Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Түрікменстан қазақтары

Басты бет | Түрікменстан қазақтары | Түрікменстаннан келген Оңайгүл

Қауымдастықтың 15 жылдық мерейтойына келген қонақтар арасында түрікменстандық қазақ қызы Ұшқамбаева Оңайгүл Ауылбайқызы да болды. Төменде Оңайгүлмен болған әңгіме-сұхбатты назарларыңызға ұсынып отырмыз.

– Құрметті  Оңайгүл Ауылбайқызы, сұхбатымыздың басында кішкене тарихқа тоқталып өтсек. Қазақтар Түрікменстанда қай уақыттан бері өмір сүруде?

Үлкендерден естігенім бар, әрі әкем марқұмның айтуынша Түрікменстандағы қазақтардың көпшілігі 1928-1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап көшіп келгендер. Сол келгеннен қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған. Кеңес Одағы кезінде жағдайымыз жаман болған жоқ, қазақтар жергілікті ұлт өкілдерінен, яғни, түрікмендерден де жақсы тұрды десем артық айтпаған болармын. Ол кезде қазақ халқының саны түрікмен, өзбек, орыс халықтарынан кейін ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болатын. Красноводск, қазіргі Түрікменбашы қаласының 80 пайызынан көбін қазақтар құрады, сонымен қатар, өздерінің еті тірлігінің, сауаттылығының арқасында олар жоғары қызмет орындарында жұмыс істеп, әулетті тұрды. Өзімнің әкем Түрікменбашы қаласы ішкі істер басқармасының бөлім бастығы болып 25 жыл жұмыс жасады, майор шенімен зейнеткерлікке шықты.

– Ал қазіргі уақытта қазақ ағайындары қандай дәрежеде? Мемлекеттік қызметте істейтіндері бар ма?

Мемлекеттік немесе басқа органдарындағы қызметтерде отырған қазақтар негізінен бұрыннан жұмыс жасап келе жатқан, зейнеткерлігіне жақындап қалғандар. Қандастарымыздың арасынан көптен бері Түрікменбашы қаласындағы статистика басқармасының бастығы болып  жұмыс істейтін Күнтуарова Бибіажар мен Ашхабад мемлекеттік университетіндегі кафедра меңгерушісі Қосжанов Қожаны, Айтбаев Бейсенбай мен Қадырбаев Назарларды айтуға болады. Өзіңіз білесіз, «Әр елдің салты басқа иті қара қасқа» дегендей, бұл қазіргі қазақтардың білімінің жетпейтіндігінен емес, түркімен халқының өзіндік саясаты бар, яғни, ұлттық кадрлерді көтеруі деп түсінеміз. Ол да дұрыс болар, өз жерінде түрікмендерді көтермесе қай елде олардың бағы жанар дейсің.

– Сіз тұратын аймақтағы қазақтардың жай күйі және қай жерлерге көп орналасқандығы жөнінде айта кетсеңіз.

Қазіргі таңда Түрікменстанда 60 мыңға жуық қазақ тұрады. Қазақ диаспорасының өкілдері Түрікменстанның 5 велаяттарында қоныстанған. Олар, әсіресе, Қазақстанмен шекаралас Балқан велаятында (20-25 мың), Қарақалпақстанмен шекаралас Дашоғыз велаятында (15-20 мың) шоғырлана орналасқан. Ол жерде тұратын қазақтардың жастық көрсеткіш санын пайыздық есеппен алатын болсақ: шамамен 1-25 жас аралығындағылары 40 пайыз, 25-45 арасындағылары 20 пайыз, 45-65 жастағылары 25 пайыз, 65-тен жоғарылары 15 пайыз деп болжам жасауға болады.

Жалпы Түрікменстан қазақтары Қазақстанның Маңғыстау облысымен көршілес Түрікменбашы өлкесінде орналасқан.

– Қазақ диаспорасына білім алуда және жұмысқа орналасуда қиындықтар ма?

Қиындықсыз өмір қызық емес қой. Жоғарыда баяндағанымдай Кеңес үкіметі тараған соң, жайлап-жайлап қазақ мектептері жабыла бастады. Сенесіз бе, өзім тұратын Красноводск қаласында аяқ бассаң қазақ мектебі болатын, ал қазір түгелге жуық жабылды. Мектептер жабылып, жұмысқа түрікмендерді тарта бастаған соң, қазақтар «Есің бар да еліңді тап» деп аталарымыз айтқандай кейбіреулері үйін сатып, кейбіреуі түрікмен ағайындарына «сыйлық» ретінде тастап, Маңғыстау облысына көше бастады. Жағдайы барлары көшіп бітті, ендігі қалғандары – күндерін зорға көріп отырғандар. Бүгінде Түрікменстанға қазақша кітап, газет, журналдар бармайды, телехабар көрмейміз. Түрікменстан өз шекарасын жауып тастағылы, тек визамен кіріп шығу тәртібіне көштік, Қазақстанға келу қиындады, шақырту қағазын алу керек, сонан соң виза алу және  төлемақы төлеу қажет дегендей, бұл бәрінің қолынан келе бермейді. Жастар жағы жаппай жұмыссыз жүр. Айта берсең проблемалар көп.

– Қазақ бауырлардың басын қосатын орталық жұмыс істей ма?

Жоқ. Оған Түрікменстан үкіметі әзірге рұқсат бермей отыр. Бірақ ҚР Президенті Н.Назарбаевтың биылғы жылғы Ашхабадқа сапарынан кейін  қазақ мәдени орталықтың ашылуы  мүмкін деген жақсы хабарлар шығып жатыр.

– Үйде балаларыңыз қай тілде сөйлеседі? Және өзіңіз туралы бірер сөз айтып кетсеңіз.

Өзімнің жалғыз ұлым бар. Ол түрікмен мектебінде білім алуда. Мен Кеңес Одағы кезінде орыс тілінде білім алдым және сауда-саттық жағында қызмет істегендерден болар үйде орыс және түрікмен тілдерінде көп сөйлесеміз. Ұят болса да айтайын, ана тілімізге соңғы кездері ғана көңіл бөле бастадық.

– Қазақ диаспорасы Түрікменстандағы басқа ұлт өкілдерімен қарым-қатынасы қандай?

Өте жақсы. Түрікмен деген өте бір қарапайым, жай, жуас халық қой. Бірге туып өстік, көршілеріміз түрікмен, қазір туғандай болып отырмыз.Олар ұлттық ою- өрнектерін, ұлттық киімдерін тастамаған, орамалдарын жамылып жүреді. Ал біз, орыс ұлтына жақындап, соларға еліктеп кеттік. Соңғы кездері қазақ ұлттық киімдерін тіктіріп, тойларда киюге тырысудамыз. Соның ішінде, үйлену тойларында ұлттық киімді киіп, қаладағы, даладағы барлық қазақтың басы бірігіп тойламыз.

– Ендеше үйлену тойларына тоқталып өтсеңіз.

Екі жастың бас қосып, отбасын құру ежелден келе жатқан дәстүр бойынша құдаласудан басталады емес пе. Екі жақ келіскеннен кейін қыздың үйіне бір мыңдай АҚШ доллары көлемімен қалың мал береді. Сонан соң, сүт ақысы бар, құда-құдағиға кит беріледі, екі үйдің ілуі, өлі-тірісі деген сияқты кәделердің бәрі де істелінеді. Арасында өкпе-назы тағы бар дегендей, онсыз қазақ қазақ бола ма?! Той барысында келіннің алдынан шашу шашып, әдемі шымылдық ұстап қарсы алады. Беташар кезінде келіннің мінезі терідей жұмсақ болсын, әрі оның мінезінің салмақтығын анықтау мақсатында аяғына жаңа сойылған мал терісін жайып, үстіне тұрғызады. Бұл дәстүрдің негізгі мәні-жас келінге ақыл-кеңес беруінде болып тұр ғой.

Сонымен қатар, күйеуінің ата-анасы мен туған-тумаластарымен таныстыру барысында апалар шашу шашады, ал тойға жиналған қауым және ауылдың балалары сол шашуды теріп, жапа-тармағай таласып, қызыққа батады. Сонан соң, келінді басқа жерге апарып басына ақ орамал тартып, үйінен келген қызыл орамалды қайын сіңлісіне ырым ретінде береді. Онан кейін үлкен әжелер отқа май құйып келіннің бетіне, беліне жақсы тілектерін айтып жағады. Енді нағыз той басталып, ақ тілектер айтылып, би биленеді. Басқа жерлерде қалай өтететін білмейін, бірақ, біздегі үйлену тойлар осылайша бір керемет тәрбиелік маңызы зор, өте бір әдемі күйде өтеді. Келіндер ата енесін сыйлап таңертең ертемен тұрып иіліп сәлемін береді, шайларын қайнатады. Біздің жақта қыздар қызыл орамал тартып, әйелдер ақ орамал тартады, кімнің кім екенін айыра аласың. Той дегенің осынысымен қызық емес пе? Қазақстанда бәрі өзгеше.

– Қазақстанға бұл бірінші келуіңіз бе? Атамекенге деген тілегіңіз қандай?

– Он бес жылдан кейін келіп отырмын. Қоғамда үлкен өзгерістер болғаны көрініп тұр, даму қарқыны өте тез. Ағайындардың нарыққа бейімделуі, сана-сезімінің өсуі мені қатты қуантады. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы шеттегі қазақтар үшін біраз игі істер істеп жатқандығына бүгін куә болып отырмын. Осы мерекеге шақырған Талғат Мамашевқа мың да бір рахметімді айтамын. Қауымдастықтың қызметкерлеріне біздер үшін жасап отырған еңбектеріңіз жемісті болсын дегім келеді. Осындай тамаша кездесулерден алған әсерімді сөзбен айтып жеткізу қиын. Түрікменстандағы қазақтардың көпшілігі тарихи отанында осындай үлкен шаруалар жүргізіліп жатқандығынан бейхабар. Мен енді екі елді жалғастырушы бірінші қарлығашы болып отырмын ғой. Барған соң бәрінің басын қосып, әкелген кітаптарымды көрсетіп, істелініп жатқан жұмыстарды баяндап беремін. Және бір айтарым Түрікменстан деген елде Қазақстанға көздері жәудіреп қарап отырған қазақ ағайындар бар екендігін ұмытпай, қолдан келген көмектеріңізді көрсетіп, шетте жүрген қазақтарды бауырларыңызға тартыңыздар дегім келеді.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен М. Үсенбайқызы

Алтын Бесік. №6.2007.

 

Пікір қосу

Пікірлер

Бас демеуші

Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен Қазақстанда және шетелдерде өтетін мәдени шаралардың бас демеушісі – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» акционерлік қоғамы

Ұсынамыз

ҚР БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ҚР ЕҢБЕК ЖӘНЕ ХАЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ МИНИСТРЛІГІ

ҚР ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА МИНИСТРЛІГІ

ҚР ІШКІ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІ

Құттықтау, құтты болсын

ҚР СЫРТҚЫ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІ

Барлық ұсыныстар

Мекен-жайы
050002, Алматы қаласы
Ш.Уәлиханов көшесі, 43 А
Тел/факс: +7 (727) 2739997, 2733244.

Web: www.qazaq-alemi.kz
Модератор: info@qazaq-alemi.kz
Қабылдау бөлімі: qabyldau@qazaq-alemi.kz

ЖОЛ КАРТАСЫ

Сайт материалдарын қолдану үшін сілтеме көрсетуіңіз міндетті