матчтарға қатысы бар деген шешімнен соң төменгі лигаға түсірілген.

       Мұрат Алмасбекұлы, http://baq.kz/kk/diaspora/1244

толығырақ

     «Дана» электронды қаламы арқылы танымал болған Қытайдағы қандастарымыздың «Меңтай» ЖШС  балаларға арналған «Ақылды қоян» жаңа электронды оқу құралын сатылымға шығарды.

    Аталмыш интеллектуалдық оқу құралы 3-12 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған. Көлемі 800 шумақтан тұратын 88 түрлі тақпақ, қазақ халық ертегілері мен шетел халықтарының ертегілерін қамтыған 130 ертегі, қазақ халқының әдет-ғұрып, ұлттық дүниетанымына қатысты 1500-ге жуық атауға түсінік берілген. Сонымен қатар мақал-мәтел, жаңылтпаш, ырымдар мен тыйымдар, Абай өлеңдерін қамтыған 500-ге жуық мәтін мен 200-ден астам әндер қамтылған.

     «Бұған дейін «Дана» қаламы арқылы оқытылатын «Дыбысты әліппе», «Ағылшын тілі негіздері», «Бастауыш мектеп оқулықтарын оқыту құралы» сынды өнімдер шығарған болатынбыз. «Ақылды қоян» - осы материалдарды балаларға оқып беретін электронды құрылғының аты. Құрылғы түрлі-түсті жарық шығара алатын, құлақтары бүктеуге ыңғайластырылған қоян формасында жасалғандықтан «Ақылды қоян» аталып отыр. Бұл оқу құралының сапасы жоғары, балаларға залалсыз, бағасы қолжетімді. Өнімімізді алдағы уақытта Қазақстан нарығына шығару мәселесін де ойластырып отырмыз»,- дейді «Меңтай» ЖШС-ның директоры, жоба авторы Қанатқан Әбілғалиұлы.

   Ұлттық экономика, ұлттық өнім жайлы сөз қозғағанда Қытайдағы бауырларымыздың алар орны бір төбе. Бүгінде ұлттық нақыштағы заманауи киім-кешектер мен тұрмыстық бұйымдар, ұлттық әшекейлер, сырмақ, түскиіз сынды мұражайларда ғана кездесер құнды қолөнер бұйымдарымыз, қазақы кілемдер мен ұлттық ою-өрнектегі құрылыс материалдары бүгінде Шыңжаңнан шекара асып, ел аумағына да келіп жатыр.

     Ата жұрттан алыста жатса да, ұлттың, «қара домалақтардың» қамын ойлап тер төгіп жүрген асыл азаматтарымыз бен ұлттық өнімдеріміздің саны көп болғай!

      http://www.inform.kz/kaz/article/2740417

толығырақ

        –   Мұқай аға, әңгімені қайда, қалай білім алғаныңыздан бастасаңыз?

    1940 жылдың маусым айында Бұратала мұңғұл облысының Жың ауданының Күлертең ауылында малшы отбасында дүниеге келіппін. Азаттықтан кейін, 1949 жылы ауылымызда тұңғыш рет ашылған бастауыш мектептің табалдырығын аттадым. Мұнда 4 жыл оқып, орталауды аудан орталығында оқыдым. Менің бар болған оқу тарихым осы ғана.

          – Неге жоғарылап оқымадыңыз?

      Толық орта мен жоғары мектепті оқу бақыты маған бұйырмапты. Бұған біріншіден, жетімдігім. Екіншіден, қолымыздың қысқалығы себеп болды. Менің әке-шешем 37 жасында бірінің артынан бірі ауырудан қайтыс болды. Бір үйдегі үш бала ботадай боздап қалдық. Ол кезде әпкем 12 жаста, інім 6 жаста, ал мен 9 жаста едім. Содан үшеуіміз атам мен әкемнің інісінің қолына қарап қалдық. Кейін атам қайтыс болып кетті. Сөйтіп, үш үйлі жан түгел кіші әкемнің отбасында қалдық. Ол кезде біздің елде толықсыз ортаны бітіргендер едәуір мағлұматты келеді екен. Содан құдай оңдап 1957 жылы мені ауданға мұғалімдікке жұмысқа шақырды. Мен онда бір жыл істеген соң өз ауылым Күлертеңге ауысып келдім.

       – Жетімдіктің тақсыретін көп тартқан болдыңыздар ғой?

     Кіші әкем «қайтсем де сені үйлеп кетемін деп» жүріп 18-ға толған кезімде ауылдасым, сыныптасым Жаңылқан Сексенбайқызымен үйлендіріп, кейін ол кісі де ауыру себебінен қайтты. Екі шешеміз (біреуі әжем, біреуі бізді баққан кіші әкеміздің әйелі) бар еді олар да көп өтпей бірінің артынан бірі қайтыс болды.  Тағдырдың жазуымен арт-арттынан өлім болып, 3 үйден қалған алды 16 арты 7-8 жастағы 6 бала біздің қолымызға қарап қалды. 1958 жылы халық комунасы жолға қойылып мал орталыққа өткізілініп алынды. Барлық халық тайқазанға қарады. Еңбек күші барлар коллективтің малын бақты. Кейбіреулер егіншілікпен шұғылданды. Еңбек ақылары нөмірімен тұрақтанды.

      1962 жылы ауыр ашаршылық бүкіл елге келген кез еді. Ол кезде мен азырақ жалақы алатын ауыл мұғалімі едім. Басқалардың барлығы жұмыссыз. Әкемнің кенже інісі толық ортаны бітіріп Үрімжідегі Шыңжаң университетіне оқуға қабылданды. Жарты жыл оқығанан кейін артынан баратын ешқандай көмек болмай, оқудан қол үзіп сол беті ауылда қалып, егінші болды. Өзіме тете інім үкімет қарауындағы бір серіктікте жұмысшы еді. Ол да отбасының қиыншылығымен ауылға қайтып келіп үйге қарасты. Біздің ынтымағымыз жақсы болып, бір-бірімізге сүйеу болып ауыр күндерді өткіздік. Осы 7 ағайындының ашаршылық күндерден аман өтіп, ел қатарына қосылуына тәңірдің рахымы болса, тағы бір жағынан бәріне ана орнына ана, қамқоршы болған жолдасым Жаңылқанның еңбегі ерекше болды. Олардың біреуін де аш қоймады, киімін жыртық қылмады. Әр кезде қабағы ашық болды.   

      Аты шулы «мәдениет төңкерісі» аяқталып, заман оңалғанда талай жыл жабылып қалған жоғары мектептер қайта ашылды. Бір інім халық азаттық армиясының жауынгері болып қабылданып көп уақыт армия қатарында болып, кейін мемлекеттік қызметкерліктен өрлеп, заң саласында жұмыс жасады. Бір інім Үрімжідегі 1-тамыз  ауылшаруашылық институтына оқуға түсіп, егіншілік жабдықтар мамандығы бойынша оқу бітіріп қоғам табалдырығын аттады. Енді біреуі Іле және екіншісі Бұратала педагогикалық техникумында оқып мұғалімдік өмірін бастады. Қалғаны ауылда түрлі кәсіппен шұғылданды.

     1980 жылға келгенде 7 інім жеті отбасы болып өлгеніміз тіріліп, өшкеніміз жанып ел қатарына қосылды. Енді қоғамның әр саласында өнегелі қызмет істеп, ел алқауына бөленіп жүр. Ал осылардың барлығы қазірге дейін бізді «үлкен үй» деп алдымыздан қия өтпейді. Бұған да тәуба дейміз. Бұрынғы жетім балалар қазір жиырмадан артық отбасы болып бақытты тұрмыс өткізіп жатыр.  

      – Бұратала мұңұол облысы қай жылы құрылды?

      Бұратала мұңғұл автономиялы облысы 1955 жылы құрылды. Оның алдында біз Іле қазақ автономиялы обысына қарайтынбыз. 

    – Сіз мұғалім болып жүрген кезіңізде қазақ балалары қандай жазумен оқушы еді?

      Алдында Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төте жазумен оқыған еді. Кейін латын әліпбиіне ауыстырылды.

     – Мұғалімдер латын жазуында сабақ беруге дайын ба еді?

    Бізді бір-екі ай латын курсында оқытып, оқушыларға сабақ беруге дайындады. Бір-екі жылдан кейін мені аудандық оқу-ағарту мекемесі жанынан ашылған латын әліпбиін жалпыластыру кеңсесіне ауыстырды. Менің мектептен ұзап шығып, қоғаммен, халықпен араласым осы кезден басталды.

     – Демек, осы кезден бастап сіз әкімшілік жұмыстың табалдырығын аттаған болдыңыз ғой?

     Солай десе де болады. Алғашында латын әліпбиін жалпыластыру кеңсесінде жай қызметкер болдым. Мұнда үш жылдай жұмыс жасағаннан кейін аудандық парткомның ұйымдастыру мекемесіне ауыстым. Онда 4-5 жылдай жұмыс жасағаннан соң 1979 жылы Кадрлар мекемесінің бөлім бастығы болып бардым. Кейін еңбек мекемесі мен кадрлар мекемесі бірігіп Еңбек кадрлар мекемесі болып құрылғанда мен бұл мекеменің орынбасар басшысы болдым. Бір жылдан кейін 1986 жылы аталған мекеменің басшысы болып тағайындалдым. Бұл мекемеде 8 жылға жуық басшылық қызмет жасаған мен ұйымның ұйғаруымен 1993 жылы аудандық халық құрылтайының (мәслихаттың) төрағасы болып ауыстым. Онда 6 жылдай жұмыс жасап, 1999 жылы зейнеткерлік жасқа толып  демалысқа шықтым. 

     – Сіз қазір басшылық қызметте болғанымда халқыма не істеп бере алдым деп ойлайтын кезіңіз бола ма?

     Бұрынғы халқыма жасаған қызметімді жиі есіме алып отырамын. Біздің ауданымызда көп ұлт қоныстанған. Негізгі жансаны көп ұлттардан – қазақ, мұңғыл, ханзу, ұйғыр және дүнген. Мен әкімшілік саласында істеген кездерімде бүкіл аудандағы жұмысшы-қызметшілердің барлық жұмыстарына жауапты болдым. Әр жылы қоғамнан жұмысшы-қызметші қабылдау; жоғары, орта техникум бітіріп келген жастарды қызметке бөлу; жыл соңында жұмысшы-қызметші қабылдау; жұмысшы-қызметшілердің еңбекақысын теңшеу, зейнеткерлікке шығару; зейнеткерлерді басқару; ғылыми атақ бағалау сынды жұмыстармен айналыстым. Сонда үкіметтің түрлі саясат, белгілемелерін әр салаға нақтылы тиянақтандырдым. Қалың жұмысшы-қызметшілерді разы етіп, алаңсыз жұмыс істеуге кепілдік еттім. Әр ұлт халқын бөле жармадым, тең көрдім. Мүмкіндіктің барынша барлық ұлтты бірдей қамтамасыз етуге құлшындым. Кейінгі өмірімнің бақытты өтуіне осылардың алғысы тиген шығар. Көп рет аудан, облыс жағынан озат қызметкер болып сыйландым.

         – Өзіңіз жақсы білесіз, Қытайда «мәдениет төңкерісі» деген аты шулы төңкерісі болды. Сол төңкерістің құйынынан сіз қалай аман өттіңіз?

   Ол кезде мен жас болдым. Анау-мынау саяси қимылдарға араласпадым. Араласуға да мүмкіндігім болмады. Оның себебін жоғарыда айтым кеткен сияқтымын. Ел төңкеріспен қарбалас болып жүргенде мен ханзу тілін үйренуге ден қойдым. Себебі, жоғары білімім болмаған соң өздігімнен ізденіп, білім алуға тырыстым. Құдай оңдап азды-көпті ханзу тілін білетін мені ұйым Үрімжідегі ШҰАР партия мектебіне оқуға жіберді. Онда ханзу тілін бір жыл тереңдей оқу мүмкіндігіне ие болдым. Менің қызметімнің тасы жоғары домалап, басшылық қызметке аралауыма басты себеп болған осы ізденісімнің жемісі деп ойлаймын.

         – Сіздің бала кезіндегі Қытай оқу-ағартуына қарағанда қазіргі Қытай оқу-ағартуының дамуы жер мен көктей десе де болғандай. Осы туралы айта кетсеңіз?

    Менің мектеп табалдырығын аттауым азаттықтын кейінгі жаңа Қытай мемлекетінің құрылуымен басталды. Ол кезде халық көп шоғырланған жерлерде мектеп бар болатын. Әр ұлттың өз ана тілінде оқитын мектептері болды. Сол мектептен білім алғандар жоғары мектептерге оқып, оқи алмағандар төменгі сатыда әртүрлі қоғамдық жұмыстарға араласып қызмет жасады. Қазір ойласам, сол кездегі толықсыз орта мен толық орта мектепті бітіргендер қазіргі университет бітіргеннен кем түспейді екен. Олар сол заманнның зиялылары десе болғандай.

         Қазіргі оқу-ағарту технологиялық оқу-ағартуға көшкен заман болды ғой. Бұрын мектептерде үшінші сыныптан бастап ханзу тілі аптасына 2-3 сағат өтілсе, енді қос тілге ауысқанан бері ханзу тілі мектептерге жалпыласып кетті. Оны үйренбесе де болмайды. Бұл қоғамның, өмірдің қажеттілігі деп түсінген дұрыс болар. Өйткені, қазір Қытайда мемлекеттік тілді білмесең, сен сауаттсыз есептелесің. Ертең сенің жұмысқа тұруың қиынға соғады. Біздің заманымызда ол талаптың біреуі де жоқ еді ғой. Қазіргі балалардың жүгі ауыр. Бірақ алға ілгерлеушілік, дамушылық бар.

       – Қазіргі Қытай қазақтарында бұрынғыдай бауырмашылық бар ма?

    Қазақтың салт-санасы өзгеріп кетті десек дұрыс болмас. Бірақ заманның дамуына қарай аздап өзгерістердің болғаны рас. Бұрын қазақтар той-томалақта болсын, өлім-жітімде, әдеттегі жағдайда болсын кездесе қалса арқа-жарқа болып әңгімелесіп, араласып кететін. Осы күнде барлық адам асығыс, қарбалас жүреді. Өйткені мына заман бекер жүргендерді, жалқауларды қаламайтын заман болды ғой. Содан ба екен адамдардың бұрынғдай араласуы барған сайын азайып барады. Өйткені бала-шаға асырау керек, ел қатарлы жақсы өмір сүрулері керек. Оған бола оларға өкпе артуға келмейді. Алайда бұрынғы салтымыз әйбат сақталып отыр деп айтуға болады.

         Одан кейінгі өзгешелігі, қазақтардың көбінің отбасында бір-екіден ғана бала бар. Бұрынғыдай көп балалы отбасын кездестіру қиын. Ол балалардың  мінез-құлқы бұрынғы көп балалы отбасында өскен балаларға қарағанда тұйықтау болады екен.

      Біздің қазақтардағы тағы бір өзгешелік айт мерекелерінде таныса да, танымаса да үй қалдырмай айттайтын. Қазір өзінің туған-туыстарын айттайтын болған. Бұған бола қазақтың салт-санасы, ғұрып-әдеті жоғалып бара жатыр дегенге келмейді. Ең бастысы жұмыс бастылықтан туындап отыр. Ал балаларын ханзу тілінде оқытуы қоғамның дамуынан қалып қалмай, басқа ұлттармен теңесу ниетінде болып жатқан шаруа деуге негіз бар. Жақын жылдан бері қос тілді оқу-ағарту жолға қойылғаннан бері бүкілдей ханзу тіліне беріп оқытқанға қарағанда тіл мен салт-санасын сақтап қалуға көп мүмкіндік туып отыр. Қазіргі балалар үш тілді жақсы меңгеріп жатыр. Айтар болсақ, ағылшын, ханзу және ана тілін жақсы үйренуде.

       – Сіздердің ауданда  қанша қандасымыз бар? 

     Азаттықтың алдында (1949 жылдан бұрын) Жың ауданында 4 мың  қазақ бар екен. Қазіргі сананаққа қарағанда біздің ауданда 14 мыңнан астап қазақ өмір сүріп отыр. Олар негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Одан қалса егіншілікпен, сондай-ақ қоғамның әр саласында қызмет жасайды. Бұрын ауданымыздағы жұмысшылар мен мемлекеттік қызметкерлердің 50 пайызын аз ұлттар құрайтын. Әр мекемеде ұлттық кадрлар өте көп болатын. Өйткені ол кезде Үкімет аз ұлттарға мүмкіндіктер көп беретін. Қазір де жоқ емес бар, бірақ бұрынғыдай мүмкіндік азайған. Себебі, қазір қызметке қабылданатындар мемлекеттік тілде емтихан тапсырады. Өтсе қалаған қызметін істейді, өте алмаса ренжімейді.

         Қазіргі қазақтар азаттықтан кейінгі ең жақсы дәуірде өмір сүріп жатыр деп айтуға толық негіз бар. Мәселен, Үкімет малшыларды қоныстандыру деген саясатпен оларға көктеу берді, жайлау берді, күзеу берді, қыстау берді. Оның сыртында олардың алдына 100му, артына 50 му  егістік жер (бір гектар – 15 му) бөліп берді.  Осы мүмкіндікті жақсы пайдаланған отбасылар байып кетті де, пайдалана алмағандар әлі кедей болып, Үкіметке масыл болып жүр. Олардың көбісі еңбек күшінің жоқтығынан немесе жалқаулығынан, араққа беріліп кетуінен болып отыр. Олар жерлерін басқа ұлттарға 5 жылға, 15 жылға жалға беріп жіберген. Оның қызығын басқалар көріп жатыр.

      – Бұл ауданнның дихандары негізінен қандай егінмен айналысады?

       Ауданымызда мал шаруашылығы мен егін ш