Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Басты бет | Түркия қазақтары

Түркия қазақтары

           25 наурыз күні Ыстамбұлда Исламның қасиетті кітабы Құранды қазақ тіліне аударған белгілі ғұлама Халифа Алтайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты іс-шара өтті.
       Қазақстан Анқара Елшілігі, Түркі дүниесі әкімшіліктер одағы, Зейтінбұрын аудан әкімшілігі және Түркия қазақтары білім және зерттеу қоғамы тізе қоса отырып ұйымдастырған іс-шарада Халифа Алтайдың тек қана діни ғалым емес, сонымен қатар тарихшы, ϶тнограф, ақын, қоғам қайраткері сынды басқа көптеген қырлары баса көрсетілді.

      Дүниежүзі қазақтар қауымдастығының хатшысы Ботакөз Уатқан биыл Астана EXPO-2017 аясында өткізілетін дүниежүзі қазақтарының V құрылтайы аясында Еуразия Университеті Отырар ғылыми зерттеу орталығымен бірлесіп, “Халифа Алтай және Атамекенге оралу” атты халықаралық ғылыми практикалық конференция өткізілетінін баса айтты.

       Қазақстанның Түркиядағы Бас консулы Еркебұлан Сапиев, Зейтінбұрын аудан әкімі Мұрат Айдын, Халифа Алтайдың Алматы, Париж және Ыстамбұлда тұратын ұрпақтары, Ыстамбұл қазақтары және түрік ғалымдары мен зиялылары да қатысқан бас қосуда Түркия қазақтарының көш басшыларынан Елісхан батыр туралы “Қаралы көш” романының авторы Жәди Шәкенұлы өз кезегінде Халифа Алтайдың 100 жылдығының Алаштың да 100 жылдығына тұстас келгеніне баса көрсетіп кезінде Большевик төңкерісінен кейін бір қатар Алаш қайраткерлерінің шекараның ар жағына өтіп, Өралтайда бала оқытып Алаш рухын сіңіргенін айтты. Халифа Алтайдың Алаш қайраткерлерінен Ахмет молладан дәріс алғанын, сөйтіп бойына Алаш рухы мен санасын дарытқан Алтайдың өмірін қазақ халқына, Қазақ еліне қызмет етуге арнап өткенін атап өтті.

      Еуразия Университеті Отырар ғылыми зерттеу орталығының директорының орынбасары т.ғ.д. профессор Данагүл Махатқызы өздерінде шетел қазақтарының тұлғалары жөнінде қорлар мен зерттеу жобалары бар екенін, бұлардан бірінің Халифа Алтайға арналғанын көрсете келіп, өткен жылы ректор Ерлан Сыдықовтың қолдауымен Халифа Алтай туралы халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізуге шешім қабылдағандықтарын, сол үшін дайындықтарының жүріп жатқанын атап өтті.

        Түркі дүниесі әкімшіліктер одағының хатшысы доцент, т.ғ.д. Фахри Солақ басқарып отырған жиынның соңында сөз сөйлеген Мимар Синан көркем өнер университетінің профессоры Абдіуақап Қара да Халифа Алтайдың Түркия мен Қазақстанның ортақ тұлғасы екенін көрсете келіп, 1982 жылы Түркия Мәдениет Министрлігі басылымдары арасында Халифа Алтайдың Түркия қазақтарының көш тарихы мен қазақ мәдениеті туралы “Атажұрттан Анатолияға” атты кітабының жарық көргенін, ал биыл 100 жылдыққа арналып Ыстамбұлда ғұламаның өмірі туралы түрік тілінде кітап шыққанын, оның атын сол кітапқа меңзеп “Анатолиядан Атажұртқа” деп қойғандарын, өйткені Халифа Алтайдың Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін 1992 жылы кідірместен атажұртқа ат басын бұрып, қалған өмірін туған халқына арнағанын тілге тиек етті.

     Іс-шара соңында Халифа Алтай аруағына дұға етілді және Түркия қазақтары білім және зерттеу қоғамы мен Халифа Алтайдың ұрпақтары осы шараға ат салысқан азаматтарға алғыстарын айтып сыйлықтарын берді.

       Әбдіуақап Қара, тарих ғылымының докторы, Мимар Синан көркем өнер университетінің профессоры

     https://baq.kz/kk/news/turkiya_kazaktari/halifa_altaidin_100_zhildigi_istambulda_atalip_otti20170327_152100


 

толығырақ

  Когда-то поселок Алтай, расположенный в 350 километрах от Анкары, был средоточием диаспоры турецких казахов. Здесь собрались все казахи, бежавшие в Турцию. Сегодня отсюда они разъезжаются по всему миру — кто-то в Европу за образованием, кто-то на родину, в Казахстан. По зову сердца.

Но все они помнят Алтай — место, где казахи из рода керей нашли свой второй дом в 50-годы прошлого века.

Это единственный казахский аул в Турции, вся администрация которого избирается из числа местных казахов

     Сейчас в поселке осталось всего 20 семей — это около 100 человек. И все они хотят жить здесь дальше.

       В поселок мы приехали поздно ночью, нас встретили гостеприимные местные, хозяева Зеки и Канипа Севелян. О гостепреимстве турецких казахов можно говорить много, но если коротко, то все дни нас постоянно окружали люди, которые приходили поздороваться и поговорить с нами. «Шай ишейк тек гана озимиз» — «посидим узким кругом» означает то же самое, что и в Казахстане — человек пятнадцать за дастарханом. На обильных дастарханах кроме казахских мясных блюд ставят турецкие сладости, закуски и оливки. Все дома, в которых мы побывали, украшены изделиями с казахскими орнаментами — так эти люди выражают тоску по родной земле. Старшее поколение владеет богатым казахским языком, что касается младшего — хорошо понимают и вполне могут выразить свои мысли, но больше используют турецкий язык.

       Узнав, что гостями будут журналисты из Казахстана, на следующий день приехали несколько жителей-старожилов, чтобы рассказать историю и помолиться на местном кладбище.

 Аким турецкого аула

       — Я был акимом аула в 2004-2009 годах, — рассказывает житель села Мустафа Кок. — Тогда было создано общество для развития казахской культуры, действующее и сегодня. В 2006 году мы отмечали юбилей — 50-летие аула, приезжали даже казахи из Китая и Казахстана. Были также официальные представители посольств.

        Несколько лет назад с их помощью в село было проведено центральное водоснабжение, привезли в подарок юрту. Они поддерживают нас, потому что чувствуют вину за репрессии, ведь немало казахских батыров навечно осталось в китайской земле.

       – Я горжусь тем, что я казах, стараюсь украшать свой дом орнаментом и войлоком. Иногда не могу сдержать слез, скучаю по родине, земле, по которой ходили мои деды, скучаю по своим казахам. И детям говорю: «Не забывайте свои корни, не растворяйтесь в других нациях! Мы пришли казахами и уйдем казахами. Как бы нас ни уважали турки и не садили на свои почетные места, мы все равно остаемся казахами». Наши дети лучше разговаривают на турецком языке, чем на родном, но все же мы стараемся сохранить свою культуру и обычаи. Многие из нас посылают детей учиться или работать в Казахстан.

        — Сейчас уже растет четвертое поколение казахов, рожденных на этой земле. Мы стали жить лучше. Чем больше развивалась Турция, тем выше становилось наше благосостояние. Мы не учились, нашим отцам было трудно отправить нас в университеты. В те времена Турция имела слабую экономику, условия образования были ограниченными и для самих турок. Сейчас современное поколение имеет возможность получать высшее образование. Молодые учатся не только в городских университетах Турции, но и за границей. Наши дети умные, стремятся к знаниям, ездят по миру, набираются опыта. Все четверо моих детей получили высшее образование. Старшая дочь окончила Стамбульский университет и преподает в государственной школе, сын служит полицейским, вторая дочь также преподает, а младший сын учится в Китае, — Мустафа показывает нагрудной жетон сына.

       — Все европейские диаспоры казахов созданы казахами из нашего аула «Алтай». В 1963 году молодежь уехала в Голландию, Швецию, Францию, Германию в качестве иностранных специалистов. Мы их зовем, просим вернуться, восстановить дома своих родителей и дедушек. Они обещают приехать, когда выйдут на пенсию. Посмотрим, — улыбается Мустафа.

 

 Турки — братья, но Казахстан — родина

      — Турецкие власти с уважением относятся к нашим просьбам и запросам. Они считают нас братьями-тюрками. Мы хорошо живем, и это не просто слова. На мой взгляд, казахи в остальных странах, вроде Монголии или Ирана, живут не так хорошо, как мы.

      Есть один момент, который я хотел бы упомянуть. Сейчас у Турции и Казахстана как никогда близкие отношения, но мы как-то остались в стороне. Нам кажется, что власти и люди смотрят на нас отчуждено. Когда я был на курултае в Казахстане, нас спрашивали, почему казахи-оралманы просят дома в Алматы? Вы поймите, мы привыкли жить здесь хорошо, не на задворках, не в глубинке. Например, казахские диаспоры располагаются в лучших кварталах Анкары и Стамбула.

         В Стамбуле есть квартал Зейтинбурну — это центр шопинга, там расположены         дома, магазины, ателье, фабрики казахов

         Мы не просим особого внимания к себе. Если дадут — поблагодарим, если нет – то нет и обид к родной земле. Мы радуемся, что Казахстан получил независимость и желаем ему только процветания. Пусть Всевышний хранит нашу землю. Если Казахстан будет сильным, то и нам уважения будет больше. Даже если мы живем в Турции, то наша душа все равно болеет за Казахстан. Если Турция — это заботливый отец, то Казахстан — родная мать.

       Мы радуемся любым достижениям, гордимся, что нас всего несколько миллионов, но у нас огромная территория. Мы молимся за нашего президента, пусть Аллах пошлет ему долгих лет жизни. Где бы мы ни были, мы остаёмся казахами.

 Дорога дедов и песни внуков

        Мустафа переодевается и мы идем к мечети, там собираются гости. Он осторожно несет домбру:

      — Это наша священная домбра. Я сам научился играть, послушаете.

      Мустафа рассказывает, что сочинил песню о том, как шли его деды с Алтая. 

        — Это плита памяти установлена для того, чтобы любой казах мог найти дом своего родственника. Когда мы приехали, нам всем дали турецкие фамилии. Например, Магзум Кок – фамилия «Кок» означает корни дерева, а Ислам Яваш  — «Ислам осторожный».

      83-летний Омер-ата приехал, чтобы помолиться усопшим на захоронении, которое находится около села.

        — Вам кажется, что это старые разрушенные дома, но это наша история.

 

Наши деды испытали огромную радость, когда наконец нашли место, в котором могли не опасаясь совершать намаз и честно трудиться

 

      —  7 мая 1955 года казахи впервые приехали в поселок. Тогда нас было около 800 жителей. В течение года отстроили 165 домов. Строили сами жители, власти заплатили за строительство. Нам дали землю, семена, технику, создали все условия, чтобы обеспечить пропитанием своих детей. Это было счастливое время для наших казахов. Вначале аул назвали «Урал», потом старейшины подали прошение о переименовании, ведь мы пришли с Алтая, а не с Урала.

         На каждого жителя поселка выделяли по 30 гектаров земли — например, в 1955 году на семью из пяти человек полагалось 150 гектаров. 20 тысяч гектаров земли, прилегающей к аулу, принадлежат диаспоре казахов. Часть отведена под пастбища, остальная занята посевами и садами.

      — Турция приняла в свои объятия людей из самых разных стран. Но здесь до сих пор считают, что самые лучшие переселенцы – это казахи, которые пришли в 50-х годах, продолжает рассказ Омер-ата. — Мы самая уважаемая диаспора в Турции. Наши отцы и деды были настоящими праведниками. Мы до сих пор живем со всеми в мире и уважении. О нас сложилось мнение, что мусульмане Ханифы — это мусульмане, несущие мир и милосердие.

Мы совершаем намаз, честно трудимся, по вечерам шьем одежду из кожи и живем, никому не причиняя вреда

Нас любят и уважают еще с тех пор. Жителей много, но среди нас не было хулиганов, шпионов и воров.

Человек, придерживающийся прямого пути в своем сердце, всегда идет правильной дорогой. Среди всех народов мы, казахи, тянем людей к своим сердцам и дастарханам, широко распахивая двери своих домов. Я постоянно говорю своим внукам: «Посмотрите, казахов в мире всего 17 миллионов, а территория — девятая в мире. Поэтому не уставайте благодарить Всевышнего и делать добро для людей».

Оралман, который вернулся

      Омер Сейсигузаль — молодой казах, занимается овцеводством. Ему помогают несколько пастухов-пуштунов из Афганистана.

       — Его зовут Омер, отца — Жусуп, отца его отца звали Абдулла из рода керей – каракас. Он похож на турка, но казах. Его дед взял в жены турчанку, когда все его четыре жены погибли в кочевке, — объясняет Мустафа.

       Омеру тоже есть что сказать:

       — Когда Казахстан получил независимость, многие при первой возможности уехали на родную землю. Мы радовались, что воссоединимся с нашими братьями, но многое оказалось не так. Дорогая жизнь, сервис не развит, инфраструктура не налажена, условий для ведения бизнеса нет. Нас обманывали, обещали, а потом исчезали с нашим товаром. Нас распределили по разным местам, а мы привыкли жить одним аулом, работать над общим семейным бизнесом, вместе растить сады или пасти стада. Почти две трети вернулись, остальные остались в надежде, что их дети и внуки смогут приспособиться к новой среде.

       Но это было тогда, еще в 90-е годы, с тех пор многое изменилось. Мой брат живет в Атырау уже 15 лет, работает в компании, которая делает окна. Ему повезло, он смог найти себя. Я тоже решил поехать на родину и присмотреться. Через казахско-турецкий фонд подал документы вместе с семьей. Нам обещали, что в мае 2007 года мы уедем в Казахстан. Но документы пришли в ноябре, когда у нас начался сезон зимней одежды. Я тогда жил в Стамбуле, у меня было ателье по пошиву дубленок. Если бы мы поехали в сезон, когда обеспечиваем себя деньгами на год вперед, то остались бы без доходов. Все это повторялось в течение трех лет: 2007, 2008, 2009 годы… Я посылал запросы, а вызов приходил зимой, именно в тот момент, когда мы занимались работой. Проблема была в том, что документы оформлялись не вовремя.

       — От многолетней работы с кожей я заработал ревматизм. Сейчас развожу овец.

      Два года назад взял беспроцентный кредит на пять лет. У меня более 200 овец, 50 коз, 13 лошадей

      Когда падают животные, приходят инспекторы и выплачивают стоимость. Программа поддержки сельского хозяйства в Турции сильная. Например, можно взять кредит на 20 тысяч лир, из них необходимо вернуть примерно 12 тысяч лир, на эти деньги можно купить коров и разводить. Или выращивать посевы или фруктовые сады.

      Мы готовы развивать животноводство, кожевенное дело в своей родной стране. Мы готовы откликнуться и работать ради процветания Казахстана. Мы все профессионалы в этом плане, умеем работать руками. Но нам нужны приемлемые условия.

 Семейная память

       Итак, время бесед окончено. Мужчины уходят на намаз, а наша хозяйка Канипа-апа и ее помощницы готовят обед.

 

       Пока все заняты делами, нас под опеку берет Омер-ата. Здесь надо пояснить, что его предки когда-то бежали с Алтая в Китай, оттуда в Индию, а затем в Турцию. Он вспоминает драматичные моменты, которые помнит сам, на пути из Китая в Турцию:

       — Мой дедушка умер в Гималаях, ему было 73 года, не выдержал тягот путешествия. Перед смертью просил, чтобы его тело взвалили на его любимого верблюда и похоронили в любой земле мусульман, где звучал бы азан. Сколько было вот таких дедушек, которые просили их также похоронить? Все родственники тогда собрались на совет. Путь предстоял долгий, конца-края не видать, четыре месяца пути до Индии. Мужчины собрали хворост, какой нашли, начали жечь костер. Жгли до самого утра. Утром начали копать под ним землю, но продвинулись вглубь всего на палец  — ведь это горы! На следующий день то же самое. Так, в течение пяти дней они смогли прогреть достаточно земли, чтобы выкопать могилу для всех погибших в дороге. Сверху устроили загон для овец, чтобы тибетцы не смогли раскопать могилу — ведь они отдают трупы своим собакам. Могилу спрятали, чтобы никто не нашел — ни мы, ни другие. Там мы прочитали молитву и тронулись в путь. Я тогда был совсем ребенок. Не понимая, что произошло, все время спрашивал у бабушки: «Когда я встречусь с дедушкой?» Она мне ответила: «Через 100 лет». Вот такая у нас история. Быть похороненным на земле, где звучит азан, довелось не всем.

    — Сколько нас было уничтожено в Тибете и Гималаях, в Индии, Пакистане… Еще больше погибло от болезней и истощения. Например, в семье 6 человек, вот умрет один, на второй день — еще один, так в течение недели погибала вся семья. Род на этом прекращался. Но если кто-то и оставался жив, сходил с ума.

       В Гималаях нас бомбили с неба. Я помню лишь звук самолетов и крики женщин. Когда оторвались от преследования, появилась неизвестная болезнь. Люди опухали так, что лошади не могли их нести. Таких просто оставляли в скалах. Мы уходили и плакали кровавыми слезами, зная, что оставляем их на верную смерть. Усаживали их рядом со скалами, сверху накрывали чапаном, ставили возле чайник воды и уходили. А твой родной человек, которого ты с детства знаешь, смотрел на тебя огромными глазами и кричал: «Тастама мени, тамстами, айналайын карогозым!» («Не оставляй меня здесь, забери!») А идти надо — другие люди, дети должны были выжить несмотря ни на что. Это оставляет в сердце человека страшную боль. Люди с ума сходили, кричали: «Всевышний, меня тоже забери!» Но не умирали, а сходили с ума. Когда мы дошли до Кашмира, для них выкопали глубокую яму и посадили туда, спускали им воду и пищу, но не выпускали. Иначе себя убьет и других. В индийском городе Музафарабад, в пакистанском городе Тырнава осталось много могил. С Алтая нас вышло примерно 5 тысяч казахов, а до Турции добралась одна треть. Это были 1941-42 годы…

       Все эти истории мы слушали за щедрым дастарханом. Сказать, что стол ломился — не сказать ничего. Так странно слушать эти откровения и видеть изобилие, созданное руками тех, кто смог пройти через всю боль, испытания, но нашел силы жить дальше. И жить достойно.

       В казахском ауле мы провели еще несколько дней.  

          Фото Владимира Третьякова

       https://365info.kz/2017/03/kazahi-v-turtsii-bol-vospominanij-triumf-zhizni/?utm_campaign=7509232&utm_medium=banner&utm_content=25555799&utm_source=news.mail.ru

толығырақ

 

       Түркияда тұратын қазақтардың ұзақ-салқар көш тарихына назар ауларғанда бұл көштің қазақтың еркіндік жолындағы теңдессіз ерлігі екенін көреміз. Олар еркіндік үшін адам сенгісіз, қандай да бір ауыр қиыншылықтарды бастан кешірген.

       1930 жылдары Қытайға қарасты Шығыс Түркістан өлкесінде Гоминдан үкіметінің губернаторы Шыңшисайдың зомбылықтарына шыдай алмаған қазақтардың Елісхан Тәйжі мен Зайып Тәйжі сияқты көш көсемдерінің жетекшілігінде, баяғыдағы Бөке батыр сияқты, азаттықты туған топырақтан тыс жерлерден іздеп шетке ауып кеткенін байқаймыз.

Екі көш

        Түркия қазақтарының аталары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістан аймағында өмір сүрген. 1864 жылы Қытай мен Ресей патшалығы шекараны белгілегенде, олар Шығыс Түркістан жақта қалып қойған. Олардың аталары 1930 жылдардан кейін Шығыс Түркістандағы Қытай губернаторларының саяси қысымы мен құдалаулары салдарынан жалпы алғанда екі дүркін үдере көшті.

        Бірінші көш – Елісхан және Зайып батырлардың жетекшілігінде 1938 жылы басталды. Арттарынан үдере қуған қытай әскерлерімен шайқасып Тибет, Гималайды асып, 1941 жылы Үндістанға жеткен.

         Екінші көш – бұдан он жылдан соң Мау Зыдұңның төңкерісінен кейін қозғалған. Бұл көшке Қалибек әкім, Сұлтан Шәріп Зуқа батыр ұлы, Құсайын Тәйжі, Дәлелхан Жаналтай сынды төрт адам басшылық жасады. Бұлар 1951 жылы Кәшмір қаласына келіп орналасты.

        Осы екі көш бір мезгілде Түркияға қоныс аударды. Бірінші көштегілер Үндістан – Пәкістанда жүрген кезде «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, соның атынан Түркияға қоныс аударуға арыз берген еді. Олардың бұл арызы 1952 наурыз айында қабылданды. Сөйтіп, соңынан жеткен көш алдыңғысына ілесіп, Түркияға жетті. Түркияға қазақтар көші 1952 жылдан 1954 жылға дейін созылды. Олардың жалпы саны – 2 мыңға тарта адам еді.

Көштің жолын салған Бөке Батыр

         Негізінде жоғарыда айтылған осы екі көштің де ізін салған Шығыс қазақтарының әйгілі батыры Бөке батыр еді. Орта жүздегі керей руының молқы тармағынан шыққан Бөке батыр өздерін нақақ қырып салуға келген қытай әскерлерінің жаншып тастаған еді. Сонысы үшін қытайлар жан жолдасы Мыңбай екеуін тұтқындап түрмеге тықты да тастады. Ретін тауып, түрмеден қашып шыққан Бөке енді қайтып жау қолына түспеске, бағынбасқа бел буды. Саны жағынан өте көп жаумен жағаласып жеңіске жете алмайтынын білген соң, азамат бостандығы үшін туған жерін тәрк етуден басқа амалы қалмады. Сөйтіп, 1898 жылы Бөке батыр 1500 үйлік руластарын тік көтеріп, Алтайда әрекет бастады. 1903 жылы Тибеттің Нақша ауданына келгенде Тибеттің биік таулы табиғатына көндіге алмай және ауа аздығынан пайда болған «ыс» ауруына шалдығып қайтыс болды. Міне оның салған көш жолы Алтай қазақтарында аңыз болып айтылып 1930- жылдараға дейін келді.

         Алтай, Баркөл өңіріндегі барлық қазақтар сияқты Бөке батыр бүлігін Зайып Тәйжі де жақсы білетін. Гоминдан басқарған Шынжаңдағы шырғалаң таусылады, зорлық-қорлық басылады дейтін үміт жоқ. Сондықтан ол да өз қауым-халқын бастап, тауқыметті көш жолына түсті. Тибетке келгенде Зайып Тәйжі де дауа қонбас дертке шалдығып қайтыс болды. Демек, бұл көсемнің тағдыры да Бөке батыр тағдыры сияқты тиянақталды. Бір шүкірлігі — көш кідірмей, әрі қарай жалғаса берді. Көштің ендігі тізгінін Елісхан Тәйжі мен Оспан Зайыпұлы қолға алып, оны Түркияға дейін жеткізді.

Қазақтарға қысым жасаған губернатор Шың-Ши-Сайдың билікке келу

        ХІХ-ғасырдың екінші жартысында Шынжаң Қытай және Ресей империяларының «бөліп алып, билей беруге» жанталаса кіріскен өлкесі болды. Екі мемлекеттің шекарасы Шынжаңның батыс бөлігінде тоқайласты. Бұл шекара Қытай мен Ресейдің 1860 жылы Пекинде жүргізген келіссөзі және 1864 жылы Шәуешек хаттамасы (протоколы) арқылы белгіленді.

        Осы келісімдерге сәйкес Шынжаңға Қытайдың Мәнжу үкіметі саяси билік жүргізе бастады. Бірақ, 1911 жылы Пекинде Сунь Ятсеннің буржуазиялық-демократиялық төңкерісі бұрқ ете қалды да, ол Республика құрумен тынды. Бұл жағдай Шынжаңды орталықтан бөліп әкету көзқарастарын туғызды. Іле аймағында дербес өкімет құрыла бастады. Түркі халықтармен бір мезгілде Құмылдағы басқа мұсылман халықтар да орталық езгіге қарсы ту көтеріп шықты. Өлкені тұтас қамтыған жалпы халықтық бұл қимылды Ресей де барынша пайдаланып қалуға тырысып бақты.

       Пекиннің республикалық режимі өлкенің бас уәлилігіне (генерал-губернаторлыққа) Яң-Зың-Шинді ұсынып отырып алды. Кейін Үрімжі қаласының уәлиі болған Яң-Зиң-Шин халыққа өзін жақсы көрсетуге тырысты. Ел ішінегі кейбір ала-құла жағдайды пайдалана отырып, Іле көтерілісшілермен бір келіссөз өткізудің ретін келтірді. Құмыл дүрбелеңі біржақты бола қоймады, осы қым-қуыт хал, ақыры, өлкеде Гоминдаң әкімшілігін қайта сақтап қалуға алып келді. Сайқал саясаткер, әккі әкім Яң-Зың-Шин өзінің басты бағдарында жергілікті «Халыққа қиянат жасалмайды. Оларды тұрмыстық тығырықтан алып шығатын экономикалық шаралар жүзеге асырылады» деген сөздермен алдарқатты

      Сірә, орыстар жағынан болды-ау деген қастандықпен 1928 жылы Яң-Зың-Шин атып өлтірілді. Оның орнына Жың-Шорын өзін-өзі өлке әміршісі етіп жариялады. Бірақ, Жың-Шорын дәуірі де дүрілдеп кете қоймады, керісінше, Шыңжаңда зұлымдықтың барынша асқындаған кезеңі болды. Болымсыз бірдеңе үшін адамдарды атып, асып өлтіру, түрмеге тыға салу сияқты сойқандармен халықтың зәре-құтын ұшырды. Ол аз болғандай Орталық үкімет 1931 жылы Қытай босқындарын Құмыл аймағына әкеп қоныстандыруға әмір етті. Жергілікті халықтың жер-суын соларға үлестіріп берді. Жұрт наразылығы қайта күшейді. Ақыры, Құмыл халқы атқа қайта қонудың орайын күтті. Міне осындай жағдайда, қабақта араққа тойып алған бір қытай офицерінің Құмылдағы беделді адам Салық Дорғаның қызын зорлап, тартып әкеткені жөніндегі хабар бүліктің бұрқ ете қалуына себеп болды.

Көш жетекшісі Елісханның әкесі Әліптің қиын тағдыр

       Құмыл аймағы уәлиінің орынбасары Қожанияз бастаған ұйғырлар мен Әліп Тәйжі мен Зайып Тәйжі бастаған қазақтар ашумен атқа қонды. Тұтқиылдан басталған тегеурінді соққыға төтеп бере алмаған Гоминдаң әскерлері Құмылдан қашып шығуға мәжбур болды. Құмыл қаласы енді жергілікті халықтың қолына өтті. Бірақ Шыңжаңның жаңа билеушісі — Жың-Шорын бүлікшілерді біржола құртып тастау үшін әскери күшінің көбін осында әкеп төкті. Қала маңындағы Жасаңқызыл деген жерде болған жойқын шайқаста Әліп батыр 80 жасағымен бірге шәйіт болды. Әліптің інісі Қожақын мен ұлы Елісхан кекті шабуылға қайта шығып, жауды кері қуып тастады.

      1933 жылдың тамыз айы келгенде Іле, Тарбағатай, Үрімші аймақтарында Гоминдаң үкіметі билік жүргізіп тұрды. Құмыл, Баркөл, Нори, Шонжы, Санжы, Алтай, Қашқар, Ақсу, Қарашәр, Жаркент және Хотан ұлттық күштердің қарамағына өтті. Бірақ олардың арасында үйлестіруші бір ұйым болмады. Тек Қарашәрдегі Сәбит Дамолла ғана ұлттық аймақтардың біртұтас «Шығыс Түркістан Ислам Республикасы» туының астында біріктіру қамын қарастырып жүрген еді.

       Сонымен, бүкіл өлкесін қозғалыс қамтыған Шынжаңды «көркейтуге» бағытталған Жың-Шорын бағдарламасы нағыз құлдырау түсқа келді. Жың-Шорын дел-сал күйде қалды. Ақыры Жың-Шорынның бір армиясының қолбасы Шың-Ши-Сай 1933 жылдың 14 мамыр күні оп-оңай үкімет басына шыға келді. Шың-Ши-Сай да қазақтың беделді адамдарын қамауға алып түрмеге салып, жоқ қылудың амалдарын іздеді.

Көштің басталу

       Жағдайды ақылдасу үшін Зайып Тәйжі 1935 жылы тамыз айында Қөйсу деген жерде жиналықа шақырды. «Шын-Ши-Сайға қарсы шықпай болмайды. Ғансу мұсылмандарынан көмек сұрайық» — деп келісті. Жауға күдік тудырмау үшін жиналысқа елдің екінші дәрежелі басшыларын да шақырды.

        Үкімет әскерлері 1936 жылы көкек айында Құмылға жойқын бір жорық жасады. Елісхан мен Қожақын басқарған қазақ қолы бұл шабуылға Тасбұлақта тойтарыс берді. Солан бір апта кейін кытайлар әуе күштері және зеңбірекпен қаруланған екінші шабуылын жасады. Елісхан бастаған қазақтар дұшпанмен Шолпан Құдық деген жерде айқасты. Сұрапыл айқас үш күнге созылды. Зеңбірек қанша зіркілдесе де жау жағы ілгерілей алмады. Төртінші күні оларға орыс ұшақтары көмекке келіп, көтерілісшілерді төбеден төмпештеді. Ұшақ, бомба дегенді бұрын көрмеген көтерілісшілер үрейленіп қалды. Сонан соң Елісхан жасақтарын орманға шегеріп әкетті. Неге екені белгісіз, қытайлар да өңмеңдемей, кейін қайтты...

        Баркөл мен айналасындағы қазақтардың Ғансуға көшуі Алтай аймағы қазақтарын да дүр сілкінтті. Шың-Ши-Сайдың қанды тырнағы бұл тұста оларға тіпті қатты батып тұрған-тын. Тұтқындалмаған басшы, жазаланбаған қазақ қалмаған. Соған орай олар да Шың-Ши-Сайға қарсы ту көтеріп шықты. Көтерілісшілер жауға қарсы алғашқы соққыны Бәйтік бөктерінде берді. Ертеңінде Моңғолияның шекара әскерлеріне арқа сүйеп, қытайлар қайта шабуылдады. Қаруы әлсіз, саны аз қазақ бұл жолы тауға ығысып кетті. Гоминдан қолдарының енді оларды Алтай аясында тыныш қоймайтынын білген ауылдар Баркөлге қарай босып кетті. Баркөлге келгенде қытай әскерлері тағы да қоршауға алды. Бұл шеңберді бұзып шыға алмайтын болғасын, келісіп, аттары мен қаруларын тапсыру шартына еріксіз көнді.

       1937 жылы қараша айында Нұрғали байдың үйінде Әйімбет, Құсайын Тәйжі, Сұлтан шәріптер бас қосып, қазіргі хал-ахуалға болжау жасады. Мұны біліп қалған үкімет әскерлері бүгін түнде-ақ бассалатыны туралы хабар жетті. Осыған байлаңысты тығулы мылтықтың бәрін шығарып, мұқият дайындық жасалды. Түн ортасында тарпа бассалған жауға бұлар да тұтқиыл қарсы соққы берді де үдере көшіп жөнелді. Ертеңінде таңертең көшті ұшақпен қуып жетіп, атқылайды. Көтерілісшілер тауға барып тасаланды.

       Қуғынды қайтарып, қан төге отырып, Ғансуге бұлар да өтіп шықты. Елісхан, Зайып қауымы бұларды Ұйырқын-Ырқа қаласының кіре берісінде қарсы алды. Босқан бауырлардың бөгде жердегі бұл табысуы қисапсыз қуанышты болды. Сөйтіп, аспан астынан азат өңір іздеген Баркөл, Құмыл, Алтай қазақтары Ұйырқын-Ырқаға жиналып, шоғырлана берді.

Қазақтардың Ғансуға көшуі

       1937 жылдың соңына таяу Елісхан Тәйжі генерал Ма-Бу-Фаңмен кездесу үшін Шынхайға бармақ болды. Мұсылманша аты Мұхаммед Хұсайын деп аталатын Ма-Бу-Фаң (1949 жылы Мао Цзэдунның төңкерісінен кейін Сауд Арабиясына қоныс аударды. 1975 жылы сонда өлді.) Шиңхай аймағының уәлиі еді. Немере туысы Кәсілің Шынжаңда жоғалып кеткесін, Ғансуды да қоса билеп тұратын. Бастыпқыда Гансуда өмір тыныш болғанмен, кейін тыныштық бұл жерде де бұзыла бастайды. Қазақтар тұратын аймақтың коменданты Ма-Лу-Жан өлке бастығы Ма-Бу-Фанның айтқанын тындамай, қазақтарға қорлық көрсете бастайды

Қазақтардың дүнген әскерін қырып салу

      Бұған төзбеген қазақтар Елісхан басшылығында 1939 жылы маусымда жолға шықты. Босқын тобырдың бұл «еркіндігіне» Орталық ашу шақырды. Генерал Ма-Бу-Фаң полковник Ма-Лу-Жаңды өкіл етіп, Елісханды қайтарып әкелуге жұмсайды. Елісхан тобының тілге көнбейтінін, шайқасудан да тайынбайтынын білген Ма-Лу-Жаң Долашанда тұрып жатқан қазақтардың бірнеше басшысын ертіп алды. Көшті Алтыншоқыда қуып жетті де, оларға ең алдымен қазақтарды жіберді. «Ғансуға қайтып, Ұйырқын-Ырқасында тұра берсін, мал-мүлкіне тиіспейміз» - деген уәде береді. Аталастарының ақылды адамдарын жіберіп отырғансоң Елісхан Тәйжі олардың меселін қайтармай, Ұйырқын-Ырқаға қайта көшуге көнді. Уәденің аты уәде. Ма-Лу-Жаң оны құран ұстап тұрып айтты. «Қару-жарақтарыңды да өткізе тұрыңдар, мекен-жайларыңа барған соң қайтарып береміз» деп те ант-су ішті.

      Қару тапсырылды, көш Ұйырқын-Ырқаға қайта бұрылды. Бірнеше күннен кейін көш Сәдім ойпатына келіп қонды. Берілген уәденің, құран үстаған анттың өтірігі осы жерде аңғарылды. Елісхан Тәйжі, Қойшы батыр, Идрис муфтилерді әлгі Ма-Лу-Жаңның өзі ұстап, кісендеп тастады. Бұлардан басқа тағы да 18 адамды қамаққа алуға, 4 адамның атылып өлтірілуіне бұйрық берілді. Ма-Лу-Жаңның қара ниеті қазақтарды қойдай қырып, Сәдімның сары даласына тастап кету еді.

       Қолбасының құран ұстаған антынан таюы оның қол астындағы мұсылман әскерлердің намысына тиеді. Солардың бірі Елісханның ағасы Қожақынға жақында тірі қазақтың бәрін қырып тастайтынын айтып қояды. Қожақын жолдастарын тез жинап, ақылдасады. Сойыл-шоқпар, балта-күрек дейсің бе, қолдарына не түссе сонымен қаруланып, Ма-Лу-Жаң жендеттеріне түн ортасында, шырт ұйқыда жатқанда тап беріп, жайпап тастауға келіседі. Бір топ жігіт Ма-Лу-Жаңның шатырын бас салып, тапап тастайды да, енді бір тобы кісендеулі Елісхан жатқан шатырды жарып, құтқарып алады. Ашуланған азаматтар ешбір қаймықпай Ма-Лу-Жаңды да, оның жендеттерін де қырып тастайды. Елісхан Тәйжі мен Идрис мүфти аман қалады да Қойшы батыр жағаласып жүріп, шәйіт болады. Айқаста жан қиғандар жерленген соң, ел бас-аяғын жинап, үдере көшті.

     Ма-Лу-Жаңды әскерімен қоса қырып, қазақтардың қашып кеткенін естіген дүнген Ордасы қатты ашуланады. Олардың қуа жасаған шабуылына бір рет тойтарыс береді де, көш әйтеуір, Алтыншоқыға ілінеді. Дүнген жасағы қайтып барып, мән-жәйды өлке бастығына баян етеді. Бұл оқиғадан соң қазақтардын Ғаңсу төңірегіне тұра алмайтыны айқын болады.

Тибеттегі қиыншылықтар

       Алтыншоқыда бірер ай ес жиған соң Елісханның елі Тибетке қарай бет түзейді. Қараша айында Тибеттің шекарадағы қаласы Нақшаға келіп жетеді. Елісхан Тәйжі тибеттіктерге өтініш жазып, қоныс сұрайды. Олар бұл жайды Лхасадағы Далай Ламаға, Орталық үкіметке хабарлайтынын, соның жауабын күтулері керек екенін айтады.

       Тибеттің қатал табиғатында, Гималайдың шың-құздары мен шатқалдарынан жол тауып жүру қиынның қиыны. Ұшы-қиырсыз қарлы адырлардан малға өріс, адамға азық табылмайды, түп-түгел мұз құрсаған әлем. Өлгендерді көме алмайсың. Қара жерді жарты қарыс қазуға күш жетпейді. Жер қатты суықтан мұздап жартас сыяқты болған. Жер қазып емес, тас қашап жатқандайсың.

        Осындай тозақ азабын тартып жүрген босқындарды одан әрі жүдетіп бір жайсыз хабар жетті. Көш көсемі Зайып Тәйжі дауа қонбас «ыс» деген «тау» дертіне шалдығыпты. Күркесінде күйзеліп жатқан жарықтық өсиет қалдыру үшін жамағаттарын жинап алады. Мынау көшті көздеген жерге жеткізе алмай, Бөке батыр сияқты жолда қалдырып бара жатқанына өкінеді. «Зайып өлді, басшысыз қалдық деп Бөкенің жігіттері сияқты кері қайтпаңдар, ынтымақтарыңды бұрынғыдан да нығайтып, бұрынғыдан да бекініп, көшті жалғастыра беріңдер» - дейді. Ел-жұрты мен жолдастарына Елісхан мен Оспанның соңынан еріңдер деп тапсырады. Одан әрі қарулас достарымен қысқа-қысқа қоштасады да 61 жастағы ержүрек жетекші, қайсар қайраткер қас қарая тынысы тоқтап, қайтпас сапарға жүріп кетеді.

Қазақтардың Үндістанға жетуі

        Көш Үнді жерінің Ладақ қаласына келіп түсті. Бірақ, қиындық пен қырсық артта қалып қоймапты. Көлденең деген кесапат, бой бермес бөгет кезіге кетті. Табан астында көбіктенген асау өзен ағып жатқан, екі беті тіп-тік, құз-жартасты Кәргіл өткелі бар еді. Одан ат, түйемен көшіп өту мүмкін болмады. Содан барып, сонау Құмыл, Баркөлден бері қазақтардың қасіретін өздерімен қоса арқасында көтеріп келе жатқан ат пен түйені сатып, тау-тасқа бейім қашыр сатып алуға тура келді. Орғыған арғымақтан түсіп, типыңдаған қашырға мінген қазақтардың еңселері басылып кетті. Басқа шара жоқ. Сөйтіп қорланып, зорлана жүріп Кәргілден өтіп, әуелі Кәшмирге, одан Хайдарабатқа жетті.

       Аштық пен ауру бұл жерде де алдарынан шығады. Лагерь әкімшілігіне өкпе жоқ. Тек оба мен сүзектен күн сайын оншақты адам өледі. Сол обадан Қожақын батыр да қайтыс болады.

       Бір күні, Осман империясының соңғы халифасы - Әбдімәжиттің қызы Дүррихшехвар Сұлтанға үйленген, Хайдарабад қаласының низамы Мир Осман Хан келіп, лауазымды адамдарға сөз арнады. «Мұсылманға қамқор болыңдар. Үй беріңдер, жұмысқа пайдаланыңдар»,- деді, Хайдарабад өлкенің ең ыстық жері. Ашық аспан астында ол ыстыққа төзу мүмкін емес еді.

        Бишара босқындарға жаны ашыған Бопал низамы Хамидолла Хан оларды басқа жерге ауыстыруға тікелей көмектесті. Хайдарабадқа қарағанда көгалды, орман-тоғайлы Бопал төңірегі әлдеқайда жақсы еді. Оспан Тәйжі 500 кісілік ауылын алып, Бопалдың Матар ауданына барып орналасты. Бұл да жер жаннаты емес екен. Жылан-шаян, құрт-құмырсқа сияқты улы жөндіктерінің көптігі өз алдына, күні-түні шелектеп құятын жаңбыры көз аштырмайды. Сағат сайын сел жүреді. Қалың нөсерден шаруа қамдау қайда? Қазақтар енді Матардан безе бастады.

        Мән-жай Хамидолла Ханға баяндалды. Хан бұл жолы Бопал қаласының іргесіндегі бір махалланы босатып берді. Осы махалла кейін «Қазақабад» — деп аталады. Босқындардың басқа топтары Лахор, Пешавар, Равалпинди, Таксила сияқты қалаларды жағалап, сауда-саттықпен айналыса бастады.

       Тіршілік соңында тырбанып жүрген қазақтар үшін 1943 жыл қаралы жыл болды. Ұлан көштің ұлы басшысы қаһарман қайраткер Елісхан Тәйжі Дерневаб деген жерде 36 жасында қайтыс болды. Жас басшы, көкөрім көсемін отандастары көл болып аққан көз жасымен жерледі.

         Өмір Үндістанда осылай өтіп жатты. Елісхан қазасынан соң да төрт-бес жыл өтіп кетті. Қазақтар жат жерге көндіге бастады. Айтайын дегендерін ұқтыра аларлық тіл де үйренді.

        Бұл тұста Үндістан екіге бөлініп, мұсылмандардан Пәкістан Республикасы құрылып жатқан. Мұсылман болғандығы үшін қазақтар Пәкістан тарапында болды. Жаңа құрылған Пәкістан мемлекетінде қазақтардың да белгілі дәрежеде орны болды.

      Отан сағынышы қазақтарды қатты сарғайтты. Қара күштен қансырап жатқан Шынжаңдағы жер жаннаты Алтай мен Баркөлге қайта оралудан енді үміт жоқ. Әттең, түркі, әлде басқа бір туысы жақын мұсылман елі болса ғой!... Ондай ел бар, ол — Түркия. Әрине, Пәкстан да мұсылман мемлекеті. Оның құрылғанының басы-қасында болған қазақтардың онда тұра беруге еркі де бар, тек тілі, мәдениеті алшақ. Пәкстанда қала берсе, келер ұрпақ қазақтығынан да, тілінен де айырылады. Жылдар бойы арпалысқан күрес, төккен қан, шеккен бейнет босқа кетеді. Құдай-ау, ана Елісхан, Зайыптардың аруақтарын риза ету үшін де келер ұрпақ бойында дінге сенімін, ұлттық сезімін сақтап қалуымыз, әдет-ғұрпын, мәдениетін, рухани әлемін ұмыттырмауымыз керек емес пе?! Оның бір ғана жолы Түркияға жету, сонда тұру. Сол үшін қазақтар бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып ұйымдасып «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрды.

       Оспан Батыр Исләмұлы

       Бұл арада Елісхан мен Зайып Тәйжі елден кеткеннен кейін басталаған екінші дүрбелең және артынша қозғалатын екінші көш туралы сөз қозғайық. Қалибек, Құсайын, Сұлтан Шәріп, Дәлелхан және Нұрғожай сынды жетекшілердің бастауында Түркияға жететін бұл көштің ең маңызды тұлғасы әрине Оспан батыр. Ол шетелдердегі кітаптарға «Қазақтың алтын аңызы» деген сипатқа ие болды.

       Жалпы, Оспан батыр жайлы бұған дейін шетелдерде көптеген шығармалар жазылды. Батырдың күрескерлік даңқы туралы дастандар өмірге келді. Еуропалық ғалым Линда Бенсон қаһарман атамыз жайлы «Қазақтың алтын аңызы» дейтін көлемді еңбек жазыпты. Онда: «Оспан батыр – өзінің бұрыңғы өткен бабалары Шыңғыс хан, Әмір-Темірлер сияқты аса құдіретті қолбасшы. Егер ол орта ғасырда өмір сүрген болса, сөзсіз әлемді жаулайтын жиһангер болар еді» депті.

      Сол сияқты ағылшын ғалымы Годфри Лиас өзінің «Kazakh Exodus» атты көлемді еңбегінде Алтай қазақтарының көтерілісі және Оспан батырдың ерлігі жайлы тамаша танымдық дүниелер жазып, күллі «тұманды альбион» елін хабардар еткен екен.

       Одан басқа 1954-55 жылдары америкалық журналист Мильтон Дж. Кларк Кашмирге келіп қоныстанған қазақтардың ортасында бір жыл болып, Алтайда өткен көтерілістің тарихы жайлы АҚШ-тың баспасөздеріне көп мақалалар жазған. Соның арқасында бұндағы қазақтарды Түркияға көшіріп алуына мұрындық болған. Кейін 1960 жылы Оспан батыр туралы түрік ақыны Гемол Оғыз Окал көлемді дастан жазыпты.

Бүкіл қазақтың көсемі Әлихан мен Ахмет

         Тарих үшін реті келгенде айта кеткен жөн деп ойлаймын. Оспан батыр және одан алдыңғы Ырысхан – Есімхан көтерілісіне қатысқан және 1952 жылы Түркияға жеткен Нұрғожай батырдың естелігінде Алаш көсемдері Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынның тек Қазақстан емес, бүкіл қазақ халқының көсемдері екенін көрсеткен бір оқиғаны салады. Оспан Батырдың көтеріліс кезінде қасында болған тоғыз комиссарының барлығы шәйіт болып, солардың ішінде тірі қалған дара қолбасшы Нұрғожай батыр болған. Оның төте жазумен жазылған естелігін біз Ыстамбұл Зейтінбұрын ауданында тұратын Нұрғожай батырдың зайыбы, апамыз Жақсыханнан сұрап алып 2008 жылы Алматыда «Азаттықтың өшпес рухы» деген атпен жарыққа шығарған едік.

       Нұрғожай батыр сол естеліктерінде өзінің Оспан батыр қозғалысындағы орнын былай деп атап өтеді:

      «Мен ең бірінші рет, ішінде Оспан бар, құрылған тоғыз комиссардың, яғни тоғыз полковниктің бірі едім. Ең жоғарғы әскери қолбасшы Сұлубай батыр шәйіт болғаннан кейін барлық әскери құқық Кәмел батыр екеуіміздің қолымызда болды. Ал Кәмел батыр шәйіт болғаннан кейін барлық әскери соғыс қимылдарды негізінен мен бастап отырдым».

      1912 жылы Алтайда туылған және өрт алып жалындап жатқан киіз үйге іркілместен кіріп анасы мен қарындасын алып шыққаны үшін 11 жаста бала кезінде батыр атанған Нұрғожай 1940 жылы Көктоғайда Ырысхан – Есімхандардың жетекшілігінде көтеріліске қатысты. Сол кездегі көрген білген оақиғаларын естеліктерінде егжей-тегжейлі баяндайды. Осы көтерілістер нәтижесіне Қытай губернаторы Шың Шы Сай қазақтардың талаптарын қабылдағаннан кейін тоқтам жасап, қаруларын табыс етілді. Бірақ Оспан батыр осы тоқтамның шарттарын залым губернатордың орындамайтынын сезгендіктен, қаруын тапсырмай тауға шығып кетті. Сонда Оспан батырға алғаш қосылғандардың бірі Нұрғожай Батыр еді. Нұрғожай батыр 1951 жылы Оспан батыр жау қолына түскенге дейін оның қасында қолбасшылық қызметте жүрді. Түркияның Ыстамбұл қаласында 1986 жылы, 29 қазанда 74 жаста дүние салды.

      Нұрғожай батыр естеліктерінде Алаш көсемдерінің тек Қазақстанда емес, Қытай қазақтарының да саяси басшы ретінде көретіндіктерін мына сөздермен айғақтайды: «Орыс генералы Банкені он адамымен оңашада атып тастадық. Соңғы Ышқынты шайқасында Генерал Разборов өлтірілді. Соңғы бітімде орыстар генералдарының басын сұрады. Генерал Банкенің сүйегін бердік. Разборовтың сүйегін бермедік. Өйткені ол соғыс қылмыстысы еді. Көктоғайдағы орыс елшілеріне Ырысхан: «Сендер 1937 жылы Мәскеуге апарып өлтірген Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсының басын әкеліп беріңдер» деді.

       Бұл сөз сонымен тынышталып қалған еді... Бір кезде залым Мадарин Ырысханға «жауға біткен көзің бар, дауға біткен сөзің бар» дегендей, Ырысхан осы жолы жауға біткен көзінің де, дауға біткен сөзінің де пайдасын көрсетті. Орыстар генералдарының басын сұрағанда, оған да Ырысхан ұтымды жауап таба білді. Қазақтың ең сонғы көсемі Бөкейханның басын сұрады. Бұл неткен табылған жауап.»

Қырдан қытай, ойдан орыс, маңдайдан моңғол шапты

       1945 жылдан кейін Оспан батырға қарсы – жаңадан орнаған Шығыс Түркістан Республикасының армиясы, Кеңес Одағы тарапынан барған әскерлер, Моңғолияның арнаулы бөлімдері үш жағынан тықсырды. 1947 жылға дейін 3 елдің әскерімен алма-кезек соғысқан Оспан алдырмай қойды. Алтай тауының құлама құзына барып бекінген қазақтардың 8 жастағы баласынан бастап қолына мылтық ұстауға жарайтын қарияларына дейін соғысты.

        1947 жылы Оспан сарбаздары күллі Алтай аймағына шабуыл жасап, Шығыс Түркістан және Кеңес Одағының әскерлерін қуып шықты. Сасқалақтаған әскерилер Қазақстанның шекарасын асып қашты. Осылай екінші рет Алтайды азат еткен Оспан сарбаздары бұл жерде көп тұрақтай алмады. Себебі, 1949 жылы қазіргі коммунист Қытай үкіметі орнап, оған Кеңес елі қосылып, аса ірі күшпен Оспанды Алтайдан ығыстырды. Оспан болса өзінің бұрынғы ата жауы гоминдандықтармен бірігуге мәжбүр болды.

       1951 жылдың басында еріксіз ығысып, Тибет шекарасындағы Қанамбал тауына барған соң бірге жүрген серіктерін Үндістанға асырып жіберіп, өзі қасында қалған аз ғана әскерін бастап қайта бұрылады. «Жаттың жерінде тірі жүргенше, туған топырақта сүйегім қалсын!» деп бекінген Оспан батыр ақыры осы жылы қолға түсіп, Үрімжі қаласында атылды.

Екі қазақ көшінің бірігуі

        Бірақ оның үзеңгілес серіктері бұғау астында емес, еркіндікке өмір сүру үшін елден көшуге мәжбүр болды. Сөйтіп олар өздерінен бұрын жүріп өткен Елісхан мен Зайіп Тейжінің көш жолын қуып отырып, әрине бұл арада жау әскері мен табиғаттың қиындықтарымен күресіп құрбандар бере отырып 1950 жылы Үндістанның Кәшмір қаласына жетті.

         Олардан он жыл алдын Үндістанға келген қазақтар 1940 жылы Оспан бастаған қарулы күрестерден бейхабар еді. Оның жолдастарының ұлы көшті бастап Үндістанға келгенін 1950 жылы Пәкстан газеттерінде орын алған бір ақпараттардан білді. Бұл хабар Пәкстан қазақтары арасында толқу мен тебіреніске түрткі болды. «Шығыс Түркістаннан ауған қазақтардың бірнеше тобы Кәшмірге келді» деген хабар газет беттерінде орын алып жатса да, бірақ, бұл қазақтардың кімдер екені туралы мәлімет берілмеді. Мұндағы ағайындар мән-жайды біле алмай алты ай аласұрды. Сөйтіп жүргенде Хайдарабадта тұратын Ыдырыс Молладан хат келді. Онда «Сұлтаншәріп, Құсайын Тәйжі, Дәлелхан Жанымханұлы, Қалибек Хакімдер бастаған қазақтар келді», – делініпті.

        ЬІдырыс молла арқылы дереу аталған қазақ көсемдерімен байланыс жасалды. Үндістан мен Пәкстанда тұратын туыстарының ахуалдары мәлімделді. «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын құрдық, Түркияға көшудың қамын ойластырып жатырмыз», – делінді. Түркия мәселесін олардың да ойластырулары керектігі сұралды.

Қазақтардың Түркияға қабылдануы

        Осыған орай Кәшмірге жаңа келген қазақтар бұрын келген қазақтар сияқты Үндістанның Жаңа Дели қаласындағы Түркия елшілігіне өтініш хаттарын берді. Түркияның Бас министрі Мендерес жетекшілігіндегі Үкіметі 1952 жылы 13 наурызда арнайы қаулы қабылдады. Президент Жәлел Баяр бекіткен сол қаулы бойынша Пәкстан, Үндістан, Кәшмірдегі қазақ босқындар Түркияға қабылданды.

       Осыдан кейін босқындар топ-топ болып Түркияға қоныс аудара бастады. 1952 жылы шілде айында Түркия топырағына тұңғыш табанын тигізген Құсайын Тәйжі бастаған топ болды.

     Сонау Алтайдың күн бетінен 1930-жылдары бостандық іздеп көтерілген көштің алғашқы санын ешкім анық білмейді. Осы орайда 18 мыңнан 50 мыңға дейінгі аралықта түрлі сандар келтіріледі. Жұрт білетін анық сан – Алтайдан Түркияға аман жеткен қазақтардың саны. Ол – 1850 адам. Сонда азаттық үшін арпалысқан он қазақтың ең көп дегенде бірі ғана арманына жеткен ғой! Еркін өмір сүру, қазақтық қалпын сақтау, мұсылманшылығын жалғастыру үшін он мыңдаған адам құрбан болған.

       Түркия Үкіметінің ұйғаруы бойынша көшпенді қазақтар елдің бірталай өңіріне- бытырап орналасты. Нигде-Ұлықышлаға 160 үй, Нигде-Ақсарайға – 60 үй, Қайсары-Девелиге – 75 үй, Қайсары-Яхиялаға – 15 үй, Қайсары-Жасылхисарға – 25 уй, Кония-Исмилге – 60 үй, Кония-Ереглисиге – 15 үй, Маниса-Салихлиға – 180 үй орналастырылды. Түркияның жағдайында бейімделген қазақтар 1950 жылдың соңынан бастап Ыстамбұлға шоғырлана бастады.

Түйін

         Шүкір, құдайға шүкір! Бөке батырдың көші сияқты көп қазақ күңіреніп жолда қалмай, кейінгі қазақ көштері көздеген жеріне жетті. Бұл түркі тарихы, тіпті әлем тарихында ғұндар, көктүріктер, қыпшақтардың аттылы жаяу шығыстан батысқа қарай сан ғысырлар бойы жасаған тарихы көштерінің ең соңғысы ретінде өтті. ХХ- ғасырда қазақтан басқа ешбір халық еркіндік және бостандық үшін ақыры беймәлім осы көшке бара алмас еді. Бұл қазақ халқының жасы кәрісі, еркегі, әйелі, бала-шағасы демей барлығының еркіндікке деген зор құштарлығының дәлелі. Бүкіл қазақтардың ең үлкен қуанышы әрине атамекен Қазақстанның 1991 жылы 16 желтоқсан күні тәуелсіздігін жариялауы еді. Қазақ халқында бүгінгі таңда бұдан үлкен қуаныш, бұдан үлкен той, бұдан үлкен мейрам жоқ. Өйткені қазақ халқы үшін тәуелсіздік пен еркіндік жаннан қымбат құндылықтар!

        Әбдіуақап Қара, тарих ғылымының докторы, Мимар Синан көркем өнер университетінің профессоры

толығырақ

 

       Алтайдан шыққан, Гималай асып, Тибеттен өтіп, Үндістан мен Пәкістан арқылы 1953 жылы Түркияға барған қазақтардан Халифа Алтайдың өмірі мен идеялары зерттеліп түрік тілінде кітап ретінде жарияланды. Тәуелсіздік алғаннан кейін 1992 жылы Қазақстанға бір жолата көшіп барған Халифа Алтай Кеңестік кезеңде тамырына балта шабылған рухани өмірдің қайта қалпына келуі барысында талмай атамекенінде қызмет істеді.

      2017 жылы Халифа Алтайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты жарияланып отырған кітапта ғұламаның өмірі жан жақты баяндалғаннан кейін оның Қазақстанда дәстүрлі қазақ мұсылманшылығының терең тамыр жаюы барысында атқарған іс-қимылдары мен пікірлері де деректер негізінде келтірілген. “Анатолиядан атажұртқа рухани жетекші Халифа Алтай” деп аталған еңбектің авторы Қазыбек Исламбек осы тақырыпта 1999 жылы Ыстамбұлдағы Мәрмара Университетінде тарих ғылымдарының докторы, профессор Ахмет Қанлыдеренің жетекшілігінде магистрлік диссертация қорғаған. Алайда диссертацияда 1999 жылдан Халифа Алтай дүние салған 2003 жылға дейінгі оқиғалар орын алған. Автордың өтініші бойынша, кітаптың соңғы тарауы болған осы оқиғаларды біз жазып еңбекті толықтырдық.

      Кітаптың артқы мұқаба бетінде мынадай мәліметтер берілген: “Қазақтардың Алтай тауынан бастау алған және Түркияға барып аяқталған Елісхан батыр жетекшілігіндегі 7 мың шақырымдық ұлы көштің бел ортасында жүргендердің бірі де Халифа Алтай еді. Ол, қазақ көшінің Пәкістаннан Түркияға жетуінде алдыңғы қатарда рөл атқарған. Сондықтан оның өмірі осы ұлы көштің ең маңызды бөлегінің бірі саналады. Ол сонымен қатар рухани өмірдің де жетекшілерінен. Тарихқа көз жүгірткенімізде, мұндай адам, яғни әрі қоғамдық, әрі рухани жетекшілікті өз бойында жинастырған тұлғалар некен-саяқ кездеседі. Бұлардан басқа Халифа Алтай түркі әдебиеті мен мәдениетінің жалғастырушысы болып табылады.

Халифа Алтай Қазақстан Жазушылар Одағында

Халифа Алтай Қазақстан Жазушылар Одағында

        Түркияда 1981 жылы Мәдениет Министрлігінің басылымдары арасында жарық көрген, қазақ тарихы мен мәдениетін таныстырған “Атажұрттан Анатолияға” атты еңбегімен танымал болған Халифа Алтай Қазақстанда да бедел-абыройға ие. 1988 жылы Исламның қасиетті кітабы Құранды тарихта тұңғыш рет қазақ тіліндегі түсінігін жарыққа шығарумен дараланған Алтай тәуелсіздік алғаннан кейін еш кідірместен Анатолиядан атажұртына бір жолата қоныс аударып 2003 жылы Алматыда панидан бақиға өткенге дейін діни салада ағартушылық жұмыстармен болды. Кеңес Одағының құлдыруынан соң діни дербестікке қол жеткізген Қазақстанда бір жақтан діни мәліметтердің қалпына келуіне қызмет етті, екінші жақтан дінде негізсіз наным-сенімдер мен әсірешілдіктердің орын алуына қарсы күресті.

       Халифа Алтай Түркияға келгеннен кейін өзіне не үшін Алтай деген фамилия алғанын мына өлең жолдарымен былай деп түсіндірген:

“Алтай” деп лакап атым койылғаны,
Бір арман орындалды ойымдағы.
Естелік туған жердін атын сақтау,
Әншейін кездейсоқтан қойылмады!”

       Иә, Халифа Алтай Түркия мен Қазақстанға ортақ тұлға. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Халифа Алтай дүние салғаннан бір күннен кейін, яғни, 2003 жылы 16 тамыз күні отбасына жіберген көңіл айту хатында былай деген:

Халифа Алтай ақсақалдың өмірден озуына байланысты көңіл айтуымды қабыл алыңыздар. Ол, еліміз жаңадан тәуелсіздік алып, қиын кезеңді бастан өткеріп жатқан тұста, халқымыздың рухани жан дүниесінің тазара түсуіне, жүректеріне имандылық ұйытуына үлкен үлес қосты. Елі мен халкын аңсап, атамекеніне оралып, тәуелсіз отанының көркею қадамдарын көзімен көріп барып көзін жұмуы да тебірентпей қоймайды. Ол, жан жүрегі ерекше таза, аса тақуа жан еді. Марқұмның топрағы торқа, иманы саламат болсын! Жаратушымыз артындағы ұрпағына амандық пен береке берсін!

     Туғанына 100 жыл толуына байланысты 2017 жылы Қазақстан және Түркияда Халифа Алтай туралы бір қатар іс-шаралар өткізілмек. Ғұлама атамыздың қызметін халқы ешқашан ұмытпақ емес. Жатқан жері ұжмақ болғай!

        Әбдіуақап Қара, Мимар Синан Көркем Өнер Университетінің
профессоры, тарих ғылымының докторы

    https://baq.kz/kk/news/turkiya_kazaktari/istambulda_halifa_altai_turali_kitap_zharik_kordi_20170104_090900

толығырақ

       

      Түркияда Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы мен білім ұйымының қолдауымен Қазақстан Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған мерекелік концерт өтті.

        Салтанатты шара аясында Жеңіс Ысқақова, Рамазан Стамғазиев және «Қоңыр тобы» өнер көрсетіп, атажұрттан жырақта жүрген қалың қандастарға керемет кеш сыйлады. Концертте ине шаншар жер қалған жоқ. Өйткені елімізді осы мерейлі мерекемен тек қазақ диаспорасы ғана емес, түркиялық саясаткерлер, зиялы қауым өкілдерімен қатар жергілікті тұрғындар да құттықтай келді. Олар ширек ғасыр ішінде Қазақстан дүниежүзіне кеңінен танылып, әлемдік қауымдастықта абыройы зор мәртебелі мемлекетке айналғанын ерекше атап өтті.

«Бүгін мен мынандай жиналыс көрмедім. Не деген көп кісі. Іште де, сыртта да толып отыр. Өйткені олар Қазақстанның 25 жылдығын құттықтауға арнайы келіп отыр. Тәуелсіздіктің 25 жылдығы тек Түркияда, Ыстамбұлда емес, бүкіл дүниежүзінде, қазақ бар жердің барлығында тойлануда. Тәуелсіздік мейрамы құтты болсын. Қазақстанымыз бар болсын, Назарбаевымыз аман болсын!», - дейді Түркиядағы қазақ диаспорасының өкілі Осман Құмандан.

      «Ыстамбұл қаласында тұратын қандастарымыз Қазақстан Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арнап, салтанатты жиын өткізуге ұсыныс беріп бізді шақырғаннан кейін Қазақстаннан бір топ өнер адамдарын бастап осында келіп отырмыз. Бүгін Қазақстан Тәуелсіздігіне 25 жылдығына арналған салтанатты жиын өтеді. Бұл жиналыста Қазақстан халқына, Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа құттықтау хат қабылданбақшы. Сондай-ақ бұл шара тек Түркияда ғана емес, Өзбекстан, Қырғызстан және басқа да көршілес елдерде жақын арада өтеді деп жоспарланған»- дейді Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы Төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашев.

          Хабар24 

толығырақ

7979

      Анкарадағы Түркия Ұлттық кітапханасында қазақ әдебиеті мен мәдениетінің орталығы ашылды. Бұл орталық – Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени-рухани байланыстардың жарқын үлгісі болды.

      Орталықтың ашылу салтанатына Түр­кия Ұлттық кітапханасының бас­шысы Зүлфи Томан, Қазақстан Рес­публикасы Ұлттық кітапханасының дирек­торы Жанат Сейдуманов, Қазақ­с­тан­ Республикасы Ұлттық ака­де­мия­лық кі­тап­­ханасы сирек кі­тап­тар және қол­жаз­­ба­лар қызметінің же­тек­шісі Әлия Қожабекова және осы кітапхананың өнер әдебиеттері сек­торының жетекшісі Әлфия Ілиясова, сон­дай-ақ Қазақстан мен Түркияның зия­лы қауым өкілдері, сол елде білім алып жатқан қазақстандық сту­денттер қа­тысты.

       Орталықта Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың кітаптары, көр­некті жазушылар Ілияс Есенберлин­нің, Әбіш Кекілбаевтың, белгілі түркітанушы-ғалым Александр Гар­ка­вец­­­тің және басқалардың еңбектері қойылған.

     Орталықтың ашылу салтанатына­ қатысушылардың айтуынша, осы кі­тап­­тар­дың арқасында түрік бауырлар Қазақстанның экономикасы, саясаты, сондай-ақ қазақ халқының бай мә­де­ни­е­ті мен ұлттық құндылықтары тура­лы терең танып білетін болады.

        Жиын барысында Түркия Ұлттық кі­тап­ханасының басшысы Зүлфи Томан түр­­­киялық оқырмандарға, сонымен қа­тар зерттеушілерге Қазақстаннан арнайы жеткізілген кітаптар негізінде ашы­­­лып отырған жаңа орталықтың пай­да­­сы зор екенін айтты.

      Қазақстан Республикасы Ұлттық ака­де­миялық кітапханасы сирек кітаптар жә­не қолжазбалар қызметінің жетекшісі Әлия Қожабекова Зүлфи Томан мырзаға Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлының Түркия Ұлттық кі­тап­ханасын 70 жылдық мерейтойымен құт­тықтау хатын жеткізді.

      «Бұл Түркия Ұлттық кітапханасының та­рихында ғана емес, күллі әлем кітап­ха­наларының қауымдастығы үшін де ерек­ше орын алатын оқиға болып табы­лады. Ұлттық кітапхана – Түрік Рес­публикасының мәдени және ғылыми өмірі­нің орталығы ретінде танымал. Сіз Ұлт­тық және әлемдік мәдени мұраның лай­ық­ты деңгейде сақталуына, білім мен ғы­лымның дамуы­на, жалпы адамзаттық құн­д­ылықтарды дәріптеуге үлкен үлес қо­сып келесіз. Қазақстан мен Түркияны ор­тақ тарих, мәдениет және тілдік негіздер біріктіреді. Бұл жаңа идеялар мен жобаларды дүниеге әкеліп, оларды бірлесіп іске асыруға шабыттандырады!» делінген ведомство басшысының құттықтау хатында.

     Айта кетейік, аталған қазақ әдебиеті мен мәдениетінің орталығын Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің, сондай-ақ Түркияның Қазақстандағы елшілігінің қолдауымен Қазақстан Ұлттық академиялық кітап­ха­на­сы ашып отыр. Бұл шара ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына байланысты өткізілді.

       Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

      https://egemen.kz/2016/11/19/75486

толығырақ

Фото: скриншот

        Түркияның Бурса қаласында түркі халықтарының ұлттық спорт түрлері фестивалі аясында қазақтың ұлттық бұйымдары мен тағамдары кеңінен таныстырылды - деп хабарлайды BAQ.kz порталы 24.kz-ке сілтеме жасап

       Көрмеде түрік еліндегі қаракөз қандастарымыздың қолынан шыққан ерлер мен әйелдерге арналған бас киім үлгілері, былғарыдан тігілген заттар мен көздің жауын алатын әшекейлер көпшіліктің назарына ұсынылды. Тіпті ерекше қызығушылық білдірген қатысушылар ұлттық киімдерімізді киіп, естелік суретке түсіп жатыр.

       Осман империясының негізін қалаушы Осман Гази Бурса қаласына кіріп келгенде Келестің Қожайайла жайлауына хан ордасын тігіпті. Араға 7 ғасырдай уақыт салып, тарихи маңызды орында түбі бір түркітілдес халықтары бас қосып, тұңғыш мәрте ұлттық спорт түрлерінің фестивалін 2 күн бойы дүркіретіп өткізді. Айтулы шараға жергілікті халықпен бірге шетелден арнайы келген қонақтар да белсенді қатысты. Фестивальге келген Анадолы жеріндегі түркі халықтарының мәдени орталықтарына жайлауда арнайы 16 шатыр мен алты қанатты киіз үй бой көтерді. Әр үйдің іші мен сырты ұлттық нақышпен безендірілген. Бірінен бір қалмай жайнап, жарқырап тұр. Өйткені бұл ауқымды іс-шарада әр халық өзінің мәдениеті мен салт-дәстүрін жан-жақты танытуға күш салуда.

     «Осы жерде де біздің жігіттеріміз домбыра шертіп, қазақ киімдері шапан, бас киімдерін танытып, қоғам шығарған газет-журналдарды таратып жатыр. Келген халық өте көп. Бізге қызығушылық танытуда. Қазір осы жерге киіз үйімізді салдық. Қазақстанымызды осы жерге келген барлық түріктілдес халыққа танытып жатырмыз», - деді Қазақ түріктері зерттеу және білім беру қоғамының төрағасы Серкан Динчтүрік.

       Көрмені тамашалауға келген көпшілікке қандастарымыз Ыстамбұлда жарық көретін «Қазақ елі» журналын таратып, Қазақстан жайлы маңызды мағлұматтар беруге тырысты. Жергілікті халықты еліміздің тарихи-мәдени орындары мен туристік орталықтары ерекше қызықтырып отыр. Олар көрмеге қойылған көздің жауын алар ұлттық бұйымдарға да көңіл бөлді. Мысалы күмістен жасалған зергерлік заттар, былғарыдан тігілген бас киімдер мен түркі халықтарының таңбалары бейнелген білекті жиылған жұрттың таңданысын туғызды. Мұхаммед Айдын мектеп қабырғасынан бері көшпенді халықтардың тарихы мен өмір салтын зерттеп келеді. Ол бүгінгі фестиваль аясында алғаш рет қазақтың ақ дастарханынан дәм-ауыз тиді.

      «Піскен айранның дәміне келеді, бірақ қышқылдау екен. Әлде маған солай көрінді ме? Қымыз жайлы көп естідік қой, бірақ қазақтың ұлттық сусынын Түркияда көп жерде кездестіре бермейсің. Ал бүгін сәтін салғанда көптен бері қызығып жүрген бұл қымызды да ішіп көрдік. Өз басыма ұнады», - деді Бурса қаласының тұрғыны Мұхаммед Айдын.

         Ұлттық спорт түрлерінің фестивалі шеңберінде дүйім жұрт түркі халықтарының сүйікті ойындары көкпар, жамбы ату, аударыспақ, теңге ілу мен күрес, садақ ату, тоғызқұмалақ сынды ақыл-ой ойындарын кеңінен тамашалады. Тіпті арнайы мамандар қызығушылық білдірген адамдарға атқа міну, нысанаға көздеуден арнайы дәріс те берді.

       «Біздің мақсатымыз халықты садақ атуға баулу, олардың бұл спорт түріне деген қызығушылығын арттыру. Өйткені екі жыл бұрын санаулы ғана адамдармен бастап едік, қазір жүздеген кісі садақ атумен тұрақты айналысады. Қатарымыздың көбейгенін қалаймыз. Мұндай шаралар ұмыт болған кейбір әдет-ғұрып, дәстүрімізді қайта жаңғыртуға, оны насихаттауға зор мүмкіндік береді», - деді садақ атушы Эмребек Ару.

       Жиынның соңында қатысушылар жаппай «Қара жорға» биін биледі. Ұйымдастырушылар ұлттық спорт фестивалін жыл сайын өткізіп, осылайша халықтық мерекеге айналдыруды жоспарлап отыр.

 

толығырақ

Бие сауып отырған әйел. (Көрнекі сурет)

     Ерлі-зайыпты Шеризат Доғру мен Гүлнар Сәлімжанқызы «Измирде қымыз ашытатын қазақтар» ретінде шеттегі диаспораға біршама танылған кәсіпкерлер. Азаттық тілшісіне Гүлнар Сәлімжанқызы Түркиядан қалай жер алып, бизнес ашқандары туралы әңгімелеп берді.

        Азаттық: - Қымыз шаруашылығымен айналысып келе жатқандарыңызға қанша уақыт болды?

     Гүлнар Сәлімқызы: - Түркияға 1993 жылы көшіп келдім. Оңтүстік Қазақстан облысының Сарыағаш ауданында туып өскенмін. Жұбайым Шеризат Доғру – түркиялық қазақ, түрік халқының ортақ асы ретінде қымыз өндіру мақсатында фирма құрып 1985 жылдан бастап жұмыс істей бастапты. Жер алып, фирмасының құжаттарын реттеп, мал жинағанша бірнеше жыл өткен. Таза қымыз өндірумен айналысқанына бір жылдай ғана болған екен. Бірақ бұл жақтағы қазақтардың қымыз баптауға икемдері болмаған. Жұмыстары дұрыс жүрмепті. 1990-жылдардың басында Қазақстанға барып, менімен танысып, отау құрдық.

       Азаттық: - Қымыз өндірумен тікелей өздеріңіз айналысасыздар ма, әлде жұмысшы ұстайсыздар ма?

Қымызымыз басында өтпейтін. Қазір жарнамалай-жарнамалай біртіндеп үйретіп келеміз. Осы күнде тапсырыс көбейіп, қымыз жетпей қалатын болып жүр.

       Гүлнар Сәлімқызы: - Тікелей өзіміз айналысамыз. Қазір қолда 60-қа жуық жылқы бар. Бірақ соның 20-ға жуығын ғана сауамыз. Өйткені жергілікті халық жылқы өніміне қарсы. Сол себепті сауған қымызымыз басында өтпейтін. Қазір жарнамалай-жарнамалай біртіндеп үйретіп келеміз. Осы күнде тапсырыс көбейіп, қымыз жетпей қалатын болып жүр.

        Азаттық: - Қымыз сату ісін қалай ұйымдастырасыздар?

       Гүлнар Сәлімжанқызы: ­- Біздің отырған жеріміз демалыс аймағы іспетті, туристер, демалушылар жиі келеді. Қымыз тез бұзылып кетпес үшін шағын құтыларға құйып сақтаймыз. Кейде ем үшін іздегендер интернет арқылы тапсырыс береді.

        Азаттық: ­- Түркияда жайылым мәселесін қалай шештіңіздер?

     Гүлнар Сәлімжанқызы: ­- Біз тұратын жер Измирден 35 шақырым қашықта, Паша Кемал ауданына қарайды. Бұрын жеке ауыл болған екен. Бірақ белгісіз себептермен жердегі су тартылып, ауыл көшіп кетіпті. Иен қалған ауыл екен. Сол ауылдан жолдасым 35 гектар жерді сатып алды. Ол жерде су да, жол да, тіпті электр жарығы да жоқ болды. Соның бәрін жолдасым өз қолымен жасады. 80 метр тереңнен су шығардық. Алғаш шаруашылықты жүргізе бастаған кезде 400 бас қойымыз болған. Құрт-ірімшік өндіретінбіз. Бірақ жайылымның аздығына байланысты қойды азайтып, бірыңғай жылқымен қалдық. Қазір шалымыз екеуіміз ғана тұрамыз.

       Азаттық: - ­Түркияда шетелдіктерге жер сату немесе жалға беру мәселесі қалай жүзеге асады?

Қазақстан халқының саны аз. Түркиямен салыстыруға болмайды. Менің ойымша, Қазақстанда жерді жергілікті тұрғындардың меншігіне беру керек.

      Гүлнар Сәлімжанқызы: ­- Шетелдіктерге жер сатылады. Заңда рұқсат берілген. Мәселен, біздің айналамызда жер алып, кәсіптерін жүргізіп жатқан ағылшындар, германиялық адамдар бар. Тіпті жақында Қазақстаннан келген бірнеше азаматтың жер сатып алғанын естідім. Бірақ өзім көрмедім.

         Азаттық: - Қазақстанда шетел азаматтарына жерді сату түгілі жалға беруге қарапайым халық қарсы шығып жатыр. Сіз бұл ақпаратты қалай қабылдадыңыз?

     Гүлнар Сәлімжанқызы: - Қазақстан халқының саны аз. Түркиямен салыстыруға болмайды. Менің ойымша, Қазақстанда жерді жергілікті тұрғындардың меншігіне беру керек.

       Азаттық: - Сұхбатыңызға рахмет!

        http://www.azattyq.org/a/turkey_kazakhs/27753895.html

толығырақ

    Қазақстанның Стамбұлдағы Консулы Ғалымжан Ерімбетов пен  Зейтінбұрны ауданының әкімі Мұрат Айдын және 26 наурыз күні  Қазақ-түрік білім және зерттеу қауымдастығының (KATEAD)  жаңа кеңсесінің ашылу рәсімін өткізді. Бұл рәсімге қандас бауырларымызбен бірге Евразия түрік қауымдастығы федерациясы, Қазақ-түрік қоры, Түркістандықтар мәдени және әлеуметтік ынтымақтастық қоғамы, Ауғанстан түріктері халықаралық мәдени және әлеуметтік ынтымақтастық қоғамы, Ауғанстан түрікмендері әлеуметтік ынтымақтастық қоғамы, Қырғыз түріктері мәдени және әлеуметтік ынтымақтастық қоғамы, Терекеме-Қарапапақ түріктері мәдени және өнер қоғамы, Қырым түріктері қауымдастығы, Ноғай түріктері қауымдастығы, Шығыс Түркістан оқу-ағарту және ынтымақтастық қоғамы, Қожа Ахмет Яссауи қоры,  Исмил қазақ қоғамы, Кония қазақ қоғамы, Урал стратегиялық зерттеу орталығы, Стамбұл UlKU ошақтары облыс басқармасы, Елазыг іскерлер қоғамы, Ahde Vefa қоғамы, Стамбұл облыс әкімшілігінің мәдениет-іскерлік орталығы, Халықаралық әкімшілік басқарушылар қоғамы, Ұлттық мақсат бірлігі, Түрік әлемі бірлік платформасы және Turkbirdev TV арнасы, «Қазақстан» TV, KZ24 (Қазақстан) TV, Зиялылар ошағы сияқты қоғамдық мекемелердің басшылары мен өзге де құрметті меймандар  қатысты. Қонақтарымызға ақ дастархан жайылып Түркістан палауы, қазы-қарта, қымыз тарту етілді.

          KATEAD   басқармасы

толығырақ

     Халықаралық ТҮРКСОЙ  ұйымының ұйымдастыруымен  Анкара қаласында Тәттімбет Қазанғапұлы атындағы саябақ ашылды. Бұл шара Қазақстанның Түркиядағы Елшілігінің қолдауы және Қарағанды облысының әкімдігінің атсалысуымен жүзеге асырылды. Анкара қаласы Етимесгут муниципалитеті тұрғындарының игілігіне берілген демалыс алаңы күйші-композитордың 200 жылдық мерейтойына орайластырылып отыр.        

    Шараның ашылу салтанатына Қазақстанның Түркиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Жансейіт Түймебаев, Халықаралық ТҮРКСОЙ ұйымының Бас хатшысы Дүйсен Қасейінов, Анкара қаласы Етимесгут муниципалитетінің мэрі Әнуар Демирель, Қарағанды облысы әкімінің орынбасары Жандос Әбішев, облыс әкімінің штаттан тыс кеңесшісі Рымбала Омарбекова, ақын Серік Ақсұңқарұлы, Тәттімбеттің тікелей ұрпағы Мүслім Жақпаров, күйеу баласы Хавиер Халлез және Қали Байжанов атындағы концерттік бірлестігі, Тәттімбет атындағы академиялық ұлт аспаптар оркестрі, сондай-ақ дипломатиялық мекемелердің өкілдері мен түрік зиялылары қатысты.
    Ресми рәсім басталмас бұрын Тәттімбет атындағы академиялық ұлт аспаптар оркестрінің орындауында Тәттімбеттің «Сарыжайлау», «Сылқылдақ» күйлері көпшілікке тарту етілді.

     «2011 жылы Етимесгут ауданында халық артисі, күйші-композитор Дина Нұрпейісованың 150 жылдығына байланысты және өткен жылы Кечиөрен ауданында Сүйінбай Аронұлының 200 жылдығына орай саябақ ашылған болатын. Ал бүгін Тәттімбет саябағының бой көтеруі біз үшін зор қуаныш, үлкен абырой. Мұндай маңызды шаралар түбi бiр, тiлегi ортақ туыс халықтардың арасын жақындастыра түсетіні сөзсіз. Сондай-ақ шертпе күйдің шебері Тәттімбет Қазанғапұлы мұрасы екі елді рухани байытуда және достық қарым-қатынасын нығайтуда үлкен рөл атқарады, – деді Жансейіт Түймебаев.

       Халықаралық ТҮРКСОЙ ұйымының Бас хатшысы Дүйсен Қорабайұлы: «түркі дүниесі былтырғы жылды хакас дастаншысы Семен Кадышевқа, түрік жазушысы Халдун Танерге арнады. Биыл атақты ойшыл Жүсіп Баласағұниға құрмет көрсетіліп, түрлі халықаралық конференциялар, мәдени бағдарламалар ұйымдастырылады. Осындай үлкен жобалардың арасында түркі тілдес елдердің әдебиет және өнер майталмандарының мерейтойларын кең көлемде атап өту жұмыстарын да назардан тыс қалдырмауға тырысамыз. Соның айқын дәлелінің бірі бүгін қазақ халқының айтулы тұлғасы, шертпе күйдің шебері Тәттімбет бабамыздың 200 жылдығына орай күйші атындағы саябақтың ашылуы. Алдағы уақытта да түркі әлемінің тарихи тұлғаларын таныту, насихаттау жұмыстары тұрақты түрде жалғасын таба береді, – дегенді айтты.

      Одан кейін құттықтау сөз алған Қарағынды облысы әкімінің орынбасары Жандос Әбішев: «өздеріңіз білесіздер, биылғы жыл біздің егемен еліміз үшін ерекше жыл. Ел Тәуелсіздігіне 25 жыл толып отыр. Тарихи өлшеммен алғанда қысқа ғана уақытта біздің еліміз үлкен жетістіктерге жетті. Экономикасы тұрақты, қай жағынан да қуатты мемлекет ретінде әлемге танылды. Төрткүл дүние қазақ жерін бейбітшілік пен бірліктің алтын бесігі деп бағалайды. Әрине, бұл ең алдымен, Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың салиқалы саясатының нәтижесі, халқымыздың береке-бірлігінің жемісі. Ал осынау тәуелсіздігімізді ең бірінші болып таныған туыстас Түркияға деген біздің құрметіміз қашанда ерекше.  Біз – түбі бір ер түркінің ұрпағымыз. Шыққан тегіміз бір, Отанымыз ортақ. Бөліп жаратыны жоқ. Біз әлемдік өркениетке асыл мұраларымен аты қалған айтулы тұлғаларымызбен бірге мақтанамыз. Солардың бірі – қазақ халқының дара перзенті, шертпе күйдің шебері Тәттімбет Қазанғапұлы. Бабамыздың 200-жылдық мерейтойына арналған ауқымды шаралар өткен жылы еліміздің түкпір-түкпірінде кең көлемде аталып өтілді. Бүгін, міне, тағы бір ауқымды шара Анкара қаласында жалғасып, арқалы күйші атын иеленген аллеяны ашып отырмыз. Әрине, бұл ең алдымен, туыстас екі елдің бір-біріне деген шынайы, риясыз көңілінің айқын көрінісі. Ал екіншіден, мәуелі мәдениетке, өрелі өнерге, тұғырлы тұлғаға деген өлшеусіз құрметтің белгісі. Екі елдің арасындағы достық пен бауырластық жалғаса берсін. Алдағы уақытта қала басшылығымен келісе отырып, саябақта Тәттімбет бабамыздың бюстін қоюды жоспарлап отырмыз, – деп жағымды жаңалықпен бөлісті.
     Салтанатты шара соңы 10-13 наурыз күндері Ескишехир, Анкара, Амасия және Болу қалаларында «Қазақстан мен Түркия Достығы» атты концертпен жалғасты. Кеш барысында Қали Байжанов атындағы концерттік бірлестігі Тәттімбет атындағы академиялық ұлт аспаптар оркестрімен Әзербайжанның, Қырғызстанның, Түркияның белгілі өнерпаздары өнер көрсетті. Оркестрдің көркем жетекшісі және бас дирижері Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Үкібай. 

толығырақ

    Қазақ және түрік баспасөзі «Қазақ елі» деп аталатын Түркияда жаңа басылыммен толықты.

   Ыстамбұлда жарық көрген бұл журналдың алғысөзінде Қазақ-түрік білім және зерттеу қауымдастығының президентті Серкан Дінчтүрік: «Құрметті оқырмандар, Қазақ-түрік білім және зерттеу қауымдастығының  бастамасымен жарық көрген «Қазақ елі» атты журналымыз қазақ және Түркі әлеміне пайдалы болуына тілектеспін... Жарық көрген журналымызда Қауымдастығымыздың іс-шараларын қоғамдық өмірде болып жатқан жаңалықтарын құрметті оқырмандарға жеткізіп, арамыздағы жетістіктерді таныстыра отырып, мәдениетімізден де үзінділер ұсынамыз. Түрік әлемінде болып жатқан күнделікті жаңалықтарды зерттей отырып, Сіздерге жеткізуге тырысамыз», – дейді. 

      Онда  Еуразия университетінің журналистика мәселелерін зерттеу институтының директоры Намазалы Омашевтың «Қазақ елі», Қазақстанның Түркиядағы Елшісі Жансейіт Түймебаевтың Қазақстан мен Түркияның байланыстары туралы, Қазақ-түрік білім және зерттеу қауымдастығының құрметті төрағасы Якуп Жанның «Мақсатымыз Қазақ еліне лайықты жастар тәрбиелеу», Еуразия түрік қауымдастығы федерерациясының  төрағасы Исмаил Женгиздің «Түркі әлемінің жарқын келешегі»,  Хызырбек Гайреттулахтың «Көш», Құддус Чолпанның «Зуқа батыр», Ерлік Ержанұлының «Өсімдіктердің төл атауын қалпына келтіруге бола ма?» деген мақалалары жарияланған.

        Ерлік Ержанұлы

толығырақ

     Түркиядағы Қазақ түріктері білім және зерттеу қауымдастығының жетекшісі өзгерді. Ұйымның кезекті жиыны кезінде, сайлауға түсіп жеңіске жеткен Шабан Серкан Дінштүрік Президент болып сайланды. 2014 жылы құрылған Қазақ түріктері білім және зерттеу қауымдастығының ережесі бойынша оның Президенті 2 жылға сайланады. Сол себепті оның тұңғыш жетекшісі міндетін 2014-2015 жылдары Фарук Аксел атқарып келген болатын.

       Түркиядағы 25 мыңға жуық қазақтардың 13 мыңы Ыстамбұлда тұрады. Түркия қазақтарының Ыстамбұлда 5-6 ұйымы және Салиди мен Алтайкөлде бір-бірден, Коньяда 2 ұйымы бар.

       Түркиядағы Қазақ түріктері білім және зерттеу қауымдастығының 2016-2017 жылдарға арналған жұмыс жоспарында: Жыл сайын ең аз дегенде 25 студент бауырларымызға шәкіртақы тағайындау; Түрікше және қазақша таралатын бір журнал шығару ( 2016 жылдың наурыз айында алғашқы санын жарыққа шығару жоспарланған); Қазақ зиялылары мен оқымыстыларын таныту мақсатында конференциялар ұйымдастыру және оларды көрсету жөнінде материалдар әзірлеу (Тарихи қайраткерлер, Жазушылар және Ақындар); Қазақ тарихы және әдебиеті жөнінде әр жылы ең аз дегенде 2 кітапты түрікшеге аударту; Әр деңгейде студент бауырларымызбен білім туралы және карера жоспарлау жөнінде басқосулар, семинарлар ұйымдастыру; Наурыз мерекесін өткізу (2016 жылғы Наурыз мерекесін Стамбулда бір түн мерекелеу жоспарлануда); Европада өтетін Қазақ Құрылтайларына қатысушыларды тағайындау, жаз айында осыған ұқсас мерекелер, турнирлер ұйымдастыру;Мәдени кештер және экскурсиялар ұйымдастыру. (Жаз айында Стамбул бұғазында кемемен қыдыру және Анадолыға мәдени қыдыру жоспарлануда); Қазақстанымыздың Тәуелсіздік күні мерекесімен құттықтаулар ұйымдастыру (Концерт және конференциялар өткізу) шаралары қарастырылып отыр.

       Ұйым жұмысын жандандыру үшін өз бағдарламасын әзірлеп келген Хален Анадолы университетінің Тарих бөлімінің 2 курс студенті Шабан Серкан Дінштүрік мырза 1971 жылы 20-тамызда Сұлтанхан өлкесіндегі Ақсарай ауылында дүниеге келген болатын. Еңбек жолын сауда саласында Еуропа елдерінде бастаған ол, 1993 жылы отбасылық  GOLD DERI компониясын құрып Түркиядағы сауда-саттық қызметін қолға алған еді.   1988 жылдан бері Түркияда әртүрлі саяси партия кеңселерінде қызмет еткен Серкан 1988-1994 жылдар арасында Қазақ түріктері қоғамы Жастар қолдары Төрағасының көмекшілігін атқарды.  2009-2013 жылдары Шығыс Түркістан көшпенділер қауымдастығы журналының басқарма мүшесі болды және 2008 жылдан бері Сақтандыру секторында кеңесші болып қызмет істейді.

          Ерлік Ержанұлы

толығырақ

   Мұстафа Өзтүріктің шакірті Ілияс Керім Ыстамбұлда өткен Таэквондодан Мармара аймақтық жарыста бүкіл қарсыластарын жеңіп чемпион атанды.  

    Ілияс Керімнің чемпион болуы бүкіл Түркия қазақтарын қуанышқа бөледі. Ілияс Керім бұдан бұрын да бір неше дүркін Түркия бойынша чемпион болған. Ол Мұстафа Өзтүріктің төл шәкірті. Қазіргі кезде ол таэквондо бапкеры ретінде болашақ чемпиондарды тәрбиелеуде.         

     Ілияс Керім 1977 жылы Ыстамбұлда дүниеге келген. Түркия Таэквондо федерациясының мүшесі, Ұлттық командада спортшы әрі бапкер, 6 дан қара белбеу иегері. Таэквондо спортын үйренуді 1985 жылы мамыр айында Ыстамбұлдағы Мұстафа Өзтүріктің мектебінде бастаған. Кейін Мұстафа Өзтүріктің шакірті Жамал Кабадайының шакірті болған.

    Кейін осы екі ұстаздан алған білімінің арқасында Түркиядағы және халықаралық жарыстарда көптеген жүлделерге қол жеткізген. Қазір Ыстамбұлда Таэквондо мектебінде бапкер болып қызмет атқарады. 

      BAQ.kz

 

толығырақ

     Ыстамбұл қаласының Зейтүнбұрны ауданында жергілікті диаспоралардың мәдени күндері өтуде. Шараға Түркиядағы қазақ диаспорасының өкілдері де қатысып, қазақ мәдениетін жиналған жұртшылыққа таныстырды.  

       Түркияда тұратын түрлі ұлттар мен ұлыстардың басын қосқан дәстүрлі шара биыл 12 жыл қатарынан тойланып келеді. Осы жолы көпшіліктің назарына Анадолының 25 провинциясы мен түркі халықтарының ұлттық тағамдары таныстырылды.

      Айтулы шараға Ыстамбұлдағы қазақ диаспорасы да бір адамдай атсалысты,-деп хабарлайды 24.kz. Өйткені таныстыру мақсатында тігілген ақ шатырға қос елдің туын ілген қандастар жұртшылыққа халқымыздың бай мәдениеті мен салт-дәстүрінен мол мәлімет беруге тырысқан. Ұлттық нақышта өрнектелген сый-кәделер де әзірленген. Мәдени шара 10 күнге жоспарланған. Қатысушылар күн сайын бір ыстық тамақ дайындауы тиіс. Қазақ мәдени орталығы алғашқы күні ет асты. Одан бөлек, бауырсақ, тары мен талқан, құрт-ірімшік және Измирден арнайы әкелген ұлттық сусынымыз қымыз ақ дастарханның берекесін тасытып тұр.

      Зафер Селви, Қазақ диаспорасының өкілі:

      - Зейтүнбұрны ауданының әкімшілігі 12 жыл болды бүтін ұлттардың тағамдарын, мәдениетін таныту үшін осындай бір стэнд берді. Біз де қазақ баласы болып бүкіл бала-шағамызбен келдік. Аллаға шүкір, жергілікті қазақтар түгел келді. Түріктер мұнда қазақтың тағамына, киіміне, киізіне таңқалып жатыр. Сендердің мәдениеттерің не деген жақсы. Біздің ата-бабаларымыз бұрындары сіздер жақтан келіпті, бірақ біз ол мәдениетпен енді-енді танысып, қауышып жатырмыз дейді.

       Мухтарам Гүл, Ыстамбұл қаласының тұрғыны:

     - Ұлттық тағамы арқылы халықтың мәдениетін, тарихы мен тұрмыс-тіршілігін аңғаруға болады. Қазақ мал шаруашылығын кәсіп еткен көшпенді ел. Сондықтан сіздердің ақ дастархандарыңызда еш уақытта ет пен нан, сүт тағамдары үзілген емес. Бүгінгі шара аясында бұл берекелі дастарханнан ауыз тиюдің реті түсті. Ұйымдастырушарға алғысым шексіз. Достық, туыстық байланыстарымыз тереңдей беруін тілеймін. 

       BAQ.kz

 

толығырақ

    Түркияның алып шаһары Ыстамбұл қаласында Қазақ хандығының 550 жылдығына орай қазақ киносының күндері шымылдық түрді.

    Айтулы шара қазақ диаспорасы тығыз шоғырланған Зейтүнбұрны ауданының мәдениет орталығында ұйымдастырылғандықтан,  отандық киноны тамашалауға қарақұрым халық жиылды. Олардың арасында Ыстамбұлдың жоғарғы оқу орындарында кинотану факультетінде білім алып жүрген студенттер мен кәсіби сыншылар да бар. Көпшіліктің назарына қазақ киносының алтын қорынан «Қыз Жібек», «Тақиялы періште», «Көшпенділер» мен «Бәйтерек» фильмдері көрсетілді. Барлық кинолар түрік тіліне аударылып, дубляждалғандықтан, жиылған жұрт қиындықсыз тамашалады. Әсіресе көрермендер шараның алғашқы күні көрсетілген «Балалық шағымның аспаны» фильмі Елбасының өмірімен жақынырақ танысуға мүмкіндік беріп, ұмытылмас әсер қалдырғанын айтады.

     Абдулла Гүлер, Қазақ диаспорасының өкілі: Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаев жайлы түсірілген «Балалық шағымның аспаны» киносын бала-шағамызбен, осындағы түрік бауырларымызбен бірге тамашаладық. Осындай фестивальдер, кинолардың көп болуын сұраймыз. Болашақта қазақ тілін ұмытпау үшін осындай мүмкіндік жасағандарыңызға алғысымызды білдіреміз.

     Мақсат Өтенов, ҚР Ыстамбұл қаласындағы Бас консулдығының өкілі: Қазақ хандығының 550 жылдығына орай Түркия Республикасында Қазақстанның Ыстамбұл Бас консулдығы тарапынан фильм күндері ұйымдастырылуда. Бұл іс-шара 3 күнге жоспарланған. Оны ұйымдастырудағы мақсатымыз қазіргі мерейлі мерекеге біз де Ыстамбұлдан өз үлесімізді қосып, жергілікті халыққа және өзіміздің қазақ бауырларымызға ұмыттырмай, өзіміздің отандық режиссерлеріміздің фильмдерін түрікше дауысталғанын көрсетудеміз.


           Источник: http://24.kz/kz/zhanalyktar2/lemde/item/82933-k-nderi-tude

толығырақ

      Түркиядағы қандастарымыздың балалары алғаш рет атамекенін көріп Ақмола облысы Щучье ауданындағы «Балдәурен» республикалық оқу-сауықтыру орталығында демалды. Ыстамбұл қаласының Зейтінбұрын ауданында тұратын 15 баланың «Балдәуренде» тегін демалуын Қазақстанның Түркиядағы елшілігі ұйымдастырған.  

      «Балдәуренде» демалған 17 күннің ішінде балалар қазақ тілін недәуір үйренгендіктерін айтады. Болашақта дәрігер болуды армандайтын Рабия «Хабар» телеарнасының тілшісіне берген сұхбатында жоғары білімді Қазақстаннан алғысы келетіндігін айтты. «Отбасымызда 6 кісі бар. Олардың ішінен тұңғыш рет атажұртқа табаным тиген менмін. Әсем Астанада да болдым. Қазақ тілін түсінсем де сөйлей алмайтынмын. «Балдәуренге» келіп көптеген достармен танысып, қазақ тілін жақсы сөйлей бастадым»,  - дейд і ол. 
    Қазақстан туралы көп мағлұмат алғысы келген балалардың көп уақыты кітапханаларда өткен көрінеді. Орталық шетелден келген балаларды Астана қаласына арнайы саяхаттатып та қайтқан. Бұдан бұрын бұл орталықта Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан мен Қытайдан бөлек Еуропада тұратын қазақ ағайындардың балалары да келіп демалып қайтқанын айтады орталықтың әдіскері. 
     «Біз осы аралықта балалармен қызықты зияткерлік ойындар өткіздік. Сол арқылы оларға ата-бабаларының жері жайлы, тарихы мен салт-дәстүрі туралы көптеген танымдық дүниелер бердік деп ойлаймын», - дейді «Балдәурен» орталығының әдіскері Жаңылсын Нұрғалиева.
     «Жүрегіміз толқып тұр. Балалар осындағы достарымен жақсы араласып кетті. Тіпті, кеше қайтқан бір топ бала қайтарында жылап, қимай қоштасты. Ғаламтор тұрғанда бір-бірін жақын таныған балалардың алдағы уақытта байланыс жасауы қиын емес еп ойлаймын»,-дейді Түркиядан балаларды бастап келген жетекші Тахира Қара.
      Атамекеніне жиі келіп, ана тілін жетік меңгеруді мақсат тұтып қайтқан балаларды «Балдәурен» орталығы арнайы концерт өткізіп аттандырды. 
   

http://baq.kz/kk/diaspora/europa-kazaktari/turkiya-men-europadagi-kazak-balalar-baldauren-ortaliginda-demaldi-1416

толығырақ

    Қазіргі заманғы этномәдени үрдістердің тереңдеуі шетел қазақтарының ұлтық болмысының сақталуына үлкен әсерін тигізіп отыр. Осы үдеріс кезінде олар өз ұлттық келбетін нығайтуға қызмет ететін құрылымдарын барынша бағамдап, заманауи жағдайларға сәйкес басты мақсат: ұлттық тілі мен дәстүрлі мәдениетін сақтап қалуы үшін осы үрдістерді нығайтуға үздіксіз қызмет етуде.

     Түркия саясатының түріктектес халықтарға құшағын айқара ашуы қашан да басты ұстаным болып келеді. Сол үшін түрік дүниесі саяси дағдарысқа ұшыраған жылдары түркі зиялыларына Түркия екінші Отан рөлін абыроймен атқарды. Түрік елінің тілі, діні, ділі қазақтармен бір түбірден шығып, тамырлас болғандықтан сол елді паналап барған қазақтар түрік тіліне бейімделе бастағаны соншалық, түрік тілін ана тіліндей тез арада меңгеріп алды. Сол үшін қазақтардың екінші буыны ана тілін түрік тілімен ауыстыра бастады. Қазіргі Еуропадағы олардың ұрпақтары ағылшын, неміс, француз, тағы басқа еуропалық тілдермен қоса, түрік тілінде тамаша сөйлей алады да, қазақ тіліне келгенде шорқақтайды.

     Түркия қазақтары өздері тұратын жерде ешқашан да жаман атын шығарған емес, керісінше өзгелерге үлгі-өнеге боларлық жақсы істерімен ғана көзге түсіп келеді, олардың осы жақсы жетістіктерін Қазақстанда да тиімді пайдалана білу керек. Қазіргі кезде Қазақстанға келіп мәдени-рухани, әлуметтік-экономикалық салаларда алуан түрлі жұмыс істеуге ықылас танытып, құлшынып жүрген ағайындар баршылық. Атажұрттан оқу-оқып, арнайы мамандық алуды армандап жүрген жастар да аз емес.

      Шетелдегі жастардың қазақ тілін терең меңгеруі үшін не істеу керек деген сұраққа Түркияда тұратын, қазір Лондонда оқып жатқан Хасан Инан бауырымыз былай деп жауап береді: «Біріншіден Қазақстанға бару керек. Туған елде тұратын ақсақалдармен, әже-апалармен көбірек сөйлесу керек. Бабадан жалғасып келе жатқан тілді үйренбесе ұят болады. Үйде ата-анамыз, біз жастар туған тілде сөйлеп тұрсақ қандай жақсы» [1].

    Қазақстанның тәуелсіздігінен кейінгі жылдары Түркиядан бірнеше жүзге жуық қандастарымыз Алматы облысына көшіп келді. Олардың басым бөлігі облыстың Нұралы ауылы мен Қарасай батыр ауданында тұрады.  «Түркиядан Еуропа елдеріне жұмыс іздеп барғандар дамыған Батыс елдерінің қоғамдық тәртіп, заңды жұмыс режиміне бойы үйреніп қалғандықтан атамекенге оралулары Қазақстанның ерекше қарқынмен дамып, алға шығуына байланысты болып тұр. Қазақстан ұлттық идеологияны мықтап қолға алар болса, бүкіл әлемдегі диаспора қазақтарымен қатар, ішкі орыс тілді қазақтар да тез арада қазақ тілін үйреніп, Қазақ болуды мақтан тұтары анық. Әрі Қазақстан тәуелсіздігінен кейін ұжмақ өмір іздеп шетелдерге кеткендер де пұшайман халге түсіп, туған елін аңсап қайта оралады. Әйтпесе диаспора қазақтары өз мәйегінен алыстай береді»,– деп атап өтеді Ислам Жеменей [2 ].

    Түркия қазақтары қорының ұйымдастыруымен  2014 жылдың  шілде айында Ыстамбұлда кіші қазақ құрылтайы болып өтті [1]. Құрылтайда «Түркия қазақтарының кешегісі, бүгінгісі, ертеңгісі және атамекен Қазақстанмен байланысы» деген тақырыпта жиын өтті. Оған Қазақстан, Қытай, Түркия және Еуропа елдерінен келген қазақ қоғамының белгілі азаматтары: ғалымдар, журналистер мен басқа да кәсіп иелері қатысты. Құрылтай жұмысы барысында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «құрылтай тойлау емес, ойлау»  сөзіне сай құрылтайға қатысушылар Түркия қазақтары және Қазақстан туралы ойларын ортаға салды.

    Құрылтайда Түркия қазақтарының келешегінің жарқын екендігі баса айтылды. Өйткені олар тұрған Түркия елі соңғы жылдары экономикалық жағдайы қарқынды өсіп, экономикалық тұрғыдан 16-шы орынды иеленіп отыр. Бауырлас түрік елі қазақтарға жылы шыраймен қарайды. Түркия қазақтары ретінде құрылтай делегаттары Қазақстанға тек алғыстарын айтатындарын білдірді. Ең бастысы, Қазақстан бүкіл қазақтардың бірегей отаны, тарихи мекені және шетел қазақтарына әрқашан қолдау көрсетіп,  қамқорлық жасап келеді. Түркия қазақтары Қазақстанды арқаланады. Үлкен күш сезінеді. Сондықтан осындай екі күшті мемлекеттің қамқорлығындағы түркиялық қазақтар үшін материалдық тұрғыдан ешқандай алаңдаушылыққа орын жоқ сияқты. Бірақ құрылтай делегаттары диаспораның ұлттық болмысына, болашағына қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. Өйткені Түркия қазақтарының жас ұрпағы ана тілінен жұрдай болып өсіп келеді. Осы келеңсіздікке жол бермеу үшін нақты іс-шараларды қолға алудың қажеттілігі аталып өтілді. Құрылтай жиналысында ұсыныс пікірлер де айтылды.

     Елбасының «Қазақстан – 2050» стратегиясына Түркиядағы ағайындар да айрықша қызығушылық танытып отыр. Елбасы қолға алған әрбір игілікті бастамаға өздері де үлес қосуды армандайды және олардың бұған мүмкіндіктері де толық жетеді. Өйткені, шетелдегі ағайындардың көбі өз мамандықтарын жетік меңгерген, еңбек сүйгіш, ешкімге алақан жаймай, жанын салып жұмыс істеуге бейім. Оның үстіне ана тілін, ұлттық салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты өте жақсы біледі. Демек, шетел қазақтары «Қазақстан – 2050» стратегиясында көрсетілген мақсат-міндеттерді, яғни экономикалық дамудан бастап, ана тілімізді, ұлттық ерекшілігімізді өркендетуге дейінгі мәселелерге жан-жақты үлес қосып, ұшан-теңіз пайда тигізе алады.

    Серкан Динчтюрк, Қазақ түріктері білім және зерттеу қоғамы төрағасының орынбасары: «Біз Түркияда отырмыз ғой, менің Еуропада отырған үш ағам да бар. Еуропада болсын, Түркияда болсын, жүргенде бізді атымызбен айтпайды, қазақ деп айтады. Жақсы да болсақ, жаман да болсақ, қазақ деп атайды. Сондықтан Қазақстанның күшті болуы, ілгері дамуы – біз үшін үлкен қуаныш»,– дейді [3].

    Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Мәңгілік ел» идеясы Түркия қазақтарын ойландырып отыр. Құрылтайға қатысушылар бұл идеяны толық қолдады және оны іске асыруға атсалысудың барша қазақтың бірінші мақсаты болу керектігін атап өтті. Түркия қазақтарының ұрпақтарының ұлттық болмыстарын сақтау үшін түркиялық жастарға ана тілін үйрететін мұғалімдар жіберу, курстар ашу, ең бастысы мектеп оқушыларын және жастарды Қазақстанға қысқа уақытқа болса да саяхаттап бару мүмкіншілік-терін туғызып, атамекенмен және ондағы құрбы-құрдастарымен танысып араласуына жағдай туғызу. Сонымен қатар, түркиялық қазақтардың ана тілінде газет-журнал шығаруларына жан жақты қолдау көрсетілсе деген тілектер айтылды.

     Түркия қазақтарының атамекенмен байланыстарын нығайту аса маңызды. Өйткені атамекенін жақсы танып білмеген диаспораның отаншыл бола алмайтыны ақиқат. Сондықтан оларды наурыз мерекесі, Астана күні, Алматы қаласы күні, тәуелсіздік күні сынды мерекелік жиындарға жүйелі түрде шақырып елмен араласуларын қамтамасыз ету пайдалы болар еді.

   Түркия қазақтарының бірыңғай қазақ тұратын бір-ақ ауылы бар. Ол Нигде қаласындағы «Алтай» қазақ ауылы. Бірақ ауыл кейбір себептермен құлдырап тұр. Осы қазақ ауылының басшылығы ауылды сақтау және көркейту үшін Қазақстан үкіметінен жәрдем күтеді. Кіші құрылтайлар қайсы бір елдегі қазақтардың өзара бас қосып ынтымағының нығаюына, ұлттық сана-сезімінің күшеюіне, атамекен және басқа елдерден келетін зиялы қауым, өнерпаз және басқа кәсіп иелерімен танысуларына мүмкіндік беруде.  «10-15 жыл бұрын Түркиядағы қазақтардың негізгі кәсібі тері өңдеп, киім тігу еді. Саудаға сеніп, жастарда базар жағалап кеткен еді. Білім алған жастар жұмысқа орналасса, базардағылардан аз табыс табатын. Білімге қызығушылық сол кездері азайып кеткенін жасырмаймыз. Бірақ арада түрлі жайттар орын алды. Дағдарыс болды. Бәсекеге ілесе алмады. Осылайша тері өндірісі де құлдырап кетті. Келешегін ойлаған жастар білімге келе бастады. Оқыған адамға мүмкіншілік мол. Қазақ жастары Стамбулдағы белді еуропалық фирмаларда басқарушы қызметтерге ие болып отыр»,– дейді Әбдіуақап Қара [4]. 

    Биыл Стамбулдағы Қазақ қорының ұйымдастыруымен  қазақ тілі мен биін және домбырасын үйрететін курс ашылған және Түркияның қазақтар қоныстанған басқа да қалаларында курсты ашу өтініші келіп түскен. Қазірге дейін Стамбулдағы игі істі жалғастыруға Кония мен Анкарадағы ағайындар ниет танытып жатыр екен. Бірақ домбыра үйренушілердің қауырт көбеюіне байланысты аспап жетіспеушілік жағы да қоса мазалауда. Қазақ елінен домбыраларды алдыру қиынға түсіп тұрғанын жасырмаған Қазақ қорының төрағасы Пазыл Топлы былай дейді: «Домбыра үйренуге осыншама талап болады деп ойламаған едім. Кеше ашылу рәсімінен кейін қазақтың 50 баласы домбыра курсына тіркелді. Бізге қазір домбыра жетіспей жатыр. Түріктердің өзі домбыраны қайдан сатып алсақ болады деп қолқа салуда. Егер Қазақстаннан  50-100 домбыраны жеткізіп бере алатын азаматтар болса нұр үстіне нұр болар еді» [3]. Шетелдерде өмір сүретін қазақтар үшін, әсіресе Түркия мен Еуропа секілді елдердегі саны аз қандастарымыз үшін ұлттық мәдениет пен өнер жайында курстар ашу аса маңызды. Бұл тек жастардың ұлттық болмысын сақтау үшін ғана емес, осы курстар арқылы олар бас қосып, бір-бірлерімен танысуға мүмкіндік береді. 

     Түрік қазақтары тұрған елінің жағдайына көбірек бейімделген диаспора болып табылады. Түркия мәдени, діни, тілдік жағдайы анағұрлым жақын ел. Еуропада тұратын қазақ диаспорасының Түркиямен байланысты әлі күнге күшті. Шын мәнісінде еуропалық диаспора – бұл Түркия аумағынан көшіп келгендер. Бұл тұрмыста, тұлғааралық қарым-қатынастарда көрініп тұрады, қазақ диаспорасының өкілдері өз балаларына негізінен түрік есімдерін береді, салт-дәстүрлер мен мерекелер түріктердің әдет-ғұрпы бойынша өтеді.

    Ақсақалдар тиым салуға қанша тырысқандарымен, аралас неке Түркияда да өріс алып келеді. Түрiктен қыз алып, не түрiкке қыз берiп жатқан қазақ отбасылары да жоқ емес.Олардан туған ұрпақтар түрік деп жазылады. Олардың қазақтықтан жырақтап бара жатқаны қазақтардың жандарына батады. Алайда, тiл мен қанды араластырмау үшiн Түркияда жаз айларында екi ай бойы арнайы той-мерекелер өткiзiледi екен. Оған Қазақстан мен Еуропадан қазақ отбасылары келiп, өзара танысып, той-думан өткiзiп, балаларының толыққанды қазақ отбасын құруына мүдделi болып, өзара жақсы араласады екен. Түркиядағы қазақ жастарының арасында дәрiгерлер, полицейлер, мұғалiмдер, әскерилер және  көптеген  маман иелерi бар. Олардың елге келгенде  бір  мәселе  алаңдатады – ол  тіл  мәселесі. Өйткені  олар кирилл әліпбиін білмейді. 

     «Қазақстан – 2050» стратегиясында Елбасы «2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын әліпбиіне көшіруіміз керек. Бұл ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе» деп атап көрсетті. Бұл шетел қазақтарының көптен күткен жаңалығы еді. Өйткені, шетелдердегі ағайындардың біраз бөлігі, дәлірек айтқанда, Түркия мен Еуропаның бүкіл қазақтары латын жазуын қолданады. Өзбекстан мен Түрікменстан да латын жазуына көшкен. Яғни, бұл респуликалардағы қазақтар үшін латын жазуы өте маңызды. Қытай қазақтары да өткен ғасырдың жетпісінші-сексенінші жылдары біраз уақыт латын жазуын пайдаланған. Қазір ағылшын тілі бүкіл дүниеге кеңінен тарауда; латын жазуын оқи алмайтын адам, әсіресе, жастар жер бетінде жоқ деуге болады. Сондықтан, латын жазуына көшу жер бетіндегі бүкіл қазақтың басын қосуға, шетелдегі ағайындардың атажұртпен байланыс жасауына, оралман болып көшіп келгенде жаңа ортаға тезірек бейімделуіне оң ықпалын тигізері анық. Яғни, шетелдік ағайындар Қазақстанның латын жазуына көшуіне ерекше ынталы, бұл жөнінде қолға алынатын іс-шараларға әрқашан да өз үлестерін қосуға дайын.

     Түркия қазақтары Наурыз мейрамын жылда ерекше тойлайды. Наурыз мейрамы 1995 жылы Түркияның сол кездегі премьер-министрі Тансу Чиллер ханымның тікелей араласуымен Республиканың ресми мейрамдарының қатарынан орын алған болатын. Қазіргі кезде Наурыз мейрамы Түркияның түкпір-түкпірінде «Сұлтан Наурыз», «Наурыздың тоғысы», «Наурыздағы мұз бұзылысы» және тағы да басқа атаулармен өткізіледі. Алаңға киіз үй тігіліп, ұлтымыздың дәстүрі мен ұлттық құндылықтарынан сыр шертетін көріністер мен жабдықтар көпшілік назарына ұсынылады. Сонымен қатар осы елдегі қандастарымыз жұртшылыққа ұлттық тағамдарын таратады.

     Қазақстаннан тысқары елдерде өмiр сүретiн қазақтар өздерiнiң ұлттық болмысын сақтауға баса назар аударып, ұлттық тiлін, дiнін, дiлін жақсы сақтаумен қатар, дәстүрлi тұрмыс салты мен қолөнер кәсiптерiн де айтарлықтай жалғастырып, дамытып отырады. Сонымен бірге өздерi тұрған елдiң заманауи бiлiм-ғылымы мен сауда-индустрия саласының менеджменттiк өнерiн де игерген. Заманауи мәдениет тұрғысынан  жаңа спорт өнерi – Шығыстың таэквандо өнерiн қазақ еліне жеткізген бауырымыз Мұстафа Өзтүрiкті ерекше атап өтуге болады. Былтыр 14-сәуірде Астана қаласында Мұстафа Өзтүріктің 60 жылдығына арналған Түркия қазақтарының ән-күйінен концерт өтті. «Қазақстан-Түркия достық кеші» деп аталатын концертте Түркиядағы қазақтардың ән мен күйі орындалды. Кеште Астана мемлекеттік филармониясының Қазақ халық аспаптар оркестрі Түркия топырағында өмір сүрген белгілі күйші Жармұхаммед пен Сарымолланың мұрасынан күйлер орындаса, сазгер Бешір Ахмет Көсе өзінің сиясы кеппеген «Атажұртым» әні мен франциялық қандасымыз Зейнел Өзқалыптың «Сағындым», «Сені қалай ұмытайын» қатарлы әндерін қандасымыз Ержан Тұнжырмен бірге шырқады. Қазақтың қара домбырасының құлағында ойнайтын Седат Солақұлы «Қара жорғаның» қадымғы үлгісін шертіп, қазақ күйлерін оркестрмен қосыла орындады. Әнші Нұрай Таңабаев «Жұлдыздарды тілейсің бе?» атты Мұстафа Өзтүріктің сөзіне жазылған әнді тұңғыш рет сахнаға алып шықты. Кеште Түркия қазақтарының 20-дан астам күйі мен әні нотасымен жазылған «Түркия қазақтарының ән-күйі» атты кітаптың тұсаукесері өтті.

    Түркия қазақтарының музыкасын зерттеген және олардың атажұрттағы тұңғыш концертінің өтуіне ұйытқы болған Мәдениет қайраткері Нұрлан Бекенов кеште орындалған ән мен күй Түркиядағы қазақ музыкасының бір бөлшегі ғана екенін жеткізді. «Мен Түркия қазақтарының ән-күйін зерттеу мақсатымен 2011 жылы Ыстамбұлға барған сапарымда Мимар Синан көркемөнер университетінің профессоры Әбдіуақап Қараның жеке мұрағатынан Анадолыға ауған қазақтар арасында күйшілік өнерді жалғаған Сарымолла мен Жармұхаммед атты күйшілердің орындаған күйлерін алдым. Композитор Бешір Ахмет Көсенің әндерімен қоса басқа да ағайындар арасында таралған әндерді және Мұстафа Өзтүріктің сөзіне жазылған Ғани Макинның әнін әкелдім. Кеште орындалып, кітапқа қамтылғандарынан өзге менің қолымда 50 күй бар»,– дейді ол [3].

    Жаһандану үдерісі бүкіл әлемдік сипат алып отырған бүгінгі күні шетелдердегі қазақтар көп мәдениеттердің тоғысқан ортасында отырып келешекте ұлттық болмысын, ана тілін т.б. құндылықтарын қалай сақтап қала алады деген мәселелер өзекті болып отыр. Жаһандық құбылыстар дәстүрлі құндылықтарды мойындамай, жаңа заманауи құндылықтарды орнықтырып жатқан жағдайда шетел қазақтарының өзіндік дәстүрлерінің сақталуына кедергі болары анық. Осыған байланысты шетел қазақтары өзіндік келбетінің сақталуы үшін этникалық мәдениеттің тарихи негіздері мен сипаттарын терең өркендетіп, тарихи Отанмен байланыс пәрменді болып,  ұлттық тіл мен дәстүрлі мәдениетті нығайтуға қызмет етуі керек.

        Әдебиеттер:

        1.  Түркия. 4 шілде. //  Baq.kz

         2.  Қазақ әдебиеті, 2011.– № 19 (3235). – 13-19 мамыр

         3.  http://baq.kz/kk/diaspora/927

         4. Қара Әбдіуақап.  Ыстамбұл. Түркия // http://abdulvahapkara.com

     
       Жазира Ошақбаева, философия ғылымдарының кандидаты    

толығырақ

Сайлау алдындағы Решиде Юкселдің қоғамдық көлік сыртындағы жарнама суреті.

           Сайлау алдындағы Решиде Юкселдің қоғамдық көлік сыртындағы жарнама суреті.

           Решиде Юксел Стамбул қаласының Зейтинбурну ауданында дүниеге келген. 1987 жылы Ислам университетінің медицина факультетін бітіріп, 2014 жылға дейін дәрігер болып қызмет істеген. Кейін зейнетке шыққан Решиде ханым билік басындағы «Әділет пен даму» партиясының қатарына өтіп, қоғамдық қызмет істей бастады. Жуырда парламент сайлауына ол осы партияның атынан түсті.

      Азаттық: – Решиде ханым, саяси белсенділікке дейінгі қызмет жолыңыз қалай қалыптасты?

       Решиде Юксел: –  Мен қазір елуге келдім. 21 жылымды дәрігерлік салаға арнаппын. 1987 жылы оқуды бітіре салысымен қызметке кірдім. Содан 2014 жылға дейін дәрігер болып қызмет істедім. Түркияда тұратын қазақтардың арасынан шыққан тұңғыш әйел дәрігерімін. Үйде жеті бала болып өстік. Соның бесеуі жоғарғы білім алыппыз. Жалпы ертеректе Түркиядағы қазақтардың білім алуы некен саяқ кезігетін. Біздің үйде кенже інім де Түркиядағы қазақтар арасынан шыққан тұңғыш әскери дәрігер. 2014 жылы зейнетке шыққаннан кейін, партия қатарына  еніп, саясатқа араласқым келді.Сөйтіп «АҚ партияның» («Әділет пен даму» - ред.) құрамындағы әйелдер кеңесінің  мүшесі болып тіркелдім.

         Азаттық: –  2014 жылға дейін саясатпен айналысқан жоқсыз ба?

       Решиде Юксел: –  Медицинада жүргенімде саясатқа көп назар аудармадым. Бірақ кейбір азаматтық қоғамдарда  жұмыс қылдым. Сол себепті зейнетке шыққаннан кейін партия құрамына кірдім. Ондағы мақсатым – біріншіден, Түркиядағы басқа партиялардан қандастардың жоқтығын толтыру; екіншіден, Түркияда тұрып жатқан қазақтардың «АҚ партияға» деген сенімін нығайту еді.

          Азаттық: – Бірақ сайлаудан өтпей қалдыңыз.

        Решиде Юксел: –  Иә, өтпей қалдым. Бірақ мен ғана емес, партия атынан сайлауға түскен әйелдердің барлығы өтпей қалдық. Қазір демалысқа шықтық. Енді партия не тапсырса, соны  істейміз.

           Азаттық: –  Жалпы Түркияда тұратын қазақтардың саяси белсенділігі қандай?

     Решиде Юксел: –  Төмен деп айтуға да болады. Себебі Түркиядағы қазақ жастарының оқуға деген талпынысы енді күшейіп келеді. Бұрын осында тұратын қазақтар балаларын оқытпайтын. Қазақтардың барлығы тек саудамен айналысатын еді. Өйткені ол кезде «ақшаның көзі – саудада» деп ойлайтын.

       Азаттық: –  Сонда Түркиядағы қазақтардың оқуға деген құлшынысы болмады ма?

Решиде Юксел.Решиде Юксел.

 

     Решиде Юксел: – Ұмтылмайды. «Көп ақша табайық. Сол бізге жетеді» деп ойлайтын. Әсіресе қыз балаларды оқытпайтын. Көбісі машинаның соңында жүретін. Яғни тігін машнасымен іс тігіп, соны сатып, сол арқылы ақша жасайтын. Ал біздің отбасында сауда жасауға икеміміз болмады. Әкеміз бізге тек «оқыңдар» деп кеңес берді.

      Азаттық: –  Қазақшаға шорқақтау көрінесіз. Кейінгі жастардың ана тілін меңгеру деңгейі қандай?

        Решиде Юксел: –  Бұл жақтағы қазақ тілін білетін үлкен кісілердің барлығы  дүниеден өтіп кетті. Ал өмір сүріп жүрген ортамызда барлығы түрікше сөйлейді. Сол себепті бұл жақтағы жастардың тіл білуі қиын. Мысалы, мен өзім осыдан он жыл бұрын әке-шешемнің көзі тірісінде қазақша жақсы білетінмін. Өйткені ол кісілермен тек қазақ тілінде сөйлесетін едім. Тіпті Тұрғыт Өзалдың тұсында Қазақстанның денсаулық сақтау министрі Түркияға сапарлап келгенде аудармашы да болғанмын. Үлкен кісілердің көзі кеткеннен кейін менің де қазақшам нашарлап кетті. Қазақстанға жиі барамын. Сол кезде ауыл балаларымен көп сөйлесем. Тіпті екі-үш күннің ішінде балалармен еркін тілдесе алатын деңгейге жетем. Яғни қанымда бар нәрсені тез меңгеріп аламын.

          Азаттық: – Отбасыңыз туралы аз-кем айта кетесіз бе?

   Решиде Юксел: –  Күйеуімнің аты-жөні - Фетхи Ахмет Юксел. Стамбул университетінде геофизик болып дәріс береді. Біздің ортамызда ізімізді жалғар ұрпақ болмады. Алла бермеді. Сол себепті қолымнан келген қызметімді халыққа арнайын дедім. Түркиядағы қазақ жастарына үлгі-өнеге болсын, олар да болашақта биікке ұмтылсын деген ниетпен әрекет жасап жүрмін. Әйтпесе, саясатқа ұмтылып, сол арқылы пайда табайын деп жүргенім жоқ. Өйткені менің осы күнге дейін бір басыма жететіндей жиғаным бар.

       Азаттық: –  Сұхбатыңызға рахмет.

       http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_ethnic_kazakh_doctor_in_turkey_reshide_yuksel/27074382.html

толығырақ

        
     Жерорта теңізінің жағалауында орналасқан Джейхан қаласында «Қазақстан» мәдениет орталығының ашылу салтанаты өтті, деп хабарлайды Түркиядағы ҚР Елшілігінің баспасөз қызметінен.

      Оған Джейхан қаласының мэрі Әлемдар Өзтүрік, ҚР-ның Түркиядағы Елшісі Жансейіт Түймебаев, өңірдің мәдениет пен өнер қайраткерлері, саяси, академиялық және бизнес өкілдері қатысты. 
       Мәдениет орталығында Қазақстанның тұрмысы, дәстүрі және мәдениетінің экспонаттары, еліміз туралы көркем және фотосуреттер, Елшілік қолдауымен түрік тіліне аударылған Қазақстан мен қазақ-түрік қарым-қатынастары туралы кітаптар қойылды.

     Орталықтың жұмысы аясында бірқатар мәдени жобалар ұйымдастырылады, оның біріншісі болып «Қазақ киносының апталығы» жобасы өткізілмек. Бұл жоба аясында түрік тілінде дубляж жасалған «Менің балалық шағымның аспаны», «Қыз Жібек», «Көшпенділер», «Бәйтерек», «Тақиялы періште» және басқа да қазақстандық көркем фильмдері көрсетіледі.

      ҚР-ның Түркиядағы Елшісі Жансейіт Түймебаев ашылу салтанатында сөйлеген сөзінде екі бауырлас елдің арасындағы мәдени байланыстардың маңыздылығын атап өтті. Ол сондай-ақ Қазақстанның мәдени өмірі мен туристік әлеуеттілігінен хабардар етіп, еліміздің көрнекі жерлеріне барып қайтуға шақырды.

    «Қазақстан мен Түркия халықтарының мәдениеті, тілі мен тарихи тамырларының ортақтығы бауырлас республикалар арасындағы тығыз байланыстарды дамытуда. Осыған байланысты Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени және әлеуметтік ынтымақтастықтың дамуына жәрдемдесу, сонымен қатар қазақ мәдениетімен жақын танысуға ниеттілердің барлығына мүмкіндік беру Орталықтың мақсаты болып табылады», - деп атап өтті Ж.Түймебаев.

      Джейхан қаласының мэрі Ә.Өзтүрік Қазақстанның мәдениет пен өнер саласындағы жетістіктерін жоғары бағалап, еліміздің көпұлтты және мультиконфессионалды қоғамды құруда ерекше тәжірибесін атап өтті.

      «Гуманитарлық сала бойынша екіжақты байланыстардың нығаюына едәуір көңіл бөлген екі елдің көшбасшыларының тікелей жәрдемдесудің нәтижесінде, соңғы жылдарда Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени және ғылыми тәжірибе алмасу белсенділігін арттырып, қазақ пен түрік халықтарының мәдениеті, музыкасы мен философиялық-әдеби мұрасымен таныстыратын көрмелер мен гастрольдер, халықаралық конференциялар ұйымдастырылуда», - деді Джейхан қаласының мэрі.

     Іс-шара қатысушылары Қазақстанның тұрмысы, дәстүрі мен мәдениетінің экспонаттарымен аса қызығушылықпен танысты.

     Айта кетейік, Джейхан қаласында ең ірі түрік мұнай құятын порттарының бірі, қаламен бірдей атауы бар «Джейхан» порты орналасқан. Қазіргі таңда Джейханға дейін «Баку-Тбилиси-Джейхан» және «Киркук-Джейхан» екі ірі мұнай құбыры тартылған. Қала басшылығының ақпаратына сәйкес, Джейхан терминалының өткізу қабілеттілігі жылына 170-210 млн. тонна шикі мұнайды құрайды. Джейхан Түркияның ауылшаруашылығы өнеркәсібінің маңызды ауданы болып табылады. Ауданда жыл сайын 250 мың тонна бидай, 150 мың тоннадан астам мақта және т.б. өндіріледі.

              http://www.inform.kz/kaz/article/2783018

толығырақ

    Түркияда 7 маусым күні Парламент сайлауы өтеді. Осы елдің орталық сайлау комиссиясының мәліметі бойынша бұл саяси науқанға 20 партия мен 166 тәуелсіз кандидат қатысуда. Түркияның Ұлы ұлттық мәжілісінің депутаты болуға қазақ диаспорасының өкілі, сол елдегі қандасымыз Решиде Юксел де үміткер. Бұл саяси додаға ол билік басындағы Әділет және даму партиясының атынан түсіп отыр. Егер көпшіліктің қолдауымен осы сайлауда жеңіп шықса, онда ол түрік парламетіне сайланған қазақтан шыққан тұңғыш депутат болмақ. 

     Решиде Юксел Парламент сайлауына Ыстамбұлдың екінші аймағынан қатысуда. Оған қаланың 12 ауданы кіреді. Сарапшылар саяси партиялар арасында негізгі бәсеке, әсіресе осы аудандарда тартысты өтетіндігін айтады. Сондықтан үміткерлер үгіт-насихат кезінде сайлаушыларының қас-қабағын бағып, көңілдерінен шығудың барлық амалдарын жасауда. Мысалы кандидаттар ел-жұртқа сайлауалды тұғырнамалары жазылған парақшаларымен бірге гүл де таратуда.

     Решиде Юксел, Түркия Ұлы ұлттық мәжілісіне үміткер:

     - Мен депутат болып шықсам, мен үшін үлкен мәртебе. Бұл біздің осындағы қазақтар үшін де үлкен мәртебе болады. Мен өзім дәрігер болған соң ең әуелі дәрігерлердің құқықтарын қорғаймын. Одан кейін қазақ тілін ұмытып барамыз, үлкендер қайтты. Сондықтан қазақ тілінің мектебін ашпасам да, курс ашсам деймін.

       Бұл күндері Түркияда көше бойы саяси партиялардың түрлі-түсті тулары, ұрандары мен жарнамалары ілулі. Ал партия жетекшілері мен танымал саясаткерлер халықты алаңға жиып, оларды дауыс беруге барынша үгіттеп жатыр. Биліктің Әділет және даму партиясы сайлауда жеңіске жетсек, конституцияға өзгеріс енгізіп президенттік басқару жүйесіне көшеміз дейді. Ал оппозициялық Республикалық халық партиясы болса, елдің әл-ауқатын артыратын ғасыр жобаларын жүзеге асырамыз деп уәделерін үйіп төгуде.

      Тұран Чобан, Адана қаласының тұрғыны:

    - Биылғы парламенттік сайлау еліміз үшін өте маңызды. Өйткені мемлекетіміздің алдағы даму жолы үкіметімізді жасақтайтын осы халық қалауларына байланысты болмақ. Мен өз таңдауымды жасадым. Алда 7 маусымда сайлауға қатысып, азаматтық құқығымды пайдаланамын. Ел ертеңі үшін енжарлық танытуға болмайды.

      Биыл Түркияда Парламент сайлауына ел ішінде 53 млн 765 мың, ал шетелде 2 млн 870 мыңға жуық түрік азаматы дауыс беру құқығына ие. Қазір шетелде жүрген түрік азаматтары үшін бірқатар жерлерде сайлау учаскелері де ашылған. 8мамыр күні Ыстамбұлдағы Ататүрік әуежайына 12 сайлау жәшігі орнатылды. Осы күнге дейін оған 21 мың адам дауыс беріп үлгеріпті.

      Ержан Жүніс, Седат Денли

      24.kz

толығырақ

         Түркияның Алтай ауылында тұңғыш рет қазақтардың «Жаз» фестивалі өтті.

     Оған биыл Анадолыдағы қандастарымызбен бірге Еуропаның бірқатар елінен арнайы келген қазақ диаспоралары қатысты. Айтулы шара Алтай ауылындағы бес қыздың әлеуметтік желіде көтерген бастамасымен кең көлемде ұйымдастырылыпты. Енді көпшілік қауым бұл фестиваль жыл сайын Алтайдың көк жайлауына шетелдегі қазақтардың басын қосатын дәстүрлі шараға айналуын тілейді. Әсіресе бұл күнді жастар жағы ерекше белсенді өткізді. Ыстамбұлдағы домбыра үйірмесінің шәкірттері күй орындаудан жарысып, өнерлерімен жиылған жұртты тәнті етті. Фестивальде Қазақстаннан арнайы шақырылған ноғай әншісі Арсланбек Сұлтанбеков пен дәстүрлі әнші Арай Асқап өнер көрсетті. Олар Алтай өңірінің әндерін шырқап, ауылды ән мен жырға бөледі.

        Абдулғафар Чокбилен, Германиядағы қазақ диаспорасының өкілі:

     - Мұндай фестивальдің жиі ұйымдастырылып тұруын тілейміз. Өйткені оны ұрпақтар көреді, артынан жалғастырады. Қазақ болуын, ұлт болуын өздері түсінеді, тілі мен дінін ұмытпайды. Сол балалар қазақ екенінбілуі керек.

      24.kz

толығырақ

     

     Түркия қазақтары арасынан шыққан ақын, журналист, түрік қоғамына қазақ тілі мен мәдениетін таныту жолында елеулі еңбек сіңіріп келе жатқан қоғам қайраткері Құдыс Шолпанның Түркиядағы TRT радиосына берген сұхбатын оқырманға ұсынамыз.  

     – Құдыс мырза, Түркиядағы қазақтар Қазақстан мен Түркияның қарым-қатынасында өте маңызды рөл атқаратыны белгілі. Сіздер Түркия Республикасының азаматы және қазақ ретінде екі ел ортасында көпір секілдісіздер. Ең алғаш Қазақстан тәуелсіздігін жариялағанда қандай сезімде болдыңыз? Түркиядағы қазақтар үшін Қазақстан Туған жер ме, отан ба, әлде атажұрт па?
     – Рахмет сіздерге! Бұл сұрақ менің 20 жасымдағы бір оқиғаны есіме түсірді. 1986 жылы Желтоқсан көтерілісі кезінде мен Парижде едім. Оқиғаны газеттерден оқыдық. Мен шамалас көптеген жігіттер қырылғанда қатты күйзелдім. Сонымен 1990 жылы Қазақстан егемендігін жариялағанда қуанып, есеміздің кетпегенін түсіндім. Басқа елдер едел-жедел тәуелсіздігін алып жатқанда түркиялық азаматтар бізден: «Енді Қазақстан қашан тәуелсіздігін алады?»,- деп сұрап жатты. Сонда мен таныстарыма: «Қазақстан шынар сияқты өте үлкен ел. Жаңа ғана бүршік атты. Енді гүлдене бастайды»,-дегенімді білемін. Ақыры көп ұзамай тәуелсіздігін жариялады. Сонда Түркияның елбасы Қазақстанның егемендігін әлемде бірінші болып танығаны бізді тағы бір қуанышқа бөледі. 
    Түркиядағы қазақтар үшін Қазақстан – туған жер, отан, және атажұрт. Өйткені түркиялық қазақтар ішінде Қазақстанда туылғандар да бар. Көбінесе адамдар ата жұртым, атамекенім деп атайды. Бәрінен де отан деген дұрысырақ. Өйткені, тарихта біздің ата-бабаларымыз Абылай ханмен бірге отан үшін соғысты емес пе?!

      – Қазақстанның ел болып, халықаралық аренада таныла бастауы әрине сіздердің де мерейлеріңізді үстем етеді. Қазір Қазақстан Түркияда қаншалықты танымал? Қазақстан дегенде Түрік қоғамында қандай ел еске түседі? 
     – Екі елдің экономикалық, мәдени және оқу-білім саласындағы қарым-қатынасы артып келе жатыр. Студенттердің білім алып, барыс-келіс жасауының және көптеген мәдени шаралардың өтуінің арқасында түріктер мәдениетімізді жете танып жатыр. Түрік қоғамы Қазақстан дегенде тегіміз, дініміз, діліміз бір, тіліміз де ұқсас елміз дейді. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевты «Түркі дүниесінің ақсақалы, көсемі» сияқты атаулармен өте жоғары бағалайды. Мысалы, өткен жылы Қожа Ахмет Ясауидің ізбасары және Түрік дүниесінің ғұламасы Юнус Эмренің діни әндері түбі бір Түрік елдерінің тілдеріне аударылды. Бұл үшін Анкарада және Алматыда шаралар өткізілді. Қазақ тіліне аударған автор ретінде осы іс-шараға қатыстым. Сонда түріктің ірі тұлғаларының «Қазақстан – біздің атажұртымыздың орталығы» деген сөздерін естігенде Түркияның Қазақстанға деген көзқарасына, сүйіспеншілігіне, танымалдығына қуанып, төбем көкке жеткендей болды. Әңгімелесіп отырғанда мен оларға жазба ақындық талантыммен өлең жолымен ыстық лебіз айтып едім. Сонда екі ауыз өлең сөздің мағынасын түсіне қойған Анадолының адамдары елімізге алғыстарын білдіріп жатты. 
     – Қазақстанның Түркияға танылуы үшін Түркиядағы қазақтардың да көп еңбек сіңіріп жатқаны мәлім. Мұндағы қазақтардың қандай ұйымдары, қауымдастықтары бар?
    – Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін, шет елдегі қазақтарды отанға көшуге шақырды. Үлкен құрылтайлар арқылы қазақ отбасыларын көшіріп алып жатты. Осы кезде Түркиядағы қазақ ағайындар ішінен де көшкендер болды. Әсіресе Ауғанстаннан Түркияға келген көптеген қазақ қандастарымыз Алматыға жақын жерлерге барып, бір ауыл болып орналасты. Қазақстан осылай көші-қон арқылы келгендерге үй берді, жер берді. Қазақстанның да, Түркияны да азаматы болып жүрген кісілер бар. Осы орайда Түркиядағы қазақтар ішіндегі құрылған қоғамдар елге оралғандарға дәнекер болып жатты. Қазақтанның да қолдауымен Еуропа және Түркиядағы қоғамдарымыздың жыл сайын өткізетін кіші құрылтайлар ел арасындағы қандастарымызға да, өз ішіміздегі туыстарымызға да қарым-қатынас жағынан пайдасы болды. Бірақ, Түркиядағы қазақ қоғамдары бір шаңырақ астында күшеюіміз керек.

 

– Сіздің Түркияда қазақ тілі мен мәдениетінің танылуына еңбек етіп келе жатқаныңызды білеміз. Демек, түрік қоғамында қазаққа деген қызығушылықтың артып келе жатқаны ғой, солай ма?
– Иә, дұрыс айтасыз. Түркиядағы халықтың Қазақ еліне деген қызығушылық артып келеді. Әлеуметтік желілер арқылы түбі бір түркі тілдері туралы парақшалар жүргізейік деген бір ой болған. Мұны жеке ұйымдастырайын деген ойда емес едім. Бұл жөнінде тегіннен бері Түркияда туып өскен ағайындар тіліміздің жақындығы жөнінде менімен көп әңгімелесті. Кирил, латын және төте әріптері туралы жаттығу үлгілерін берейік деген ұсыныс жасады. Мен де «игі дәстүрдің жаттығы жоқ» деген оймен бұл ұсынысты қабылдадым. Сонымен 6 жылдан бері қарай Др. Баки Дөкме және Осман Гүндүз Акын ағайлармен бірге қазақ тілінің танылуына үлес қосып келе жатырмыз. Түркияда көптеген студенттердің қазақ тіліндегі диссертация секілді тапсырмаларына көмектесіп жатырмыз. Мұнымен бірге қазақ мәдениеті, әдет-ғұрып, салт-санасы туралы түрік тілінде жазып құрастырған жинақтарымды интернет арқылы жариялап та отырамын. Осы достарыммен және сайттағы мүшелерімізбен бірге екі ел арасындағы тіл және мәдениетіміздің ұқсастығын дәлелдеп келе жатырмыз. Мұнымен бірге танысқан жолдастар ішінде экономикалық салада Қазақстанмен сауда жасағысы келетіндер бар. Бұл да Қазақ еліне деген қызығушылық ғой.

– Түркия мен Қазақстан қазір түркі әлемінің ең маңызды мемлекеттері болып табылады. Қазақстан үшін Түркия қаншалықты маңызды болса, Түркия үшін де Қазақстан соншалықты маңызды. Түркиядағы қазақтар тұрғысынан екі ел қарым-қатынасына қандай баға берер едіңіз?
– Түркия мен Қазақстан – түркі әлемінің болашағын қалыптастыратын екі маңызды ел. Мұнымен қатар экономика және тарихи жағынан да бір-біріне байланысты екі күш. Тегі бір болуымен қатар мәдениетіміз де ұқсас мемлекетпіз. Бұл екі ерекше ел арасындағы қарым-қатынас, экономикалық байланыспен бірге әскери және мәдени саладағы басқан қадамдары келешек үшін стратегиялық ынтымақтастығы аясында қолға алынуда. Бұл түркі дүниесінің де осы салада дамып бірігуіне жағымды үлес болып тұр.
Назар аударатын ең маңызды істердің бірі, Нұрсұлтан Назабаевтың Астанада құрған Халықаралық Түрік академиясы. Бұл академияда белгіленген басты мақсат – түркі әлеміндегі түркологтардың зерттеулерін біріктіріп жүзеге асыру. Сондай-ақ, түркі дүниесі әдебиетімен бірге тіл саласындағы зерттеулерді бір ордаға жинап, электрондық кітапханаларды және мұрағаттарын қалыптастыру секілді жоғары деңгейде қызмет етіп келеді. 
     Түркиядағы қазақ қандастарыңыздың бірі ретінде екі елдің қарым-қатынасына деген пікірлерімді былайша түсіндірейін. Жер бетіндегі қиыншылықтарға тап болған бүкіл түркі тектес азаматтарға көмектесейін деген жоғары мақсатты өзіне міндет етіп алған Түркия сияқты, Қазақстан да шетелдегі қандастарына қолдан келген жақсылығын жасады. Қазақстан деген бір мемлекетіміз, еліміз бар деген қандай ғанибет. Табиғи байлығы мен кең жеріне қызықпайтын ел бар ма? Енді біздер елге оралып, қолымыздан келгенді істеуіміз керек. Тәуелсіздігіміз мәңгі болсын. Еліміз аман, жеріміз тыныш болсын!

     http://baq.kz/kk/diaspora/1341

толығырақ

    Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығына Түркиядағы Қазақ-түрік білім және ғылым зерттеу орталығынан Төралқа төрағасы, ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевты сайлаудағы жеңісімен құттықтаған хат келді. Онда былай деп жазылған.

      Аса қадірменді Нұрсұлтан Әбішұлы!

    Атажұрттан жырақта өмір сүріп жатқан қандастарыңыздың атамекен дегенде жүректерін ерекше сезім билейтіні өзіңізге де мәлім.

    Түрік әлемі және Түрік халықтары арасындағы байланыстардың жан-жақты нығаюында белсенді істер атқарғаныңызға да куәгерміз. Әсіресе Түркия мен Қазақстан арасындағы достық, бауырластық қарым-қатынастарының ең жоғарғы деңгейде болуы да біздерге үлкен мақтаныш. Ел тұтастығы мен татулығы, бірлігі мен берекесі жолында аянбай еңбек етіп келе жатқаныңыз да әмбеге аян. Бұдан былай да қасиетті қара топырағымызда Көк Туымызды көкке көтеруге Сіз ғана лайықсыз деп ойлаймыз және сенеміз.

   Сіздің Қазақстан Республикасының Президенті болып қайта сайлану салтанатыңызбен шын жүректен құттықтаймыз.

     Құрметпен, Қазақ-түрік білім және ғылым зерттеу орталығының төрағасы Фарух Аксел. 

толығырақ

      Ыстамбұлда өткен Ермұхан Бекмахановтың туғанына 100 жыл толуына арналған «Кеңестік тарихнама және Қазақстан тарихының мәселелері» атты халықаралық симпозиум қорытындысында осындай шешім қабылданды.  

     Мимар Синан көркемөнер университеті және Түркі әлемі муниципалитеттері одағының тізе қоса отырып 15-16 сәуір күндері Ыстамбұлда ұйымдастырған қазақтың тұңғыш тарихшысы Ермұхан Бекмахановтың туғанына 100 жыл толуына орай «Кеңестік тарихнама және Қазақстан тарихының мәселелері» атты халықаралық симпозиум жоғары деңгейде өтті. Симпозиумға Қазақстан, Солтүстік Кипир және Түркиядан 14 ғалым кеңестік тарихнаманы түрлі аспектілерімен талдаған баяндамалар жасады. Алғашқы отырыста Бекмахановтың өмірі мен ғылыми жұмыстары атап көрсетілді. Бекмахановтың бетбе-бет келген барлық қысымдар мен қиындықтарға төтеп берген тарихшы ғалымдар үлгі тұтарлық кәсіби махаббаты мен табандылығы егжей-тегжейлі айтылды. Екінші отырыста Бекмаханов зерттеген тақырыптар мен қазақ тарихының Кеңестік дәуірге қатысты мәселелері сөз болды. Үшінші отырыста Кеңестік тарихнамада ұлттық зиялылар жане Кеңестік тарих түсінігінен ұлттық тарих түсінігіне көшу үрдісі талқыланды. Төртінші отырыста Қазақ тарихы туралы зерттеулердегі идеологиялық қысым, шектеулер мен Кеңестік тарихнамада ұлттық тарихтарға қарау тәсілі туралы баяндамалар оқылды. Бесінші және жабылу отырысында симпозиум қорытындыланып, конференция туралы бағалаулар мен ұсыныстар айтылды. 
     Халықаралық симпозиум баяндамаларын жинақтаған кітаптың тұсаукесері Қазақстанның Түркиядағы Елшісі Жансейіт Түймебаевтың қамқоршылығында күзде Ыстамбулда өтетін болды.
       http://baq.kz/kk/diaspora/1313

толығырақ

      Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Президенті болып сайлануына байланысты Түркия қазақтары атынан тарих ғылымының докторы, Мимар Синан көркемөнер университетінің профессоры Әбдіуақап Қарадан құттықтау хат келіп түсті. 

     Мемлекет басшысын президенттік сайлаудағы жеңісімен құттықтаған қандасымыз хатында былай деді: 
    «Аса құрметті де мәртебелі Нұрсұлтан Әбішұлы! Қазақтың сенім-нанымы бойынша береке мен молшылық жылы болып табылатын қой жылы Қазақстан халқының көшбасшысы болған сайлаудағы кезекті жеңісіңізбен Түркия қазақтары болып құттықтаймыз! Жүргізген реформаларыңызбен атамекен-Қазақстанымыз қарқынды дамып әлемдік қауымдастықта өзінің лайықты тұғырына көтеріліп отыр. Мұны Түркия қазақтары өздеріне әрі мақтаныш, әрі қуаныш санайды». 
     Сондай-ақ, Елбасының Түркі дүниесінің де көшбасшысы ретіндегі еңбегін ерекше бағалаған ғалым тәуелсіз елдің тыныштығын тілеген. 
      Құттықтау хатта «Сіздің жан-жақты саясатыңыздың арқасында Қазақстан бүгінгі күнде Еуразияның жарқыраған жұлдызына айналып отыр. Мұны туысқан түрік халқы да көріп, жоғары бағалайды. Сондықтан Түркі дүниесінде Қазақстанның әсіресе Сіздің жеке тұлғаңыздың алар орны ерекше. Бұған қоса Түркі Кеңесі, Түркі Академиясы, ТүркПА сынды түркі дүниесінің бүгінгі ынтымақтастығын темір қазықтары іспеттес іргелі ұйымдардың барлығының Сіздің бастамаңызбен өмірге келіп отырғаны тағы бар. Сондықтан түрік зиялылары мен мемлекет қайраткерлерінің Сізді тек Қазақстанның ғана емес, сонымен қатар түркі дүниесінің де жетекшісі ретінде көретіні ақиқат. Міне осы тұрғыдан алғанда Сіздің бүгінгі жеңісіңіз Қазақстанмен бірге түркі дүниесінің де жеңісі болып табылары сөзсіз. Береке мен молшылық жылы басталған жаңа президенттік кезеңіңізді жақсылыққа ырымдап отырмыз. Бұдан былай атамекеніміздің және түркі дүниесінің экономикалық әлеуеті мен дамуының бұрынғыдан да зор болатынына, сондай-ақ әлемдік тұрақтылық пен бейбітшіліктте үлес салмағының арта түсетініне сенімдіміз. Біз Түркия қазақтары ретінде бүкіл Қазақстан халқына зор бақыт, жарасымды береке-бірлік пен шалқыған бақ-дәулет тілейміз» дей келіп, Елбасына барша қазақтар атынан денсаулық тілеген. 
    «Жоғары мәртебелі Қазақстанның және бүкіл дүниежүзі қазақтарының президенті! Сіздің өзіңізге зор денсаулық және әр қадамыңыз бен бастамаңызға Алланың күш қуат беруін тілеймін».

     http://baq.kz/kk/diaspora/1309

толығырақ

        Жансейіт ТҮЙМЕБАЕВ Қазақстанның Түркия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі:

       Осыдан жиырма төрт жыл бұрын еліміз Тәуелсіздігін айдай әлемге жариялағанда Түркия бірінші болып танып, құттықтауларын жіберген еді. Көп кешікпей-ақ екі бауырлас ел өзара ресми іс-сапарларда болып, қарым-қатынастарымыздың бағыттарын айқындап, достық пен ынтымаққа негізделген сара жолды салып берді. Содан бері екі жақтан да елшіліктер ашылып, өзара тиімді мәдени-экономикалық байланыстар жасап келеміз. Жуырда Қазақстанның Түркия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті елшісі Жансейіт Түймебаевпен тілшіміз кездесіп, екі ел арасындағы байланыстар жөнінде сұхбаттасқан еді. Соны оқырмандар назарына ұсынып отырмыз.

       – Жансейіт Қансейітұлы, қатпары қалың тарихқа үңілсек, Қазақстан мен Түркияның ғасырлар бұрын бір атадан өрбіп, бір қағанат құрамында болғандығы, яғни түбі бір түркі халқы екендігіміз барша жұртқа мәлім. Қазіргі уақытта Түркиямен саяси қарым-қатынас туралы қысқаша не айтар едіңіз?

       – Түрік және қазақ халқы араларындағы жер шалғайлығына және бір-бірлерінен ұзақ жылдар ажырап қалғандарына қарамастан тілдері бір, өткені мен мәдениеті ортақ екендігін ешқашан ұмытпай, әрдайым бір-біріне тілектес болғаны жасырын емес. Осы қасиетті құндылықтар мен ортақ тілектер қарым-қатынасымыздың негізін құрады. Ортақ тарихымыз, мәдениетіміз, тегіміз, тіліміз бен қасиетті құндылықтарымыз елдерімізді тығыз байланыстырды. Содан келіп түркі жұртының қос бұтағы – Қазақстан мен Түркияның қарым-қатынасы тәуелсіздік кезеңінде қайта жаңғырды. 1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстан өз тәуелсіздігін жария еткеннен кейін екі сағат өтпей тәуелсіздікті мойындаған алғашқы ел де Түркия болатын.

      Тарихи тұрғыдан алғанда аз ғана уақыт ішінде елдеріміз арасындағы қатынастар өзара сенімнің биік дәрежесіне көтерілді. Жемісті ынтымақтастықтың айқын нәтижесі ретінде Қазақстан мен Түркия арасындағы стратегиялық әріптестік қатынастар достық, бауырластық және сындарлы диалог бағытында дамуда. Мұның жарқын дәлелі ретінде Қазақстан Респуб­ликасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Түркияға 2009 жылғы қазандағы ресми сапары барысында қол қойылған Қазақстан Респуб­ликасы мен Түркия Республикасы арасындағы Стратегиялық серіктестік туралы шартты айта аламыз.

      2012 жылғы 11-12 қазанда ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Түркия Республикасында болған ресми сапары екіжақты қатынастарды одан әрі жақындастырып, ны­ғайта түсті. Сапар барысында Қазақ­стан мен Түркия арасындағы жоғары деңгейдегі Стратегиялық ынтымақтастық кеңесінің бірін­ші отырысы өтті. Бірлескен стратегиялық жоспарлау жұмыс тобының бірінші отырысы 2013 жылдың сәуір айында Алматыда, екінші отырысы – 2014 жылы 29 желтоқсанда Анкарада өтті.

      Екі мемлекеттің ынтымақ­тастығы сан салалы форматта – Біріккен Ұлттар Ұйымы, Экономикалық ынтымақтастық ұйымы, Ислам ынтымақтастық ұйымы, Азиядағы өзара ықпал­дастық пен сенім шаралары жөнін­дегі кеңес, Түркі Кеңесі, Түрік академиясы, ТүркПА, ТҮРКСОЙ және басқа бірлестіктер шеңберінде ойдағыдай жалғасуда.

     Түркия Қазақстанның Орталық Азиядағы жетекші рөлін танып, елімізді аймақтағы маңызды әріптесі санайды. Түркия Президенті Реджеп Ердоған Нұрсұлтан Назарбаевты Түркі дүниесінің лидері ретінде таниды.

    Қазақстан Президенті Н.Назар­баевтың өткен жылы екі мәрте жұмыс сапарымен Түркияға ке­луінің өзі екі жақты қарым-қатынас деңгейінің соншалық биіктігін көрсететін жайт.

      Екi ел арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға парла­мен­таралық ынтымақтастық та өзiнiң лайықты үлесiн қосуда. Парламенттердiң депутаттық достық топтары арасындағы байланыстарды одан әрi жандандыруға көңiл бөлiнуде. 2013 жылы 9-11 мау­сым аралығында ҚР Парламентi Мәжілісінің төрағасы Нұрлан Нығматулиннің, ал 2013 жылы 29 маусым – 3 шілде аралығында ҚР Парламентi Сенатының төрағасы Қайрат Мәмидiң Түркияға жұмыс сапарлары ұйымдастырылды. Ал биыл, 2015 жылы Түркия Ұлы Ұлттық Мәжiлiсiнiң төрағасы Жемил Чичектiң Қазақстанға сапары жоспарлануда.

     Түркиямен көптеген аймақтық, халықаралық мәселелерде көзқа­растарымыз бір жерде түйісіп жатады.

      Елбасымыздың бастамасымен дүниеге келген Азияда өзара ықпалдастық пен сенім шаралары кеңесіне 2010-2012 жылдар аралығында төрағалықты Түркия Қазақстаннан қабылдап алып, оны табысты атқарған.

       Біздің дипломатиямыздың ірі жетістігі болып саналатын Қазақ­станның Еуропадағы Қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына төра­ғалығы кезеңінде Түркия бас­ты қолдаушылардың қатарында болды. 2010 жылы Астанадағы саммитке Түркия президенті А.Гүл бастаған жоғары деңгейдегі делегацияның қатысуы осыған куә. 2011 жылындағы Қазақстанның Ислам ынтымақтастық ұйымына төрағалығын табысты атқаруына да Түркия барынша атсалысуда.

       Осы бағыттағы ерекше айтып кететін оқиға – Елбасымыз Н. Назарбаевтың жалпы түркі­лік бірігуге қатысты ұсынған баста­маларының жүзеге асуы болып табылады. Түркі Кеңесі, Түркітілдес мемлекеттер Парламенттік ассамблеясы, Ақсақалдар Кеңесі және Астанада Түркі академиясы құрылып, қазіргі таңда жұмыстарын табысты жүргізуде. Түркі Кеңесінің хатшылығы Стамбұлда ашылып, қызметіне кірісті. Бұл өз кезегінде Елбасымыздың жалпы түркілік интеграциялануға қатысты бастамаларының өміршеңдігін және өзектілігін көрсетіп отыр.

       Бұдан басқа Түркия БҰҰ Қауіп­сіздік кеңесінде 2017-2018 жылдары уақытша мүшелікке Қазақстанның кандидатурасын қолдайтындығын мәлімдеді.

       – Қазақстан мен Түркия ара­сындағы экономикалық, инвес­тициялық қарым-қатынастар саласында екі елдің мүддесі үшін қандай жобалар өз нәтижесін берді деп айтар едіңіз?

      – Сан-салалы сауда-эконо­мика­лық байланыстар екiжақты ынты­мақтастықтың маңызды аспектiсi болып табылады.

      Түркия – Қазақстанның аймақтағы сенімді сауда-экономикалық әріптесі. 2014 жылдың қорытындысы бойынша екі ел арасындағы сауда айналымы 3,29 млрд. АҚШ долларын құрады.

       Түркия алғашқы жылдары елімізде жеке кәсіпкерлік пен құрылыс саласының дамуына айтарлықтай үлесін қосты. Қазіргі күні Қазақстанда 1400-ден астам түрік фирмасы жұмыс істеуде.

       Сонымен қатар түрік мердігерлері Қазақстанда құны 20 миллиард АҚШ долларынан асатын құрылыс жобасын жүзеге асырды. Осылайша Қазақстанның Түркия экономикасына қосқан күрделі қаржысы шамамен 20 миллиард АҚШ долларына жетті.

      Осы жылдар ішінде Қазақстан экономикасына жалпы алғанда шамамен 2 миллиард доллар көлемінде түрік инвестициясы, Қазақстаннан Түркияға шамамен 1 миллиард доллар көлемінде инвестиция жұмсалды.

       Түркия тарапынан құйылған инвестициялар ішінде ең ірілері – хром рудасын өңдеуге «Yildirim Group», сусындарды шығару бағыты бойынша агро-өнеркәсіп кешеніне «Anadolu Beverage Group», Елордамыздағы «Хан шатыр» сауда-ойын-сауық кешенінің құрылысына «Sembol Construction», Алматыда Сауда кешені және т.б.

       Дегенмен де, өзара инвестициялар екі елдің экономикалық әлеуетіне сай келмейді және әлі де барлық мүмкіндіктер толық жүзеге асырылған жоқ деген ойдамын. Ендігі кезекте экономикалық ынтымақтастықтың барлық мүмкіндіктерін дамыту және іске асыру мақсатында біраз жобалар қолға алынуда.

      Сауда-экономикалық саладағы өзара іс-қимылды жандандырудың маңызды аспектісі – 2012 жылы құрылған Жоғары деңгейдегі страте­гиялық ынтымақтастық кеңесінің жұмысын және «Жаңа синергия» бірлескен экономикалық бағдарламасы шеңберіндегі әрекеттесуді белсенді жалғастыру болып табылады. Олар жақын келешекте Қазақстан мен Түркия арасындағы өзара іс-қимылдың экономикалық құраушысын одан әрі кеңейтуге жаңа серпін беруге бағытталған.

      Түрік өнеркәсібінің және тұта­сымен алғанда экономикасын дамыту локомотиві болып қызмет ететін Ұйымдастырылған индустриялық аймақтарды құруда Түркия орасан зор оң тәжірибе жинақтаған.

      Осы орайда 2011 жылы Қазақстан Республикасы мен Түркия Рес­публикасы Үкіметтері арасында Қазақстанда бірлескен қазақ-түрік индустриялық аймақтарын құру туралы меморандумға қол қойылғанын атап өткім келеді. Қазақстандағы қолайлы инвестициялық ахуалды Түркияда таныту іс-шаралары кеңінен жүргізілуде, сондай-ақ ірі түрік бизнесін елімізге тарту жұмыстары да өз жалғасын табуда.

       2013-2014 жылдары Түркияның Сакария, Қожаелі, Измир, Измит, Ескишехир, Невшехир, Трабзон, Ризе, Стамбұл, Мұғла, Ниде, Самсун, Хатай, Кония, Гиресун, Малатия, Маниса, Денизли провинцияларында аймақтық бизнес-форумдар ұйымдастырылды.

       Аталмыш жылдарда Түркия­ның бірқатар аймақтарынан провин­циялардың губернаторлары бастаған бизнес-делегациялар елімізге: Денизли – Алматы (2013 ж., сәуір), Кония – Қызылорда (2013 ж., мамыр), Трабзон – Алматы (2013 ж., маусым), Қожаелі – Қызылорда (2014 ж. қазан), Ескишехир – Алматы, Астана, Шымкент, Қарағанды (2014 ж. қазан), Болу – Алматы, Астана, Шымкент, Қызылорда (2014 ж. желтоқсан). Түркиялық гу­бер­наторлардың Қазақстан Респуб­ликасы облыстарының әкімдерімен келіссөздері өтіп, ынтымақтастық туралы хаттамаларға қол қойылды, тараптардың іскерлік орталары өкілдерінің кездесулері мен келіс­сөздері ұйымдастырылды. Түркия экономика министрі орынбасарының Қазақстанға екі мәрте үлкен бизнес делегациямен сапары ұйымдастырылды.

      Сонымен қатар Батыс-Қазақстан облысы әкімінің орынбасары М.Кәрімов бастаған делегацияның Стамбұл және Қожаелі провинцияларына (2014 ж., ақпан), Қызылорда әкімі Қ.Көшербаев бастаған делегацияның Қожаелі провинциясына (2014 ж., маусым), Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары С.Тұяқбаев бастаған бизнес делегациясының Стамбұл, Измир және Денизли қалаларына іссапары (2014 ж., шілде) болып өтті.

      Екіжақты сауда-экономикалық ынтымақтастықты жандандыру мақса­тында биылғы жылдың сәуір айында Түркияның экономика министрі, Қазақстан-Түркия үкіметаралық экономикалық комиссиясының тең төрағасы Нихат Зейбекчи Қазақстанға іссапармен келді. Н.Зейбекчи Премьер-министр Кәрім Мәсімовпен және ҚР Ұлттық экономика министрі Ерболат Досаевпен кездесіп, екі жақты экономикалық бағдарламаларға қол қойылды.

       Соңғы 4 жыл ішінде 20-дан астам қазақстандық және түркиялық делегация өзара ресми және жұмыс сапарларымен екі елде болып қайтты.

      Жалпы алғанда Түркияның іскер топтары Қазақстанмен сауда және инвестициялық байланыстарды өзара тиімді дамытуға үлкен қызығушылық танытуда. Осы мүмкіндіктердің екі елдің де экономикалық әлеуетінің дамуына зор тиімділігі болады деген ойдамын.

      Үстіміздегі жылдың 16-17 сәуірінде Түркия Республикасының президенті Реджеп Ердоғанның Қазақстанда болатын мемлекеттік сапары жоғарғы деңгейдегі саяси диалогтың жалғасы болып, тараптардың халықаралық аренада өзара белсенді әрекеттесуі және екіжақты қарым-қатынастардың әртүрлі сала бойынша динамикалық дамуы аясында жүзеге асырылмақ. Сапар шеңберінде Түркия президенті Реджеп Ердоған Астана мен Түркістан қалаларында болады.

        Сапардың басты өзегі – 24 жылдық ынтымақтастықтың бүгіні мен келе­шегін саралауға, ынтымақтастыққа жаңа сындарлы серпін беруге, тиім­ді экономикалық қатынастарды жандандыруға бағытталады.

       Әрине, осы мерзімде көптеген жобалар қолға алынды, саяси тұрғыдан әрқашан өзара қолдау көрсетіліп, стратегиялық әріптестікке қол жеткі­зілді. Саяси келіспеушіліктердің болмауы, өз кезегінде бізге сауда-экономикалық ынтымақтастығымызды одан әрі нығайтуға толық мүмкіндік береді. Алайда бүгінгі күні екі ел арасындағы сауда айналымы 3,6 миллиард АҚШ доллары төңірегінде болып отыр. Сондықтан да екі ел арасындағы тауар айналымын және инвестициялардың деңгейін бауырлас екі елдің әлеуетіне сәйкес көтеру қажет. Ел басшылары бұрынғы кездесулер барысында екіжақты тауар айналымын 10 миллиард долларға дейін ұлғайту бойынша тапсырмалар берген болатын.

       Осы орайда өзара іс-қимылдың экономикалық құраушысын одан әрі кеңейтуге қозғау салу мақ­сатында жоғарыда атап өтілген Түркия президенті Р.Т.Ердоғанның Қазақстанға сапары барысында екі ел Президенттерінің қос төрағалығымен Жоғары деңгейдегі стратегиялық ынтымақтастық кеңе­сінің екінші отырысы өтеді. Отырыс шеңберінде ағымдағы мәселелер көтеріліп, жаңа мақсаттар белгіленбек.

      Бұл өз кезегінде тараптардың екіжақты және көпжақты форматтағы одан арғы ынтымақтастығының негізгі бағыттары айқындалатын маңызды шара. Яғни, бұл ел басшыларының қатысуымен екіжақты қарым-қатынас­тардың өзекті мәселелері толық талқыланады және тиісті шаралар қабылданады деген сөз.

        Екі ел арасындағы іс жүзіндегі қадамдар мен жұмыстар өзара қабылданған шешімдер мен Кеңес отырысының қорытындысы бойынша жасалатын мәлімдемелер аясында атқарылады. Екі ел жетекшілерінің ортақ мәлімдемеге қол қоюы мемлекеттер арасындағы серіктестіктің жүйеленуіне ықпал етпек.

        Сонымен қатар, сапар барысында «Жаңа синергия» Бірлескен экономикалық бағдарламасы іс-шара жоспарына қол қойылуы жоспарлануда. Бағдарламаны жүзеге асыру үшін тиісті салалар белгіленіп, осы бағытта жұмыстар жүргізілуде және оңды нәтижесінің жемісін жақын келешекте көреміз деп үміт артамыз.

     Түркия президенті Реджеп Та­йип Ердоғанның Қазақстанға сапары барысында Астанада құрылыс саласы мен құрылыс материалдарының өндірісі, ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркәсібі, машина жасау, орман шаруашылығы, тоқыма және дайын киім өндірісі, кеме жасау, мұнай химия­сы салаларында жұмыс істейтін екі елдің 300-ден астам компаниясының қатысуымен бизнес-форум өтеді. Бұл да экономикалық саланың дамуына, екіжақты инвестицияға үлкен әсер етері сөзсіз.

       «Жаңа синергия» Бағдар­лама­сының маңызды құрамдас бөлігі Қазақстанда Қазақстан-Түркия индус­триялық аймақты (ҚТИА) құру мәселесі болып табылады. Жо­ғары деңгейдегі стратегиялық ынты­мақтастық кеңесінің 1-ші отырысының қорытындылары бойынша бастау алған ҚТИА құру мәселесі Қазақстанда өткізілетін жиыннан кейін жаңа серпін алатыны болжамдануда. Аталған бағытта Астана, Алматы, Орал және Шымкент өңірлерінде атқарылған айтарлықтай жұмыстар тағы да дами түсетіні сөзсіз.

      «Қазақстан-2050» Стратегиясы мен ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» Жолдауын жүзеге асыру аясындағы еліміздің индустриалдық-инновациялық дамуының жоғары маңыздылығын ескере отырып, ҚТИА құру жөніндегі бірлескен жұмысты жандандыру бағытында жоғарғы деңгейдегі жаңа шешімдер қажет. Түрік инвесторларына Қазақстанда инвестициялық ортаны жетілдіру үшін заңнамалардың қабылданғаны туралы ақпаратты жеткізу, сонымен қатар, ҚР аумағында, ЕАЭО жағдайында бизнеспен айналысудың тиімділігін түсіндіру де маңызды болып табылады.

       – Елші мырза, енді өзіңіз дәнекер болып отырған мемлекетпен мәдениет және білім саласындағы ынтымақтастығымыздың деңгейі туралы айтып өту жөн шығар…

      – Қазақстан мен Түркияның мәдениет, өнер қайраткерлерінің, әдебиетшілерінің екі елде ұйым­дастырған шараларға қатысулары, өнер ұйымдарының гастрольдері, өңірлер арасында бауырластық байланыстары ынтымақтастықтың негізгі арқауы болып отыр.

      Аталған саладағы ынтымақтастық жоғары белсенділігімен ерекшеленеді.

      2012 жылы әйгілі туристік аймақ – Каппадокиядағы Невшехир қаласындағы басты көшелердің бірі Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев есімімен аталды.

      Түркияның Невшехир провинциясында «Қазақстан» атындағы саябақ, Қыршехир қаласында Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Назарбаев атындағы даңғылдың ашылуы, Ахи Эвран мен Невшехир университеттерінде «Қазақстан» атындағы аудиторияның, Ерзинджан университетінде «Абай» атындағы Мәдениет орталығының ашылу рәсімі ұйымдастырылды.

     Кыршехир қаласындағы Ахмет Яссауи атындағы Орталық мешіті Қазақстанға деген зор ілтипаттық көрсеткіш болып табылады.

      Елшілік бастамасымен Түркияда қазақ халқының асыл тұлғалары үшін, атап айтқанда, Абай Құнанбаевқа, Мұхтар Әуезовке, Мағ­жан Жұма­баевқа, Абылай ханға, Қабанбай батырға және т.б. ескерткіштер орна­тылған.

      2001 жылы Қазақстан тәуел­сіздігінің 10 жылдығы шеңбе­рінде домбыра ұстап тұрған қазақ қызы бейнеленген «Астана» ескерткіші Анкара қаласының Қазақстан даңғылында орнатылды.

      2012 жылы елшіліктің ұйым­дастыруымен «Балалық шағым­ның аспаны», «Қыз Жібек», «Тақиялы періште», «Көшпенділер», «Бəйтерек» атты қазақ фильмдері түрік тіліне аударылып, көрермендердің назарына ұсынылды. Күні бүгінге дейін Қазақстан туралы түрік тілінде танымдық 9 бейнефильм шығарылды.

       2010-2014 жылдары ҚР Президенті Н.Назарбаевтың таңдамалы шығар­малар жинағы (5 томдық), «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Пре­зиденті Нұрсұлтан Назарбаев – әлемдік деңгейдегі көшбасшы», «Қазақстан-Түркия: Жоғары деңгейлі ынтымақтастық», «Қазақстан-Түркия: Достық пен ынтымақтастыққа 20 жыл», «Абай шығармалары», Абайдың «Қара сөздері», М.Мақатаевтың шығармалары, «Қазақстан», «Қазақ­стан: түрік инвесторлары үшін жолсілтеме», ал 2015 жы­лы әл-Фарабидің шығармалары түрік тілінде кітап ретінде арнайы шығарылды.

      Сонымен қатар, осы жылдың 16-17 сәуірінде Түркия Президенті Р.Т.Ердоғанның Қазақстанға болатын мемлекеттік сапары шеңберінде Түркістанда Түркия Дін істері басқармасының қаражатына салын­ған үлкен мешіттің, Қожа Ахмет Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің жаңадан салынған ғимараттарының (университеттің медициналық факультеті мен студенттік жатақхана ғимараттары, намазхана, футбол алаңы) салтанатты түрде ашылуы жоспарлануда. Қазақстан мен Түркия Президенттерінің Түркістандағы іс-шараға қатысуы екі ел ара­сындағы мәдени-гуманитарлық байланыстардың одан әрі дамуына жағдай жасайтыны сөзсіз.

         15 жыл бұрын Түркістандағы мешіттің іргетасы қаланған болатын. Түркия Діни істер қоғамы тарапынан салынған мешіт 2 қабатты және 600 м2 жабық алаңы бар. Сыйымдылығы 2 мың кісілік, сыртта намаз оқитын орны, төменгі қабатта мәдениет орталығы, бірінші қабатта 2 дәрісханасы орналасқан.

      Білім саласында өзара ықпал­дасудың жарқын мысалы ретінде Түркістан қаласындағы Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (ХҚТУ) атап өтуге болады. Стамбұл қаласында Абай атындағы орта мектеп табысты қызмет атқаруда.

      Осы уақытқа дейін 1500-ден астам еліміздің түлектері Түркияның жоғары оқу орындарын аяқтап, елге оралса, қазір Түркия елінің 27 университетінде шамамен 600 қазақстандық студент білімдерін жалғастыруда.

    Қазақстанда 28 қазақ-түрік лицейі мен С.Демирел атындағы Қа­зақ-түрік университеті табысты түрде білім беруін жалғастыруда.

     Стамбұлдағы қазақ диасп­о­расының 15 баласы мен 2 мұғалімнің Қазақстандағы «Балдәурен» оқу-сауықтыру санаторийінде демалысы ұйымдастырылды.

      Қазақстан мен Түркияның өңір­­­лері арасында сауда-эконо­ми­калық, мәдени, білім салаларында бауырластық қатынастар да дамып келеді. Бүгінгі таңда екі елдің 15 қаласы мен облысы арасында бауырластық қатынастар орнаған. Бұлар осы салада жүргізіліп отырған іс-шаралардың бір бөлігі ғана деуімізге болады.

        – Еліміздегі айтулы мерекелер Түркия елінде қалай атап өтілуде?

     – «2015 жылды ұлттық тарихымызды ұлықтау, бүгінгі белестерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы деп есептеу керек», – деген Елбасымыз Н.Назарбаев 2015 жылы Қазақстан Қазақ хандығының 550 жылдығы, Ата Заңымыздың 20 жылдығын атап өтетіндігімізді мәлімдеген болатын. Айтулы мерекелер Түркия жерінде айрықша леппен, сондай-ақ Наурыз мейрамы да кең ауқымда атап өтілді. Және бұл бағытта жыл басынан бері көптеген іс-шара ұйымдастырылды. Түркияның бірнеше провинциялары мен аудандарында сурет және картина көрмелері, түрлі семинарлар мен дөңгелек үстелдер, конференциялар мен отырыстар өтті. Жалпы, жұмыс жоғары қарқында жалғасын табуда.

        – Сұхбатыңызға көп рахмет!

       Сұхбаттасқан Көлбай Адырбекұлы

      http://turkystan.kz/sayasat/2494

толығырақ

          Саадет ТҮРІКӨЗ, музыкант:
       Түркияда туған, Швейцарияда тұратын әйгілі музыкант, әртіс Саадет Түрікөз өз бақытын, өмірлік жолын бала кезінде баруды арман еткен қазақ елінің дәстүрлі сазынан, әндерінен, әдет-ғұрпынан тапқан. Қазір қазақ әуені Саадет концерттері арқылы Еуропа, Америка, Азия, Африка елдерінде естілуде. Ол ұлтты сақтайтын оның өнері деп есептейді.

      – Сіздің өнеріңізді музыканың бір ғана түріне жатқызу қиын. Біресе кәрі қазақтың күңіренісін, енді бірде қыздың анасына сағынышын, тағы бірде ғашық жігіттің мұңын ұлттық нақышта әртүрлі кейіпте, әрқилы әуенде, сан түрлі дауыста бересіз. Сонда сіз қай жанрда өнер көрсетесіз? 

    – Мұны еркін импрови­зациялық, эксперименттік, аван­гардтық музыка деуге болады. Но­таға жазылмайтын нәрсе. Бөлек жанр. Сахнада өнер көрсетіп тұрған сәтте маған қазағымның ойлары, өмiр сүрген халдерi, суреттерi көп келедi, соны жеткіземін. Күшті өзімнің ішкі түкпірімнен, тамырымнан аламын.

     – Ана тілі, әдет-ғұрпы, та­рихынан осында тұратын қазақ­тардың өздері ажырап қалған кеңес дәуірі тұсында атажұртыңыздың мәдениеті жайлы мәліметтерді қайдан алдыңыз?

    – Түркияда бала күнімде 4-5 мың қазақ бір жерде отырып, бір-бірімізбен араласатын едік. Әке-шешем, барлығы қазақша сөйлейтін. Бізде қазақша кітап, мектеп, теледидар болған жоқ. Бірақ бірге өмір сүргенде көргендерім, тыңдағандарым бар. Ауыл айтыстары, шілдехана, той-томалақтар сондай бір әдемі көріністер еді. Кейбір қасиеттер атадан бізге берілген. Қалғаны елестетумен келеді. Егер мені тыңдаушылар ондағы айтылғандарды өздері бастан кешкендей күйге енсе, өзімді бақытты сезінемін. 

     – Түркияда тудыңыз, Еуропада тұрасыз. Неліктен әлемге танымал емес дәстүрлі қазақ әуендерін өнеріңізге арқау еттіңіз?

      – Маған сол сұрақты көп адамдар қояды. «Дауысың бар ғой. Неге поп музыкаға бар­майсың?» дейтіндер де табылды... Қазақ әуені жаныма жақын. Тегіміздегі, қанымыздағы, ген­нің ішіндегі қазақшылық өне­рімді шығарудағы қазынаға айналды. Сыртта диаспора болып жүргендер көп нәрсеге басқаша қарайды. Қазақстаннан көп алыста жүрміз. Белгілі бір ой, аңсау, елестету болады екен. Ән салып тұрғанда қазағымның ескі, көне, архаикалық бір көріністері, түсініктері жадымда жаңғырады. Олар маған сондай жақын келді, содан өзімді таптым. 

    – Шынымен, сіз осы жолға түскенге дейін әртүрлі салада бағыңызды сынап көріпсіз... 

     – Өз-өзімді іздеп, алдымен психиатрия саласында медбике болайын деп, бір жыл оқуына барып, одан оны тастап кеттім. Сосын журналистика мектебін тәмамдап, диплом алып, Щвей­цария басылымдарында жұмыс істедім. Одан кейін жапондық шиацу терапиясы курсын бітірдім. Сол уақытта маған ақырын-ақы­рын шабыт келе бастады. «Маған не жақсы?» деп ойланып жүрген уа­қытта «дыбыспен жұмыс іс­тей­­мін» деген іштей тоқтамға кел­дім. Өйткені шығармашылық, өнер­паздық менi бақытты етеді деп ойла­дым. Сосын жасым отызға таяған­да, музыканы тауып, өзіме оны жол еттім.

      – Оған не түрткі болды? 

   – Музыканы әруақытта жақсы көретiнмiн. Арнайы білім алғым келіп, консерваторияға барғанымда, онда жасқа қатысты белгілі бір шектеулер бар екенін біліп, райымнан қайтуға тура келді. Содан 1986 жылы Германиядағы Кельн қаласында қазақтардың тойына шақырылдым. Сырттан қонақ болып келгендіктен, ән айтуымыз керек. Әннің сөздерін есте сақтай алмайтынмын. Сосын есіме түскен бір әуенді орындадым. Жиналған қазақтар мені «опера әншісі» деп шығарып алды. Сол кезде «дауысым бар екен ғой» деген ойға келдім. Бірақ музыкант болуға апарар жолды білмедім. 1990 жылы өзіміздің Цюрихте үлкен ресми кеш өтті. Мен түбіттен жасалған, ұрып, дыбыс шығаратын аспаппен бала кезімде үйренген «Сәулем-ай» мен «Қамажайды», бірден өзім ойымнан шығарған екі-үш әнімді орындадым. Сол кезде көпшілік қызығушылық танытып, маған музыкант ретінде жұмыс істеуге ұсыныс жасалды. Мектепке бармай-ақ сахнаға шыға алатынымды ұқтым. Сосын бір жыл импровизациялық музыка мектебіне барып, тәжірибе жинап, таныстар тауып, ақыры музыка кәсібіме айналды. 

      – Сіз алдымен медбике, сосын журналист, тіпті шығыстық емші болдым дейсіз. Кейін кейбіреулерге түсініксіз көрінетін музыка жанрын таңдадыңыз. Бәрін жаңадан бастай беруден қорықпадыңыз ба? 

     – Бұрынғы істерімнен рақат таппадым. Әрине, таңертең жұмысқа кетіп, кешке үйiме келіп, теледидар қарап, жалақымды алып, жүре беруге де болар еді. Бұл тіпті қолайлы да. Бірақ мұндай жайлы өмір маған ұнамады. Мені бақытты қылатын нәрсені іздедім. Турасын айтайын. Қазіргі жолым жеңіл емес. Әйтсе де, өнерім мені бақытты етіп отыр. Әйел бола тұра өз жолымды таптым.

        –  Сіз үшін ең қиыны неде болды сонда? 

     – Түсінесіз бе, бұл музыка поп, джаз, рок сияқты емес. Кей­бір адамға ұнайды, біреулерге ұнамайды. Көп жұмыс істеуге тура келеді. Бірақ өзіме бақыт сыйлаған өнеріме сендім. Өз өнерім арқылы ұрпағыма бір нәрсе беруді ойладым. Ата-бабамның, әке-шешемнің жеңіл болмаған өмір жолдарының жаңғырығын басқа жерлерге, мемлекеттерге жеткізейін дедім. Атамның, апамның жат жұртта қашып жүрген өмірінің қиын болғанын, бәрібір түбіміздің құрымағаны жайлы толғандым. Өз өнерімді тек қазаққа ғана емес, бүкіл әлемге арнағым келді. Қазақтың қазынасы арқасында жұмыс істеп отырмын. Қазаққа ризашылығым шексіз. Оны әлемге жеткізу ойымда бар. 

      – Бұл сіздің миссияңыз ба?

   – Миссия деген сөзді жақсы көрмеймін. Тым әсіре естіледі. Өнер жолында маңыздысы – басқаға бірдеңе беру. Егер жастар «әнімнің ішінен бір нәрсе көрдік, ішіміз жыбырлады, сезіндік» десе, бұл қандай жақсы?! Сахнада музыкант әуенді естіген, көрген адамдармен бірге тоғысады. Тыңдаушылар энергияны алып отыр екен деп ойлайсыз, шын мәнісінде, олар да маған береді.

      – Сіз жақында сол қолы кесілген ана туралы әуенді орындадыңыз. Тосын көріністер ойыңызға қайдан келеді?

    – Мен оны түс ретінде көрдім. Сол көрген түсімді үнмен шығардым. Ал «Кәрі қазақты» өзім жаздым. Ол «атажұртымда қалай болады екен?» деген ойдан туындаған. Қазақ ұлтының келешегі, өткені туралы толғаныс. 

    – Кейбіреулер сіздің сол көрі­ністеріңіздің астарында мағына, символ жатқанын айтады...

     – Ол – жақсы нәрсе. Өнерде бір жақта – өнерпаздың ойы мен дүниетанымы, екінші жағында тыңдарманның өз түйсігі мен қабылдауы тұрады. Сол арқылы ол өзінің өмірінің мағынасын түсіне алады. Музыка жалғыз бiр адамды емес, басқаны да ойландыруы тиіс. Бұл – тамаша нәрсе!

      – Сіз қазақ мақамына салған әуендеріңізді басқа елдерде де орындап жүрсіз. Басқа ұлттар мұны қалай қабылдайды?

    – Концерттерім Солтүстік Африка, Мексика, АҚШ-тың көптеген штаттарында, Италия, Франция, Германия, Австрия, Норвегия, Жапония, Қытайда, өзіміздің Шығыс Түркістанда, басқа да көптеген жерлерде қойыл­ды. Биыл Үндістанға ба­рамын. Импровизациялық музыканы барлық елде бағалайды. Көбіне басқа музыканттармен, түрлі аспаптармен жұмыс іс­тейміз. Мысалы, жақында кон­серваторияда аккордеонның сүйемелеуімен орындаймын.

       – Қазақша ғана айтасыз ба?

     – Қазақша да, түрікше де. Сосын наурызда «modern dance» пайдалана отырып, сахнаға шы­ғамыз. Ливанда гитараға қосылып өнер көрсетеміз. 

      – Ал Қазақстанда ше? 

     – Иә, бұған дейін Алматыда өнер көрсеткенмін. Астанаға алғаш рет келдім.

      – Алғашқы әсеріңіз қандай?

    – Астананың жері кең, ауасы таза, модерн стиліндегі архи­тектурасы әдемі, кейбір ғимараттарды безендіруде ою-өрнек араластырғандары ұнады. Жаңа мешітке бардым, дұға жасадым. Сондай әдемі істелген екен. Бәйтерекке шыққым келеді, жаңадан ашылған Ұлттық кітапханаға бару ойымда бар. Өз жеріме келгеніме бақыттымын. 

     Тағы бір байқағаным, адамдар әлі орысша сөйлейді екен. Қазақ тілін біліп, қазақ жерінде қазақша сөйлеген кісілерді де көрдім. Ол да жақсы. Қазақ тілінің өрісін кеңейту керек деп отырмын. Өзімізден ұялмауымыз керек. Әдет-ғұрпымызды, дәстүрімізді, мұсылмандығымызды арттыра түсу қажет. Әрине, әлемге ашылып, көп нәрсені көру маңызды, бірақ өзгеге еліктеушілік керек емес. Қазақстанымыз тәуелсіз мемлекет болғанына 20 жылдан асты. Қазір өзіміз жайлы ойланатын уақыт жетті. 

      – Сіз өзіңізді қай ұлтқа жат­қызасыз?

   – Өз қанымызда – қазақпыз. Оны ешкім өзгерте алмайды. Менің ата-анам көшпенді болған. Семей жақтан шыққан қазақтар. Қытайдан Шығыс Түркістанға келіп, малын бағып, қымызын ішіп, етін жеп, майын жиып, табиғатта өмір сүрген адамдар. Үндістанда, Пәкстанда тігінші кәсібін меңгерген, кейін Түркияға келіп тұрақтаған. Он тоғыз жыл Ыстамбұлда қазақтармен бірге өмір сүрдім. Жасым ұлғайса да, сол он тоғыз жыл бәрін басып кетеді екен.

      Түркияда туған соң, сол жердің де тілін білемін, әдетін көрдім. Түрікпіз десе де болады. Өйткені бір-бірімізге жақынбыз. Біз – қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр, қарақалпақ, татар бәрінің келген жері – Орталық Азия. Бұл – нағыз түріктің жері. Тарихта солай. Сосын бәріміз бір-бірімізге жақын болғандықтан, тіліміз – ұқсас, дініміз – ортақ. 

     Қағаз бойынша, тұрған жеріме қарай – щвейцариялықпын. Бірақ үйде – қазақ қызымын. Үйге қонақтар келгенде, еуропалықтар сияқты төрге шығып отыра алмай­мыз. Үлкендерге ізет біл­діруді, әдеп сақтауды, қонақ күтуді біле­міз. Ол – ескіден келе жатқан үр­діс. Менің де өнерім осы қазақы бол­мысымнан, таби­ғатымнан, ұлтым­мен үндестігімнен шығып отыр. 

      – Қандай арманыңыз бар?

     – Қазақстанға тыныштық пен қазақылықтың артуын тілеймін. Қазақстан – асыл қазына, өзінің халқы мен жері бар. Бала кезімізде сол жақтан келген бір адамды көру арман еді.  Әлі есімде, 1970 жылдары Түркияның Измир қаласында өтетін ЭКСПО көрмесіне Кеңес Одағынан қазақтар да келетінін естідік. Тоғыз жасар баламын. «Қазақстан келеді!» деп қуанып, бү­кіл қазақ  ауылы  автобусқа тиеліп, Ыстамбұлдан сол жаққа бардық. Есіл-дертіміз – атажұртымыздан келген қазақтарды көріп, амандасу. Сол жолы «Дос-Мұқасан» тобы­ның әндерін тыңдадық. Енді қазақ­тардың бірімен сөйлескіміз келіп, ұмтылғанымызбен, қоршаған орыс күзетшілері бізді жібермеді. Сөйтіп, олармен бір ауыз тілдесе алмай, үйге қайтқанымызды білемін... Қазір үлкен ілгерілеушілік бар. Соны ұрпақтарға айту керек. Себебі өз ұлтымыздың мәдениетін білмесек, мағынасын түсінбесек, ұлт ретінде жойылып кетуіміз ықтимал. Сон­дықтан мәдениет жағынан алға ілгерілеу қажет. Әрине, еліміздің дәулеті артсын, экономикасы өркендей түссін. Бірақ қазақ еркін­дігінің қадірін біліп, әрі қарай өсіп, өзін жоғалтпауы қажет. Өзге істемегенді өзі істеуі қажет. 

       Айжан Көшкенова

толығырақ

      Жастайынан тағдырдың тауқыметін көріп өскен Түркиядағы қандасымыз Мерве Қарақол қиындыққа қайысқан емес. Ол жарық дүниеге сау болып келіп, он жасында шашыраңқы склероз ауруына шалдықты. Ал жиырмаға толғанда сол ми мен жұлынға әсер етуші жүйке жүйесі ауруынан аяқтары жүрмей, қос жанары көруден қалады. Қазір өздігінен қозғала алмайды, арбаға таңылған. Сөйтсе де, оқу орындарын үздік тәмамдап қатарынан қалған жоқ.  

    Шашыраңқы склероз – жас жеткіншектерде жиі кездесетін жүйке жүйесінің созылмалы ауруы. Оның дертіне шалдыққан адам қимыл-қозғалысы, көру мен есту қабілетінен айрылады. Бойындағы сабырлығы мен қайсар мінезінің арқасында қаршадай қыз таудай қиындықтарға тап болса да, өмірдің барлық сынақтарын еңсерумен келеді. Мервені осы қасиеті үшін құрбы-құрдастары ерекше қадірлейді. Ол арбаға таңылса да, қоғамдық өмірден қалыс қалмады. Өз күшімен жоғары оқу орнына түсіп, заңгер мамандығы бойынша білім алып шықты. Мақсаты – өзі секілді мүгедек жандардың құқығын қорғау.

         Мерве Қарақол, II топтағы мүгедек:

    - Түркияда мүгедектер қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезіне алмай келеді. Өйткені аяқ-қолы сау адамдар мен көңілі жарымжан мүгедектер арасында ортақ байланыс жоқ. Тіпті бір-бірлерін жақыннан танып, білгісі келмейтіндей көрінеді. Мен бұл сеңді бұзғым келеді. Сол үшін газеттерге мүгедек жандардың ішкі мәселесін, жанайқайын көтеріп, жиі мақала жазып жүрмін. Айналамдағылар бұл еңбегіме алғысын жаудырып, бағалап жатса, демек пайдалы іспен шұғылданудамын.

    Ыстамбұлда Қазақ түріктері мәдени қорының ұйымдастыруымен Мерве Қарақолдың кеші өтті. Оған Еуропа мен Түркиядағы қазақ диаспораларының өкілдері, қоғамдық ұйымның белсенділері қатысып, қазақтың қайсар қызының өмірімен кеңінен танысуға мүмкіндік алды. Шараны ұйымдастырушылар бұл кештің тәрбиелік мәні зор дейді.

     Әбдіуақап Қара, Мимар Синан көркемөнер университетінің профессоры, тарихшы:

      - Кезінде Немат Келімбетов жас кезінде операциядан кейін аяғы жүрмей қалған, қолы ұстамай қалған, соған қарамастан ол кісі ұлы істердің бас-қасында болып, үлкен ғалым болды. Біз де осы қызымыз ерік-жігерімен келешекте жастарға үлгі болатын ғалым бола ма, саяси қатынастар бітірген екен дипломат бола ма жұмыс істегенде марапаттап, қадірін білген жақсы ғой.

        Элип Инан, Түркиядағы қазақ диаспорасының өкілі:

      - Мерве әпкеміз – Түркияда тұратын барлық қазақтарға үлгі. Неге десеңіз, ол өмірде көрген қиыншылықтарға мойын иген жоқ. Біз сол үшін оны қатты сыйлаймыз.

     Бұл кеште тағдырдың тауқыметіне төзіп, өмірдің қилы сынақтарына табандылық таныта білген қайсар қызға халық тік тұрып қошемет көрсетті. «Көптің жан жылуын сезініп, көңілім жай тапты. Жанашырларымның көптігімен қанаттанып, өмірге деген құштарлығым арта түсті», - дейді қазақтың қара домалақ қызы.

      24.kz 

толығырақ

     Американың телевизия саласындағы үздік сыйлығы (Оскармен салыстыруға болады) – Эммиді Хасан Шерифли 2003 жылы жеңіп алған екен. Ең үздік деп танылған жиырмадан астам аталымда телевизия саласы бойынша берілетін бұл сайыста қандасымызға «Зерттеу және деректі фильмдер» аталымында «Discovery Chanel» телеарнасына түсірілген «Темір тордың арғы жағындағы балалар» атты деректі фильмі үшін бас жүлде табыс етілген.

     «Бұл фильмді түсіру туралы ұсынысты БиБиСи-де жұмыс істейтін танысым айтқан болатын, – дейді Хасан. – Бірнеше адам жиналып түзету мекемесінде жазасын өтеп жатқан балалар туралы деректі фильм түсірмекші екен (Хасан Шерифлимен бірге жұмыс істегендер: Леван Адами, Суприя Аваси, Кэйт Блоует, Кларинда Кэппейдж, Джон Майер, Джед Родштейн, Дебора Шипли, Брайан Вудс – А.А). Оларға зерттеу жасайтын адам керек екен. Қолымнан келетін іс болғандықтан бас тартпадым. Көптеген елдердің түзету мекемелерінде болып, балалар өмірімен таныстық. Алты ай бойы жүргізген зерттеуімізден кейін көптеген нәтижеге қол жеткіздік. Мысалы, жазасын өтеп жатқан әртүрлі жастағы үш баланың күнделікті өмірін бақыладық. Ұйқыдан оянып, қайта ұйқыға кеткенге дейінгі бір күнін қалай өткізетінін назарымызда ұстадық. Олардың тәрбиешілерімен, аспаздарымен, мұғалімдерімен сөйлестік. Бір сөзбен айтқанда, өмірге темір тордың ар жағындағы балалардың көзімен қарауға тырыстық».

Суретте Хасан Шерифлидің Эмми сыйлығын алған кезі.

   Және Хасандардың ол жұмысы сәтті шығады. Фильмді түсірген кезде Филадельфия университетінде оқып жүрген студент Хасанға бір күні жүлдеден үміткер екені жазылған марапаттау салтанатына шақырту сертификаты келеді. «Темір тордың арғы жағындағы балалар» оның алғашқы жобасы болғандықтан, өзінің жүлде алатынына сене қоймаған екен со кезде. Ұйымдастырушыларға хабарласқаннан кейін, тіпті, жүлдені жеңіп алып тұрғаны айқын болған күннің өзінде, марапаттау салтанатына бармайтыны анық болған.

     «Өйткені, ол шараға қатысу үшін смокингі бар, басқасы бар кемінде 600 доллар керек екен, – дейді, Хасан, – Сол кезде мен үшін бұл үлкен сома болды. Қолымда 600 доллар болған күннің өзінде оны «түзету үйіне» жіберетін едім…» Бірақ, біраз күн өткеннен соң, марапаттау рәсіміне қатыспаған Хасанға, шараны ұйымдастырушылар жүлдені қалай алып кететінін сұрап хабарласқан екен.

     «Мен үйге әкеліп беріңдер дедім», – дейді, Хасан күліп алып.

Жолда туған бала

   Бәлкім, Хасанның әп дегеннен жолы болып кеткенін, оның ізденімпаздығы мен еңбекқорлығын еш кемітпей-ақ, оның өміріндегі мына бір оқиғамен байланыстыруға болатын шығар. Ол – 1971 жылы Стамбул мен Анкараның арасында дүниеге келген екен. Тура мағынасында. Анасы сәбиді автобустың ішінде босанған.

    «Ол кезде қазіргідей айын-күнін санап отырмайды. Босанатын уақыты жақындағанша мән бермейді, – дейді жолда туған жолы болғыш жігіт, – анам Жәмилә бір туысының құдалығына бара жатқан екен. Жолда мені босанып қалады. Содан бері үлкендер кімнің баласы екенімді естігенде «Ә, жолда босанып алған баласы сен бе?» деп айтушы еді».

     Кәмила есімді жұбайымен Нью-Йоркте тұрып жатқан Хасанның Алтай есімді ұлы, София есімді қызы бар. Әлбетте, Жәмилә анасы да қолында.

    Жалпы, Шерифли әулетінің ағайынды алты баласы, бүгінде, алты жақта жұмыс істеп жүр. Экономика мамандығын меңгерген Хасан, біраз жерде менеджер болып жұмыс істеген. Қазір Нью-Йоркте жеке бизнесі бар. Одан қалса, ара-тұра фильм түсіру туралы ақыл-кеңес те беріп тұрады. Кәмила болса, бір фирманың менеджері екен, негізі. Бүгінде бала күтімімен үйде отыр.

    Кәмила, негізінен Қазақстанның тумасы. Хасан өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарының аяқ шенінде бір жарым жылдай Қазақстанда тұрып кеткен. Алматыда «Туркуаз» фирмасында жұмыс істеген. Жұбайымен сонда танысқан екен.

     «Оқуды бітірген соң ата-анамыз атажұртын көрсін, ана тілін үйреніп келсін деп Қазақстанға жіберген еді, – дейді Хасан. – Ел жаққа барғымыз келіп жүр. Бірақ, кішкентайымызбен жолға шығуға әлі ерте болғандықтан, бұл жоспарды кейінге шегердік. Алла жазса, жазға таман барып қалуымыз мүмкін».

Түрік сериалдарының қазақтарға зияны жоқ

     Америка іскерлігінің символына айналып кеткен Нью-Йоркте «кино түсіру туралы кеңес беретін» қазақтың қазақ киноиндустриясы туралы ойын біле кеткенді де жөн санадық.

    «Соңғы он жылда Қазақстанның киноиндустриясы жақсы дамып келеді, – дейді Хасан. – Голливудта жатып, қазақ кинолары туралы хабардар болып отырамыз. Кейінгі кезде режиссер Тимур Бекмамбетов көзге түсіп жүр. Оның түсірген фильмдерін америкалықтар жақсы бағалайды. Тіпті, бір фильмі бір аптаның ішінде АҚШ-тың барлық кинотеатрларында көрсетілді. Рас, қазіргі кезде ол Қазақстанда тұрмайды. Алайда, оның қаны қазақ екенін естен шығармауымыз керек. Қазақстандықтар түсірген фильмдер ішінен маған ұнағаны – «Көшпенділер». Актерлардың ойнау шеберлігі, қойылымның жалпы болмысы сәтті шыққан. Бұл – біздің тарихымыз. Атажұртымыз туралы осындай киноның түсірілуі қуантады».

    Бұл орайда, сериал мәселесін де қаузап, Түркияда туған қазақтың түрік сериалдарына көзқарасын да біліп көрмек болдық. Сосын, телеарналарымыздан түспейтін кәріс сериалдарын да қоса салдық.

     Хасан бұларға да, барынша, байыппен жауап берді. Оның айтуынша, Түркияның да, Кореяның да халқының саны 70 млн. адамнан асып кеткен. Бұл дегеніңіз, кәдімгі нарықтың заңы – тұтынушы көп болып, сұраныс артса, ұсыныс та артады. Яғни, бұл елдерде сериалға деген сұраныс жоғары. Мысалы, түріктер теледидар көру жөнінен әлемдегі бесінші мемлекет екен. Хасанның пікірінше бұл да сериалға сұраныстың өте үлкендігінің дәлелі. Сондықтан Түркия киноиндустриясы сериалды көптеп түсіреді. Өз кезегінде түрік арналарында күніне 4-5 сериалды емін-еркін көрсетуіне мүмкіндік бар.

    Осы орайда, көгілдір экрандағы төл өнімдерімізге сұраныс неге аздығын да білгіміз келіп кетті Хасан мырзадан. Тым құрыса, осы мәселеге қатысты оның ойын. Ал, оның ойы: «Қазақ сериалдарының аз түсірілуін көрермен тарапынан сұраныстың аздығы деп ойлаймын. Меніңше, қазақ пен түріктердің салт-дәстүрі ұқсас болғандықтан түрік сериалдарының қазақтарға зияны жоқ»

     Нью-Йоркте де бір қазақ отбасы бар. Өзін айналасына мойындатқан Хасан Шерифлидің отбасы. Ел-жұрттан алыс жүрсе де, бұл қандастарымыздың ана тілін, әдет-ғұрпын ұмытпай жүргені көкейге біраз қуаныш сезімін ұялатады екен.

    http://baq.kz/kk/diaspora/1240

толығырақ

      Мұстафа Өзтүрік - қазақтың атын әлемге танытқан тұлға. Сондықтан оның ұстаздық ілімін әрі қарай жалғастыру маңызды. Атақты таэквандошының Ыстамбұлда қалған жалғыз шәкірті Ілияс Керім ұстазынан алған тәлім-тәрбиесін жас буынға үйретпек. Қандасымыз жақында таэквандо мектебін ашып, онда қазақ балаларын спортқа бауламақшы. «Бұл менің Мұстафа Өзтүрік алдындағы парызым»,- дейді ол. 
        Мұстафа Өзтүрік 1980-ші жылдың басында Түркиядағы таэквандо жоғарғы мектебінің негізін қалайды. Сол уақытта спорттың бұл түріне талай қазақ баласы бет бұрады. Солардың бірі – Ыстамбұлда тұратын қандасымыз Ілияс Керім. Таңдаған жолының ыстығы мен суығына төзіп, бастаған ісін аяқсыз қалдырмады. Бүгінде ол ұстазынан алған тәлім-тәрбиесін жас буынға үйрету үшін, таэквандо мектебін ашпақшы. «Осы жерде қазақ балалары бар. 10-15 жасындағы бір баланың қалтасына ақша түссе, сол ақшаны алып интернетке барады, шай ішетін жерге барады. Солардың бәрін жинағым келіп отыр. Осы Мұстафа Ходжадан қалған таэквандоны осында дамытқан бір қазақ болса менмін. Менің артымнан еріп келе жатқан балаларды үйретуім керек дейді Мұстафа Өзтүріктің шәкірті Ілияс Керім.

       Ілияс - Түркияда таэквандоның техникасын жетік меңгерген бірден бір адам. 6-шы данды еншілеген түрік елінің 12 дүркін чемпионы. Әлемдік додаларда да қандасымыз талай қарсыласын тізе бүкітіріп, қазақтың атын шығарған. Таэквандоның қыр сырын үйренген ол, шәкірт тәрибелеуде өзіндік әдісін ойлап тапқан. Қандасымыз болашақта ұстазы Мұстафа Өзтүрік сияқты тарихи отанына оралып, шәкірт тәрбиелегісі еледі. Әзірге бұл жай арман ғана. «Демеушілер табылып, қолдау көрсетке бар білгенімді үйретуден тайынбаспын»,- дейді ол.

    http://baq.kz/kk/diaspora/1233 

толығырақ

     Түркияның кинематография саласында еңбек етіп жүрген қандасымыз Баһадүр Хәкім отандық кино өнеріне өз үлесін қоспақ ниетте. Түрік көрермендері арасында әжептәуір танымалдылыққа ие болып, бедел жинаған қазақ азаматы осы күні «Атажұрт жолында» атты ірі жобаға кірісіп жатыр. Шетте жүрген қазақ баласының тарихи отанына оралуы туралы деректі фильмді осы елдің бас телерадиокомпаниясы да қаржыландырмақ.

      Баһадүр қазір «Ulan Istanbul» сериалына түсіп жатыр. Жаңа картина енді ғана басталса да, телекөрерменнің көңілін баураған комедиялық түсірілімде қандасымыз Қытай аспазшысының рөлін сомдайды. Тек бұл жобада емес, қалған киноларында да Баһадүр жапон, кәріс және қытай азаматтарының рөлін ойнаған. Түркиядағы жалғыз қазақ актерінің шеберлігін елдің танымал режиссерлары жоғары бағалап отыр. «Осы рөлді сомдап беретін адам таба алмай жүргенмін. Түркияда қытай актері жоқтың қасы. Кейін бірнеше режиссер маған Баһадүрді алуға кеңес берді. Қазақ баласының бойындағы талантты бірден байқадым. Сериал рейтингісінің жоғары болуына оның қосқан үлесі аз емес. Қазір тіпті Түркияда Баһадүрдің фанаттары клуб құрып алған» - дейді «Ulan Istanbul» сериалының бас режиссері Мұрат Өнбул. Қазір Баһадүр «Атажұрт жолында» атты тележобаны қолға алды. Деректі фильмнің сценариін жазып, түсірілімге дайындалуда. Бұл ой оған атамекенге деген сағыныштан пайда болған. Түріктің бас телерадиокорпорациясы қаржыландыратын фильмде шетте жүрген қазақ баласының атажұртқа оралуы көрсетіледі. «Негізгі атажұртым Шығыс Қазақстан облысы. Бір жылдары қазіргі Астананы да мекен еткенбіз. Семей, Өскемен одан кейін, Қытайға өтеміз. Қытайда Алтай және Тарбағатай өңірін паналадық. Қиын-қыстау жылдары Гималай тауынан асып, одан кейін Үндістан, Пәкістан арқылы Түркияға келдік. Қазір талай қазақты сенделткен көш туралы да жоба жасасам деп жүрмін дейді қазақ актері Баһадүр Хәкім. Баһадүрдің арманы – қазақ киносындағы басты рөлдердің бірін сомдау. Сондай-ақ қандасымыз қазақ актерлерін Түрік еліне кеңінен танытып, Қазақстанда кино саласының өте қарқынды дамып келе жатқанын көрсеткісі келеді.

   http://baq.kz/kk/diaspora/1234

толығырақ

      Түркия тарихында тұңғыш рет қазақ қызы судья болып сайланды. Кәмшат Йігіт сот сынақтарынан сүрінбей өтіп, лауазымды қызметке ие болды. Енді ол Түрік елінің оңтүстік бөлігінде орналасқан Хатай провинциясының Низип ауданының сот мәселелерін қарастыратын болады.

     Түркияда судья мен прокурорларды тағайындау өзге елдерге қарағанда өзгешелеу өтеді. Алдымен үміткер мемлекеттік бірнеше сынақтардан өтіп, 15 айлық тәжірибеге қатысуы міндетті. Бұл сыннан сүрінбей өткендердің есімдері алдымен компьютерге енгізіледі. Кейін, барлығы әділ болсын деп, үміткерді қай қалаға судья немесе прокурор қылып сайлау техникаға жүктеледі. Көпшілік алдында Түрік елінің 81 қаласы бейнеленген алып карта. Қызыл түс қай аймаққа тоқтаса, болашақ заң қызметкері сол жақта жұмыс істейді.
      Судья немесе прокурор болу өте жауапты қызмет. Бұл жүйе біздің тәжірибемізде бірнеше жылдан бері қолданылып келеді. Үміткерлерді комьютер арқылы тағайындау менің ойымша ең әділ шешім. Себебі, бұл жерде бастысы - жемқорлық жойылады. Яғни, біреу таныс арқылы қалаған ауданына бара алмайды деген сөз. Барлығында техника шешеді – дейді Түркияның судьялар және прокурорлар жоғарғы кеңесінің бас хатшысы Билгин Башаран.

   Судьялықтан үміткер заңгерлердің арасынан қандасымыз Кәмшат Йігіттің де бағы жанды. Түркияға оқуға келген қазақ қызы осы жақта болашақ жарын кездестіріп отау құрды. Ал 2010 жылы Түрік елінің азаматтығын алған болатын. Енді мінеки екінің бірінің қолынан келе бермейтін сынақты абыройымен тапсырып, асқақ арманына қол жеткізді. Барлықтарыңыз көріп тұрғандай, осы жерде компьютер арқылы барлығымыз тағайындалдық. Мен Түркиядағы Хатай қаласының Низип деген ауданына тағайындалдым. Енді барлығымыз сол жаққа қызметке бара жатырмыз. Ол жақта 2 жыл 10 ай жұмыс істеуіміз керек дейді қандасымыз Кәмшат Иігіт. 

    Сайланған аймақтарында 3 жылдай қызмет еткен соң, заңгерлер Түркияның судьялар және прокурорлар жоғарғы кеңесінің ел бойынша орналасқан 13 бөлімшесінің бірінде жұмыс істейді. Бұл жолғы таңдауды олар өздері жасайтын болады.

    http://baq.kz/kk/diaspora/1228

толығырақ

    Түркияның Конья қаласын Анадолы жұрты қасиетті санайды. Әлемнің түкпір түкпірінен туристер осы жерге ағылып келіп жатады. Себебі Конья қаласында қасиетті әулие саналатын Мәуләнә жерленген. Ал, халқының санына келетін болсақ 2 миллионнан астам. Түркияда тұратын жалпы саны 25 мың қазақтың 200-і дәл осы Конья қаласында.

      Түрік жеріне қазақтар 1953 жылы келе бастаған. Алғашқы тұрағы - Еуропа мен Азияны бірлестіріп тұрған Ыстамбұл қаласы. Түркия билігі оларды шаһардың Зейтүнбұрны ауданындағы қонақүйге жайғастырады. Киім-кешек, азық түлікпен қамтасыз етіп, осы жерде қандастарымыз екі жылдай тұрды.
     «Сонан кейін біздің қазақтар мал бағамыз, егін егеміз дегеннен кейін барлық қазақтарды ауылдарға көшірген. Сонда біз Коньяға 6162 үй осында келіп, Түріктің үкіметі үй салып беріп, оларға жер беріп, оларға корпоратив ашып, трактор беріп, жер қалай жыртылады, егін қалай егіледі соны үйретті. Қазір Коньяда 60-тай түтін бар» - дейді жергілікті қазақ Джафер Ужар.

    60-70 жылдары қазақтардың көбісі жұмыссыз қалып, Еуропаны бетке алады. Коньядағы 60 шақты отбасының жартысынан астамы, Түркияның ірі қалаларына қоныс аударды. Қазір Коньяда 20-ға жуық қазақ үйі бар. Джафер Ужар солардың басын қосып, бір арада біріктіріп жүреді үнемі. Қаланың кіре берісінде орналасқан үйінде қашанда ақ дастархан жаюлы. Аптасына кемінде бір рет қазақтар осы шаңыраққа келіп, астан дәм татады. Кейін қара домбыраны күмбірлетіп әнде шырқайды. Коньяда қазақ мәдени қауымдастығы бар. Бұл шағын ғана ұйым былтыр Қазақ елі тәуелсіздігінің 23 жылдығын тойлап жатқан уақытта ашылды. Мәдени орталық қазақтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын таныту мақсатында құрылды. Бұл жерде көбінесе осы қалада білім алып жатқан студенттеріміз бас қосып тұрады. «Конья қаласында өзіміздің бірлестігімізді құрдық. Конья қазақ жастар бірлестігі деп аталады. Демалыстарында бас қосып, әр түрлі тақырыптарда пікірталас жүргіземіз. Алғашында Конья қаласында осы қазақтың қарашаңырағы деп атап алғанбыз, сол қара шаңырақта басы қосып тұрамыз. Жалпы біздің бірлігіміз өте жақсы деп айтуға болады» - дейді Конья қазақ жастары бірлестігінің төрағасы Ерік Қозбақов. Қандастарымыз бұл жақта ұлттық ойындарымызды да сақтап қалуға тырысады. Қол босаған уақытта қыз қуу, арқан тартыс сияқты ойындарымызды ұйымдастырып тұрады. «Біз осында қазақтың салт-дәстүрін сақтаймыз. Ата-бабаларымыздан бері келе жатқан дәстүрімізді жастар көріп келеді. Ат міну, қой бағу. Қойларымыз бар осында. Киіз үйімізде осында. Бәріміз салт-дәстүрімізді сақтауға ат салысып келеміз. Наурызды жақсы тойлаймыз. Тәуелсіздік күнін осында өткіздік. Бүгінгі Түркиядағы қазақтың ұрпағы ұмытып кетпесін деп қазақ елін, қазақ жерін насихаттап жүреміз» - дейді Ибрахим Шерефлі.

      Жалпы Түркияның әр қаласы өз табиғатымен ерекшеленеді. Коньяның да әсем жерлері баршылық. Қаланы айналай Қаратау тауы қоршап тұр. Бұл жерді кезінде христиандар мекен еткен. Енді аймақтың бір бөлігін Джафер Ужар туристік мекенге айналдыруды жоспарлап отыр. Сәтін салып, жоспар ойдағыдай жүзеге асса, бұл жерде болашақта киіз үйлер тұрғызылып, қазақтың мәдениеті кеңінен танытыла бастайды. Қазақстан тәуелсіз атанғанда Түркия алғашқы болып қуанышымызға ортақтасты. Осы елде тұратын қандастарымыз бөріктерін көкке атып қуанды. Елден қонақ келсе, қай мезгілде болмасын қазақи дәстүр бойынша Коньяда алдымен дастархан жайылады. Қандастарымыз әдет ғұрыптарды сақтап қалғандарын көрсетуге барынша тырысып бағады. Бұл жолыда солай болды. Атамекеннен ұзақта жүрседе, бауырларына деген ыстық сәлемдерін әрдайым жолдап тұрады.

     http://baq.kz/kk/diaspora/1230

толығырақ

     Ыстамбұл техникалық университетінде білім алып жатқан қазақ баласы Алмат Серіков университеттің хоккей құрама командасының негізін қалаушысы екенін біреу білсе, біріміз біле бермейміз. Біз өз кезегімізде Түркия жерінде танымал болған қазақ баласын оқырмандарымызға таныстырғанды жөн көрдік.

      Ыстамбұл техникалық университетінде Теңіз технологиясы факультетінің 4-курс студенті Алмат Серіков Семей қаласындағы дарынды балаларға арналған қазақ-түрік лицейін үздік бағаға бітірген. ҰБТ-да 118 балл жинаған Алмат Туркиядағы Ыстамбұл техникалық университетінің грантын жеңіп алған. Бос уақытында коньки тебуді жақсы көретін Алмат Ыстамбұлға алғаш келген жылы тобында бірге оқып жүрген құрбы-құрдастарын коньки тебуге шақырады. Мұз айдынында өзін еркін сезінген Алмат әрқашан ынталық, талаптылық және батылдық сияқты қасиеттермен көзге түскені үшін 2010 жылы КОЧ Университеті Алматты хоккей құрама командасы үшін ойнауға шақырады. АҚШ-тан шақырылған бапкердің қол астында жаттықтырылған КОЧ университетінің хоккей құрама командасы Түркия Республикасының чемпионы еді. Өкінішке орай, белгілі бір себептерге байланысты Алмат бұл құрамада ойнауын тоқтатты. Сол құрамада Алматпен бірге ойнаған Ыстамбұл техникалық университетінің басқа бір студенті бар еді. Екеуі ақылдасып Ыстамбұл техникалық университетінің ректорынан рұқсат алып, арнайы стэнд құрып, оқу орнындағы ынталы, хоккейге деген қызығушылығы бар студенттерге еркін дайындықтар мен жаттығулар жүргізе бастады. Түркияның жылы, жайлы климаттық белдеуден өткені үшін көпшілікке қар, мұз түсінігі жат болуы мүмкін. Сондықтан, хоккейге қызығушылық танытқан 110 адамның 10-ы ғана коньки тебе алатын болып шықты, бірақ командаға конькиді алғаш киген адамдар да алынды.

      Уақыт өте келе, ауыр жаттығулар басталғаннан кейін құрама мүшелерінің саны күннен күнге азайды. Командада хоккейге деген шын ынталы және талапты мүшелер қалды. Алайда, алты ай өткен соң Түркия Республикасының Ұлттық құрама командасының хоккейшісі Дениз Атак университет құрамасының бапкері болып тағайындалды. Команда Дениз Атактың қарамағына өткен соң ауыр жаттығулар басталды. Жаттығулар көбінесе “Метросити” сауда, ойын-сауық орталығындағы мұз аланында өткізілді. 2012-жылдан бастап, университет құрамасы басқа да құрамалармен жолдастық ойындарда күш сынаса бастады. Сөйтіп, өздерін таныта бастаған команда 2013 жылы Ерзурум қаласында өткізілген университеттер арасындағы хоккей чемпионатына алғаш рет қатысады. Тұсауы небәрі 1 жыл бұрын кесілген Ыстамбұл техникалық университетінің құрама командасы 16 университет құрамасының күш сынасқан чемпионатына қатысты. Жүлделі орын алмаса да, құрама үшін бұл үлкен жетістік еді. Өйткені бұл чемпионатта он-жиырма жыл бұрын құрылған командалармен бақ сынасу оңай емес еді. Жас құраманың қалай құрылғанын және кім құрғанын естіген басқа адамдар Алматпен танысуға асық болды. Себебі, Қазақстанның хоккейден әлемдік аренада беделі биік. Бұл жетістіктен кейін Ыстамбұл техникалық университетінің хоккей құрама командасы Түркия Спорт Федерациясында тіркеліп, құрамадағы барлық хоккейшілерге спорт шеберінің кандидаты куәлігі берілді. Жақында құрама Коджаелі қаласында хоккейден халықаралық жарыста Динамо София (Болгария), Macedonian Lions (Македония), IstanBULLS (Ыстамбұл құрама командасы), Gümüş Patenler (Анкара құрама командасы) сияқты үлкен клубтармен қарсыласты. Бұл жетістіктерден кейін құраманың оқу орнындағы студенттер арасында хоккейге қызығушылығы артты және құраманың мүшелері көбейді.

    Қазіргі кезде, команда жаттығуларын жалғастырып, ол жаттығулар олимпиадалық стадионда өткізіліп жүр. Командаға Ыстамбұл Техникалық Университетінің ректоры қаржылай көмек беруде.  Ыстамбұл Техникалық Университетінің хоккей құрама командасының 13-номерлі ойыншысы, әрі осы команданың негізін қалаушы Алмат сияқты қазақ баласын түркиялықтар мақтаныш тұтады. Алмат бауырымыз келешекте оқуды бітіргеннен кейін хоккейде көптеген мақсаттарды көздеуде.

      BAQ.KZ, Нұрсерік ЖОЛБАРЫС 

толығырақ

     Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні Анадолы жерінде де аталып өтілді. Түркияның Ыстамбұл қаласындағы қазақ-түрік қорында аталмыш мерекеге орай жергілікті қазақтар мен білім алып жүрген жастарымыз бас қосып, дөңгелек үстел ұйымдастырды. Бұл туралы BAQ.KZ тілшісіне Түркиядағы отандасымыз Самат Сүлей хабарлады. 

    Шара барысында үлкендер жағы қазақ елінің тәуелсіздік алған кездегі жағдайын сөз етіп, бүгінгі бейбіт өмір, қарқынды дамуына шүкіршілік айтамыз деді. Еліміз егемендігіне қол жеткізген тұста мемлекет басшымыз алғашқы ресми сапарын Түркияда бастаған болатын. Сол уақыттағы Түркия президенті Тұрғыт Өзалмен бірге 5000-ға жуық қазақ әуежайда елбасыны қандай қуанышпен қарсы алғандарын айтып, естелік әңгімелерімен бөлісті. Ал жастар Нұрсұлтан Нарзарбаевтың жүріп өткен жолы, атқарған еңбегі және түркі дүниесіндегі рөлі туралы тақырыпта баяндама жасады. Жиынның екінші бөлімі мәдени шарамен жалғасын тапты. Домбыра пати ұйымдастырылып, жастарымыз күй тартып, құттықтауларын ұлттық аспабымыз арқылы жолдады. «Бұндай басқосулардың тәлім-тәрбиесі мол. Елдік пен бірлікке шақыратын осындай жиындар жиі өтуі тиіс» дейді, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбдуақып Қара. 

толығырақ

        Азаттықтың ақ таңы атқанда алақайлап қуанған қазақтың көңілі босағанда, шеттегі ағайында шет қалмағаны белгілі. Талай тауқыметті жылдарды бастан кешкен қандастарымыздың жиырма бес жыл бұрынғы шаттығын Хасан Оралтай бүкіл Еуропаға Азаттық радиосының эфирінен жеткізді. Сол күндердің жаңғырығы әлі де елдің жадында.

      Қадірлі Хасан;
   «Азат Еуропа» мен «Азаттық» радиосының қызметкері ретінде атқарған қызметіңіз үшін қайырымды бір ел атынан рахмет айтамын. «Азат Еуропа» мен «Азаттық» радиолары Шығыс Еуропа мен бұрынғы Совет Одағында демократиялық күштердің дамуында шешуші рөл атқарды және сіз оның мақсатына жету ісіне түрлі жақтан құнды үлес қостыңыз. Сіздің адал қызметіңіз бен жағдайды әлем алдағы жылдар бойы да есте сақтайды.
Тамаша әрекет-істеріңіз үшін рахмет.
Шынайы адалдықпен,
Билл Клинтон

   Алғашында «Азаттық» радиосы Мюнхен қаласының қазіргі 1972 жылғы халықаралық олимпия құрылысы салынған, бұрынғы әуежайы ғимаратында, кейін Arabelleastr дегі Арабелла қонақүйінің жанындағы ғимаратта, « Азат Еуропа» радиосынан бөле жерде тұрды 1975 жылға дейін. Онда тек « Азаттық» радиосының өзінде істейтіндердің жалпы саны, шет елдердегі тілшілерін қосқанда мыңға жуық кісі делінетін. Ол кезде « Азаттық» радиосының құрамында, жиырмаға тарта редакция-бөлім бар-ды. Атап айтқанда, сол кездегі КСРО-ның 16 республикасының және Казказиядағы Қарашай, Балқар, Адыге, Ыңғұш сияқты шағын халықта тілінде программа беретін бөлімдер және ұйғырша бөлім бар болатын. Кейін оған « Азат Ауғанстан» бөлімі келіп қосылды. Оның бәрі Мюнхен қаласының «Englische Garten» дегі үлкен ғимаратына шоғырланды.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӨЗ ТӘУЕЛСІЗДІГІН ЖАРИЯЛАҒАНДЫҒЫН ХАБАРЛАУ
БАҚЫТЫНА ИЕ БОЛДЫМ

    «Азат Еуропа» мен «Азаттық» радиоларының Мюнхен қаласының «Englische Garten»- дегі үлкен ғимараты бейне бір кішігірім Біріккен Ұлттар Ұйымы іспетті еді. Ол кездерде коммунистік зұлым-зомбылық пен отаршылық-қанау астындағы үлкенді-кішілі барлық халықтардың өкілі, сондай-ақ Америкалық басшылар мен Батыс Еуропалық елдерден алынған маман-зерттеушілерден тұратын 40-тан астам ұлттың өкілі сонда жиналған, сонда істейтін.
    Иә! Сол «кішігірім БҰҰ» да 28 жылға жуық «Елімай-лап» өмір өткіздім. Жоғарыда да айтылғанындай, «Азаттық» радиосы қазақ бөлімнің күнделік програм-бағдарламасы « Елімай» лаған музыкамен ашылатын. Сол 28 жылға жуық мерзімде талай кісілермен таныстым. Кейбіреулерінен « құдайдың жаратқан екі аяқтысы...» деп жиіркендім. Қай елден болмасын ұлттық санасы барлар, шамасы келгенінше, коммунистік зомбылық астындағы өз халқының жоғын жоқтап, мұңын-мұңдаумен шұғылданды. Ал құлқынның құлы, тек өз басының ғана қамын ойлайтын, ұлттық сан-сезімнен нәсібін алмағандар болса, түрлі сылтаулар тауып, қайдағыны тақыстыққа салып, «әйтеуір жалақыны алып жүре берумен өмір өткізді. Ондайлар,тіпті елдің өзегі сол дегенді де онша ұқпайтын.
    Мен өзім Құрандағы « Ла тахнатұ мир-рахматүллаҺ» (Алланың рахметімен үміт үзілмейді) деген аятқа риясыз сендім, « бір күн келеді, сол күні, халқымыз орыс пен қытайдың отаршылдық озбырлығынан да, коммунистік зұлым-зомбылықтан да құтылады»-деп ойладым. Шынын айтайын, бірақ оны мен өз өмірімде көремін деп дәмеленбеймін.
    КСРО-ның түрлі жақтарында қайта құру процесі кең етек жайып, бұрын айтылмайтындар айтылып, «ақтаңдақтар» ашылып жатқанда, Қазақстанда ашық көзге түскен «жасқаншақтық» әлем әлеуметшілігі назарынан тыс қалмауда еді. Оны « Желтоқсан оқиғалары кезіндегі зомбылықтың зардабы» яғни сонда көрген озбырлықтан жасығандық ретінде де бағалайтынбыз.
    Сонымен бірге сол кездегі Қазақстанның қазақ басшыларының кей батыл айтылған сөздері, мәселен, Қазақстан үкіметінің бастығы ретінде Нұрсұлтан Назарбаевтың Мәскеуде жасаған кей мәлімдемелері ерекше назар аударған-ды.
    Ал екінші жағынан, ол кісінің Колбинның орнына партия бас хатшысы, кейін президент болған соң, алғашында Қазақстанның «егемендігін», кейін толық тәуелсіздігін жариялау ісіндегі тартыншақтығы бізді үрейлендіріп, «әкем-ау іргедегі шағын елдер де толық тәуелсіздігін жариялағанда Қазақстан неге жасқануда?» -дегізіп жігерімізді құм қылған-ды. Өйткені КСРО-ның бұрынғы одақтас республикаларынан ұлттық тәуелсіздігін жарияламаған жалғыз ғана Қазақстан қалған кез болды.
     Сол үшін де 16.12.1991 дүйсенбі күні радиода жұмыс күні болмауына қарамастан, таңертең ерте « Азаттық» радиосына бардым. Сол күні Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі жиналып, тәуелсіздікті беріп, « Азаттық» радиосы қазақ бөлімінің ондағы тілшілерінен Қиял Сабдылаға (екінші тілшіміз Батырхан Дәрімбет бұл кезде Мюнхенде жанымда болатын)
   - Жоғарғы Кеңестің жиналысына бар. Егер Жоғарғы Кеңес Қазақстанның тәуелсіздігін жарияласа, дереу хабарла. Кешігіп қалсаң, үйге телефон бер...» деп тапсырдым.
   Қазақстанның өз ішіндегі кейбіреулер, тіпті, «Азаттық» радиосында істейтін екі керітартпа да, «Қазақстан тәуелсіздігін жарияласа қан төгіс болады» деген сияқты тәуелсіздіктің қадір-құрметті мен мән-маңызын білмеуден туындаған сәуегөйлік жасап, « Қазақстанға 1990 жылдың қазан айында жарияланған егемендік жетеді...» деуде еді.
    Алматы уақыты бойынша кешкі сағат сегізде, (Мюнхен уақыты бойынша 15.00 де) Қиял Сабдалы Алматыдан телефон беріп 
    «Аға, сүйінші! Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланды. 270 депутат тәуелсіздік жариялансын дегенді қостады. 13 депутат қарсы дауыс берді. 2 депутат қалыс қалды. 3 кісі дауысқа қатыспады...» деді.
     Модеретор: «Азаттық радиосынан сөйлеп тұрмыз. Енді, Қазақстан тәуелсізгін жариялады деген түсініктеме назар аудаңыздар. Микрофон алдында-Хасан Оралтай.
      Құрметті радио тыңдаушылар!
   Бұдан алдын да хабарлағанындай, осы желтоқсанның он алтысы дүйсенбі күні, Қазақстанның тәуелсіздігін жариялады. Қазақстанның тәуелсіздігін жариялады. Қазақстанның тәуелсіздігі бүкіл Қазақстан жұртшылығына құтты болсын! Әсіресе ұзақ ғасырлардан бері патшалық Ресейдің, сондай-ақ советтік империяның отаршылдық-қанаушы, тіпті мүлдем қырғындап жойып жіберу саясатының құрбаны болған, ана тілі мен ұлттық трихы, ұллтық әдет-ғұрпы мен діні әдейі өгейлсетіп, түбегейлі түрде орыстану келісім шарттарда ерекше атап көрсетілген факті.
    Ал бір елдің тәуелсіздігін жариялауына қарсы шығу оған кедергілік жасау болса, барып тұрған отаршылдық-қанаушылық, адам құқығы және өзге халықаралық келісімдерді таптаушылық болып санаалатыны да талассыз шындық. Демек, Қазақстанның тәуелсіздігін жариялауы, адам құқығы және басқа да талай халықаралық келісім шарттарға сай заңды, тіпіті, кенже қалып жаңа ғана жүзге асырылған құбылыс.
   Қазақстан қайсыбір африкалық елдер іспетті тұңғыш рет тәуелсіз ел болып отырған жоқ. Қазақ елі бұрын да дербес тәуелсіз ел болып өмір сүрген. Атап айтқанда, тәуелсіздігін жаңа ғана жариялаған тәуелсіз Қазақстанға сыртқы саясат тұрғысынан үлгі-өнеге боларлық әйгілі Абылай дипломатиясы бар. Абылай ханның Қазақелінің екі жақтағы іргелі көршілермен де берік байланым құруды нысанаға алғанына тарих куә. Абылай хан негізін қалаған Қазақ елінің байырғы сыртқы саясат шаралар белгілеудің қажеттігін тәуелсіз Қазақстанның қазіргі парасатты басшылары баршадан жақсы түсінері де даусыз.
    Қазақстан тәуелсіздігін жариялады. Қайталап айтамыз, ғасырлардан бері, езілген, қаналған, миллиондап қырғындалған қазақ халқы үшін құтты болсын! Тек тәууелсіздік жарияладық деумен іс бітпейтіні, батыл қадамдар жасалып, барлық елдер жариялаған қазіріг басшыларының анық аңғаратынына сеніміз зор. Істеріне сәт тілейміз.
     17.12.1991 сейсенбі күні Азаттық Радиосы қазақ бөлімінде өз шамамызға қарай бір қабылдау өткізіп, Қазақстанның тәуелсіздігін құттықтадық. Сол күні Алматыдағы тілшіміз Қиял Сабдалы, Алматыда Республика алаңында өткізілген 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары жөніндегі жиналыста сөйлеген Нұсұлтан Назарбаевтың, Олжас Сүлейменов, Мұхтар Шахановтың сөздерін өз дауыстарынан берді. Олар онда, Алаңда тұрып «кеше Қазақстанның тәуелсіздігін ең алдымен Түркия республикасы ресми түрде таныды» деп хабарлады. Қандай бақыт! Қандай үлкен қуаныш!

    http://baq.kz/kk/diaspora/1184

толығырақ

     Еуропадағы қазақ диаспорасының басым бөлігі Түркиядан барғандар. Өткен ғасырдың 50-ші жылдары Шығыс Түркістаннан шыққан көш, Ауғанстан, Иран, Үндістанды басып өтіп, Анадолыдан бірақ шықты. 1972 жылы олар түрік үкіметіне өтініш жасады, сол жылы оларға Стамбулдан құрылыс салу үшін жер берілді. Көшіп барған қандастарымыз бұл ауданды «Қазақкент» деп атап кетті. Бүгінде Түркияда 30-мыңдай қазақ бар. Сол бір көштің басында болған Қалибек Хакімнің ұлы Қасен Өралтай неліктен Хасан Оралтай болды? Ал түріктер Қалибек Хакімді Алибек Хакім деп өзгертіпті. Толығырақ автордың «Елімай-лап өткен өмір» кітабынан үзінді ұсынамыз.

     «Tuzla Gocmen Misafirhanesinde» моншадан шыққаннан кейін лагердің асханасына апарып тамақ берді. Содан соң біздің документтеріміз тексерілді. Отбасылары бөлек кезекке тізіліп бір қызметкердің алдына бардық. Ол ең алда тұрған әкеме:
     Атың кім? Сойадын не? – деп сұрады. «Сойад» (soyad) дегенді ұқпадық. 
     Лақабың не? – деп ұқтырды ол.
     Атым Қалибек.Елде мені «Қалибек Хакім» деуші еді деді әкем. 
    Жарайды атыңыз бен фамилияңыз Alibeg Hakim (Алибег Хакім) деп жазды әлгі. Одан кейін әкемнің қолын қара сияға малып, оны апарып ақ қағазға бастырып, «бармақ ізін» анықтады. Дәптердің сол бетінің басына әкемнің суретін жабыстырды. Сөйтіп әкемнің отбасы әлгі қызметкердің алдынан өтті.
     Олардың артынан мен апам, Үндістан шекарасында әкем «апаң үйде жалғыз отырмасын» деп үйлендірген әйелім Қайшан, жетім қалған немерелес туысымыз Қабдұлмұталып төртеуміз бір отбасы болып әлгі қызметкердің алдына келдік. Ол өзінің қалыптасқан белгілі сауалын маған да қойды.
     Атың кім?
     Қасен.Ол оны «Хасанә деп жазды.
     Сойадың –фамилияң не?
    Өралтай (Еркін Алтай ұғымына келетін түрікше Хүралтай-HURALTAY дегім келді). Ол оны «Оралтай» деп жаза салды. Біз ол кезде сол-сойад-фамилия дегеннің мән-маңызын онша түсінбейтінбіз. Сонымен менің аты-жөнім Хасан Оралтай болып шыға келді.Кейін бірқатар кісілер бұл «сойад» деген маңызды іс, әкеңнің фамилиясына өт деген кеңес берді. Ол кезде оған онша мән бермедік. Сонымен бірге оны қайта түзеттірудің де бірқатар әуресі бар екен.
     Ал Түрік азаматтығын алғаннан кейін ол одан әрі қиындады. Соншама документтерді өзгерту үшін сотқа барып үкім шығарту керек екен. Алғашқы кезде түрлі жағдайға байланысты оған шама да келмеді. Кейіндеп әркім әр жерде өз сойад-фамилиясымен танылды. Менің сойад-фамилиям әкемдікінен бөлек болып қалыптасты.
     Тұзладағы Босқындар қонақ үйінде (Tuzla Gocmen Misafirhanesi) әлгінде айтылғандарды аяқтап (моншаға түсіп, дәріленіп тамақтанып, жаңа аты-жөнге иеленіп) ғимараттың екінші жағына шыға келдік. Ол жерде бізді Кәшмірден кеткенін танитын, Пәкістаннан барғанын танымайтын көптеген кісі қарсы алып амандасты. Жат жұрттықтар арасында талай ауыртпалық көріп барған бізге Түркияда соншама қазақпен кездесу бейне «қалың еліміз қазағымыздың» арасына түскендей әсер етті.
    Арада бір апта өтпей лагердің басшылары мен қызметкерлері: «Бақан министр келіп сіздердің жағдайларыңызбен танысады» деп хабарлады. Бірақ үні бес-алты машинамен бақан министр және тиісті жоғары дәрежелі қызметкерлер келді.
     Ол кезде бізге келген және біз өмірімізде тұңғыш рет көрген Түркия Республикасының Бақаны /министрі/, Мемлекеттік Істер жөніндегі /Devlet Bakani/ министрі Фатын Рүштұ Зорлү (Fatin Rustu Zorlu) еді. Ол кісі кейін Түркияның сыртқы істер министрі болды. Ал 1960 жылғы әскери төңкерістен кейін ол дарға асыды. 1980 жылдан кейін «әділетсіздік жасалған екен» деп оның мәйітін Ыстанбұлдағы «ANIT MEZARLIGI-HA» мемлекеттік салтанатпен апарып қойды. Ол рәсімдерге ел президентінің өзі қатысып, жасалған әділетсіздік-зомбылық үшін мемлекет атынан кешірім тілегендей болды.
     Сол мемлекеттік істер жөніндегі бақан министр Фатын Рүштү Зорлұ лагерді аралап көріп, бірқатар жағдаймен танысқаннан кейін лагердегі барлық қазақты үлкен бір залға жинады. Бізге қаратып сөз сөйледі. Ол былай деді:
     Туысқандар! Өз отандарыңызға қош келдіңіздер. Бұл отан сіздердікі. Нағыз түріктер сіздерсіздер. Біздің арғы аталарымыз сіздер келген түрік тектестердің ата жұрты Түркістаннан келген. Біз сіздердің қандай ауыр жағдай астында бұл жерге қалай келіп жеткендіктеріңізді жақсы түсінеміз. Біз сіздерге қолда бар мүмкіншіліктер деңгейінде көмек көрсетеміз. Бастарыңа үй береміз. Қазірінше осында Қызыл жарты ай ұйымының және мұхажирлерді орналастыру мекемесінің берген тамағын жеп, мына теңіз жағасында, осы қонақ үйде қонақ демалыңыздар.Сонымен бірге бос отырмай, сіздер үшін арнаулы түрде ашылған мына курс шеберлерінен қолөнер үйреніңіздер. Қолдарыңызға алтын білезік салыңыздар. Сіздердің қолдарыңызға алтын білезік салу үшін, «Іскән Мүдүрлүгү» (мұхажирлерді орналастыру мекемесі) міне түрлі қолөнер үйрететін курстер ашты. 
Қате түсінбеңіздер!Алтын білезік салу деген білектеріңізге алтыннан білезік салу деген ұғымды бермейді. Алтын білезік салу деген қолөнер үйрену, мамандық иелену деген сөз. Адам баласының барлық жиған-тергенінен айрылып, жұрдай болып жұтауы мүмкін. Бірақ қолыңызда алтын білезігіңіз яғни өнеріңіз болса, өмір бойы сізді сырайды. Ешкімге мұқтаж қылмайды. Бұрын бір патша жалғыз қызын аса үлкен байдың баласына емес, қолөнері бар жарлының баласына беріпті. Оның мәнін сұрағандарға сол патша: «Ананың қолында, қызымды өмір бойы ешкімге мұқтаж қылмайтын алтын білезігі бар. Ал мына байдың баласында қолдың кірінен басқа ештеңе жоқ. Байлық деген қолдың кірі, жуса кетеді. Өнер- алтын білезік, қолыңнан шықпайды деген екен – деді Түркияның министрі. Ол сөзін одан әрі:
     Түркия асқан бай ел емес. Түркияның сіздерге берері туысқандық мейірім. Сіздер Түркияға келген күніңізден бастап бес жыл салық төлемейтін боласыздар. Ел ішінде жүріп-тұру ісінде де, мемлекет иелігіндегі көліктерде сіздерге арнаулы арзан бағамен билет беріледі. Ауыл шаруашылығымен шұғылданамын деушілерге ауылдық жерлерден егістік жер беріледі. Ал сауда және қолөнер ісімен шұғылданамын деушілерге қалалық жерден тегін үй беріледі. Жұмыс істеймін дегендеріңізге мемлекет меншігіндегі фабрика-заводтардан жұмыс беріледі.
     Туысқандар! Бұл отан, мына Түркия – бәріміздікі. Бұны барлық жаудан қорғау, өркендету – дамыту бүкіл түрік тектестердің борышы. Сіздер ата жұрттан қашқанда, Түркияға барамыз дедіңіздер. Құдай сақтасын! Түрік тектестердің енді Түркиядан басқа қашып барып, баспана сұрайтын елі жоқ. Түркия- әлемдегі барлық түрік тұқымды халықтардың қазіргі таңда, бірден-бір тәуелсіз мемлекеті.
Туысқандар! Қайталап айтамын, бұл отан сіздердікі. Ел ішінде қайда барамын және қандай кәсіппен шұғылданамын десеңіздер өз еріктеріңіз. Сіздер нағыз түріктерсіздер...»
     Түркияның мемлекеттік істер жөніндегі бақан министрі Фатын Рүштұ Зорлұның келіп-кетуінен кейін қазақтар тұратын Тұзла, Серкежи, Зейтінбұрны мұхажирлер лагеріндегі түрлі қолөнері курстары кеңейтілді. Сонымен бірге, жұмыс істеймін деген гөшмен қазақтарға фабрик-заводтардан және басқадай мемлекет меншігіндегі жұмыс орындарынан жұмыс беру ісі жеңілдікпен болды.

     (жалғасы бар), http://baq.kz/kk/diaspora/1168

толығырақ

   Қазіргі заманғы этномәдени үрдістердің тереңдеуі шетел қазақтарының ұлтық болмысының сақталуына үлкен әсерін тигізіп отыр. Осы үдеріс кезінде олар өз ұлттық келбетін нығайтуға қызмет ететін құрылымдарын барынша бағамдап, заманауи жағдайларға сәйкес басты мақсат: ұлттық тілі мен дәстүрлі мәдениетін сақтап қалуы үшін осы үрдістерді нығайтуға үздіксіз қызмет етуде.

    Түркия саясатының түріктектес халықтарға құшағын айқара ашуы қашан да басты ұстаным болып келеді. Сол үшін түрік дүниесі саяси дағдарысқа ұшыраған жылдары түркі зиялыларына Түркия екінші Отан ролін абыроймен атқарды. Түрік елінің тілі, діні, ділі қазақтармен бір түбірден шығып, тамырлас болғандықтан сол елді паналап барған қазақтар түрік тіліне бейімделе бастағаны соншалық, түрік тілін ана тіліндей тез арада меңгеріп алды. Сол үшін қазақтардың екінші буыны ана тілін түрік тілімен ауыстыра бастады. Қазіргі Еуропадағы олардың ұрпақтары ағылшын, неміс, француз, тағы басқа еуропалық тілдермен қоса, түрік тілінде тамаша сөйлей алады да, қазақ тіліне келгенде шорқақтайды.

     Түркия қазақтары өздері тұратын жерде ешқашан да жаман атын шығарған емес, керісінше өзгелерге үлгі-өнеге боларлық жақсы істерімен ғана көзге түсіп келеді, олардың осы жақсы жетістіктерін Қазақстанда да тиімді пайдалана білу керек. Қазіргі кезде Қазақстанға келіп мәдени-рухани, әлуметтік-экономикалық салаларда алуан түрлі жұмыс істеуге ықылас танытып, құлшынып жүрген ағайындар баршылық. Атажұрттан оқу-оқып, арнайы мамандық алуды армандап жүрген жастар да аз емес.

    Шетелдегі жастардың қазақ тілін терең меңгеруі үшін не істеу керек деген сұраққа Түркияда тұратын, қазір Лондонда оқып жатқан Хасан Инан бауырымыз былай деп жауап береді: «Біріншіден Қазақстанға бару керек. Туған елде тұратын ақсақалдармен, әже-апалармен көбірек сөйлесу керек. Бабадан жалғасып келе жатқан тілді үйренбесе ұят болады. Үйде ата-анамыз, біз жастар туған тілде сөйлеп тұрсақ қандай жақсы» [1].

    Қазақстанның тәуелсіздігінен кейінгі жылдары Түркиядан бірнеше жүзге жуық қандастарымыз Алматы облысына көшіп келді. Олардың басым бөлігі облыстың Нұралы ауылы мен Қарасай батыр ауданында тұрады.  «Түркиядан Еуропа елдеріне жұмыс іздеп барғандар дамыған Батыс елдерінің қоғамдық тәртіп, заңды жұмыс режиміне бойы үйреніп қалғандықтан атамекенге оралулары Қазақстанның ерекше қарқынмен дамып, алға шығуына байланысты болып тұр. Қазақстан ұлттық идеологияны мықтап қолға алар болса, бүкіл әлемдегі диаспора қазақтарымен қатар, ішкі орыс тілді қазақтар да тез арада қазақ тілін үйреніп, Қазақ болуды мақтан тұтары анық. Әрі Қазақстан тәуелсіздігінен кейін ұжмақ өмір іздеп шетелдерге кеткендер де пұшайман халге түсіп, туған елін аңсап қайта оралады. Әйтпесе диаспора қазақтары өз мәйегінен алыстай береді», - деп атап өтеді Ислам Жеменей [2 ].

    Түркия қазақтары қорының ұйымдастыруымен  2014 жылдың  шілде айында Ыстамбұлда кіші қазақ құрылтайы болып өтті [1]. Құрылтайда «Түркия қазақтарының кешегісі, бүгінгісі, ертеңгісі және атамекен Қазақстанмен байланысы» деген тақырыпта жиын өтті. Оған Қазақстан, Қытай, Түркия және Еуропа елдерінен келген қазақ қоғамының белгілі азаматтары: ғалымдар, журналистер мен басқа да кәсіп иелері қатысты. Құрылтай жұмысы барысында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «құрылтай тойлау емес, ойлау»  сөзіне сай құрылтайға қатысушылар Түркия қазақтары және Қазақстан туралы ойларын ортаға салды.

    Құрылтайда Түркия қазақтарының келешегінің жарқын екендігі баса айтылды. Өйткені олар тұрған Түркия елі соңғы жылдары экономикалық тұрғыдан қарқынды өсіп, экономикалық тұрғыдан 16-шы орынды иеленіп отыр. Бауырлас түрік елі қазақтарға жылы шыраймен қарайды. Түркия қазақтары ретінде құрылтай делегаттары Қазақстанға тек алғыстарын айтатындарын білдірді. Ең бастысы, Қазақстан бүкіл қазақтардың бірегей отаны, тарихи мекені және шетел қазақтарына әрқашан қолдау көрсетіп,  қамқорлық жасап келеді. Түркия қазақтары Қазақстанды арқаланады. Үлкен күш сезінеді. Сондықтан осындай екі күшті мемлекеттің қамқорлығындағы түркиялық қазақтар үшін материалдық тұрғыдан ешқандай алаңдаушылыққа орын жоқ сияқты. Бірақ құрылтай делегаттары диаспораның ұлттық болмысына, болашағына қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. Өйткені Түркия қазақтарының жас ұрпағы ана тілінен жұрдай болып өсіп келеді. Осы келеңсіздікке жол бермеу үшін нақты іс-шараларды қолға алудың қажеттілігі аталып өтілді. Құрылтай жиналысында ұсыныс пікірлер де айтылды.

    Елбасының «Қазақстан – 2050» стратегиясына Түркиядағы ағайындар да айрықша қызығушылық танытып отыр. Елбасы қолға алған әрбір игілікті бастамаға өздері де үлес қосуды армандайды және олардың бұған мүмкіндіктері де толық жетеді. Өйткені, шетелдегі ағайындардың көбі өз мамандықтарын жетік меңгерген, еңбек сүйгіш, ешкімге алақан жаймай, жанын салып жұмыс істеуге бейім. Оның үстіне ана тілін, ұлттық салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты өте жақсы біледі. Демек, шетел қазақтары «Қазақстан – 2050» стратегиясында көрсетілген мақсат-міндеттерді, яғни экономикалық дамудан бастап, ана тілімізді, ұлттық ерекшілігімізді өркендетуге дейінгі мәселелерге жан-жақты үлес қосып, ұшан-теңіз пайда тигізе алады.

   Серкан Динчтюрк, Қазақ түріктері білім және зерттеу қоғамы төрағасының орынбасары: «Біз Түркияда отырмыз ғой, менің Еуропада отырған үш ағам да бар. Еуропада болсын, Түркияда болсын, жүргенде бізді атымызбен айтпайды, қазақ деп айтады. Жақсы да болсақ, жаман да болсақ, қазақ деп атайды. Сондықтан Қазақстанның күшті болуы, ілгері дамуы – біз үшін үлкен қуаныш», - дейді [3].

   Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Мәңгілік ел» идеясы Түркия қазақтарын ойландырып отыр. Құрылтайға қатысушылар бұл идеяны толық қолдады және оны іске асыруға атсалысудың барша қазақтың бірінші мақсаты болу керектігін атап өтті. Түркия қазақтарының ұрпақтарының ұлттық болмыстарын сақтау үшін түркиялық жастарға ана тілін үйрететін мұғалімдар жіберу, курстар ашу, ең бастысы мектеп оқушыларын және жастарды Қазақстанға қысқа уақытқа болса да саяхаттап бару мүмкіншіліктерін туғызып, атамекенмен және ондағы құрбы құрдастарымен танысып араласуына жағдай туғызу. Сонымен қатар, түркиялық қазақтардың ана тілінде газет-журнал шығаруларына жан жақты қолдау көрсетілсе деген тілектер айтылды.

    Түркия қазақтарының атамекенмен байланыстарын нығайту аса маңызды. Өйткені атамекенін жақсы танып білмеген диаспораның отаншыл бола алмайтыны ақиқат. Сондықтан оларды наурыз мерекесі, Астана күні, Алматы қаласы күні, тәуелсіздік күні сынды мерекелік жиындарға жүйелі түрде шақырып елмен араласуларын қамтамасыз ету пайдалы болар еді.

   Түркия қазақтарының бірыңғай қазақ тұратын бір-ақ ауылы бар. Ол Нигде қаласындағы «Алтай» қазақ ауылы. Бірақ ауыл кейбір себептермен құлдырап тұр. Осы қазақ ауылының басшылығы ауылды сақтау және көркейту үшін Қазақстан үкіметінен жәрдем күтеді. Кіші құрылтайлар қайсы бір елдегі қазақтардың өзара бас қосып ынтымағының нығаюына, ұлттық сана-сезімінің күшеюіне, атамекен және басқа елдерден келетін зиялы қауым, өнерпаз және басқа кәсіп иелерімен танысуларына мүмкіндік беруде.  «10-15 жыл бұрын Түркиядағы қазақтардың негізгі кәсібі тері өңдеп, киім тігу еді. Саудаға сеніп, жастарда базар жағалап кеткен еді. Білім алған жастар жұмысқа орналасса, базардағылардан аз табыс табатын. Білімге қызығушылық сол кездері азайып кеткенін жасырмаймыз. Бірақ арада түрлі жайттар орын алды. Дағдарыс болды. Бәсекеге ілесе алмады. Осылайша тері өндірісі де құлдырап кетті. Келешегін ойлаған жастар білімге келе бастады. Оқыған адамға мүмкіншілік мол. Қазақ жастары Стамбулдағы белді еуропалық фирмаларда басқарушы қызметтерге ие болып отыр», - дейді Әбдіуақап Қара [4]. 

     Биыл Стамбулдағы Қазақ қорының ұйымдастыруымен  қазақ тілі мен биін және домбырасын үйрететін курс ашылған және Түркияның қазақтар қоныстанған басқа да қалаларында курсты ашу өтініші келіп түскен. Қазірге дейін Стамбулдағы игі істі жалғастыруға Кония мен Анкарадағы ағайындар ниет танытып жатыр екен. Бірақ домбыра үйренушілердің қауырт көбеюіне байланысты аспап жетіспеушілік жағы да қоса мазалауда. Қазақ елінен домбыраларды алдыру қиынға түсіп тұрғанын жасырмаған Қазақ қорының төрағасы Пазыл Топлы былай дейді: «Домбыра үйренуге осыншама талап болады деп ойламаған едім. Кеше ашылу рәсімінен кейін қазақтың 50 баласы домбыра курсына тіркелді. Бізге қазір домбыра жетіспей жатыр. Түріктердің өзі домбыраны қайдан сатып алсақ болады деп қолқа салуда. Егер Қазақстаннан  50-100 домбыраны жеткізіп бере алатын азаматтар болса нұр үстіне нұр болар еді» [3]. Шетелдерде өмір сүретін қазақтар үшін, әсіресе Түркия мен Еуропа секілді елдердегі саны аз қандастарымыз үшін ұлттық мәдениет пен өнер жайында курстар ашу аса маңызды. Бұл тек жастардың ұлттық болмысын сақтау үшін ғана емес, осы курстар арқылы олар бас қосып, бір-бірлерімен танысуға мүмкіндік береді. 

     Түрік қазақтары тұрған елінің жағдайына көбірек бейімделген диаспора болып табылады. Түркия мәдени, діни, тілдік жағдайы анағұрлым жақын ел. Еуропада тұратын қазақ диаспорасының Түркиямен байланысты әлі күнге күшті. Шын мәнісінде еуропалық диаспора – бұл Түркия аумағынан көшіп келгендер. Бұл тұрмыста, тұлғааралық қарым-қатынастарда көрініп тұрады, қазақ диаспорасының өкілдері өз балаларына негізінен түрік есімдерін береді, салт-дәстүрлер мен мерекелер түріктердің әдет-ғұрпы бойынша өтеді.

      Ақсақалдар тиым салуға қанша тырысқандарымен, аралас неке Түркияда да өріс алып келеді. Түрiктен қыз алып, не түрiкке қыз берiп жатқан қазақ отбасылары да жоқ емес.Олардан туған ұрпақтар түрік деп жазылады. Олардың қазақтықтан жырақтап бара жатқаны қазақтардың жандарына батады. Алайда, тiл мен қанды араластырмау үшiн Түркияда жаз айларында екi ай бойы арнайы той-мерекелер өткiзiледi екен. Оған Қазақстан мен Еуропадан қазақ отбасылары келiп, өзара танысып, той-думан өткiзiп, балаларының толыққанды қазақ отбасын құруына мүдделi болып, өзара жақсы араласады екен. Түркиядағы қазақ жастарының арасында дәрiгерлер, полицейлер, мұғалiмдер, әскерилер және  көптеген  маман иелерi бар. Олардың елге келгенде  бір  мәселе  алаңдатады – ол  тіл  мәселесі. Өйткені  олар кирилл әліпбиін білмейді. 

    «Қазақстан – 2050» стратегиясында Елбасы «2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын әліпбиіне көшіруіміз керек. Бұл ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе» деп атап көрсетті. Бұл шетел қазақтарының көптен күткен жаңалығы еді. Өйткені, шетелдердегі ағайындардың біраз бөлігі, дәлірек айтқанда, Түркия мен Еуропаның бүкіл қазақтары латын жазуын қолданады. Өзбекстан мен Түрікменстан да латын жазуына көшкен. Яғни, бұл респуликалардағы қазақтар үшін латын жазуы өте маңызды. Қытай қазақтары да өткен ғасырдың жетпісінші-сексенінші жылдары біраз уақыт латын жазуын пайдаланған. Қазір ағылшын тілі бүкіл дүниеге кеңінен тарауда; латын жазуын оқи алмайтын адам, әсіресе, жастар жер бетінде жоқ деуге болады. Сондықтан, латын жазуына көшу жер бетіндегі бүкіл қазақтың басын қосуға, шетелдегі ағайындардың атажұртпен байланыс жасауына, оралман болып көшіп келгенде жаңа ортаға тезірек бейімделуіне оң ықпалын тигізері анық. Яғни, шетелдік ағайындар Қазақстанның латын жазуына көшуіне ерекше ынталы, бұл жөнінде қолға алынатын іс-шараларға әрқашан да өз үлестерін қосуға дайын.

     Түркия қазақтары Наурыз мейрамын жылда ерекше тойлайды. Наурыз мейрамы 1995 жылы Түркияның сол кездегі премьер-министрі Тансу Чиллер ханымның тікелей араласуымен Республиканың ресми мейрамдарының қатарынан орын алған болатын. Қазіргі кезде Наурыз мейрамы Түркияның түкпір-түкпірінде «Сұлтан Наурыз», «Наурыздың тоғысы», «Наурыздағы мұз бұзылысы» және тағы да басқа атаулармен өткізіледі. Алаңға киіз үй тігіліп, ұлтымыздың дәстүрі мен ұлттық құндылықтарынан сыр шертетін көріністер мен жабдықтар көпшілік назарына ұсынылады. Сонымен қатар осы елдегі қандастарымыз жұртшылыққа ұлттық тағамдарын таратады.

      Қазақстаннан тысқары елдерде өмiр сүретiн қазақтар өздерiнiң ұлттық болмысын сақтауға баса назар аударып, ұлттық тiлін, дiнін, дiлін жақсы сақтаумен қатар, дәстүрлi тұрмыс салты мен қолөнер кәсiптерiн де айтарлықтай жалғастырып, дамытып отырады. Сонымен бірге өздерi тұрған елдiң заманауи бiлiм-ғылымы мен сауда-индустрия саласының менеджменттiк өнерiн де игерген. Заманауи мәдениет тұрғысынан  жаңа спорт өнерi – Шығыстың таэквандо өнерiн қазақ еліне жеткізген бауырымыз Мұстафа Өзтүрiкті ерекше атап өтуге болады. 14-сәуірде Астана қаласында Мұстафа Өзтүріктің 60 жылдығына арналған Түркия қазақтарының ән-күйінен концерт өтті. «Қазақстан-Түркия достық кеші» деп аталатын концертте Түркиядағы қазақтардың ән мен күйі орындалды. Кеште Астана мемлекеттік филармониясының Қазақ халық аспаптар оркестрі Түркия топырағында өмір сүрген белгілі күйші Жармұхаммед пен Сарымолланың мұрасынан күйлер орындаса, сазгер Бешір Ахмет Көсе өзінің сиясы кеппеген «Атажұртым» әні мен франциялық қандасымыз Зейнел Өзқалыптың «Сағындым», «Сені қалай ұмытайын» қатарлы әндерін қандасымыз Ержан Тұнжырмен бірге шырқады. Қазақтың қара домбырасының құлағында ойнайтын Седат Солақұлы «Қаражорғаның» қадымғы үлгісін шертіп, қазақ күйлерін оркестрмен қосыла орындады. Әнші Нұрай Таңабаев «Жұлдыздарды тілейсің бе?» атты Мұстафа Өзтүріктің сөзіне жазылған әнді тұңғыш рет сахнаға алып шықты. Кеште Түркия қазақтарының 20-дан астам күйі мен әні нотасымен жазылған «Түркия қазақтарының ән-күйі» атты кітаптың тұсаукесері өтті.

    Түркия қазақтарының музыкасын зерттеген және олардың атажұрттағы тұңғыш концертінің өтуіне ұйытқы болған Мәдениет қайраткері Нұрлан Бекенов кеште орындалған ән мен күй Түркиядағы қазақ музыкасының бір бөлшегі ғана екенін жеткізді. «Мен Түркия қазақтарының ән-күйін зерттеу мақсатымен 2011 жылы Ыстамбұлға барған сапарымда Мимар Синан көркемөнер университетінің профессоры Әбдіуақап Қараның жеке мұрағатынан Анадолыға ауған қазақтар арасында күйшілік өнерді жалғаған Сарымолла мен Жармұхаммед атты күйшілердің орындаған күйлерін алдым. Композитор Бешір Ахмет Көсенің әндерімен қоса басқа да ағайындар арасында таралған әндерді және Мұстафа Өзтүріктің сөзіне жазылған Ғани Макинның әнін әкелдім. Кеште орындалып, кітапқа қамтылғандарынан өзге менің қолымда 50 күй бар»,-дейді ол [3].

     Жаһандану үдерісі бүкіл әлемдік сипат алып отырған бүгінгі күні шетелдердегі қазақтар көп мәдениеттердің тоғысқан ортасында отырып келешекте ұлттық болмысын, ана тілін т.б. құндылықтарын қалай сақтап қала алады деген мәселелер өзекті болып отыр. Жаһандық құбылыстар дәстүрлі құндылықтарды мойындамай, жаңа заманауи құндылықтарды орнықтырып жатқан жағдайда шетел қазақтарының өзіндік дәстүрлерінің сақталуына кедергі болары анық. Осыған   байланысты шетел қазақтары өзіндік келбетінің сақталуы үшін этникалық мәдениеттің тарихи негіздері мен сипаттарын терең өркендетіп, тарихи Отанмен байланыс пәрменді болып,  ұлттық тіл мен дәстүрлі мәдениетті нығайтуға қызмет етуі керек.

                              Әдебиеттер:

        1.  Түркия. 4 шілде. //  Baq.kz

         2.  Қазақ әдебиеті, 2011.– № 19 (3235). – 13-19 мамыр

         3.  http://baq.kz/kk/diaspora/927

         4. Қара Әбдіуақап.  Ыстамбұл. Түркия // http://abdulvahapkara.com 

        Ошақбаева Жазира Бейбітқызы   БҒМ ҒК Философия, саясаттану және дінтану институты 

толығырақ

       Бауырлас түрік елінде қандастарымыздың төртінші буыны өсіп-өніп келеді. Өткен ғасырдың елуінші жылдары Анадолы жеріне алғаш табан тіреген ағайын төрт түлікпен жан бақты. Одан кейінгі ұрпақ ата кәсіпті мол табыс әкелетіндей етіп өндіріске өзгеріс енгізді. Қазір Түркия 2 млрд. АҚШ долларының тері бұйымдарын сыртқа экспорттайды.

     Ал осы сауда-саттықта іскер қандастарымыздың да үлесі басым. Бірақ биыл елдегі тері индустриясы бірқатар қиындықтарға тап болып отыр. Түркияның Зейтүнбұрны ауданы. Мұнда қала бойынша теріні өңдеп, былғары тігетін цехтер мен дайын өнімді нарыққа шығаратын дүкендер желісі орналасқан. Ал Түркияда тері өндірісінің қалыптасып, дамуына өзге емес дәл осы аудандағы жергілікті қаракөз қандастарымыздың еңбегі зор. Кәсіпкер Ахмет Ақжүз 35 жылдан бері былғары өндірісінде жұмыс істеп келеді. Алғашында теріні алып-сатумен айналысқан. Кейін қаражаттың басы құралғанда тері бұйымдарын сататын арнайы дүкен ашыпты. Сол сәттен бастап сүйікті ісі табыс әкеле бастаған. Бүгінде ол шикі теріні өңдеп, дайын тон етіп тігіп беретін өндірістік тізбекті іске қосып отыр. Бір ғана тігін машинасынан басталған цехтің қазіргі жұмысы қыз-қыз қайнап тұр.

     Алайда кәсіпкерлер биыл тері бұйымдарын сатып алушылар күрт азайып, осыған орай бірқатар қиындықтардың орын алғанын айтып, шағымдануда. Түркия тері өндірісі қоғамының төрағасы Ердал Матраш сауда айналымның төмендеуі әлемдегі саяси жағдайдың тұрақсыздығымен байланыстырады. Осыған орай биыл Түркияда тері бұйымдарының экспорты азаяды деп жоспарланып отыр. Гүлэмир Экемен, түркиялық кәсіпкер: - Қазан айы – тері бұйымдарының маусымы. Себебі осы аралықта шетелден келетін тұтынушылар дүкендеріміздегі тондарымыздың бірін қалдырмай көтерме бағада сыпырып алып кететін. Ал қазір көріп тұрсыз, барлығы ілгіштерінде ілулі. Жиырма сегіз жылдан бері тон сатамын. Әлемдік дағдарыс болған жылдардың өзінде дәл биылғыдай мүшкіл хәлге түскен жоқ едік. Тері бұйымдарының бағасы жылдағыдан айтарлықтай төмендесе де, топырлаған тұтынушылар көрінбейді. Тон сатылатын маусымның өзінде тамылжыған тыныштық. Сондықтан кәсіпкерлер бұл жылға күдер үзіп, енді келесі жылға үміт артуда.

     Ержан Жүніс 24.kz арнасы 

толығырақ

    Батыс Қазақстанның тумасы, Оралдағы педагогика институтын «қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бітірген, қазақша еркін сөйлейтін Әмина Федоренко Түркияда оқып жатқан күйеуінің ұсынысымен 8 жыл бұрын Стамбулға көшіп барған. Ол әуежайдан түскенде жүк сөмкесінде кестеленген екі көрпеқабы мен домбырасы ғана болғанын есіне алады.

     Қазір Әмина – Түркия, Орталық Азия, Таяу Шығыс пен Ресейдегі мұсылмандық сән ортасына аты таныла бастаған ерекше қолтаңбалы дизайнер. Шалғайдағы ауылда өсіп, мұсылмандықты қабылдаған 30 жастағы екі балалы этникалық орыс келіншек өзін «қазақпын» деп таныстырады. Тұрмысқа шыққасын қыз кезіндегі аты-жөнін өзгерткен Әминаның күйеуі – исламды қабылдаған тәжікстандық этникалық украин.

   Қазақстанда тіл маманы һәм журналист ретінде жинаған жұмыс тәжірибесі дизайнердің кейін Түркияда бастаған бизнесіне аса қажетті болып шыққан. Бала кезден икемі болған тігіншілік пен дизайнерлік қабілетін жүзеге асыру кезінде өз киім үлгілерін өзі жарнамалайтын модель болуына да тура келген. Әмина Федоренко Азаттыққа Түркиядағы бәсекесі күшті мұсылманша сәндік киім саласында өз орнын қалай тапқаны туралы әңгімелеп берді.

     Азаттық: – Не себепті Қазақстандағы филология мен журналистика саласынан кетіп, Түркиядағы бәсекесі күшті мұсылманша сән үлгісі ортасында жеке брэнд ашуға ұмтылдыңыз?

    Әмина Федоренко: – Біріншіден, мұсылманша сән саласындағы бұл жобама қызығушылық танытқаныңызға рақмет айтам. Екіншіден, журналистиканы біржола тастаған жоқпын. Телеарнада жұмыс істеуді бала кезден арман еттім. Ғашық болған кәсібім, әлі айыққан жоқпын. Керісінше, осы телевидениеде мұсылман қыздар орамал таға жүріп жұмысын қалай сақтап қала алады деген ізденіс мені сән саласына жетектеп әкелді. Орамал тағудың алдыңа қойған мақсатыңа кедергі болмауын қаладым. Кез-келген пайдалы қызмет саласында, мемлекеттік, я қоғамдық ұйым болсын мұсылман қыздар өз қабілет-қарымын толық пайдалануы үшін зайырлы қоғамға көркі мен көркем мінезі сәйкес келіп оңайырақ интеграцияланғаны жөн деп ойлаймын.

     Талабыма сай зайырлы ортаға интеграциялануға сеп болатын мұсылманша киім үлгісі шығар деп ұзақ күттім. Ондай ыңғайлы киім тапсам, өзім айналыспас едім. Таппағандықтан алғашқы қадам жасадым. Мен тігетін киімдер арқылы адамдардың мұсылман әйелдер туралы теріс стереотиптерден арылуын, ал қыздардың өздерінің мұсылман екенін мақтан тұтуын қалаймын. Осы сезімді өсіріп, бекіту үшін барымды саламын. 

      Азаттық: – Сән саласына журналистикадан бірден ауысатындай тігіншілікпен бұрын айналысып көріп пе едіңіз, тәжірибеңіз бар ма еді? «Бастамам сәтсіздікке ұшырамас па екен» деген қорқыныш болды ма?

      Әмина Федоренко: – Бала кезімде көркемсурет мектеп-студиясында оқыдым, жасымнан кесте тоқу мен тігіншілік өнеріне әуес болдым. Негізгі білімімнің бұл салаға қатысы жоқ. Адамның кәсібіне қандай да бір арнайы алған бастапқы білімі ғана көмек бола алмайды. Өмірде үйренген нәрсең ұмытылмайды. Сол себепті өз күшімді басқа салада сынап көргім келді. Қандай да бір іске бейім болсаң, оған бәрібір уақыт та, күш те табасың. Ал қорқынышқа келсек, жаңа істі бастарда кедергілер кезігеді. Бірақ менде үрей болған емес. Ол туралы тіпті ойламаппын. Сәтсіздіктен қорықпаймын, өйткені келесі жолы бәрібір сәті түседі.

Әмина Федоренко өзі тіккен киім үлгісін көрсетіп тұр.
Әмина Федоренко өзі тіккен киім үлгісін көрсетіп тұр.

      Азаттық: – Сіздің брендті жергілікті сәнді киім тігу орталықтарынан бөлекше етіп тұрған ерекшелік не деп ойлайсыз? Мата түрі ме, дизайн ба, әлде баға ма?

      Әмина Федоренко: – Идеямды тартымды етіп жеткізу үшін фактурасы әртүрлі маталарды қолданам. Аксессуарға, түйреуіштерге, түймелер мен өзге де фурнитура элементтеріне арнайы тапсырыс берем. Кейде бір ерекше, сапалы түймені табу үшін көп уақыт шығындап, бүкіл қаланы шарлап шығам. Тек дизайнға емес, сапаға да көп көңіл бөлінеді. Детальдарға ерекше мән береміз, лазермен кестелеу болсын, жай астар салу болсын. Muslima Wear брендінің киімдері жоғары сапалы материалдардан тігілсе деп күш саламыз. Классикалық стиль мен ұлттық нақыштар салынған қазіргі тенденцияларды ұштастырып, матаға эксклюзивті дизайнерлік принт басамыз. Әрбір сән үлгісіне жанымды салам десем болады.

       Азаттық: – Түркиядағы тұтынушылар қазақша ою-өрнек пен зер түскен мұсылман киімдерін киюге ынталы болып шықты ма?

       Әмина Федоренко: – Мені шабыттандыратын ең маңызды идеялар қатарына этнос пен бай мұсылмандық мәдениет қосындысын көрсету жатады. Түрлі идеяларды іздеп жүрем, әр коллекциямда қазақтың ұлттық ою-өрнектерін қолдануға тырысам. Бірақ бұл өрнектерді Түркияда «османлы оюлары» деп атайды. Түркияда мұндай киім киюге ынталы клиенттердің нақты санын айта алмаймын, бірақ өсіп келе жатыр.

Әмина Федоренко қазақша ою түскен көйлегін жарнамалап тұр.
Әмина Федоренко қазақша ою түскен көйлегін жарнамалап тұр.

       Азаттық: – Клиенттеріңіздің дені Түркияда ма, әлде басқа мұсылман елдерінен де тапсырыс көп түсе ме?

      Әмина Федоренко: – Тапсырыс көп елден түсіп жатыр. Клиенттерімнің ұлты мен діндерінің әртүрлілігіне қарап, кейде өзім де таң қалам. Ресейдің Кавказынан, Германиядан, АҚШ пен Малайзиядан жиі тапсырыс түседі. Түрлі нәсіл мен ұлт өкілдері біздің ою-өрнек түскен көйлекті киіп, тұтынушы ретінде риза болып алып жатыр. Бұл да мен үшін қуаныш. Дизайнер ретінде танылу – басты мақсатым емес. Muslima Wear бренді ретінде тігілген сәнді мұсылман киімі танылса, алушы қыз-келіншектерді қуанышқа бөлесе және өздерін рахат сезіндірсе, сол маған жетеді.

      Азаттық: – Модель ретінде киім үлгілерін вебсайтыңызда өзіңіз жарнамалайтын сияқтысыз. Бұл салада арнайы дайындықтан өттіңіз бе?

      Әмина Федоренко: – Бұл да мен үшін бір күрделі сұрақ. Модель ретінде көріну өз басыма да оңайға соққан жоқ. Біріншіден, тұтас денені жауып тұратын арнайы мұсылман киімі болғасын, кәдімгі кәсіби модельдер ол киімді жарқыратып ашып көрсете алмауы мүмкін. Екіншіден, мұсылман қыздарды мұндай жұмысқа көндіру және қиын. Үшіншіден, бұл бизнесті енді бастағанда біздің кәсіби модель жалдайтын қаржылық жағдайымыз да болған жоқ. Сөйтіп өзіме модель болуға тура келді. Өзім тіккен киімді өзім қалаған түрде таныстыруға тырыстым. Адамның бет-әлпеті, мимикасы, эмоциясы, түр-тұлғасы, түсірілім кезінде жарық пен камераны сезіну қабілеті өте маңызды. Бұл жағынан алғанда 2000 жылдардың ортасында қазақстандық телеарналарда жұмыс істеп жинаған тәжірибем көп көмек болды. Қазір брендіміз үшін жаңа бейне іздеп жатырмыз.

Әмина Федоренко, қазақстандық мұсылман сән үлгісінің дизайнері.Әмина Федоренко, қазақстандық мұсылман сән үлгісінің дизайнері.

       Азаттық: – Фотографыңыз кім?

     Әмина Федоренко: – Негізгі фотографым – жергілікті кәсіби маман. Бұрындары рок жұлдыздарды түсірумен айналысқан, қазір өзі де күтпеген жерден мұсылмандық сән үлгілерін, менің киімдерімді суретке тартып жүр. Басқа да бірнеше фотографпен жұмыс істейміз. Ал декорацияны өзім таңдаймын, коллекцияның тақырыбын өзім қоям, фотографқа ол жағынан көп жұмыс қалдырмаймын.

      Азаттық: – Бұл жобада жолдасыңыз қандай рөл ойнайды? Киім тігу цехыңызда қанша адам жұмыс істейді?

     Әмина Федоренко: - Күйеуіме жан-жақты қолдауы үшін алғысым шексіз. Ол қатыспаса, бұл жоба жүзеге аспас та еді. Ағылшын, түрік, парсы, орыс тілдерін меңгерген, бірнеше дипломы бар, өз саласында карьерасы өсіп келе жатқан адам.

       Бірақ менің идеямды жүзеге асыру үшін бар салмақты өзі көтеріп алды. Күйеуім – Душанбеден, шешесі – тәжік, әкесі – украин. Эверест құсаған таудай болып артымда тұрғаны енді білініп жатыр. Жалпы командамыз да түрлі ұлт пен ұлыс өкілдерінен тұрады. Талантты, кәсіпқой, мақсатшыл 15 шақты қызметкеріміз бар. Күнделікті жұмыста мұндай адамдармен араласу рухани жан дүниеңді кеңітіп, достығыңды күшейтеді. Мен бұл жобаға үлес қосып жатқан барлық әріптестеріме разымын.

      Қонақтар үйге кіріп, біздің қазақша ою-өрнек пен кесте түскен көрпе-жастықты, жиһазды, Қазақстанның туын көргенде барып қазақтың үйі екенін байқайды.

     Азаттық: – Қазақ және түрік тілдеріне судай мұсылман этникалық орысты жолықтырғанда түркиялықтар таң қалмай ма?

       Әмина Федоренко: – Қазақстанда туып өстім, тәнім орыс болса да, жаным – қазақ. Күйеуімнен түрік достары «Жолдасың кім?» деп сұраса, «қазақ» деп жауап береді. Олар үйге келгенде есік ашқан мені көріп таң қалады. «Жолдасым – қазақ» деп ең ғой, көк көзді мына келіншек кім?» деп сұрайды. Қонақтар үйге кіріп, біздің қазақша ою-өрнек пен кесте түскен көрпе-жастықты, жиһазды, Қазақстанның туын көргенде барып қазақтың үйі екенін байқайды. Оралда туып, Ақтөбе облысындағы Құмқұдық деген бір қазақ ауылында өстім. Қазақ орта мектебін бітірдім, ауылымызда Қапаш ата деген ақсақалымыз бар еді. Сол кісінің нақылдарын кішкентайымнан құлағыма құйып өстім. Үлкеннің жолын кеспеуден бастап, шай құюға дейін үйретуші еді. Егер өзім көрген қазақ мәдениеті мен дәстүрін ең құрығанда осындай мұсылманша сәнді киім арқылы болсын әлемге таныта алсам, қазақтың дәстүрлі киіміне ұқсайтын, бірақ қазіргі заманға сай көйлектерді ұсына алсам, бақытты болар ем.

      Азаттық: – Кейбір ақ-қара түсті дәстүрлі мұсылман әйелдердің киім үлгісімен салыстырғанда сіз ұсынатын дизайн мен бояулар көзге бірден түсетін қанық болып көрінеді. Мұндай көзге түсетін ашық түсті киім үлгілері мұсылман әйелге көпшіліктің назарын ерекше аударуы мүмкін деп сынаған адамдар болды ма?

      Әмина Федоренко: – Кез-келген істе мақтау мен сын қатар жүреді. Дәстүрлі мұсылман киімдерінің стилі мен реңі араб елдерінде, түркітілдес елдерде, Кавказ елдерінде әрқилы. Малайзиядағы мұсылман киімі ашық әрі түрлі-түсті, араб елдерінде дәстүрлі қара түсті, Түркияда консервативтік стильді, Кавказда көйлек пен етекті киімді (юбка) ұнатады, еуропалық мұсылман қыздар туниканы қалайды, түркі елдерінде ұлттық нақыштар түскені керек. Ең бастысы қандай орында және қай аймақта киетін киім екенін білу. Біздің модельдерден әркім өз керегін тапса дейміз. Қандай да бір үлгіні күшпен таңуға болмайды, таңдау еркін қалдыру керек. Бізге дініне қарамастан әртүрлі ұлтқа жататын қыздар хабарласып жатады.

    Азаттық: – Алда жоспарлап отырған қандай сән коллекцияларыңыз бар? Қазақстанда және басқа да Орталық Азия елдерінде көрсетілім ұйымдастыру ойыңызда бар ма?

    Әмина Федоренко: – Биыл жыл соңына дейін Стамбулда Орталық Азияға байланысты «Жібек жолы» атты тематикалық коллекциямның презентациясын өткізсем деп жоспарлап жүрмін.

     Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет!

     http://www.azattyq.org  

толығырақ

     Қазақ-түрік білім және зерттеу қоғамы Құрбан айтта Ыстамбұл қаласында Түркия оқып жатқан қазақстандық студенттерге дастархан жайып, Қазақстандағы бірнеше жетімдер үйіне құрбандыққа шалған 21 қойдың етін таратып берді.

         «Бұл менің Қазақстанға алғаш рет келуім. Сапарымның басты мақсаты Құрбан айтқа құрбандық шалу. Оның етін Қарақыстақтағы  балалар үйіне, Алматыдағы Жастар үйі мен №1 балалар үйіне таратып бердік», - дейді Қазақ-түрік білім және зерттеу қоғамының бастығы Фарук Аксел.  

Биылғы жылы құрылған бұл ұйым Қазақстаннан барған студент жастардың басын қосып, бір-бірімен жақын араласуына ұйтқы болу мақсатында түрлі шаралар ұйымдастырып жүр. Тамыз айында олар Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен бірлесіп Ыстамбұлда Түркия қазақтарының кіші құрылтайын ұйымдастырған болатын. Енді Алтай қазақтарының Түркияға көші туралы Қазақстанда жарық көрген ғылыми еңбектерді аударып, түрікше басып  шығару жұмысын қолға алған көрінеді. Сондай-ақ жыл соңына дейін қазақ тілін үйрету курстарын ашуды жоспарлап отыр.

    «Түркиядағы қазақтардың саны  бүгінгі таңда 21 мың адамды құрайды. Оның 13 мыңы Ыстамбұлда тұрады. Бізде Ауғанстаннан келген қазақтар да бар. Түркия қазақтарының Ыстамбұлда 5-6 ұйымы және Салиди мен  Алтайкөлде бір-бірден, Коньяда 2 ұйымы бар. Болашақта басымызды біріктірсек деген ойымыз бар», - дейді Ф.Аксел.

толығырақ

 

Түркия қазақтары кіші құрылтайының әнші-композитор Жем Қаража атындағы мәдениет үйінде өткен гала-концерті

Концерттің жүргізушілері Ертолқын Қайратолла мен Әсел Омаш-Қайратолла 

Сән байқауы

«Ағажай-Алтай» әнімен елді тебіренткен Гүлзира Бөкейхан  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Қара жорға» болмаса бидің сәні келер ме...

Қазақстаннан барған өнерпаздар

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың  халыққа арнаған «Қазақстан жолы – 2050:  Бір  мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты жолдауына арналған дөңгелек үстел жиыны

Дөңгелек үстелдің модераторы, тарих ғылымдарының докторы Айжамал Құдайбергенова   

толығырақ

kaz Syujet Turciya33     Анадолы еліне олардың алғашқы легі өткен ғасырдың ортасында Шығыстың Алтайынан көшіп келген. «Елу жылда ел жаңарды». Ұрпақтың үш буыны Атамекеннен жырақта өсіп-өнді. Осыған орай туыс елде ана тілмен салт-дәстүрді көздің қарашығындай сақтау үшін қазақ мәдениетін қолдау қорлары ашылып, өскелең ұрпаққа ұлттық тәрбие беру бағытында келелі жұмыстар жасауда. Дегенмен алыстағы ағайын жастардың жаңа буынын ұлттық санада тәрбиелеу үшін атажұрттан қолдау күтетіндіктерін құрылтай жиынында атап өтті. 
     Талғат Мамашев, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының бірінші орынбасары:
     - Әр елдің экономикалық саяси жағдайына қарай түрлі мәселелер толғандырады. Соның ішінде тіл мәселесі, әдет ғұрпымыз, салт-дәстүріміз. Жастарымыз ассимилицияға ұшырап жатқан елге сіңіп кетпесе деген үлкен қорқынышы бар. Аманшылық болса, сырттағы қазақ диаспорасына деген мемлекеттік деңгейдегі көзқарасты өзгертетін уақыт жетті деп мен есептеймін.
      
Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Елбасының Жолдауын шетелдегі қандастарға кеңінен насихаттауда. Қауымдастық бүгінгі күнге дейін Ресей, Өзбекстан мен Еуропа қазақтарына Жолдауда көтерілген келелі мәселелерді таныстырған. Енді міне Түркиядағы ағайын да «бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» төңірегіне ұйысты.
      Серкан Динчтюрк, Қазақ түріктері білім және зерттеу қоғамы төрағасының орынбасары:
       - Біз Түркияда отырмыз ғой, менің Еуропада отырған үш ағам да бар. Еуропада болсын, Түркияда болсын жүргенде бізді атымызбен айтпайды, қазақ деп айтады. Жақсы да болсақ, жаман да болсақ, қазақ деп атайды. Сондықтан Қазақстанның күшті болуы, ілгері дамуы – біз үшін үлкен қуаныш.
     
Шетелдегі қандастарымызды азаматтық алу тәртібінің жеңілдетілгені ерекше қуантты. «Атажұрт құшақ жайса, көш тоқтамайды, өскелең ұрпақ елге қарай бет түзейді», - дейді олар.
         Ержан Жүніс, тілші:     
         - Сондай-ақ кіші құрылтайда көтерілген негізгі тақырыптардың бірі – тіл мәселесі. Өйткені Түркия қазақтарын жастардың ана тілінде сөйлей алмайтындығы қатты қынжылтып отыр. Ал қауымдастық тіл мен дәстүрді үйрену үшін қазақтың аңыз-әңгімелері, күйі мен термелері жинақталған мына «Электронды киіз үйді» кеңінен қолдануға шақырып отыр.
         
Ержан Жүніс, "Хабар" телеарнасы

толығырақ

        Ыстамбұлда ұмыт болған ұлттық тағамдардың көрмесі ашылды. Онда берекелі дастарқанның сәнін келтіретін ұлттық тағамның сан алуан түрі көпшілік назарына ұсынылды, деп жазады 24.kz. 

        Шараны өткізгендер Түркиядағы қандастарымызға қазақтың аса бай ас мәзірін кеңірек таныстырып, насихатты арттыра түсуді діттеп отыр. Ас мәзірі - ұлттық мәдениеттің бір көрінісі. Қазақ халқы дастарқан байлығына ерекше мән берген. Бүгін Ыстамбұлда ұмытылып бара жатқан ұлттық тағамдардың көрмесі аясында сирек дайындалатын астың түрлері көпшіліктің назарына ұсынылды. 

     Мысалы, жаңа сойылған малдың қанына іш май, аздаған ет пен дән қосып пісірілген қансоқта шұжығын өмірінде алғаш көргендер көп. Сондықтан көрмеге қатысушы Түркиядағы қандастарымыз бен жергілікті халық таңсық келген тағамнан дәм татуға асықты. 
      «Бұл тағамдар ағзамызға өте пайдалы. Күш-қуат береді, қайрат береді. Ең маңыздысы - таза тағамдар. Біз сол ниетпен насихат жасаудамыз, - дейді «Отбасым» ұлттық құндылықтар орталығының мүшесі Ханым Ахметова.

Сондай-ақ бүгін Түркия қазақтарының кіші құрылтайы аясында ұлттық сипаттағы осы заманғы киім үлгілерінің таныстыруы өтті. Дизайнер Эсра Есдәулеттің айтуынша, жаңа сән үлгісімен тігілген бұл киімдер топтамасы жиын-кеште киюге арналған. 
      «Біз бұл құрылтайды елдегі қазақтармен қарым-қатынас орнату мақсатында жасадық. Қазақстаннан киім алдырдық. Біздің сұлу қыздарымыз киіп көрсетеді. Киімдер әдемі, Түркиядағы киімдерге ұқсамайды», - дейді Эсра Есдәулет.
      Түркия қазақтарының кіші құрылтайы қазақтың өнер жұлдыздарының қатысуымен өткен гала-концертпен аяқталды. Алқалы жиынға атсалысқан ел азаматтарына Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашев қазақы дәстүрмен иықтарына шапан жауып, Қазақстан шетелдегі қазақ диаспораларына жан-жақты қолдау жасауды жалғастыра беретінін жеткізді.

      ҚазАқпарат

толығырақ

       Анкарада оқып жүрген қазақ білімпаздарының ұйымдастыруымен жастар саябағында думанды кеш өтті. Қазақ елінде кең қанат жайып келе жатқан «Домбыра пати» және «Асық пати» үлгісінде өткізілген кештің әлхисасы әнұранмен ашылды, азаматтар ауылда өткен балалық күнін еске алып асық атып мергендігін сынады.  

     Жайлаудың көк шалғынына жайғасқандай саябақта алқа-қотан отырған көпшілік қасиетті домбыраның үнімен тыныстап, шырқалған әндерге шабыттана елітті. Құлақ құрышыңды қандырып, қуат күшіңді еселейтін қазақ әндерін кезектесе шырқаған әнші жастардың өнеріне серуендеп жүрген жергілікті тұрғындар да тәнтті болып елең етіп тыңдасты. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың Филология, әдебиеттану және әлем тілдер факультетінен сыртқы академиялық ұтқырлық бағдарламасы бойынша келген белсенді студенттердің өнері барлық көрерменді бір сілкінтіп, қосыла ән салуға жетелді. Аталған оқу орнынан Гази университетіне оқу тәжірибесі бойынша ат басын тіреген Археология-Этнология мамандығы бойынша магистрлер де кеш көрігін қыздыруға ат салысты. Ұлттық рухтың шырағы жағылған сәлихалы ортада «Электронды қазақ үй» өнімінің таныстырылымы болды. Игі шараны ұйымдастырған Гази университетінің журналистика мамандығы бойынша докторанты Мырзахан Байбол бастаған ұлтшыл азаматтардың жақсы бастамасына жиылған қауым жоғары баға беріп, жалғаса беруін тілеп тарқасты. Әсіресе түркияда тұрғанына бірнеше жыл болған қандастарымыз туған елге деген сағынышын сәл де болса саябырсытып, марқайып қалғандарын қуана жеткізді.

     Сәуле Тұзман, Анкара қаласының тұрғыны: айтарға сөз таппай тұрмын, ауылға барып келгендей әсерлендім. Өте қажетті шара болғандықтан, жиі-жиі өткізіп тұру керек деп санаймын. Менің мұнда келгеніме 22 жыл болды. Бұндай бас қосулар отаннан жырақ жүрген бауырларымыз үшін рухани азық болады деп ойлаймын. Бір атап өтерлігі, табиғи, шынайы өтті. Бұл өте дұрыс, кең таратып, жастарды тарту керек.

     Гамзе, Гази университетінің музыка мамандығы бойынша 1-курс студенті: мен қазақтарды өзіміздің бауырларымыз ретінде жақсы қабылдаймын. Қазақтардың өлеңдерін, домбырасын, дәстүрлі өнерін жақсы құрметтеймін, сүйіп тыңдаймын. Келешекте Қазақстанға барып, өзіміздің туыстарымызды танып, өнерін үйренгім келеді. Бұл кештен алған әсерім өте керемет болды. Бұл ортадан кеткім келмей қимай тұрмын. Өте жақсы әндер айтылды, тартымды кеш болды.

      Жарқын Сәленұлы, Суреттерді түсірген: Самат Сапатай, BAQ.KZ 

толығырақ



           Маусымның 23-інде  Ыстамбұлдағы Қазақ қорында домбыра және ұлттық би курсының түлектеріне сертификат табысталды,-деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.   

 

 

 

     Қазақстан және Түркияның әнұрандарымен басталған кешті Түркия қазақтары қорының төрағасы Фазыл Топлы ашты. «Түркияда 2014 жылдың Домбыра жылы деп аталғаны біз үшін де маңызы зор болды. Қара домбырамыздың түріктер назарына ілігуі қазақ жастарының ұлттық аспапқа деген қызығушылығын арттырды. Бірақ, қор жанынан ұлттық руханиятты ұрпақтар жадына сіңдіру мақсатындағы осы курстарды ашу туралы шешім «Домбыра» әні партия әнұраны болмай тұрған кезде қабылданған болатын. Түркия қазақтары қоры Мәдениет бөлімінің басшысы Бешір Ахмет Көсенің басқаруында Седат Солақұлы мен Айдана Ахмет домбырадан дәріс беріп, Құралай Гезер бүлдіршіндерге би үйретті. 15 ақпан күні басталған курстан бүгін 30-дай баламыз домбыраны үйреніп, 30-ға жуық қызымыз ұлттық биді меңгеріп шықты. Қор курсты одан ары жалғастыратын болады»,-деді қор төрағасы. 

      Естеріңізде болса, 30 наурыз күні Түркияда өткізілген жергілікті сайлау кезінде билік партиясы «Домбыра» әнін әнұран етіп алған болатын.  

     Сертификат беру рәсімінде оқушылар үйренген күйлерін орындап, қазақ биін биледі. Ұстаздар ән шырқады.

  Шетелдерде өмір сүретін қазақтар үшін, әсіресе Түркия мен Еуропа секілді елдердегі саны аз қандастарымыз үшін ұлттық мәдениет пен өнер жайында курстар ашу аса маңызды. Бұл тек жастардың ұлттық болмысын сақтау үшін ғана емес, осы курстар арқылы олар бас қосып, бір-бірлерімен танысуға мүмкіндік алып отыр. Әйтпесе 17,5 миллион халқы бар Ыстамбұл секілді қалада ат төбеліндей аз ғана қазақтың балаларының басы жиі қосыла бермейді. Сондықтан осындай орайлар өте қажет»,-дейді түркиялық ғалым қандасымыз Әбдіуақап Қара.  

      Айта кетейік, Түркия қазақтары қоры тек жастар ғана емес, Түркия, Еуропа мен атамекен Қазақстандағы қазақтардың басын қосу мақсатында биыл шілде айының аяғында кіші құрылтай ұйымдастырмақ. 

     Майгүл СҰЛТАН  

толығырақ

    Астана қаласында өткен Мұстафа Өзтүріктің 60 жылдығына арналған Түркия қазақтарының концертінде еліміздің Мәдениет қайраткері Нұрлан Бекенов пен түркиялық ғалым қандасымыз Әбдіуақап Қараның «Түркия қазақтарының ән-күйлері» деп аталатын кітабының тұсаукесері өтті, деп хабарлайды Baq.kz тілшісі. 

    Бұл Түркия қазақтарының музыкасын зерттеген тұңғыш еңбек. Онда Алтайдан Анадолыға көшкен қазақ көшінің қысқаша тарихы, Түркия қазақтарына аты мәлім Жармұхаммед пен Сарымолла атты күйшілердің орындаған күйлерінің қысқаша тарихы және олардың ноталары, партитуралары, сондай-ақ, әндердің сөзі мен ноталары қамтылған. Ыстамбұлдағы Мимар Синан көркемөнер университетінің профессоры Әбдіуақап Қараның жеке мұрағатынан алынған бұл күйлер мен әндерді жинап, нотаға және оркестрге түсірген күйші Нұрлан Алданышбайұлы Ыстамбұлдағы сапарын былайша баяндады.
    «Қазақтың қазақ болып сақталуына, ең алдымен, қанмен келген ұлттық сана қажет болса, екіншіден, ұлттық музыканың ұмытылмауы аса маңызды. Сондықтан, Түркиядағы қазақтардың тілі мен музыкасын ұмытпауы жолында жұмыс жасауымыз керек. Олай дейтінім, Түркия қазақтары үшін қара домбыраның орны бөлек. Ал, басқа ұлттық аспаптар оларға мүлде ұмыт болған. Күй өнерін бертінгі уақытқа дейін жалғап келген Сарымолла мен Жармұхаммед сияқты күйшілер бір қарағанда жай күй тартқан өнерпаздар ғана сияқты көрінгенімен, олар – бір халықтың мәдениетін жалғастырушылар. Бұл күнде Бешір Ахмет Көсе, Ғани Макин, Зейнел Өзқалып, Мұстафа Бұйырған, Мұстафа Көк, Ержан Тұнжыр, Мұрат Түркқан, Өмер Қая, Талха Газер, Седат Солақұлы және тағы басқа өнерге құштар азаматтар қазақ өнерінің өлмеуіне еңбек етіп жатқандығын атажұрттағы әрбір ағайын бағалауымыз керек. Мен Ыстамбұлға барған сапарымда таспаға жазылған Түркия қазақтарының 50 күйі мен еш жерде жарық көрмеген Міржақып Дулатовтың «Әуез» атты күйін, сондай-ақ халық арасында ғана айтылып нотаға түспеген әндерді әкелдім. Осы жолғы кеште орындалған ән мен күй соның бір бөлшегі ғана. Кітапқа да 19 күй мен 3 әнді ғана қамтыдық. Яғни менің қолымда нотаға түсірілмеген 30-дан астам күй бар. Бұлардың да алдағы уақытта нотасы мен тарихын жазып, Түркия қазақтарының музыкасын толыққанды зерттеген тұтас еңбекті де оқырманға ұсынатын боламыз»,- дейді мәдениет қайраткері Н.Бекенов.

 Майгүл СҰЛТАН

толығырақ

Седат СОЛАҚОҒҰЛЫ, Түркиядағы Қазақ қоғамы домбыра үйірмесінің мұғалімі: ТҮРКИЯДА ДОМБЫРА «МОДАҒА» АЙНАЛДЫ

Седат СОЛАҚОҒҰЛЫ, Түркиядағы Қазақ қоғамы домбыра үйірмесінің мұғалімі: ТҮРКИЯДА ДОМБЫРА «МОДАҒА» АЙНАЛДЫ

    Түркия көшелерінде келе жатып домбыра туралы ән естісеңіз қайран қалмаңыз. Өйткені домбыра әні – түрік еліндегі басты партияның ұраны болды.  Нақтырақ айтсақ, ноғай әншісі Арсыланбек Сұлтанбековтың «Домбыра» әні. Ноғай тілі мен қазақ тілінде айырмашылық жоққа тән емес пе? Түркиядағы қазақтар Арсыланбектің орындауындағы әнді қайта-қайта тыңдаудан еш жалығар емес. Ал түрікше аударылған нұсқасын түбі бір түркі ағайындарымыз саяси науқан тұсында елдік пен туысқандықтың насихат құралына айналдырған болатын. 

    – Седат мырза, өзіңіз Стамбұлда тусаңыз да, тегіңіз румыниялық татар ұлтынан екен. Қазақ домбырасына әуестігіңіз қайдан пайда болды? 

   – Әуелде нағашы апам домбыра туралы жиі айтатын. Ол кезде домбыраны мүлде көрмеген кезім еді. 1995 жылы Стамбұлдың қазақтар тығыз орналасқан Зейтінбұрны ауданында домбырамен алғаш таныстым. Содан бастап, бұл аспапқа қызығушылығым артты. 2003-2008 жылдары Қожа Ахмет Яссауи атындағы Қазақ-түрік университетінде домбыра аспабы бойынша білім алдым. Кейін Түркияда тұңғыш рет домбыра аспабы турасында магистрлік диссертация қорғап шықтым. Қазақтың аспабын түрік ағайындарымызға алғаш рет ғылыми тұрғыда таныстырдық десек те болады. 

    – Оқудан соң қайда қызмет еттіңіз? 

    – Ақиқатын айту керек, домбыра аспабы бойынша жұмыс таппай, Стамбұлдан 150 шақырым жерде орналасқан Саһария шаһарында саксофоншы ретінде жұмысқа тұрдым. Негізгі жұмыс сонда. Рас 5 жыл бұрын Зейтінбұрны ауданындағы Шығыс Түркістан ұйымында бір жыл көлемінде балаларға домбыра үйреткен кезім болды. 

   – Сіздің Қазақ қоғамындағы үйірмеңіздің ашылғанына қанша уақыт болды? 

   – Бір ай бұрын Түркия премьер-министрі Тайып Ердоғанның «Ақ партиясы» Арсыланбек Сұлтанбековтың «Домбыра» атты әнін ноғайшадан түрікшеге аударып, партиялық ұранға айналдырды. Соның арқасында домбыра Түрік елінде әбден әйгілі болды. Мұндағы жұрттың бәрі әнді жатқа айта бастады. Сөйтіп, Қазақ қоғамында да домбыра үйірмесі ашылды. 

    – Қазір қанша бала үйірмеге қатысады? Аптасына қанша рет дәріс өткізесіз? 

   – Осы күні үйірмемізде аптасына бір рет, яғни әрбір сенбінің кешкі мезгілінде 65 қазақ баласы дәріс алады. 

   – Аптасына бір рет қана дәріс өткізу домбыраны шебер игеруге аздық етпей ме? 

   – Жөн айтасыз. Бір аптада бір рет қана дәріс өту – домбыраның құлағында ойнайтындай дәрежеге жетуге қол жеткізеді деп айта алмаймыз. Сол үшін кейде жексенбі күні де қосымша дәріс беретін кезіміз болады. Бірақ, балалардың мектептегі сабақтары өте ауыр. Шаршап-шалдығып жүреді. Оларды қалай мәжбүрлеп оқытамыз? Дәрісте мүлгіп отыратындары да ара-тұра ұшырасады. Бәлкім, балалар жазғы демалысқа шыққан кезде домбыра сабақтарының күнін арттыратын шығармыз. Оның үстіне, жазда Стамбұлға Еуропадағы қазақ балалары да көп келеді. 

    – Сіздер домбыра жетіс­пеушілігін бастан кешіп жатыр деп естіп едік. Мәселе әлі шешілмеді ме? 

    – Тәлімгерлердің тең жарымына жуығына домбыра жетпейді. Олар домбыраның босауын күтіп, бір сағаттай ауыз бөлмеде отыруға мәжбүр. Домбырадан өзге әртүрлі оқу-құралдарына мұқтажбыз. «Қазақтың мың күйі», «Қазақтың мың әні» тәрізді құнды аудио материалдарым болса ғой деп армандаймын. Өзім Қазақстандағы музыка мектептерінде кеңінен қолданылатын «Домбыра үйрену мектебі» атты оқулық бойынша дәріс өткіземін. Мектеп сабағынан шаршап жүрген балаларға бірнәрсе жаздыру да оңай шаруа емес. Оқушылардың әрбіріне үлестіріп, келесі аптаға дейін дайындап әкелетін тапсырмасын беретін музыкалық оқулықтар болса, нұр үстіне нұр болар еді. 

– Рахмет!

Әңгімелескен Арман Әубәкір, "Түркістан" газеті

толығырақ

    Түркияның Конья қаласында Қазақстан Республикасының Түркиядағы Елшілігінің қолдауымен халықаралық Наурыз мерекесіне орай түрлі мәдени шаралар ұйымдастырылды.

     Салтанатты шараларға провинция басшылары, университет ректорлары, ҚР-ның Елшілігі және Анкарада аккредитацияланған дипломатиялық корпус өкілдері, мәдениет, қоғам, академиялық қайраткерлер, сонымен қатар жергілікті қазақ диаспорасы мен Түркияда білім алып жатқан қазақстандық студенттер қатысты.

   Аталмыш шара Коньядағы қазақ диаспорасының мәдени-әлеуметтік Орталығының, сондай-ақ Түркиядағы ноғай ұлттық Бірлестігінің ұймдастыруымен тарихи Конья қаласының мәдениет саябағында болып өтті. Мерекелік шараларда ұлттық әдет-ғұрыптар, ұлттық ойындар көрсетіліп, сонымен қатар қазақ диаспорасының жергілікті қазақ ауылдарының өкілдері қатысушыларға қазақтың ұлттық тағамдары мен сусындарын ұсынды. Сонымен қатар арнайы шақырумен келген қазақстандық фольклорлық ансамбльдер қазақтың күйлері мен билерін, Наурыз мейрамы тақырыбындағы әндерді орындап, түркиялық көрермендердің назарын баурап алды.

   Провинция басшылары өз кезегінде ежелгі Наурыз мейрамының Түркияда тойлануының маңыздылығын атап, сондай-ақ бұл күннің түркі халықтары мен ұлыстары арасында мәдени қатынастарды күшейтіп, дамытудағы рөлінің зор екендігін атап өтті. Оның ішінде Қазақстанның орны ерекше екендігін баса айтты. Сондай-ақ Қазақстанның көне мыңжылдық тарихы мен дәстүрлерді жаңғыртудағы жоғары рөлін атап, күн мен түннің теңесу күні - Наурыз мерекесінің мемлекеттік деңгейде де тойланып, сондай-ақ соңғы жылдары бұл мейрамның Түркияда да кең аталып өтілетіні тілге тиек етілді. Конья қаласының тұрғындары бұл тарихи мерекенің маңыздылығын сезініп, аталмыш шаралардан көптеген жылы әсерлер алды.

    ҚазАқпарат

толығырақ

    «Қаралы көш» атты тарихи роман жазуыма байланысты осы көш төңірегіндегі оқиғаларды негіз еткен бір фильм түсіру мәселесі талқыға түсуде. Киногерлер мен тарихшы-жазушылардан құралған топтың шешімі бойынша мені сценарий авторлығына ұсынып отыр», - дейді Қазақстан жазушылар одағының, Еуразия жазушылар одағының мүшесі, жазушы Жәди Шәкенұлы. Бүгінде Ақмола облысына қарасты Қоянды орта мектебінің директоры қызметін атқарып отырған қаламгермен шығармашылығы жайлы болған сұхбатты ұсынамыз.

    – Жәди Шәкенұлы, Сізді халық жазушы ретінде ғана емес, өз ойларын батыл, тұжырымды айтатын ұлт қайраткері деп те бағалайды. «Қаралы көш» романыңыздың дүмпуі де күшті болды. Дегенмен өзіңіздің оқырмандарыңыз «енді не береді?» деп тағы бір татымды еңбек күтетін сияқты. Ұстаздықпен айналысамын деп қаламыңызды қағыс қалдырған жоқсыз ба?

    – Абай, Ахмет, Ыбырайлардан бастап ұлт зиялыларының бәрі де ұстаздық жолды басты. Мен де қызмет жолымды мұғалымдіктен бастағанмын. Кейіннен қала әкімінің кеңсе меңгерушісі, диктор, тілші, редактор секілді алуан қызметтер атқардым. Жұрт мені қаламгер ретінде бағалайды. 8-9 кітабым жарық көрді. Жалпы ұстаздықтың өзі ауыр жол. Оның үстіне адам тәрбиелейтін ғылымның, адам тәрбиелейтін ұжымның басшысы болу шынында оңай емес. Халқың қаласа, ұйымдық ұйғарса, ет жүрегің елім-жерім деп соғып тұрса, қазақтың қара қөз баласын тәрбиелеуден қалай бас тартасың. Десе де шығармашылығмның уақытша тоқтағандай болуы өз шымбайыма да бататыны шындық. Ұстаздыққа қайта оралуым көп білім, өмір сабағын үйретті. Мұның бәрі қаламгерлігім үшін де табылмайтын материал қоры болды. Ауылдағы әр түрлі оқиғаларды көргенде кейде өз кейіпкерлерімнің ортасында жүргендей күй кешемін.

    – Демек, түбі қаламгерлікке қайта бет бұруыңыз мүмкін ғой!

    – Әрине, ұзақ жылдық арман-мұрат болған қаламгерлікті қалдырып кетсем бір қанатым қырқылғандай болмай ма?! Сол үшін де мектепте ұстаз болайын, болмайын бәрібір өзімді ұлт ұл-қыздарының ұстазы санаймын. Ұлтқа ұстаз болу үшін де шәкірт болу үшін де қолыңнан қаламыңды тастамауың керек. Халықтың қаламгер ұлы болудан қашуыма жол жоқ.

   – Сіздің БАҚ-та ащы шындықтарға баратын кездеріңіз де көп. Мектеп директорының орынтағында отырып биліктің шамына тиетін кездеріңіз болмай ма?

    – Билік заң бойынша қызмет етсе, менің оған қандай кінә қоямын. Ал заң бұзылса, замана тентектері ұлт мүддесіне, халық мүддесіне қарсы тас атса, азамат ретінде қалай бұғып қаласың. Қазіргі заң да жақсы, замана да жақсы. Ал ішінара адамдардың заңсыздық іс-әрекеті, сөзі байқалып жатса, ондайда шындық жағына шығамын. Мәселе орынтақты сақтау емес, адамдық арыңды сақтауда. Жүйесімен айтатын сөзің болса, оны бәрі тыңдайды. Сынағанның жөні осы екен деп «тисе тереккке, тимесе бұтаққа» десең онда оғың далаға, сөзің заяға кетеді. Әділетті айтудан қашқанды Аллаға құл деуге де, адамға ұл деуге де келмейді.

   – Жиырма жылдық өміріңіз қалада өтіпті, енді бірден ауылға соның ішінде ауыл мектебінде қызмет етуіңіз өзіңізге қандай әсер қалыптастырды?

    – «Адамның аузындағы алланың назарына ілігеді» деген сөз рас. Алматыда жүріп Алтайдың ақ аязын сағынғанда тұмсығымды желге көтеріп: «Шіркін, Алтайдың ақ бораны қандай еді? Сықырлаған еркек мінезді аязы қайда қалды?» деп алыстағы ауылды аңсаушы едім. Сол даланың такаппар бір мінезін Қояндыдан тапқаныма өзім де таңмын. Ауылда тудым, ауылда есейдім. Қалаға қанша бауыр бассаң да бүйрегің ауылға бұрылып тұрады. Қоянды ауылының асау желі, айлы түні сол алыста – алтын Алтайдың бауырында қалған балалығымды еске салады. Бұл ауылдың тағы бір ерекшілігі қаламен қанаттас, өнер мен мәдениетке жақын. Әрине, қиындығы да жоқ емес. Көп нәрсені қала өмірімен, республикалық деңгеймен салыстырып үйреніп қалған басың, кейде айналаңнан сол өрені таппағандай құлазитын кезің де болады. Сондай сәтте асау табиғатпен сырлассаң сабырыңа келесің. Үміт пен жұбанышты алғы күннен ізейсің. Мейлі оқушың болсын, мейлі балаң болсын солардың кіршіксіз санасынан жоғалтқан жоғыңды көресің.

    – Балалар өмірі демекші, Жәке, балаларға арналған еңбектеріңізді атай кетсеңіз. Жақында балалар шығармашылығындағы бір кітабыңыздың Түркияда жарық көргенін естіп едік?

    – Алла Тағала адам санасына аздаған сәуле сыйласа, сен сол сәуленің жарығын халыққа, ұрпағыңа сыйлауға міндеттісің. Алғаш ұстаз болғандағы бір арманым балаларға арнап кітап жазу еді. Алла оған жеткізді. «Ақбота», «Балқаймақ», «Ақбалапан» атты балаларға арналған еңбектерім жарық көрді. «Ақбота» Қытай елінде, «Ақбалапан» Түркия елінде қайта басылды. Бұл кітаптар Республикамызда да оң бағасын алып, мысал әңгімелерім бастауыш сынып оқулықтарына кірді. Осының бәрі – бір қарағанда кешегі және бүгінгі ұстаздық өмірім мен біте қайнасып жатқан сияқты. Ахмет Байтұрсынның «балам деген жұрты болмаса, жұртым деген бала қайдан шықсын?!» деген жақсы сөзі бар. Бала тәрбиесінің жақсы болуы – ұлттың алтын өзегі. Балалар әдебиеті де менің шығармашылығымның бір бөлігі. Оның өскен өркені мен берер жемісі де ұлт үшін болмақ.

    – Сіздің баспасөздегі сұхбаттарыңызға қарап, әр түрлі қоғамдық жұмыстарға да белсене араласып, ұлт руханиятын көтеруге еңбек етіп жүргеніңізді білеміз. Қызметіңізден сыртқы әлеуметтік жақтағы қандай жұмыстарыңыз бар?

    – «Қаралы көш» атты тарихи роман жазуыма байланысты осы көш төңірегіндегі оқиғаларды негіз еткен бір фильм түсіру мәселесі талқыға түсіп, мені сол комиссияның мүшелігіне Алматыға шақырған еді. Киногерлер мен тархшы-жазушылардан құралған топтың шешімі бойынша мені сценарий авторлығына ұсынып отыр. Биыл Абылайдың сенімді серіктерінің бірі, әйгілі батыр Ер Жәнібек Бердәулетұлының 300 жылдығы. Осы атаулы күнге байланысты өтетін іс-шараның жауаптыларының қатарында менің де есімім бар. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті басшыларының қолдауымен халықаралық конференция өткізу және батыр атында қазақ күресі мен белбеу күресінен республикалық чемпионат өткізу, кітаптар шығару, ас беру сынды алуан түрлі жұмыстар күтіп тұр. Шетте туып, Отанға оралуымызға байланысты алыстағы ағайын төңірегіндегі көп әңгіменің басы-қасында да жүрдім. Соған байланысты жақында ҚР Еңбек және әлеуметтік қорғау минстрлігінің көші-қон комитеті жағынан арнайы хат та тапсырып алдым. Онда аталған комитеттің ведомствоаралық жұмыс тобына мүшелікке кіруіме ұсыныс жасапты. Осының бәрі де ел мен жердің рухын, тұтастығын, ұлт мәртебесін көтеруге арналған еңбектер болғандықтан халқыңның қара лағы болудан бас тарта алмайтының белгілі. Елім маған қаншалықты қымбат болса, менің де еліме деген аз да болса бағамның болғанына, осы елдің қажетіне жарағаныма өзімді бақытты сезінемін.

   – Алдағы шығармашылық жоспарыңыз қандай?

    – Баспаға ұсынып үлгермеген бірқанша еңбегім бар. «Қаралы көш» кітабым өзге тілдерге аударылмақшы. Ойымда он неше кітаптың жүгі жүр. Толғақты кездерімде ақ жауынша сіркіреп алатын кездерім болушы еді. Сол көктемім тез оралса, үстелге мініп алып, ұзақ отыратын шақтарды да аңсап жүрмін. Алла қуат берсе ұлтқа ұлағаттылық, әдебиетке екпін сыйлайтын шығармалар жаза бергім келеді.

   – Алла ісіңізге сәттілік берсін!

«Қаралы көш» тарихи романын оқыңыз

«Ұлт» порталы

толығырақ

     Кеше Ыстамбұлдағы Қазақ қорында қазақ тілі мен биін және домбырасын үйрететін курс ашылды. Ашылу рәсіміне Түркиядағы белсенді қазақ ғалымдары мен Ыстамбұлдағы ағайын қатысты,- деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.  

    Жаңадан ашылған курсты Қазақстаннан Түркия қазақтарына келін болып барған Құралай Гезер мен Гүл Кесижи жүргізбек.
«Қазақ тілі мен биін және домбыра үйренушілерге Қазақстаннан келіп түскен келіндеріміз Құралай Гезер мен Гүл Кесижи сабақ береді. Бүгінгі таңда Ыстамбұлда өмір сүретін Гүл Кесижи Қазақстанда Қазақ тілі мен әдебиеті мамандығын оқыған. Соған байланысты ол қазақ тілі сабағын өткізсе, Қ.А.Ясауи атындағы қазақ-түрік университетінің консерваториясынан білім алған келініміз Құралай Гезер қазақтың ұлттық биі мен домбырасынан дәріс беретін болады»,-дейді осы курстың ашылуына өз үлесін қосқан белгілі ғалым Әбдіуақап Қара.
     Жергілікті сайлаулар қарсаңында бас партияның әнұраны болған «Домбыра» әнінің 4-5 күн бұрын таласқа түскенін біз хабарлаған болатынбыз. Қазақтың ұлттық аспабына деген талас ондағы қандастарымызды былай қойғанда түрік ағайындардың да аңсарын аударған. Үйірменің ашылуын «Домбыра» әнінің талас-тартысқа түскені тіпті де тездете түскенін жеткізген Мимар Синан көркем өнер университетінің профессоры Әбдіуақап Қара былай деді: «Негізінде домбыра курсын ашу осыдан бір ай бұрын белгіленген. 22 ақпанда домбыра, қазақ тілі және биін үйрететін курс ашу шешімі қабылданып, дайындықтар жасалған болатын. Уәделі күн жақындағанда Түркияда домбыраның саясаткерлер арасында талас болуы осы курстың ашылуын тіпті де тездетті. Бәз біреулер домбыра жайлы талас басталған соң ғана осы курсты бастап жатырсыздар ма деп сұрап жатыр. Олай емес. Бұл бір ай бұрын белгіленген. 15 күн бұл курс жайлы афишалар ілініп, Қазақ қорының facebook парақшасына жарнамалар жасалған-ды».
     Қазақ домбырасын қорғап қалу және тіл мен биді жастар жағына үйретету мақсатымен Ыстамбұлдағы ашылған үйірмені Түркияның қазақтар қоныстанған басқа да қалаларында ашу өтініші келіп түскен көрінеді. Қазірге дейін Ыстамбұлдағы игі істі жалғастыруға Кония мен Анкарадағы ағайындар ниет танытып жатыпты.
     Алайда, қандастарымызды домбыра үйренушілердің қауырт көбеюіне байланысты аспап жетіспеушілік жағы да қоса мазалауда. Қазақ елінен домбыраларды алдыру қиынға түсіп тұрғанын жасырмаған Қазақ қоры ның төрағасы Пазыл Топлы былай деді: «Домбыра үйренуге осыншама талап болады деп ойламаған едім. Кеше ашылу рәсімінен кейін қазақтың 50 баласы домбыра курсына тіркелді. Бізге қазір домбыра жетіспей жатыр. Түріктердің өзі домбыраны қайдан сатып алсақ болады деп қолқа салуда. Егер Қазақстаннан 50-100 домбыраны жеткізіп бере алатын азаматтар болса нұр үстіне нұр болар еді».

     BAQ.KZ

толығырақ

    Түркияда түрік тіліне аударылған қазақстандық көркем фильмдердің көрсетілімі басталды.  Түркиямен қатар, Еуропа елдеріне, Солтүстік Африкаға және Орталық Азияға тарайтын  «Канал Т» арнасындағы бұл шара «қазақстандық кино айлығы» аясында ҚР Елшілігінің мұрындық болуымен өтіп жатыр. Онда ең алғашқы болып ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жастық шағы туралы түсірілген «Балалық шағымның аспаны» фильмі көрсетілді. Енді  «Көшпенділер» тарихи киносы, «Қыз Жібек» классикалық эпосы, «Бәйтерек» патриоттық фильмі, «Тақиялы періште» музыкалық комедиялық фильмі және  Қазақстан туралы 10 деректі фильм жұрт назарына ұсынылмақ.

Baq.kz

толығырақ

   

    ҚР Президенті, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының Төралқа төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан жолы - 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» деп аталатын Жолдауын шетелдегі қазақтар да қазір өз ортасында қызу талқылауда. Солардың қатарында  Түркиядағы қандастар да бар.  

    Мимар Синан көркемөнер университетінің профессоры, тарих ғылымының докторы Әбдіуақап Қараның айтуынша,  Елбасының биылғы Жолдауы Түркияның 50-ден астам бұқаралық ақпарат құралдарында жарық көрген. Соның арқасында туысқан түрік халқы да Қазақстанның 2050-жылға дейінгі даму жоспарымен кеңінен танысуға мүмкіндік алыпты.

    «Біздің пікірімізше елдік мұратты көздейтін Жолдау ең алдымен ұлт пен ұлысты ортақ мүддеге жұмылдырады. Екінші,   қазақ халқы мен Қазақстанның әлемнің озық елдері қатарында орын алуының жолдарын қарастырады. Басқа сөзбен айтқанда, Президенттің көздегені Қазақстан және қазақтардың брэндке айналуы. Өйткені Жолдаудың мазмұнына көз жүгіртер болсақ, онда нанотехнологиялар жайлы сөз болып жатыр. Медицина ғылымының дамуы, экономика, ауыл шаруашылығы салаларының сапасын озық технологиямен көтеру және ең маңыздысы туризм саласында Қазақстан қауіпсіз бір ел және адамдар үшін жайлы бір жер болсын деген идеалар ортаға салынып жатыр. Нәтижеде Қазақстанның келешектегі нысанасы - әлемдегі озық 30 елдің қатарына  кіру көзделіп отыр. Бұның барлығы қорытындылап айтқанда, қазақ халқының брэндке айнлауы деп білемін», - дейді Әбдіуақап Қара.

 

толығырақ

Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 22 жылдығы еліміздің Түркиядағы елшілігінде тойланды. Мерекелік басқосуға Түркияда тұратын қазақ диаспорасы өкілдері де келді. Бұл туралы TRT хабарлап отыр.

Мерейтойға Түркия Республикасының вице Премьер-Министрі Бакир Боздағ, Түркия Президентінің Бас хатшысы Мұстафа Исен, Атазаң Соты төрағасы Хашим Кылыч, Ішкі істер министрі Муаммер Гүлер және ғалымдар, БАҚ өкілдері, дипломаттар, Түркияда өмір сүретін қазақ диаспора өкілдері қатысты.
Еліміздің Түркиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Жансейіт Түймебаев жиналған қонақтарды төл мерекемізбен құттықтап, бауырлас екі елдің дамыған дипломатиялық қарым-қатынасына тоқталды. «Екі ел қарым-қатынастарының тамаша айғағы ретінде Қазақстанның Анкарадағы елшілігі әр жылы Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігін салтанатты түрде тойлап келеді» деді ол өз сөзінде.
Мерекелік шара кезінде Түркияның саяси тұлғаларына сөз берілді. Түркия Президентінің Бас хатшысы Мұстафа Исен «Қазақстан Тәуелсіздігінің 22 жылдық мерейтойы құтты болсын! Мен елбасы Гүлдің сәлемін әкелдім» десе, Премьер-Министрдің орынбасары Бакир Боздағ «Түркия-Қазақстан екі ел байланысы  22 жыл ішінде жан-жақтылы дамыды. Экономика, сауда, мәдениет, білім беру сынды салаларда үлкен табыстарға қол жетті» деді.
Анкарадағы Қазақстан елшілігінде киіз үйлер тігілді. Қазақтың әртүрлі ұлттық тағамдары дайындалып, қазақтың әні шырқалып, биі биленді. Келген қонақтар қазақтың қонақжайлылығына тәнті болды.

толығырақ

Ыстамбұлда Ораза айт мерекесіне орай Түркия қазақтарының футбол турнирі өтті,-деп хабарлайды BAQ.KZ порталы

8-11 тамыз аралығында Ыстамбұл қаласындағы Бакыркөй ботаникалық саябағының стадионында Түркиядағы қазақтар арасында футболдан көлемді жарыс өтті. Еліміздің Ыстамбұлдағы Бас консулдығы мен Қазақ түріктері қоры бірлесіп ұйымдастырған спорттық шараға Түркияның әр қала ауылдарына дейін қоныстанған қандастарымыздан құрам тапқан алты команда бақ сынасты. Атап айтқанда, «Гүнешлі-Алтай», «Салихлы», «Зейтінбұрын», «Конья», «Күчүкчекмедже» және «Шөһретлер» командалары сайысқа түсіп, соңына дейін табандылық танытқан «Салихлы» футболшылары жеңіске жетті. «Гүнешлі-Алтай» тобының шеберлері 2-орынды иеленсе, «Зейтінбұрын» командасы 3-орынды жеңіп алды.
Бұл реткі мерекелік шара Ораза айт мейрамымен қоса жазғы демалыс уақытына тура келгендіктен Түркиядағы ғана емес, Германия, Швеция, Франция қатарлы Еуропад
ағы бір қанша елдегі ағайындар да Ыстамбұлда бас қосты. 2000-нан астам қазақты басын қосқан жиынның бұдан кейінгі жылдары да үзбей жалғасатындығын ұйымдастырушылар жағы жеткізді.

Фото BAQ.KZ сайтынан алынды. Толығырақ мына сілтемеде: http://www.baq.kz/kk/diaspora/733

толығырақ

     Ән мәдениетімізде ел тарихының қилы кезеңінде туған «Елім-ай», «Ағажай, Алтай», «Туған жер» сияқты кейінгі ұрпақ ұмытуға болмайтын музыкалық ескерткіштер бар. Олардың мәтінінде де, әуенінде де аңырай көшкен жұрттың зары соншалықты дәл бейнеленіп, өткен оқиғалардан ақпар беріледі.     

     Отаршылдыққа, өз ішіндегі қанаушыларға қарсы күресте дәстүрлі музыка өнері мейлінше ширатылып, шыңдалып, көптің кегі мен мұңы азатшыл өнер саңлақтарының шығармашылығымен де өрілді. Өткен ғасырдағы азаттық жолындағы күрестің алғашқы белесіне тоқталар болсақ, ұлт өміріндегі аса маңыздысының бірі – 1917 жылы құрылған Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі еді. Ол қазақ әдебиетінде жан-жақты жырланды. ««Алаш» партиясының, «Алашорда» үкіметінің құрылуына байланысты оны құттықтаған, ұлт тәуелсіздігіне үлкен сенім артқан бірқатар өлеңдер шамамен бір мезгілде жарық көрді. С.Торайғыровтың «Алаш ұраны», Ғ.Қарашұлының «Алашқа», «Алаштың азаматтарына», С.Дөнентаевтың «Азаттық күні», Н.Наушабаевтың «Алашордаға», Ә.Мәметовтың «Алашқа сәлем», Ж.Аймауытовтың «Әскер марсельезасы», «Ұран», (...) өлеңдері Алаш қозғалысының сипатын поэтикалық жағынан таныта аларлық тарихи туындылар болды» [1, Б.40-41].

     Бұл жылдары жазылған өлеңдер туралы академик С.Қирабаев: «Сұлтанмахмұт Торайғыров (...) «Алаш ұранын» жазса, дербес қазақ мемлекетінің болашағын түрік халықтар ынтымағымен байланыстыра қараған Жүсіпбек Аймауытов:

 

Арғы атам-ер түрік

Біз қазақ еліміз.

Самал тау, шалқар көл

Сарыарқа жеріміз.

...Ат мінсек, жел болып,

Дуылдап шабамыз.

Лап десек ерленіп,

Дуылдап жанамыз.

...Ер түрік ежелден

Оқ тескен етіміз

Қаймығып еш жаудан

Қайтпаған бетіміз, –

 

деп, жаңа ұлт мемлекетін қорғарлық ерлік дәстүрлерді еске салды», – дейді [2, 14-б.].

      Осы «Арғы атам ер түрік» деп басталатын өлең алашордашылардың әнұраны болғандығын Гүлнар Міржақыпқызы Дулатова өмірбаяндық естеліктерінде жазыпты [3].

    

       Аталмыш өлең төңірегіндегі ізденістерімізбен бөлісер болсақ, интернет беттерінде оның кейбір жолдары сәл өзгеріп, «Алаш маршы» деп аталып, авторы көрсетілмей беріліпті. Бұл интернет беттеріндегі өлеңді өзінің алғаш жарияланымымен салыстырып қарағанда, яғни, 1918 жылы «Абай» журналына (№ 7 саны) «Ғаскер өлеңі» деп жарық көрген түпнұсқада айтылмай жүрген біраз жолдары бар екенін аңғарамыз. Түпнұсқаға, толық мәтінге назар аударалық [Б.13-14]:  

 

Арғы атам ер түрік

Біз қазақ еліміз,

Самал тау, шалқар көл

Сарыарқа жеріміз.

Сай сайлап мал айдап

Сайрандап иен жайлап,

Ерке өскен арқаның

Еркесі серіміз.

 

Біз жүрген алаштың

Шын кемеңгеріміз!

Егессек ел бермес

Еңіреген еріміз.

Бұғаудан босаған

Біз долы арыстан

Долданса болмайтын,

Жаңа дау періміз!

 

Ат мінсек, жел болып,

Суылдап шабамыз.

«Лап!» десек ерленіп

Дуылдап жанамыз.

Алаштың ақ туын

Қолға алып, ақырып,

«Алаш!» деп шапқанда,

             Жауға ойран саламыз!

Ер түрік ежелден

Оқ тескен етіміз!

Қаймығып еш жаудан

Қайтпаған бетіміз.

Жаусын оқ, ақсын қан,

Шықсын жан, қорқу жоқ.

Алаштың жолында

Жан қимақ – ниетіміз.

 

Біздерге сөз бе екен,

Жауыңның көп, азы!?

Өлсек хақ шаһитпіз

Өлтірсек біз қазы.

Жол болып жау [хауіп]

Сау қайтсақ боламыз

Қазақтың шын ұлы,

Қаһарман сабазы!

 

Алаштың аруағы

Жебесін, қолдасын!

Ақсақал тілей гөр,

Сапарды оңдасын!

Жасаған жар болып,

Қазақтың еліне

Жасатсын, сақтасын

Алаштың ордасын!

 

       Жүсіпбек Аймауытовтың осы «Ғаскер өлеңін» зМадалім Байқонақұлы Алаш маршын орындауда. Шілде - 2011 ж. Стамбул қ.ерттеуші Д.Қамзабекұлы «Алаш және әдебиет» атты ғылыми монографиясында түрік халықтарының отаншылдық, елшілдік өлеңдерімен үндестікте қарастырған. Ғалым Алаш милициясының гимні әрі маршы дей келе: «Ең бастысы, большевизмге қарсы құрылған Алаш милициясының іс-әрекетін тарих алдында ақтап алатын жанды сөз бар. Большевиктік төңкеріске қарсы тұрып, ақпан өзгерісінің федерация идеясына адал болып қалған Алаш қозғалысының ізгі мақсаты Ж.Айматуытұлының «Ұран» атты өлеңінде де көрініс тапқан», – деп төмендегі шумақты да ұсынады:

 

Ұраным, қорғаным, сен Алаш!

Жолыңа құрмалдық мал мен бас!

Өнер тап, өрге шап, қару от,

Аллалап алға бас, ал, Алаш! [4, Б.317-318].

       Д.Қамзабекұлы осы монографиясында Алаш әнұранына байланысты мынадай ақпаратты та берген: «Кейбір зерттеушілердің (мысалы, марқұм Б.Байғалиев) пікірінше, Жүсіпбектің «Ұраны» да Алаш гимні есебінде орындалған [4, 318-б.]. Яғни, Ж.Аймауытовтың «Ғаскер өлеңі», «Ұран» өлеңдері алашордашылар аузында болған.

Отандық мерзімді баспасөз беттерінде «Арғы атам ер түрік» деп басталатын жоғарыдағы өлеңнің авторлығына қатысты бірқатар пікірлер кездеседі. Бірде өлең авторы М.Дулатов, С.Торайғыров, Б.Майлин десе, келесі бірінде осы үшеуі бірігіп жазған делініп жүр. Ал Алаш қозғалысының әнұранына айналған өлеңнің музыкасына келсек, ол төмендегідей мәліметтерді саралаудан тұрады.

Кеңес үкіметі орнағаннан кейін қазақтың азаттығын аңсап, оның жарқын болашағы үшін қызмет еткен білімді тұлғаларды «алашордашы», «ұлтшыл» деп қуғын-сүргін құрбаны еткені мәлім. Саяси қысыммен жақын шекаралас елдерге ауа көшкен, онда да бейбіт өмір сүре алмай тағдыр тауқыметін тартқан қандастарымыздың пана іздеп алыстағы Түркияға дейін барғаны да тарихтан белгілі. Олардың жадында азаттықты арман еткен қайраткерлердің шығарған, бас қосқан кезде орындаған әндері әнұран (гимн), марш, өлең деп сақталған. Мәселен, жоғарыдағы, ғалымдар Ж.Аймауытовтың өлеңі деп көрсеткен «Ғаскер өлеңін» Стамбул қаласының тұрғыны Мәдәлім Байқонақұлы (1922 ж.т.) «Алаш маршы» деп орындап берді. 1950-жылдары Түрік жеріне көшкен Мәдәлім қажы Шығыс Түркістандағы Манас Сауанда дүниеге келген. Әннің музыкасы мен поэтикалық мәтінінің авторлығы жөнінде білмейтінін айтқан информатордың жадында бұл шығарма жас кезінде үйреніп, өзі орындағаннан кейін сақталыпты.[i] М.Байқонақұлы орындаған маршты Стамбулдағы қандастарымыздың орта буын өкілдері де осы әуенімен орындайды.

 «Алаш маршы» – тақырыбына сәйкес, бірқалыпты, бастан аяғына дейін 2/4 өлшемінде жүріп, марш екпінінде батыл, көтеріңкі орындалады. Әннің өне бойындағы дыбыс пен буын синхронды байланысып, марш жанрының табиғатын аша түседі. 6-буындық (3+3) жолдардан құрылған шумақ төрт түрлі музыкалық мелотармақтан құралып, әр шумақта өзгеріссіз қайталананып отырады. Бұл әннің әуеніне орыстың халық мелодиясы алынған.

Осы өлеңді Ж.Құжиманов «Ғаскер әні» деп атап, әуенін Мәдәлім Байқонақұлының нұсқасынан өзгеше орындайды. Әншіге осы туындыны және тағы бір Алаш тақырыбындағы әнді сазгер И.Жақанов (1994 жылы) магнитофон таспасына шет елден келген қандасымыздың орындауынан түсіріп берген. Таспаға жазылған мәліметте шет елдегі қандасымыз «Арғы атам ер түрік» деп басталатын өлеңге бастапқыда орыс әнін пайдаланып, кейіннен оған ұқсас марш екпініндегі жаңа әуеннің шығарылғандығын айтқан екен. Сонымен, Ж.Құжиманов шетелдік қандасымыз айтқан соңғы шығарылған әуенді айтып жүр.

      Ж.Құжиманов репертуарындағы екінші ән – «Зар заман». Оның сөзі М.Дулатовтікі. Ал әуені халықтық «Заман-айдың» мелодиясымен орындалады. Бұл әнді орындаушы нотаға түсіріп, 2003 жылы «Қазақ ордасы» журналына жариялады (№ 1-2).  

     «Алаш маршы» туралы тағы бір ақпарат көздерінде: «...ел ішінде Дихан Әбілов айтты делінетін, әнші Жоламан Құжиманов орындайтын, Торғайда және Батыс Алаш ордада айтылды делінетін түрлі нұсқалары да жетерлік» [5], – деген мәлімет келтірілген. Яғни бұл мағлұматтардан Алаш маршы немесе ұраны деп қазіргі уақытқа бірнеше нұсқалардың жетіп отырғанын түсінеміз.   

Деректерге сүйенер болсақ, жоғарыдағы келтірілген, әуенімен нотаға түскен үш ән де (Ж.Аймауытов, М.Дулатов өлеңдерімен айтылып жүрген) Алашорда қозғалысының тарихында айтарлықтай орын алған. Дегенмен, Алаш әнұраны ретінде алдыңғы, Мәдәлім Байқонақұлы нұсқасының маңыздылығы жоғары болған сияқты. Өйткені, ол – өзі дүниеге келген кезеңінің музыка мәдениетіне тән құбылыстармен нақтыланып отыр. Бұл жерде өлеңнің бастапқыда орыс әуенімен айтылып, кейіннен басқа әуенге бейімделгенін тарихи дерек ретінде назарда ұстауымыз қажет. Осы пікірімізді 1920-30 жылдардағы қазақ ән мәдениетін зерттеген Б.Ерзаковичтің: «Большое влияние на возникновение казахских революционных песен оказали «Интернационал», «Варшавянка», «Смело, товарищи, в ногу», а также русские народные песни, такие, как «Эх ты, доля» и многие другие. Эти песни еще до революции были занесены в Казахстан русскими рабочими, переселенцами, ссыльными, а с первых лет Советской власти получили повсеместное распространение» [6, с.233], – деген түйіні нақтылай түседі. 

       Еуропалық музыкалық жанрлардың тың үрдісі ән жанрында ғана емес, қазақтың күйлеріне де ене бастады. Мәселен, өткен ғасырдың басында ұлттық саз өнеріне тың тақырып пен жаңа мазмұндағы әндердің дүниеге келуімен бірге марш, вальс секілді жанрлар енді. Отандық музыкатану саласында осы кезеңдегі тәуелсіздік, азаттық тақырыбында туған домбыра күйлерін музыка теориясы тұрғысынан арнайы қарастырған зерттеуші А.Қазтуғанова авторлық шығармалардағы марш өлшемінің айқын сезілетіндігіне назар аудартады. Зерттеуші осы кезең күйлерін қарастыра келе, Сейтектің «Қызыл сұңқар», «Еркіндік» күйлерімен қатар «Марш» туындысын талдай келе: «Күйдің ырғақ ерекшелігінде еуропа музыкасында қалыптасқан марш жанрына тән нышандар сақталған, яғни бірінші үлесте бір сегіздік екі он алтылық, ал екінші үлесте екі сегіздік берілген. Туындының алғашқы дыбыстардың басталуынан рухты биіктетін серпіліс пен патриоттық сезімді күйшейтетін үн байқалады», – дейді [7].  

       Ән мәдениетінде «Амангелді сарбаздарының әні», «Амангелді маршы», «Партизан әні» және т.б. марш формасындағы әндер пайда болды. Жаңа жанрлардың айқындаушы белгілерінің нышаны негізінен өлшемдерінде болды – вальс ¾ ырғағымен, ал марш 2/4 және 4/4 ырғағында өзгермей жүруі заңдылық. Дәстүрлі ән мен күйлерімізге өлшемдік жиі ауысулар тән болғандықтан бұндай біртекті ырғақтық формулалар бірден еніп кетпеді.  Сондықтан да азаттық жолындағы күреске елеулі үлес қосқан ұлт зиялылырының орыс әнімен айтылған «Алаш маршы» («Ғаскер өлеңі») секілді, ақын С.Сейфуллин де 1917 жылы жазылған «Жас қазақ марсельезасына» орыстың революциялық «Отречемся от старого мира» әнінің мелодиясын пайдаланды. «Ақынның «Жас қазақ марсельезасы», «Жолдастар» өлеңі сол кездегі қазақ ауылдарында революция гимні қызметін атқарды. ... «Жас қазақ марсельезасы» ұран стилінде жазылған» [2, 263-б.].

Бұл әндердің қайсысын алсақ та, тәуелсіздік жолында күрескен топтың әнұраны болып, кейін жалпыхалықтық сипат алған маршқа айналған, қазақ музыка мәдениетіндегі отансүйгіштік рухтағы тарихи туындылар деп танимыз.

 

Пайдаланылған әдебиет:

 

  1. Алаш. Алашорда. Энциклопедия (Құраст. Ғ.Әнес, С.Смағұлов). – Алматы: Арыс, 2009. – 544 б. 
  2. Қазақ әдебиетінің тарихы. 7-том. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2004. – 462 б.
  3. Дулатова Г.М. Алаштың сөнбес жұлдыздары: Естелік-эссе. – Алматы: Мектеп, 2010. – 360 б.
  4. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002. – 474 б.
  5. Думан Анаш. «Алаш әнұранының тағы бір нұсқасы табылды» // «Алматы ақшамы» газеті, № 130 (4532), 5-қараша, 2011.
  6. Ерзакович Б.Г. Песенная культура казахского народа. – Алма-Ата: Наука, 1966. – 402 с.

Қазтуғанова А. Домбыра күйлеріндегі тәуелсіздік сарындары (ХХ-ХХІ ғғ.) // «Дәстүрлі музыка мен композиторлық шығармашылықтағы тәуелсіздік идея». Ұжымдық монография. – Алматы: Принт-Экспресс, 2011. – Б.156-201.

Бақыт Тұрмағамбетова,  М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері, өнертану ғылымдарының кандидаты
//Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ағымдағы мұрағаты

толығырақ

Шет жерлерде мекен етіп отырған қандастарымызды тарихи-этнографиялық тұрғыдан зерттеу ұлт бірлігін нығайтып, ұлтымыздың дамуына, жандануына ғана әкеліп қоймай басқа елдердің аз санды халыққа деген қатынас тәжірибесін анықтап, зерттеуге де мүмкіншілік береді. Осы мақасатта Б.К. Қалшабаева мен А.Қ Бейсеғұлованың авторлығымен «Түркия қазақтары» (этникалық тарихы, этнографиялық ерекшеліктері) атты жаңа кітап жарыққа шықты. Бұл еңбекте Түркия қазақтарының тарихи Отанынан қоныс аударуының объективті, субъективті себептері, қазіргі мекеніне келгенге дейінгі көші-қон тарихы, бағыттары, қоныс аудару барысында көрген қиыншылықтары, барған ортада жергілікті халықтармен араласы, тыныс-тіршілігі, этномәдени мұраларының бүгінгі кезеңде сақталуы мен бөгде ортадан қабылдаған тұрмыс пен мәдениет ерекшеліктері қарастырылады. Соның ішінде қазірге дейін қорда сақталған ұлттық киім үлгілері сипатталып, қолөнер бұйымдары иллюстрациялық материалдар негізінде беріледі. Түркия қазақтарының отбасы қатынастары мен отбасылық әдет-ғұрып, салт-дәстүрлеріндегі ерекшеліктері де жан-жақты көрсетіледі. Зерттеуде қазақтардың саяси, әлеуметтік-мәдени сұраныстары мен елге оралу проблемалары да баяндалған. Монографияны жоғары және арнайы оқу орындарында қазақ диаспорасы тақырыбында элективті курстар оқуға, сонымен бірге ғылыми қызметкерлер мен оқытушылар өздерінің педагогикалық қызметтеріне де пайдалана алады.

 

толығырақ

     Мен оны бірнеше жылдан бері білемін. Қашан, қайда онымен алғаш танысқаным қазір нақты емісде жоқ, бірақ ол менің байырғы досымдай, жақын інімдей болып кетті...

     Оның аты-жөні – Зейнеш Ысмайыл (Ысмайылұлы). Анкарада тұрады, сондағы Түркияның ең ірі университеті болып табылатын «Анкара» университетіне (1946 жылы ашылған) қарасты ТӨМЕР-де, түрік және әлем тілдерін оқыту орталығында қазақ тілі мен әдебиеті бойынша сабақ береді. Ғылым докторы, профессор. Мұндай атақтарға ие болған ол Түркиядағы әзірше жалғыз қазақ (ғылым кандитаттары, доценттен бірнешеу).

     Зейнеш 1958 жылы қараша айында Қытайдың Шынжаң өлкесіндегі Сауан ауданының «Қарасу» ауылында қарапайым еңбеккерлердің отбасында дүниеге келген.

     1977 жылы өз ауылында орта мектепті бітіргеннен Зейнеш бір жылдай сол  мектепте қытай тілінен сабақ береді де келесі жылы Пекиндегі ұлттар университетінің тіл-әдебиет факультетіне оқуға түседі. Университетті ол 1982 жылы қызыл дипломмен үздік бітіреді де, 1989 жылдың тамыз айын дейін 7 жыл бойына сол университетте қазақ тілі мен әдебиеті және қытай тілі мен әдебиеті бойынша оқытушылық қызмет атқарады. Сонсоң ҚХР мемлекеттік стипендиясын жеңіп алған Зейнеш бір жыл Түркияда болып, «Анкара» университетінде түрік тілі мен әдебиеті саласында оқу-үйрену, ғылыми зерттеу жұмыстарымен айналысады. Ал 1991-1993 жылдар аралығында сол Анкара қаласындағы «Қажеттөбе» атты басқа бір университет басшылығының ресми шақыруына орай осы университеттің филология факультетінде қазақ және қырғыз тілдерінен сабақ береді. 1993 жылдың тамызында қазіргі қызмет атқаратын орнына («Анкара» университетінің ТӨМЕР орталығында) жұмысқа ауысады. Түркияға қызметке барған бойда (1991 жылы) оған «доцент» атағы берілген болса, 1996 жылы ол «профессор» атанады.

        Профессор Зейнеш Ысмайыл оқытушылық қызметінен қатар соңғы он жылдың көлемінде қазақ әдебиетінің белгілі-белгілі шығармаларын, мақал-мәтелдерін түрік тіліне аударған, бірнеше сөздік пен  тілашар құрастырған өте еңбекқор қаламгер. Мысалы, ол түрікше-қазақша сөздік (1993 жыл.), тілашар (1994 ж.), қазақ мақал-мәтелдері (түрікше аудармасы берілген бес мың мақал-мәтел; 1995 ж.), түрікше-қытайша тілашар (2002 ж. Түркияда тұңғыш рет) сияқты практикалық қажеттілігі мол еңбектермен қатар Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінің (1995 ж. Түрік досы Әли Аббас Шынармен бірге), Жамбылдың өлеңдері, айтыстары мен дастандарының (1996 ж.) жинақтарын тұңғыш рет түрік тіліне аударып жариялады. 1997 жылы М.О.Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай Зейнеш Ысмайылдың аударуында (Ахмет Гүнгөрмен бірге) түрік тілінде Анкарада атақты «Абай жолы» эпопеясының алғашқы екі томы, ұлы жазушының повестері мен әңгімелерінің, ғылыми мақалаларының, сондай-ақ М.О.Әуезов жайлы жазылған қазақ ғалымдары мақалаларының жинақтары жарық көрді. М.О.Әуезов шығармалары мен ол жайындағы мақалалар жинақтарының түрік тіліндегі аудармалары Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ұлы қаламгер туралы көлемді алғысөзімен  шыққан.

        Соңғы жылдары Түркияда әйгілі академик В.В.Радловтың (1987-1918 ж.ж.) өткен ғасырларда жарық көрген түрік халықтарының ауыз әдебиеті үлгілері жинақталған он томдық орасан құнды еңбегі түрік тіліне аударылды. Бұл еңбектің ІІІ-томы қазақ ауыз әдебиетіне арналғаны белгілі. Осы ІІІ-томды түрік тіліне аударған да Зейнеш Ысмайыл (Емел Зейтінмен бірге). Қалған томдардың түрікше аудармаларында ол – редколлегия алқасының мүшесі. (ІІІ-томның жалпы көлемі – 642 бет) В.В.Радлов еңбегінің түрік тіліндегі аудармалары болса, Түркия Республикасының бұрынғы Президенті Сүлеймен Демирелдің алғысөзімен шыққан. ІІІ-том түрік тіліне ҚР ҰҒА М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты жариялаған қазақ тіліндегі нұсқадан аударылды.

        Профессор Зейнеш Ысмайылдың өзі жорналшылықпен айналысады. Ол ТӨМЕР орталығы шығарып тұратын «Түрік тілдері мен әдебиеттері» атты (екі айда бір шығатын) журналдың (Абай, Жамбыл, М.Әуезов мерейтойларына бұл журналдың кезінде бір-бір саны арналған), Түркия Дін істері басқармасы шығарып тұратын айлық «Диянет Еуразия» журналының қазақ тіліндегі бағандарының бас редакторы. (Бұл журнал Алматыдағы Түркия елшілігінің дін бөліміне келіп тұрады). Бұл журналда тіл, әдебиет, мәдениет тақырыптарындағы мақалалар да жиі жарияланып тұрады.

        Түркия радиосы мен телевидениесі соңғы жылдарға дейін «Түркия үні» радиосы бойынша түрік тілімен қатар әлемнің басқа да жиырма шақты тілінде хабар жүргізіп келеді. Кейінгі бірнеше жылдың көлемінде Зейнеш Ысмайыл мен басқа да бірқатар ұлтжанды ғалымдардың атсалысуы нәтижесінде бұл тілдердің қатарына қазақ, өзбек, қырғыз, татар, түрікмен сияқты тілдер де қосылды. Қазақ тілі хабарларына қажетті күнделікті материалдарды жинап (көбінесе түрік тіліне аударып), өздері редакциялап, эфирге шығаратын сонда жұмыс істейтін Зейнеш Ысмайылдың жұбайы Сәуле Дағайқызы мен басқа да қызметкерлер. (Бұл хабарлар аптасына төрт рет, күніне бір сағаттан беріліп тұрады). Зейнеш Ысмайыл оларға тұрақты көмек беріп тұрады. Ол бұл радио арқылы сондай-ақ басқадай да әдеби, мәдени, рухани мазмұндағы хабарларды ұйымдастырады. Бұл хабарларда Зейнеш Ысмайыл қашан да қазақ тілі мен әдебиетіне, мәдениеті мен тарихына, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптарына ерекше көңіл бөліп, кеңірек орын беруге тырысады.

       Сәуле Дағайқызы ханым Шығыс Түркістанның өзінде-ақ мол тәжірибе жинақтаған, ҚХР Орталық радиосы қазақ бөлімшесінің бірінші дәрежелі дикторы деңгейіне көтерілген білікті маман, өз ісінің нағыз шебері. 1995 жылдан бастап Сәуле «Түркия үні» радиосында қызмет атқарып келеді.

       Соңғы 5-6 жылдың барысында профессор Зейнеш Ысмайыл қазақтар жайлы көлемді еңбек жазып жүрген еді. Сол еңбегі 2002 жылғы өткен әлем қазақтарының ІІ Құрылтайы қарсаңында (З.Ысмайыл бұл құрылтайға Түркияда келген 60-қа тарта ресми делегаттың бірі болды) Анкарада «Қазақ түріктері» деген атпен жеке кітап басылып та шықты. Кітап негізі төрт білімнен тұрады. 1-бөлім «Қазақтардың тарихы», 2-бөлім «Түрік әлемі. Қазақтардың шежіресі, таңбалары, ұрандары», 3-бөлім «Қазақтардың әдет-ғұрыптары», 4-бөлім «Қазақтардың мәдениеті» деп аталады. Кітап қазақ халқының кешегі, бүгінгі тарихына қатысы бар суреттермен жақсы безендірілген. Бұл еңбек қазақтарды, олардың тарихын, этнографиясын, әдебиеті мен мәдениетін түрік туыстарға жан-жақты таныту мақсатымен әдейі түрік тілінде жазылған. Қазақ ауыз әдебиетінің үлгілері де осы кітапта оқшау алынбай жалпы түрік тарихы аясында қарастырылған. Мұндай ерекшеліктері кітапқа қазақтар жайындағы энциклопедиялық сипат беріп отыр деуге болады...

       Зейнеш Ысмайыл Қазақстанға жиі келіп тұрады. Мұндағы зиялы қауым өкілдері арасында достары аз емес, соларға жолығады, қазақ басылымдарындағы жаңалықтарды қарайды, кітапханаларда болып, кейінгі кезде жарық көрген еңбектермен танысады. Ал Түркияда оны әдеттегісіндей сан салалы қыруар жұмыс күтіп тұрады. Оның бұл қызметінің басты бағыты, басты мақсаты – туған халқының тілі мен мәдениетін Түркияға, жалпы түрік әлеміне барынша кеңінен таныту. Бұл Зейнеш бауырымызға туысқан елде жүргізіп отырған игілікті де қажетті қызметіне алда да толағай табыстар тілейміз.

Фадли ӘЛИ, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Шығыстану факультетінің доценті, филология ғылымының кандидаты.

 Алтын бесік. – 2003. №6

толығырақ

Әбдуақап Қара Түркиядағы қазақ диаспорасының белгілі өкілдерінің бірі, тарихшы ғалым, журналист. Ол әлем қазақтарының 3 құрылтайына да қатысқан. Астана қаласында өткен соңғы құрылтайдың салтанатты мәжілісінде сөз сөйлеген. Әбдуақап мырза Қауымдастықпен шетел қазақтарының байланысын нығайтуға, қазақ диаспорасы тарихын зерттеуге үлкен еңбек сіңіріп жүр. Соған орай ғалымның Қауымдастықтың 15 жылдық мерей тойы қарсаңында «Алтын бесік» журналына берген сұхбаттын назарларыңызға ұсынып отырмыз.

 

Әбдуақап аға, алдымен өз өмірдерегіңізбен таныстырсаңыз.

– Түркиядағы бүкіл қазақтың тағдыры бір. Олар өткен ғасырдың елуінші жылдарының басында Қытайдан Гималай, Пакистан арқылы қуғын-сүргіннен бас сауғалап барғандар. Содан бастап аталарымыз сол жерге тұрақтап қоныс тепкен. Мен Түркияның Стамбул қаласында 1961 жылы дүриеге келіппін. Алғашында «қазақ» деген ұлттың барын білмейтін түріктер мысқылдап күлген де екен. Себебі, «қазақ» сөзінің түрік тіліндегі баламасы «тоқыма киім» дегенді білдіреді. Мектепті түрік тілінде оқыдым. Ол жақта әлі күнге дейін қазақ мектебі жоқ. Мектепті бітірген соң «Боғаз ісі» университетіне оқуға түсіп, электроника-радио мамандығы бойынша бітіріп шықтым. Бүгінде тарихшымын. Оның себебі, тағдырымызға байланысты ма, өз ұлтымның тарихын терең білгім келді. Ол үшін не істеуім керек? Өзімнен үлкен ағалардан кеңес алдым. Сол үшін Стамбул университетінің тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1986 жылы бітіріп шықтым.

Түркияда осман мемелекеттік архиві бар. Сонда бір жыл жұмыс істедім. Бірде «Азаттық» радиосы қазақ, ағылшын тілдерін меңгерген мамандарға тілшілікке конкурс жариялапты. Бұл 1988 жылдың тамыз айы еді. Бағымды сынамақ боп конкурске мен де қатыстым. Азаттықтың президенті Эндерс Вымбуш ағылшын тілінде дайындалған хабардың мәтінін берді. Соны қазақ тіліне аудару керек. Оқып шықтым. Бәрі түсінікті. Бір ғана сұрағым:      –  Қай әліпбиде жазайын?-дедім.

– Қалағаныңда,-деп жауап берді.

Мен мәтінді кириллицада жаздым. Конкурс шарттарынан сүрінбей өтіп, «Азаттық» радиосына жұмысқа қабылдандым. Осылай 1995 жылға дейін Германияның Мюнхен қаласында тұрдым. Сол жылы «Азаттық» радиосы Прагаға көшетін болды. Мен Түркияға қайттым. Стамбул университетінде Гульчин Чандарлыоғлы деген профессор ұстазым бар еді. Сол кісі университетке жұмысқа қабылдады. Дереу аспирантураға да қабылдандым. Аспирантурадағы ғылыми тақырыбыма «Алматыдағы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасын» таңдадым. Шетелдерде, яғни Түркия, Еуропа елдерінде желтоқсан оқиғасын нашақор, маскүнемдердің ісі деп қарайтын. Бұл туралы «Азаттықта» жүргенде біраз мәліметтер жинағам. Желтоқсан тақырыбын табысты қорғап, 1997 жылы диссертация қорғадым. Одан кейін докторантураға түстім. Бүгінде Стамбул университетінде тарих пәнінен дәріс беріп жүрмін.

Сіз конкурста мәтін тақырыбын кириллицада жаздым дедіңіз. Оны қалай үйрендіңіз?

– Өте дұрыс сұрақ екен. Әрине, біз Түркияда латын әліпбиінде сауат аштық. Бірақ біздің жүрек түкпірімізде атажұрт Қазақстан тұрды. 1970 жылдары Алматыдағы «Отан» қоғамымен хат алысып тұрдым. Кітаптар алғыздым. Ең алғаш М.Әуезовтің «Қилы заман» деген кітабы келді. Оқиын десем киррилицаны танымаймын. Ақырында Халифа Алтайға бардым. Ол кісі маған «Қазақ тілінің екі томдық түсіндірме сөздігін» берді. Мынаның көшірмесін түсіріп ал да, өзіме қайтарып бер деді. Дереу кітапты Стамбулға апарып көшірмесін алдым. Түпнұсқаны өзіне қайтарып бердім. Сол кітаптан киррилицадағы әріптердің латынша баламасын таптым. Осылай көзімді үйреттім. Сол бойынша «Қилы заман» романын үшінші рет оқығанымда толық түсіндім. Кейін Ғ. Мүсірепов, С. Мұқанов т.б. атақты жазушылардың шығармаларын үсті-үстіне алғызып оқыдым.Онан соң бізге «Шалқар» газеті келе бастады. Одан төте жазуды үйрендім. Ол неге керек болды десеңізші.

1979 жылы Қытай әлемге айқара есігін ашты. Содан Қытайға барыс-келіс басталды. Біз 40 жыл хабар-ошарсыз болған туысқандарымызбен хат алыса бастадық. Ол хат төте жазумен келеді. Ауылда кезінде наймандардың көшін бастаған Хамза деген ақсақал бар еді. Хатты бір сол кісі ғана оқиды. Елдің бәрі хаттарын Хамза атаға апарып оқытып, жауапты да сол кісіге жаздырады. Хамза атамыздың қасында жүріп төте жазуды да еркін меңгердім. Абайдың төте жазумен шыққан өлеңдер жинағы бар екен. Алматыдан сол кітапты алғызып, толық оқып шықтым. Ауылдағылардың бәрі Қытайдан келген хаттарының бәрін маған оқытатын болды. Жауап хаттарын да мен жазатын болдым. Ауылдағы апалар «қараңдар, біздің Уақап Қытайдағы қазақтар сияқты жазады» деп таң қалып жүрді. Оны меңгеруіме үлкен үлесін қосқан Хамза атамыз 95 жасында дүниеден өтті.

Басында алыстағы ағайындармен хат алысып тұрсам болар деп ойлағам. Ақырында маған төте жазуы мен кириллица үлкен абырой, бедел, олжа әкелді.

Аға, Сіз сыртта жүріп ана тілінде білім алуға шөлдеп өскен азамат ретінде Ана тілінің шапағаты дегенге не айтар едіңіз?

– Ана тіліне деген сезімімді тілмен айтып жеткізе алмас едім. Өміріме өшпес із қалдырған уақытым «Азаттықта» қызмет еткен жылдарым болды. Себебі, мен ана тілімді сол жерде жүріп толық меңгеріп тереңдеттім.

Сізді алғашында тарихшы ретінде білсек, қазір зерттеуші, жазушы ретінде де танып жүрміз. Өз шығармашылығыңыз жайлы айтып өтсеңіз.

Шығармашылығыма келетін болсам, аспирантурада қорғаған ғылыми тақырыбым – «Қазақстанның қайта түлеуі, 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы» болғанын жоғарыда атап өттім. Осы тақырыпты терең зерттей келе үлкен шығармаға айналдырып, кітап етіп шығардым. Бұл шығармам арқылы қазақстандық қазақ жастарының іс-әрекетін осыған дейін теріс түсініп жүрген шетелдіктерге оның шынайы мәнін терең дәлелдей алдым деп толық айта аламын. Ол жақтағы қазақ түгіл түріктердің өзі бұл желтоқсан оқиғасындағы қазақ жастарының іс-әрекетін мақтаныш етіп отыр. Себебі, қазақ, түрік бәрі түркі тілдес халықтар ғой. Мысалы, өткенде зейнетке шыққан бір генерал: «Әбеке, сіздің мына кітабыңызды оқымаған адам Қазақстанды білемін деп айтпай ақ қойсын. Не деген сұмдықтар мен ерліктер болған», –  деді.

Ал, докторантураға түскенімде ғылыми тақырыбым – «Түркістан жалыны Мұстафа Шоқайдың өмірі, күресі, шығармашылығы» болды. М.Шоқай туралы Түркия, Франция, Германияда деректер көп. 2002 жылы диссертациямды қорғап, одан соң оны Түркияда түрік тілінде кітап етіп шығардым. Сол жылы бұл еңбегім Түркия Жазушылар одағынан «Биография саласынан үздік кітап» деген жүлде алды. 2004 жылы Қазақстанда қазақ тіліне аударылып шықты. Алматыдағы ұлттық кітапханада тұсаукесері болды. Кітапхана директоры Мұрат Әуезов: «Үйге барған соң 1-2 бетін оқиын деп қарасам, кітаптан көзімді ала алмадым. Түннің жарымына дейін кітаптың жартысынан көбін оқып қойыппын. Неткен шұрайлы тіл. Аудармасы осылай ма, әлде түрік тілінде де солай ма?»-деп сұрады. Мен: екеуіне де бірдеймін дедім.

М.Шоқайдың деректері Париждегі кітапханада 8-9 жәшік бар екен. Бірақ олар маған ұнаған жоқ. Қалай болса солай жазыла салған дүниелер. Сол жердегі Ножан деген қалашыққа барып, М.Шоқайдың тұрған үйлерін көрдім. Қазіргі тұрғындарымен, қала әкімімен сөйлестім. Ешқайсысы М.Шоқайдың есімін білмейтін болып шықты. Ақырында мәліметтер таптым.

2001 жылдың ақпан айында Алматыға келдім. Сол сапары «Егемен Қазақстан» газетінің тілшісіне сұхбат бердім. Бұл сұхбатта Парижде жатқан М.Шоқайдың бейіті басына ескерткіш тас белгі қойылса екен деген ұсыныс тілек білдіргенмін. Арадан көп уақыт өтпей-ақ Иманғали Тасмағамбетов бауырымыз Парижге барып, құран бағыштады. Сол кезде И.Тасмағамбетов Премьер-Министр болатын. Газетті оқып, айтылған ұсынысты орындағаны үшін саясаткер, зиялы қауым атына алғыс білдіргім келеді.

Мен М. Шоқайды зерттегенде тек жақсы қасиеттерін ғана емес, кемшіліктерін де іздедім. Бірақ ол кісіден олқылықтар таппадым. М.Шоқай бүкіл түркі халқының жақсы қасиеттерін бойына сіңірген біртуар азамат. Біз онымен қалай мақтансақ та тұрарлық. Оған көзім жетті.

Онан кейінгі кітабым – «Севастика мен қызыл жұлдыз арасындағы жазушы Шыңғыс Дәйжі». Жуырда бір оқырман келіп, «Қазір 40 жасқа келдім. Осы күнге дейін бір кітапты соңына дейін оқымаған екем. Сіздің мына кітабыңыз мені еш жалықтырған жоқ. Оқыған сайын оқығым келе берді. Бірінші рет мына кітапты соңына дейін оқыдым, рахмет сізге», – деді. Оқырмандарымның жылы лебіз, пікірлері мен үшін үлкен абырой, мақтаныш әрине.

Бұдан алты ай бұрын жарық көрген «Әмір Темір және оның мұрасы» атты кітабым. Ең соңғысы енді ғана баспадан жарық көріп жатыр. Кеше Қазақстанға әкелуге үлгермедім. Себебі, 1-2 күн кешігетін болдым. Ол кітаптың аты «Көне дәуірден қазірге дейін Қазақстан тарихы» (аударма түрік тілінде). Бұл кітап 600 беттен тұрады. Ғылым академиясының кітабы. 6 ай бойы дайындадым.

Бүгінде бізге мәлімет ауадай қажет. Ол үшіін тек оқуымыз керек. Тамақ ішу керек деп дәмсіз, тұзсыз ас ішпейміз ғой. Кітап та солай. Кітапты оқығанда әрі мәлімет, әрі ләззат алумен қатар уақыттың қалай өткенін де білмеуіміз керек. Менің кітап жазудағы ұстанған тәсілім осы. Міне, жазушылық жолды осылай бастадым.

Сіз желтоқсан оқиғасын зерттеу кезінде Қазақстанға бірнеше рет келіп кеттім дедіңіз. Келгенде еш кедергілер болған жоқ па?

– Жоқ, болмады. Себебі, менің желтоқсан оқиғасына көзқарасымда айырмашылықтар бар. Мен шетелде тұратын қазақпын. Мысалы, бір орманның биіктігі мен үлкендігін алыстан қарасаң анық байқайсың. Ал, орманның ішінде жүрген адамдар оның биіктігін ағаштармен салыстырады. Сол сияқты мен де желтоқсанды алыстан қарап отырдым. Желтоқсанның жалпы мазмұны мен мәнін әлемге таныстырсам дедім. Оған қол жеткіздім де.

Аға, сөз реті келгенде Түркиядағы қазақтардың атамекенмен мәдени-рухани саладағы қарым-қатынасына және олардың қоғамдық-әлеуметтік жағдайына тоқтала өтсеңіз.

– Құдайға шүкір, қазір еліміз тәуелсіз мемлекет болғалы атажұртпен барыс-келісіміз үзілген жоқ. Өз басым тәуелсіздіктің алғашқы жылында-ақ болған Дүниежүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайына келдім. Екінші, үшінші құрылтайларға да қатыстым.

Қазақстанның жақсы жаңалығы болса елге жеткізгенше асығамын. Интернет арқылы сайдтарға салып отырамын. Үстіміздегі жылда болған Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың журналистермен кездесу сұхбатын түрік тіліне аударып, сайдтарға салғам. Арадан 3-4 күн өткен соң бір кісі «Теория» журналының редакторы едім деп телефон шалды. Ондағысы Елбасы сұхбатын журналға жариялау үшін рұқсат сұрап тұр. Бірақ қаламақы төлей алмаймыз дейді. Мен қуана келістім.

Түркиядағы қазақтар бүгінде тек атажұртты арман етіп отыр. Тіпті бірқаншасы бүгінде атамекенге келіп орналасты. Өткен жылы қазақтар мекен еткен Алтайкөй қаласының 50 жылдығы тойланып, оған Қазақстаннан Т.Мамашев ағамыз бастаған делегация барды. Әртістер барып, өнер көрсетті. Жезтаңдай әнші Роза Рымбаеваның ән салғанын ол жақтағы қазақтар әлі сағынышпен айтады.

Аға, алғаш Қазақстанға бірінші құрылтайда келдім дедіңіз.  Сол сапарыңыздан есте қалған сәтіңізді айтып өтсеңіз.

– Ол күндерді еске алсам әлі күнге дейін кенеттен бойымды қуаныш билейді. Алғаш келгенімізде біздің атажұртымыз осыншалықты дамыған ел екенін көргенде қуанышымда шек болмады. Сол құрылтайға келгенімдегі есте қалатын бір жәйт – мен төлқұжатымды жоғалтып алдым. Бірақ кеудемде ешқандай өкініш болмай, көңілді күйімде жүре бердім. Ол кезде «Азаттықта» жұмыс істейтін кезім. Ол төлқұжатта бірнеше шетелдерге шығатын визаларым бар болатын. Табылмаса олардың бәрін қайта жалғастыруым керек. Ол бір үлкен жұмыс. Визаны қайта жасату үшін бірнеше ай күтуіме тура келеді. Бірнеше ай бойы жұмысқа бармасам шартты түрде босатып тастайды.

Менің көңіл-күйімді көріп әйелім: «Сіз құжат жоғалтқан кісіге ұқсамайсыз, іздеу салмайсыз ба?» – дейді. Сонда мен: «Құжат жоғалды деп мынау Алланың берген бақытты күндерін көңілсіз өткіземіз бе? Бұл күндер қайтып келмейді. Тек қуанышты өткізуіміз керек» –  дедім.

Кетерден 2-3 күн бұрын төлқұжатым табылды. Біз Қазақстанға алғаш келгенімізде Жезқазғаннан түскенбіз. Сол жерде бір кісіге адрес жазып берген болатынмын. Қағазбен қосып беріп жіберіппін. Ол кісі бізге яғни, Алматыға жеткізіп берді.

Екінші құрылтайда киелі Түркістанды көруге Алла нәсіп етті. Ал, үшінші құрылтай Астана арқылы қазақ халқының қала мәдениетінің озық үлгісін әлемге көрсетті. Мұның өзінің мән-маңызыны ерекше. Астана бүгінде тек Қазақстанда және Орта Азия елдерінде ғана емес, бүкіл дүниежүзі елдерінде үлгі тұтарлық тамаша қала ретінде сипатталуда. Бұл Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жетекшілігінде қазақ халқының қала мәдениетін басқа өркениетті елдерден кем түспейтін дәрежеде меңгергендігінің айқын көрінісі. Яғни, ХХІ  ғасырда Қазақстан және оның Астанасы қазақ халқының дала мәдениетіне қоса қала мәдениетін де жетік меңгергенін әйгілеп тұрды.

Аға, әңгіме соңында жанұяңыз жайлы айтсаңыз.

– Жанұямда әйелімнің есімі Тайра. Мамандығы биолог. Кейін Лондонда ағылшын тілін оқыды. Қазір Стамбулдағы мектепте ағылшын тілінен дәріс береді. Нағашы жағынан Зуқа батырдың ұрпағы. Зейнеп, Хадиша, Өміртай, Нұрбану есімді балаларымыз  бар. Алды жоғары оқу орнында білім алуда. Олардың да бар арман-мақсаттары Қазақстанға келу. Алда болашақ көрсетер. Мүмкін біз де жуық жылдарда елге оралармыз.

Сырттағы қандас бауырларға не айтар едіңіз?

– Түріктер әйеліне сөзі өтімді еркекті «қазақ» дейді. Олар маған: «Әбеке, сіз қандай бақыттысыз, тумаңызда қазақсыз», –  дейді. Мен оларға: «Өкінішке орай, мен де әйеліме кейде сөзімді өткізе алмай қаламын. Себебі, ол да тумысында қазақ», – деп әзілмен жауап беремін. Сол сияқты біздің қазақ боп туғанымыздың өзі біз үшін мақтаныш. Қазақтың қанындағы қайсарлықты ешқашан төмендетпеңіздер. Қайда жүрсеңіздер де аман болыңыздар!

Әңгімеңізге рахмет!

 Гүлшара Қоңыртаева

Алтын  Бесік. №5.2007.

толығырақ

Бүгінгі таңда үлкенді-кішілі 40-қа жуық мемлекеттерде жалпы саны 5 милионнан астам қазақ диаспорасы мекендейді. Олардың басым көпшілігі Қазақстанмен көршілес Өзбекстан, Ресей, Қытай, Қырғызстан, Түркіменстанда тұрады. Шетелдегі осы қалың қазаққа мәдени-рухани, оқу-білім, көші-қон саласында қамқорлық жасау - тәуелсіз Қазақстанның бүгінгі таңдағы ең басты міндеттерінің бірі. Елбасы Н. Назарбаевтың тікелей көңіл бөлуімен бұл салада көптеген игі істер жүзеге асырылуда. Бұл ретте, әсіресе, Түркия қазақтарымен байланыс жасаудың маңызы ерекше. Өйткені, Түркия бізге тарихы да, тілі мен мәдениеті де барынша жақын, түбі бір туыс ел.Түркия Қазақстанның тәуелсіздігін ең бірінші болып таныған еді,содан бері бізбен мәдени-экономикалық байланыс жасауға  жүйелі түрде көңіл бөліп келеді. Бұл байланысқа Түркиядағы қазақ диаспорасы да өзінің қомақты үлесін қосуда. Бүгінгі таңда Түркиядағы қазақтардың ең көп орналасқан жері Стамбул қаласы. Мұндағы Зейтінбұрны, Бақыркөй және басқа да аудандарда қазақтар баршылық. Сондай-ақ Измир қаласына жақын жердегі Салихылда 200-ге жуық қазақ отбасы тұрады. Қазақтардың Түркияға қоныс аудару тарихы өте ертеден басталады. Оған дәлел - Түркияда Қазақстандағы Қаратау, Ақтау сияқты ұқсас жер аттарының жиі кездесуі. Ал қолымыздағы бар деректерге сүйінсек өткен ғасырдағы 20-ы жылдардың басында Қазақстаннан шыққан белгілі қоғам қайраткері Мұстафа Шоқай туған елінен Францияға кетіп бара жатып Стамбулда біраз уақыт аялдаған. Кейінрек Кеңес Үкіметіндегі жаппай коллективтендіру мен басқа да қуғын- сүргінен қашқан қазақтардың  біраз отбасылары тағдыр айдап Түркияға барып паналаған. Екінші Дүниежүзілік соғыста Кеңес әскерінің құрамында соғысып жүріп, немістерге тұтқынға түскен қазақтарының кейбіреулері кейінен Түркияға барып орналасқан. Олардың қатарына аты бүкіл Түркияға мәлім скрипкашы Әлім Алматты жатқызуға болады.

Қазақтардың Түркияға көптеп қоныс аударуы өткен ғасырдың 50 жылдарында жүзеге асты. Бұлар ата-бабасы Қытайдың Шыңжан өңірін мекендеген, кейін әртүрлі жағдайлармен Гималай тауларын асып, Үндістан мен Пәкістанға барып паналаған қазақтар еді. Міне, осы ағайындар ХХ ғасырдың 50 жылдарының ортасында арнайы шақырумен Түркияға барып тұрақтаған. Бұл көштің тарихы барынша қызық әрі күрделі. Ол жөнінде Халифа Алтай және Дәлелехан Жаналтай сияқты көзі қарақты адамдар біраз жазды да. Кейін осы қазақтар өсіп-өніп көбейген соң Түркияның ең үлкен қалаларына  және Еуропаға қоныс аудара бастаған. Бүгінгі таңда Германия, Франция, Ұлыбритания, Австрия, Голландия сияқты елдерде тұратын қазақтардың барлығы дерлік осы өңірден шыққандар.

Қазақтардың Түркияға келесі бір көптеп қоныс аударуы өткен ғасырдың 80 жылдарының басында болды.  Кеңес Одағы әскерінің басып кіруіне байланысты Ауғанстанда соғыс өрті лап ете қалған кезде осында тұратын қазақтардың біразы Иран арқылы Стамбулға көшті. Олар бұл жерге  осында бұрыннан тұратын қазақтарды пана тұтып келген еді. Соның нәтижесінде Стамбулдағы қазақтар тез арада едәуір өсті.

Түркия қазақтары осында  орналасып, етек-жеңдерін жинап, тұрмыстарын түзеген соң өздері бас қосып, бірлесіп жұмыс істейтін, бір-біріне көмектесетін түрлі қоғамдар құруды қолға алған. Бүгінгі таңда бұл елде қазақтардың 5-6 қоғамы бар, олардың арасында Түркия қазақтарының мәдени қоры деп аталатын қоғамның маңызы да, алар орны де ерекше. Қордың негізгі мақсаты  - Түркияда тұратын қазақтардың басын қосып, түрлі іс-шаралар өткізу, оларға мәдени-рухани жағынан көмек, қолдау жасау. Сондай-ақ, бұл қор Түркия қазақтарының атажұрт Қазақстанмен байланыс жасауында да көп жұмыстар атқарып келеді. Бұл ретте Түркиядағы ағайындардың Қазақстанмен байланысы 80 жылдардың аяғынан бастап жүйелі түрде жолға қойылғанын айта кетуіміз керек. Мұның басында халқымыздың қадірлі азаматы, есімі жер бетіндегі барлық қазаққа таныс, дін қайраткері Халифа Алтай тұрды. Халифа ақсақал Кеңес үкіметінің тұсында-ақ Қазақстанға бірнеше рет келіп қайтқан еді.

Түркия қазақтарының Қазақстанға ең көп келуі – 1992 жылғы Әлем қазақтарының тұңғыш құрылтайы кезінде болды. Жалғыз Түркия ғана емес, Еуропаның әртүрлі елдерінде тұратын қазақтар осы ұлы жиын кезінде Стамбул арқылы Алматыға ат басын тіреді. Ұшақпен келген оларды әуежайда кілем төсеп қарсы алған сәт әлі күнге дейін көз алдымызда. Атажұртқа алғаш келген ағайындарының көбінің жүздерінде қуаныш, көздерінде жас бар еді. Ол кезде Алматы мен Стамбулдың арасына ұшақ сирек ұшатын, соған орай Құрылтай басталардан бір апта бұрын келген ағайындар сәті түсіп халқымыздың ежелгі тарихы ордасы Ұлытауға барып, одан кейін арнайы пойызбен қасиетті Түркістанға тәу етіп қайтқан. Осы Құрылтайдың салтанатты мәжілісінде қалың қауымның алдында  түркиялық қонақтарды бастап келген Дәлелхан Жаналтай ағамыз көңілі толқып, барынша тебіреніп  керемет сөз сөйлеп  еді.

Осы Құрылтайдан кейін Түркия қазақтарының Қазақстанға келуі барынша жиіледі. Әсіресе, сауда-бизнес, шағын кәсіпкерлікпен айналасатын жастар көптеп келе бастады. Олардың бұған дейін Түркия мен Еуропаның түрлі елдерінде жұмыс істеп жинаған тәжірибелері Қазақстанға келгенде өз пайдасын тигізді. Мысалы қазір Өмір Білгін, Мұстафа Зенгин, Насыр Жаналтай, Бешір Жаналтай, Мұрат Ермиш, Савен Назір, Юсуф Шән, Үміт Түрік, Бабыр Нәзір сияқты азаматтар Алматыда өздерінің шағын кәсіп орындарын ашып жұмыс істеуде. Рамазан  Аужы және Рамазан Юксел Қазақстанға келіп имандылыққа тәрбиелейтін арнайы оқу-орындарын ашты. 

Түркия қазақтарының Қазақстанмен оқу-білім, мәдени-рухани саладағы байланыстары да жыл өткен сайын қанатын кеңге жайып келеді. Бұл ретте Түркияда тұратын Әдуақап Қара, Зейнеш Исмаил, Абдулхаим Кесижі сияқты белгілі ғалымдардың да үлкен ықпалы бар екенін айта кеткеніміз жөн. 

Түркиядан Қазақстанға келіп түрлі оқу-орындарында білім алып жүрген қазақ жастарының да саны уақыт өткен сайын көбейе түсуде.

Түркия қазақтары Қазақстанда өтіп жататын үлкенді-кішілі мәдени шаралардан да шет қалмайды. Олар Әлем қазақтарының Алматы, Түркістан, Астана қалаларында өткен үш Құрылтайына да белсене қатысты.  Абай, Жамбыл сынды ұлы тұлғалардың мерейтойларына да Түркия қазақтарынан арнайы өкілдер келді.

Қазақстанның өнер шеберлері мен әдебиет, ғылым саласындағы қайраткерлерінің Түркиядағы ағайындарға барып түрлі кездесулер, концерт, көрме өткізіп тұру да дәстүрге айналған. Бұл жұмыстардың басы-қасында көбіне ұйымдастырушы болып Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы жүреді. Осыдан біраз жыл бұрын Қауымдастықтың сол кездегі төрағасының бірінші орынбасары Қалдарбек Найманбаевтың басқаруымен қазақтың бір туар азаматтары, белгілі ғалым Манаш Қозыбаев, көрнекті жазушы Қалтай Мұхамеджановпен  бірге  Стамбулдағы ағайындарымызды армансыз аралағанымыз  есімізде.

Міне, биыл да Стамбул қаласына осындай кезекті  мәдени іс-шараға қатысу үшін жолға шықтық. Бұл жолғы мақсатымыз – Түркиядағы қазақ қоғамының құрылғанына 20 жыл толуына арналған мерейлі мерекеге қатысу.   Әрине былай қарағанда 20 жыл тым ұзақ уақыт та емес. Оның үстіне соңғы кезде шетелдердегі   қазақ мәдени орталықтары әр жерден шаңырақ көтере бастады. Мысалы,  Ресейдің Мәскеу, Санкт-Петербург сияқты үлкен қалаларынан бастап қазақтар тұратын барлық облыстарында қазақ мәдени орталықтары дүниеге келген. Өзбекстан мен Моңғолия қазақтары да өздерінің мәдени орталықтарын құрып алған. Бірақ  мұндай қазақ мәдени орталықтардың көш басында Стамбулдағы Қазақ мәдени қоры тұратыны анық. Бұл қоғам дүниеге келген сонау 1987 жылдары мұндай орталық құруды өзге елдерде тұратын қазақтар әлі қолға алмаған еді. Міне, осындай жағдайда Түркиядағы ағайындар тыңнан жол бастап, үлкен іске барды. Шетте жүрсе де өздерінің қазақ екендерін дәлелдейтін, ертелі-кеш бас қосып, ұлттық-рухани, мәдени мәселелерді бірлесіп шешетін бір орталық құруға келісті. Әрине бұл қоғамды құрып қатарға қосу оңай болды деп айта алмаймыз. Бірақ соған қарамастан   Түркиядағы ағайындар нартәуекелмен іске кірісті.  Ежелгі Стамбулдың Зейтінбұрны ауданының қақ ортасынан қоғамның шаңырағын көтеріп тұсауын кесті. Осындай сөз реті келгенде бұл қоғамды құруда жұртқа ұйытқы болып елдің алдында жүрген кісілерді құрметпен еске алғанымыз жөн. Олардың арасында ортамызда жоқ екі ақсақалдың орны бөлек, еңбегі ерекше. Оның бірі  - Мұхамеди Қылыш, екіншісі - Тоқтаубай Топылы. Екеуінің өмір тарихы ұқсас, жастары қатар болғанымен мінездері бір-біріне мүлдем ұқсамайтын ерекше еді. Тоқтаубай аға барынша сабырлы, көп сөйлемейтін бірақ өз ісіне өте ұқыпты кісі болды. Мұхаммеди ағамыз аяқ-қолы жылдам, сөзі де, ісі де барынша тез, аңқылдаған ақ көңіл жан болатын. Екеуі де қолдары қалт етіп босай қалса атамекен Қазақстанды бір көріп қайтуға асығып тұратын. Тіпті Мұхаммеди аға тек Қазақстанмен ғана шектелмей Алматыға келген бойда сонау Қытайдағы ағайын - туыстарымен хабарласып, оларды атажұртқа шақырумен қызу айналысып жүретін. Сондай-ақ, бұл қоғамның қаз тұрып қатарға қосылуына Түркия қазақтарының аға буын өкілдері - Дәуіт Ашықкөз, Өмір Жігіт, Құланбай Нәзір сынды азаматтардың да үлкен еңбек сіңіргенін әрқашан да ұмытпағанымыз жөн. Қоғамды қағаз жүзінде құру оңай болғанмен оның етек жеңін жинап, жоқ-жітігін түгендеп жұмысын бір жүйеге түсіруқиын да күрделі. Стамбулдағы Қазақ мәдени қоры да осы күрделі жолдан  өтті. Біз бұл қордың жұмысымен 15 жылға жуық уақыттан бері жете таныспыз. 90-ы жылдардың ортасында Ауғанстаннан келіп  енді Қазақстанға қоныс аударуға ниеттенген қазақтардың тізімін жасау үшін осы Қордың кеңсесінде бір аптадай отырғанымыз бар. Ол кезде Қордың тұрмыстық жағдайы қазіргіден әлдеқайда төмен болатын. Тұрған баспанасы  жартылай жертөле еді. Ал қазір  шүкір, кең сарайдай жеке ғимараты бар. Мұнда қоғамның күнделікті жұмысын жүргізуге барлық жағдай жасалған.     Стамбул қазақтарының той жиындары мен түрлі бас қосуларының көбі осында өтеді. Ана тілін үйренеміз, өз ұлтымыздың мәдениеті мен салт-дәстүрін игереміз деген жастарға барлық мүмкіндіктер бар. Шағын кітапхана жұмыс істейді. Қажетті музыкалық аспаптар мен ұлттық киімдер де біртіндеп жинала бастаған. Қор жанынан «Арман» аты түрлі-түсті әсем безендірілген журнал шығады.       Мұндай жетістіктер  Қоғамның тізгінін түркиялық қазақтардың орта буын өкілдерінің қолға алуына орай жүзеге асты. 90-ы жылдардың ортасынан бері қордың тізігінін Фазыл, Шахмансұр сияқты жігіттер  ұстады. Стамбулдың Зейтінбұрны ауданы әкімнің орынбасары Илияс Саха жетекшілік еткен кезде Қордың жұмысы барынша жемісті жүрді. Ал соңғы жылдары қорды Дервиш Қылыш басқарып келеді.

 

Дервиш  Қылыш Түркия қазақтары арасынан шыққан ең белгілі іскер азаматтардың бірі. Қазақстанмен  сауда-бизнес саласында да жақсы жұмыс істеп жүр.  Дервиш Қылыштың келуімен Қордың жұмысы жаңа деңгейге көтерілді. Қордың 20 жылға толған мерекесін атап өтуді тікелей қолға алып, ол мәселені Стамбул қаласының тиісті мекемелерімен келісіп, бүкіл жұмыстарды ұйымдастырған да Дервиш Қылыштың өзі. Әрине, мұндай мерекені өткізуге Қазақстан тарапынан да  қолдау  мен көмек қажет екені даусыз. Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы соңғы уақытта осы жұмыспен түбегейлі айналысқан. Осыдан екі айдай бұрын Мюнхен қаласында өтетін Еуропа қазақтарының Кіші құрылтайына ұшып бара жатып жолай Стамбул қаласына аялдап едік. Сол кездесуде Түркияда өтетін осы бас қосудың біраз мәселесі талқыланған. Одан кейін де бұл мерекені ойдағыдай өткізу жөнінде пікір алысулар жүргізілген. Енді, міне, қазақтардың Кіші құрылтайы ретінде өтуге тиіс. Түркиядағы қазақ мәдени қоғамының 20 жылдық торқалы мерекесіне Қазақстаннан арнайы делегация болып келе жатырмыз. Делегацияның басшысы  - Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашев. Талғат Асылұлы Қазақстанның Мәдениет министрі болып тұрған кезінде еліміздің түрлі делегацияларын бастап, Түркияның Анкара, Стамбул, Измир сияқты қалаларын сан рет аралаған. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығына келгеннен кейін де мұндай байланысты барынша нығайтуға тынбай күш салып жүр.  Әрине, мұндай сапарлардан шетелдегі ағайындарымыз әрқашан да бұрын болмаған бір жаңалық күтеді. Соған орай Қауымдастық Түркия қазақтарының бұл мерекесіне қатысуға барынша ыждағаттылықпен дайындалған. Басты мақсат жай ғана той тойлап қайту емес, ең алдымен Түркиядағы қазақтардың қазіргі қал-жағдайы, алда тұрған өзекті мәселелері туралы  келелі кеңес өткізу деп жоспарланды. Сондай-ақ, биылғы күзде Алматы қаласында өтуге тиіс Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының 15 жылдығын атап өтуге Түркия қазақтарының қатысу мәселелерін де талқылау ескерілді. Түркиядағы ағайындардың атажұртпен экономикалық, сауда-бизнес саласында байланыс жасауында да ойласатын жағдайлар бар. Бұл мәселені шешу үшін қандай іс-шараларды қолға алу керек – Стамбулдағы бас қосуда бұл да назардан тыс қалмауы керек.

Түркия қазақтарының әлеуметтік-экономикалық, мәдени-рухани қажеттіліктерінің көбі жергілікті үкімет органдарының  дұрыс қолдау жасауына тікелей байланысты. Соған орай бұл бас қосудың бағдарламасында Стамбулдың кейбір мемлекеттік мекемелермен кездесу өткізіп, пікір алмасу да жоспарланған.

Той болған соң құр қол баруға болмайтыны және белгілі. Қауымдастық құрылғанына 20 жыл толған мәдени Қорға өз тарапынан азды-көпті сый сияпат жасауды да ескерді.

Мұндай мәдени сапардың саяси-әлеуметтік маңызы да айрықша. Әсіресе тәуелсіз Қазақстанның қазіргі кезеңдегі өсіп өркендеуі мен қол жеткен табыстары, үкіметіміздің шетелдік отандастарға жасап отырған қамқорлық-қолдауы шетелдегі бас қосуларда үнемі сөз болып отыруы керек. Қауымдастық шетелде өткізетін өз жиындарында осы мәселені үнемі ескереді. Бұл ретте Қазақстан Президенті Н. Назарбаевтың  жыл сайынғы халыққа Жолдауын шетелдегі қазақ диаспорасына таныстырып насихаттап отыру бірінші кезекте жүзеге асырылады. Мысалы Мюнхендегі Кіші құрылтайда Елбасының «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» жолдауы талқыланып бас қосуға қатысушылардың ерекше қызығушылығын туғызған еді. Түркияда да осы жақсы дәстүр өз жалғасын таппақ. Соған орай Қауымдастық Стамбулдағы бас қосу қарсаңында Елбасының Жолдауын түрік тіліне аударып, баспадан кітап етіп шығарып Түркиядағы ағайындарға ала барды.

Сонымен бірге осы сапар кезінде Түркиядағы ағайындарға арналған ана тілін үйрететін түрікше-қазақша тілашар да жарық көріп Стамбулға жолдама алды.

Шетелдерде болған  мәдени іс-шаралар туралы жақсы хабарды Қазақстанға жеткізіп қалың көрерменге көрсетіп таныстыру да өте қажет. Соған орай Қауымдастықтың шетелдерде өткізген түрлі жиындары мен басқа да іс-шаралары еліміздің ең басты басылымы «Егемен Қазақстан» газеті, «Хабар», «Қазақстан»  телеарналары сияқты  бұқаралық ақпарат құралдарындарында үнемі жнзылып, көрсетіліп келеді. Түркиядағы сапарға дайындық кезінде бұл мәселе де назардан тыс қалған жоқ. Қазақстандық делегация құрамында «Хабар» және «Caspionet» телеарналарының белгілі журналистері  Гүлжайнар Сүлейменова мен Манат Ешбай да болды.

Түркия қазақтары үшін Қазақстаннан баратын өнер шеберлерінің орны өз алдына бір төбе. Әсіресе, аға буын өкілдері ата-бабадан қалған асыл мұра - ән мен жырды шынайы шеберлердің орындауында көріп тыңдағысы келеді. Жас ұрпақтың да қазақ халқының музыка саласындағы құндылықтарына деген қызығушылығы  жыл өткен сайын артып келеді.  Түркия елінде музыка, ән мен биге деген ықылас ерекше, соған орай оларға қойылар талап та барынша жоғары. Осындай жағдайда Қазақстаннан баратын өнер шеберлерін іріктеп, олардың  репертуарын таңдауға айрықша көңіл бөлу керек. Қауымдастық Түркияға баратын өнерпаздарды таңдағанда ең алдымен осы талап тұрғысынан келді. Бұл ретте ең алдымен белгілі әнші Гүлзира Бөкейханқызына үлкен сенім мен міндет жүктелгені анық.  Гүлзира Қытайдың Шыңжан өлкесінде туып өскен, сондықтан да оның Түркия қазақтарының аға ұрпағының жанына жақын әндерді жетік біліп, жақсы орындайтыны даусыз. Оған қоса Гүлзира әншілік жоғарғы білімді Қытайдағы ең үлкен оқу орыны – Пекин консерваториясынан алған. Яғни дайындығы мен дарын-қабілеті  үлкен сынақтардан өтіп, жан-жақты шыңдалған. Соңғы 10 жыл уақыт көлемінде ол Қазақстанға келіп Астанада жұмыс істейді. Бүгінгі таңда қазақтың күміс көмей әншілерінің бірі. Әншілікпен қатар ұстаздылықпен де айналысады, университете сабақ береді. Ғылымнан да үміткер. Біраздан бері Қытай қазақтарының ән өнерін зеріттеумен айналасып жүр.

Қауымдастық  делегациясындағы екінші бір өнерпаз Құрманбек Әлімғазы -  Қазақстандағы кейінгі толқынның арасында көзге түсіп жүрген әншілердің бірі.  Құрманбектің жұбайы Риза да белгілі әнші. Екеуі  де Қытайда туып- өскен. Қазақ әндерін сол жақта жүріп жастайынан үйреніп, әншілік өнерге Құлжа қаласындағы өнер ордасынан қанаттанып шыққан. Қазір екеуі де Қазақстанға қоныс аударып атажұртта  өнерден өз орындарын тауып, ылғи да үлкен концертерге шығып жаңа биіктерден көрініп жүр. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы өткізетін мәдени іс-шаралардың ешқайсынан қалып көрген емес. Дегенмен Құрманбек бұл жолғы сапарға жалғыз өзі барды. Бірақ бір шаңырақтағы екі әншінің алдағы уақытта бұл сияқты талай сапарларға қол ұстасып бірге аттанары даусыз. 

Сондай-ақ бұл жолғы өнер шеберлерінің құрамында Дәулеткерей Кәпұлы мен Балғынбек Имашев сынды екі айтыс ақыны да болды. Жалпы, қазақ халқының мәдени-рухани қазына байлығының ішінде айтыстың алар орны айрықша екені баршаға мәлім. Жұрт алдында сұлу сөз, әсем әнмен сайысқа шығатын мұндай өнер қазір қазақтан басқа ешбір елде жоқ десек қателіспеспіз. Айтыс, әсіресе, соңғы жылдары ерекше жаппай дамып, қанатын кеңге жайып, халықтың құрмет-қолдауына ие болып отыр. Және бір қуанарлығы ол  шетелдік қазақтардың да арасында қызығушылыққа ие болуда. Мысалы Қытай қазақтары айтысқа  мемлекеттік деңгейде көңіл бөліп, жыл сайын аймақ, облыс бойынша қалың ел жиналған үлкен той – думан ретінде өткізеді. Моңғолия мен Өзбекстанда да айтысқа деген ынтызарлық  ұлғайуда. Айтысқа түсіп жүрген ақындар Қырғызстанда да баршылық. Енді осы өнерге Түркиядағы ағайындардың  да аңсары ауа бастаған. Бірақ олар көбіне айтысты  «Caspionet» сияқты халықаралық телеарнадан немесе Қазақстаннан арнайы алдыртқан бейнетаспалардан ғана қызықтайды. Соған орай айтысты сахнадан өз көздерімен көріп, тындасақ деген армандары да бар.  Қауымдастық өнер тобына айтыскер ақындарды қосуының себебі осында. Дәлеткерей мен Балғынбек жас та болса қазақ халқының қазіргі айтыс өнерін қара нардай алға сүйреп келе жатқан белгілі жампоздардың қатарына жатады. Енді олар айтыстың қыр-сыры мен әуезді әсемдігін Стамбул қаласында жұртқа жарқыратып көрсетпек.

***

Сонымен Алматыдан түн жарымда ұшып  бес жарым сағатай уақыта Стамбул қаласына келіп қондық. Бізді әуежайда Дервиш Қылыш оның орынбасары Кемел Кезер бастаған түркиялық ағайындар күтіп алды. Орталарында бізге бұрынан таныс, Қазақстан Республикасының Стамбулдағы консулы Асхат Дәуітов бар. Сөз реті келгенде Түркия қазақтарының бұл жиынын өткізуге Әбутәліп Ахметов жетекшілік ететін Қазақстан Республикасының Стамбулдағы Бас консулдығы үлкен үлес қосқанын шынайы ризашылықпен атап айтқанымыз жөн. Жалғыз бұл жолы емес Қауымдастық өткізген шетелдегі іс-шаралар мен жиын-мерекелердің бәрін де бізді үнемі Қазақстанның елшіліктері мен консулдықтарының қызметкерлері күтіп алып,  бас қосуларды бірге өткізеді. Мұның өзі біздің үкіметіміздің, ҚР Сыртқы істер министрлігі мен шетелдегі елшіліктеріміздің сырт жерлердегі қазақ диаспорасына қолдау көрсету жұмыстарына шын жанашыр екендігін, бұл жөнінде Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының жұмыстарына қолдау жасауға әрқашан да дайын екендігін   айқындайды. Қазіргі кезде Елбасы  өзі төраға болып отырған Қауымдастыққа шетелдегі қазақ диаспорасымен байланыс жасау жөніндегі  жұмыстарды нақты белгілеп, негізгі міндеттерді көрсетіп беріп отыр.    Қауымдастық Елбасының осы міндеттерін орындау барысында алдағы уақытта да шетелдегі елшіліктеріміз бен консулдықтарымыздың қолдауына  сүйеніп көп мәселелерді бірлесіп жүзеге асыра беретін болады.

Түркиядағы мерейлі жиын Стамбул қаласының Зейтінбұрны ауданы әкімшілігіндегі ресми кезесулерден басталды.  Өйткені, Түркия қазақтарының мәдени қорының қара шаңырағы яғни кеңсесі  осы ауданға орналасқан. Сондықтан да Зейтінбұрны ауданның әкімшілігі бұл мерекенің ойдағыдай жақсы өтуіне ерекше ынталы. Оның үстіне аудан өз тарапынан Қазақстанмен тікелей мәдени-экономикалық байланыс жасап тұруға да мүдделі. Қазақстаннан түрлі іс-сапарлар мен сауда-бизнес жұмыстарымен келетіндердің көбі осы Зейтінбұрны ауданына ат басын тірейді.  Зейтінбұрны ауданынан Қазақстанға барып жұмыс істеп жатқан түрлі кәсіпкерлер, сауда-бизнес  саласының өкілдері де аз емес. Алдағы уақытта осы байланыстарды бұрынғыдан да нығайтып жаңа деңгейге қалай көтеруге болады, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы бұл іске қандай үлес қоса алады? Зейтінбұрны ауданы басшылары мен Қауымдастық төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашевтың кездесуінде бұл мәселелер жан-жақты талқыланды. Болашақта бірлесіп жүзеге асыратын жұмыстар туралы ұсыныс-пікірлер ортаға қойылды. Осындай сөз реті келгенде Қазақстанмен мәдени-экономикалық байланыстарға айрықша көңіл бөліп, осындағы қазақ диаспорасына әрқашан да қолдау жасап отырған Зейтінбұрны ауданының басшылары, құрметті Селим Жебироғылы, Кемил Юлдуз, Мұрат Айдын сынды азаматтарға ризашылығымызды білдіре кеткеніміз дұрыс.   

***

Қазақтардың Кіші құрылтайы ретінде өткен бұл бас қосудағы ең маңызды іс-шара -  Түркия мен Еуропаның түрлі елдеріндегі қазақ мәдени орталықтары жетекшілерінің қатысуымен өткен дөңгелек үстел мәжілісі болды. Мәжіліске Еуропадағы қазақ мәдени орталықтары үйлестіру кеңесі мен Франциядағы Қазақ қоғамының төрағасы Мехмет Зенгин, Австриядағы Қазақ мәдени қоғамының төрағасы Әбдула Қыран, Түркияның Салихлы қаласындағы қазақ мәдени орталығының төрағасы Абдулхаим Қарақол Стамбулдағы Қожа Ахмет Яссауи   қорының жетекшісі Абдрахим Жаухар Мұстафа Шоқай атындағы Франция – Қазақ қорының жетекшілерінің бірі Яшар Дініш, Норвегиядағы Қазақ мәдени қорының төрағасы Махмут Башташ, Стамбулдың Гунешлі ауданының Қазақ қорының төрағасының міндетін атқарушы Мұса Ерол, Кония қаласындағы қазақ мәдени қорының төрағасы Өміт Жігіт,   Ұлыбританиядағы қазақ қоғамының жетекшісі Исмаил Кесижі және басқалар қатысты. Мәжіліске қатысқан азаматтардың бәрін дерлік бұрынан жақсы білеміз. Мысалы, Өмір Жігіт ағамыздың  осы Түркия қазақтары мәдени қорының негізін қалаушылардың бірі екенін жоғарыда айтқанбыз. Өмекең біраз жыл бұл Қорды өзі басқарды. Осыдан 10 жыл бұрын Қордың құрылғанының 10 жылдық мерей тойын атап өту үшін Қазақстаннан бүгінгідей бір топ кісі арнайы келгенбіз. Ол мерейтой да Түркияның біраз белгілі қоғам қайраткерлері қатысып жоғарғы деңгейде өткен. Одан кейінгі жылдарда Өмір Жігіт ағамыз Қазақстан мен Түркия арасындағы байланысты нығайту, осында тұратын ағайындарымыздың атажұртқа қоныс аударуы жұмыстарына араласып жүретін. Енді Кония қаласынан Қазақ мәдени орталығын құрып қазақтардың сол жерге қоныс аударған кезеңін мерейтой ретінде атап өтуді ойластыруда.  

Түркиядағы қазақтар ең көп орналасқан жердің бірі Измир түбіндегі Салихлы қаласы екендігін. Салихлының табиғаты мен орналасқан жері Алматы қаласына ұқсайды. Бір жерде тығыз орналасқандықтан  мұндағы ағайындар ана тілін жақсы біледі. Қазақтың салт-дәстүрін сақтауы  да ойдағыдай. Осыдан біраз жыл бұрын олар да өздерінің мәдени орталықтарын құрған. Оны Ысқақ дейтін жақсы жігіт басқаратын. Енді ол өз орынын соңынан өсіп келе жатқан жастардың бірі -  Абдулхаим Қарахолға беріпті. Абдулхаим да Түркия қазақтарының арасынан шыққан белгілі іскер жігіттердің бірі. Соңғы кезде Қазақстанға барып  жұмыс істеп жүр. Ендігі мақсаты Салихлыдағы қазақ мәдени орталығы арқылы осындағы қазақтардың Қазақстанмен байланысын кеңейте беруге күш салу.

Бұл бас қосуға сонау Франциядан келген Мехмет Зенгинді жұртшылық жақсы біледі. Ол қазір  тек Франциядағы қазақ мәдени орталығына жетекшілік етумен ғана шектелмей Еуропа елдеріндегі барлық қазақ қоғамдарына басшылық жасайды. Бұл жөнінде жинаған тәжірбиесі де мол. Ағайындарға сөзін өткізе алатын абырой-беделі де баршылық. Бұған Мюнхен қаласында өткен Еуропа қазақтарының Кіші құрылтайында көзіміз анық жеткен еді. Мехмет Зенгин сонымен бірге шетелдегі ең белгілі қазақ іскерлерінің бірі. Париж, Стамбул сияқты Еуропаның ең үлкен қалаларында жеке меншік дүкендері мен өндіріс орындары бар. Енді осындай бір өндіріс орнын Қазақстанның Шымкент қаласында ашпақ. Қазір ол осы жұмысқа қызу кіріскен. Соған орай оның да Түркиядағы дөңгелек үстел мәжілісінде айтар ойы мен жасайтын ұсыныстары айрықша маңызды.

Түркиядағы Кіші құрылтайға Еуропаның теріскейі – Норвегияның  Осло қаласынан келген Махмұт Башташтың   да жиында айтар өз ұсыныс-пікірлері бар. Норвегия қазақтарының саны аз болғанымен мақсаттары асқақ та биік. Соған орай Мюнхендегі жиында  Махмұт келесі жылғы құрылтайды Осло қаласында өткіземіз деп мәселені қабырғасынан қойған. Сандарыңыз аз құрылтайға шамаларың жете ме деп күдіктенгендер де табылып еді, бірақ Махмұт бастаған норвегиялық қазақтар алған беттерінен қайтпай өз ұсыныстарын өткізген. Демек Стамбулдағы бұл бас қосу келесі жылдағы Ослодағы Кіші құрылтайға дайындық іспеттес. Махмұт Башташтың бұл жиында айтар сөзінің астарында сол болашақ бас қосудың мәселелерінің жататаны да түсінікті.

***

Сонымен  дөңгелек үстел мәжілісі біз күткендей биік деңгейде, тартымды да қызықты  өтті. Мәжілісті ұйымдастырып, жүргізіп отыруды Ілияс Сақа мырза өз мойына алған екен. Ілиястың көп жыл мемлекеттік қызметте  істеп мұндай жиындарды өткізуге әбден төселген қайраткерлігі бұл басқосу барысында да байқалды. Дөңгелек үстел мәжілісі теңіз жағасында, Зейтінбұрны әкімшілігінің кең де әсем залында өтті. Терезеден көкпеңбек айдын, бұғазға бет алған кемелер анық көрініп тұрды. Міне, осындай әдемі көріністің аясында әлемнің әр түпкірінен жиналған қазақтар қазақ тілінде халқымыздың басын қосу, атажұртпен байланыс жасау жөнінде өз ой- пікірлерін ортаға салып, емін-еркін көсіле сөйледі. Алыс бір шетелде осындай жиын өткізеді екенбіз деген ой осыдан 20-30 жыл бұрын біздің өңіміз түгіл түсімізге де кірмейтін. Тәуелсіздіктің қадыр-қасиеті мен Елбасының қазақ үшін жасап жүрген еңбегі осындайда еріксіз еске түсіп, тағдырға риза болатынымыз да анық.

Дөңгелек үстел мәжілісіндегі алғашқы сөзді 20 жылдық мерейтойын атап өтіп отырған Қордың төрағасы Дервиш Қылыш алды.  Төраға өз сөзінде ең алдымен осы бас қосуды өткізуге көмек беріп қолдау көрсеткен бүкіл ағайынға ризашылығын білдіріп рақмет айтудан бастады. Әрине, төрағаның бұл сөзінің астарын  ашып айтпаса да бірден түсінуге болады. Ешқандай ресми орындардан нақты қаржы алмайтын қоғамдық ұйымды басқарып, жұмысын жүргізу оңай емес. Ал әлемнің әр түкпірінен қонақтар шақырып бас қосу өткізу, тіптен де, қиын. Дегенмен көздеген мақсат орындалып межелеген жиынның бағдарламасы ойдағыдай  жүзеге асуда. Бұл ең алдымен Түркиядағы қазақтардың ауыз біршілігінің мықтылығының, қажет жағдайда бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып ынтымақпен жұмыс істей білуінің нәтижесі. Ал бірен-саран кемшіліктер болса көш жүре түзеледі дегендей, оның бәрі алдағы уақытта жолға қойылып, ретке келері анық.  Осының бәрін шет жағалата айта отырып төраға алыстан ат арытып келген Қауымдастық қызметкерлері мен осындағы Қазақстанның елшілігі мен консулдық өкілдеріне өзінің жылы лебізін білдірді.

***

Бұдан кейін сөз кезегін Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төралқа төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашев  алды. Қазақстаннан келген қонақ өз әңгімесін атажұрттың шетелдегі отандастарға қолдау көрсету жөніндегі жүргізіп отырған саясаты мен  жүзеге асырып жатқан жұмыстары, Елбасының  алға қойған міндет-тапсырмалары туралы жан-жақты әңгімелеуден бастады. Қазақстанның бұл жөнінде өзге елдерге үлгі боларлық жақсы бастамалары, оң іс тәжірбиелері мол. Мысалы бүгінгі таңда шетелдегі қандастарын арнайы қаржы бөліп атамекенге көшіріп алып жатқан үш елдің біреуі – Қазақстан. Шетелдегі отандастарына қолдау көрсету жөнінде арнайы бағдарлама жасап, бұл жөніндегі тиісті министрліктермен, басқа да мемлекеттік мекемелердің міндеттерін белгілеп жүйелі жұмыс жүргізіп отырған санаулы елдердің бірі – Қазақстан. Бүгінгі басқосу - сол қамқорлықтың нақты бір көрінісі. Қазақстанның шетелдегі ағайындармен сан-салалы байланыс жасау жұмыстарында екіараға  алтын көпір болу міндетті бірінші кезекте Дүниежүзі қазақтары қауымдастығына жүктелген. Әрине, бұл ретте Қауымдастықтың атқарар жұмыстарының ауқымы барынша сан-салалы әрі жан-жақты. Мұндай   маңызды міндеттердің бірі  - Қазақстанда жүзеге асып жатқан әлеуметтік-экономикалық, мәдени-саяси жаңалықтарды шетелдегі қазақ диаспорасына дер кезінде жеткізіп, таныстырып отыру. Бұл жаңалықтардың арасында Елбасының жыл сайынғы халыққа Жолдауының маңызы мен алар орыны ерекше. Елбасының Жолдауы Қазақстан Республикасының алға басып, өсіп-өркендеуінің негізігі бағыт- бағдарын анықтап, басты міндеттерді белгілеп беретін аса маңызды құжат. Сондықтан да ел дамуына тікелей қатысты мұндай бағдарламаларды шетелдегі ағайындарымызға үзбей таныстырып отыру Қауымдастықтың тікелей әрі күнделікті міндеті. Соған орай қауымдастық Елбасының биылғы жылғы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» аты Жолдауын қазақ диаспорасы тұратын елдердің мемлкеттік тілдеріне аударып, таратумен айналасып отыр. Және  таратумен ғана шектелмей, ағайындардың бұл жөніндегі ой-пікірлері мен ұсыныс-тілектерін білуге де көңіл бөлінеді.  Стамбулдағы дөңгелек үстел мәжілісінің де бір мақсаты осында. Қауымдастық  мәжіліске қатысушыларға осы Жолдаудың түрік тіліндегі нұсқасын ұсынды.

Қауымдастық басшысының сөзінен кейін пікір алысуға қатысқандардың бәрінің де алғашқы әңгімесі Елбасының Жолдауы  мен қазақ елінің қазіргі жетістіктері,  жақсы жаңалықтары төңірегінде өрбіді. Бұл әңгімелерден  ағайындарымыздың Елбасының шетелдегі қазақтарға шын жанашыр болып отырған  қамқорлығына шексіз риза екендігі, атамекен Қазақстанның қазіргі экономикалық даму қарқынын, әлеуметтік-саяси салада жүргізіп отырған реформаларын әрқашан да қолдап әрі мақтан ететіні аңғарылды. Осыдан 15-20 жыл бұрын Еуропаны былай қойғанда осы Түркияның өзінде екінің бірі жер бетінде қазақ деген халық бар екенін біле бермейді екен. «Біз қазақпыз» дегендерге жұрт «ол қандай ұлт?» деп аңтарла қарайтын болған. Енді қазақты бүкіл әлем таныды. Қазақстан экономикасының даму қарқыны бүкіл әлемді әрі таңырқатып, әрі тәнті етіп отыр. Әлем  мойындаған бұл жетістіктің игілігі мен ықпалы шетелдегі, оның ішінде Түркия қазақтарына да жеткен. Енді олар  кез-келген жерде «мен қазақпын» деп кеудесін керіп, алшаң басып жүретін болған.  Ең бастысы, олардың атажұртпен байланыс жасауына, барып-келуіне кең жол ашылып, барлық мүмкіндіктер жасалған. Мысалы, Түркия Қазақстанмен екі арадағы виза мәселесін жеңілдетуді осыдан 15 жылдай бұрын жүзеге асырғанын айрықша атап кеткеніміз жөн. Бізбен көрші республикалармен арадағы виза жөніндегі мұндай жеңілдіктер енді ғана қолға алынып жатыр. Міне, осындай қолдау – қамқорлық арқасында Түркиядағы қазақтар қалаған уақыттарында Қазақстанның кез келген жеріне кедергісіз бара алады. Түркиядан атажұртқа оралман мәртебесін алып біржолата қоныс аударған қандастарымыз да жеткілікті. Мысалы, осы Стамбулда ұзақ жыл тұрған Муфтихан деген ақсақал дүние-мүлкін ұшаққа тиеп Қазақстанға қоныс аударған. Қазір ол Алматы облысындағы Нұрлы ауылында Қытайдан келген туыстарымен табысып, біржола қазақстандық болып өмір сүріп жатыр. Бұдан да басқа атажұртқа оралған түркиялық қазақтар баршылық. Мансұр Тайжы да балаларын атажұртқа біржола көшірген.

***

Әрине, бұған қарап Түркиядағы қазақтардың Қазақстанмен барыс-келіс жасауында шешемін таппаған ешқандай күрделі қиындық жоқ деген ұғым тұмауға тиіс. Болашақта ойласатын, үкімет тарапынан кезек күттірмей шешуді қажет ететін мәселелер  жеткілікті. Бұл ең алдымен әлеуметтік-экономикалық мәселелерге қатысты. Баршаға мәлім, Түркия - нарықтық қатынасқа тым ерте көшкен мемлекет. Бұл жөнінен үлкен табыстарға жеткен, көп тәжірибе жинаған.  Әсіресе, шағын кәсіпкерлікпен айналысу, үлкенді-кішілі өндіріс орындарын құру кеңінен дамыған. Осының нәтижесінде Түркия газ, мұнай сияқты табиғи қазба байлықтары болмаса да ең дамыған, өркениетті елдердің қатарына қосылып отыр. Мұнда тұрғын үй, басқа да құрылыс салуда көптеген  істер жүзеге асырылуда. Мысалы, бір Стамбулдың өзі 15 миллионнан астам халықты үймен, үй салатын жермен қамтамасыз етуді еш қиындықсыз шешкен.  Түркия қазақтары өздері тұратын елдің экономика саласындағы осы ерекшеліктерін жетік меңгерген. Олар шағын кәсіпкерлікпен айналысуда, шағын өндіріс орындарын құруда, сауда-бизнес жұмыстарын жүргізуде өте жақсы нәтижеге жете алады. Бірақ Қазақстан  түркиялық ағайындардың осы ерекшеліктерін дұрыс, толық пайдаланды деп айта алмаймыз. Қазақстанға келгенде олардың осы салада ойдағыдай жұмыс істеп кетуіне қолдау көрсету жеткіліксіз. Ең болмаса салық, несие жөнінен түрлі жеңілдіктер жасалса дұрыс болар еді. Және бір ойласатын мәселе – Түркиядағы ұлты қазақ мамандарды Қазақстандағы жұмысқа көбірек тарту. Оның нақты мүмкіндіктері де бар. Мысалы, Түркияның біраз атақты компаниялары Қазақстанға барып үлкен өндіріс орындарында жұмыс жүргізуде. Олар өздерімен бірге түркиялық мамандарды ала барады. Міне, осы мамандардың ішіне Түркиядағы қазақтарды да қосуға болар еді. Өндіріске байланысты алдын-ала келісім жасалғанда Қазақстан болашақта осы мәселені де ескергені жөн.

Соңғы уақытта Қазақстан шетелдерге барып, көп мөлшерде инвестиция салып, үлкенді-кішілі өндіріс орындарын ашып, жұмыс істеуде. Бұл, әрине, Қазақстанның барынша өркендей бастағанын көрсетеді. Бірақ неге екені белгісіз қазақстандық кәсіпкерлер әзірше Түркияға жете көңіл бөлмей отыр. Ал басқа елдердің, мысалы Ресейдің іскер адамдары Түркияға келіп жұмыс істеуге ерекше көңіл бөле бастады. Тіпті олар Стамбулдың өзінен түрлі жылжымайтын мүлік сатып алуда. Түркиялық ағайындар болашақта шетелден келетін осындай қаржылы кәсіпкерлердің арасынан қазақтандықтарды да көрсек деп армандайды. Осыған ұқсас және бір ұсыныс.   Соңғы уақытта Қазақстан экономикасы кенже қалған кейбір көршілес елдерге қомақты мөлшерде қаржылай көмек бере бастады. Бұл да дұрыс. Дегенмен, Қазақстан мұндай көмекті азды-көпті болса да шетелдегі отандастарға жасауды да нақты ойластырса. Мысалы, бүгін 20 жылдығын атап отырған Түркиядағы мәдени қор осындай көмекке өте мұқтаж. Стамбул сияқты үлкен қаланың ортасында Қазақстанның көмегіне сүйеніп, осындай бір үлкен орталық жұмыс істеп тұрса ол бәріміз үшін де мақтаныш емес пе?!   

Қазақстанда қазір үй барынша қымбаттаған, жаңадан барған кісілерге жер алу да қиын. Стамбулдағы қазақтар Алматының төңірегінен өз аттарына жер алып, үй салып, бір қауым ел болып отырсақ дейді. Бұл мәселе де болашақта ел басшыларының есінде жүрсе екен деген өтініш-тілектерін білдірді.

Қазақстан латын жазуына көше ме, көшсе ол қашан, қалай жүзеге асады деген мәселе де Түркиядағы ағайындарды кәдімгідей ойландырады.

Түркияға атажұрттан түрлі кітаптар, «Алтын бесік» сияқты журналдар көбірек келіп тұрса, интернет арқылы шетелдерге берілетін хабарлардың латын жазуындағы нұсқалары молайса, «Caspionet» телеарнасының қазақша бағдарламалары кеңейіп, көрсетілуі к

толығырақ

Измир төріндегі «Алаш қымызханасы»

Алыста  жүрсе де ата-салтын ардақтаған Шеризат Доғрл Измир қаласынан кездестірген алғашқы қандастарымыздың бірі болды. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы қария алдынан шығады» дейтін қазақы салт  мұнда да бар екен.

Мені Шеризат аға ыстық ықыласпен қарсы алды. Тау қойнауындағы жап-жасыл қарағайлы сай бірден қызықтырды. Бейне алтын Алтай төріне шыққандай тамашалай қарадым. Мұны бірден байқаған Шеризат аға:

– Қаланың баласы емес сияқтысың ғой. Атқа қалайсың, көргің келсе атпен аралай ғой, – деді. Мен сонда  барып «Алаш қымызханасы» аталған қазақ ауылының тек қымыз сатумен ғана айналыспайтынын, мұнда қазақ өнерін көргісі келген жандарға арналған қонақ күтудің барлық жағдайының жасалғанын біліп, Шеризат ағаның өтінішін бірден қабылдадым. Түпкі тамырымыз Алтай күн бетінен басталған екі бейтаныс туысқанның біреуінің Түркия елінде – Измир жерінде кең жайлаулық саяжай ашып отырғанымен алыстан келген іні орнындағы қонақтың ат мініп, Измир өлкесінің бір биігіне шығуы шынында да қызық еді. Тау жолының күдірлігіне қарамай жол бастаушы бала жігіттерге ілесіп, биіктерге көтерілдім. Тау қапталынан төменге қарадым. Шеризат ағаның жерұйықтай жылы мекенге бауыр басқаны мені тәнті етті.

Таудан түсе салып ол кісіге:

– Бұл араға қалай қол жеткіздіңіз? – дедім.

– Бұл жерді ашқаныма тұп-тура 21 жыл болды. Алғаш рет 1985 жылдан бастап қолға ала бастаған едім. Ол кезде қазақ елі еркіндік алмаған. Түркі дүниесінің ортасынан, Еуразия төсінен қазақ ауылын ашып, аз да болса қазақ мәдениеті мен өнерін, тұрмыс-салтын көрсеткім келді. Мұны ашудың жұмысы да аз болған жоқ, десе де Аллаға шүкір, қазірге дейін қонақ үзілген жоқ. Қазақстан жағынан келген қонақтар газет-журнал, теледидар арқылы да арнайы үгіт жасап мені алты алашқа таныстырды. Онысына рахмет, артымызда бізді ауызға алатын, жоқтайтын еліміздің болғанына не жетсін?!

Атажұрттан алыста жүрсе де, қазағым елім  деп ет-жүрегі елжіреп жүрген ерлердің  ізгілігі мені ерекше толқытты. Осындай азаматтары көп елдің ұл-қыздары жер шарының қай түкпірінде жүрсе де өзінің қазақ екенін ұмытпай қайта оны мақтаныш сезінеді екен-ау деген ой келді  маған.   

 Алтай ауылында

 Анкарадан Нида қаласының Ұлықшыла ауданына  аттанған сапарымда алдымнан Алтай ауылының әкімі Мұстафа Көк қарсы ала шықты.

Алтайдан Анадолыға босқан ел, қайда барса да қан жылап, «Ағажай Алтайдай жер қайда-ай» деген әнді өзегі өртене шырқаған шығар. Сол өзек жарды сағынышты жеңе алмай, жеткен жеріне «Алтай ауылы» деп ат қойғаны тегін емес болар.

Қырқалы жоталардың арасына орналасқан шағын ауылдың бір бөлім үйлері қаңырап қалса да аспанға бұйдаланған әлсіз түтін ауыл тірлігін әйгілеп тұрғандай.

– Ауылда қанша адам тұрасыздар?

Менің сұрағыма Мұстафа былай жауап берді:

– Қазір 30-ға жетер-жетпес ғана отбасы бар. Кезінде төрт құбылысы толық, шалқыған шағын ауыл едік. Ауыл кішкене болғанмен мұнда туып, көбі азамат болып, ат жалын тартып мініп, шетелге кетті. Мұртаза Бұлұтай сияқты Алматыдағы ғалымдар да осы ауылдан шыққан.

– Ауыл халқы қандай тірлікпен айналысады?

– Біреулері егіншілікпен, біреулері қалаға кіріп, ұсақ саудамен айналысады.

– Балаларыңыз қайда оқиды?

– Бор қаласы бізден 18 шақырым жерде, сонда оқиды. Әрине түрік тілінде дәріс алады.

– Қазақстанда неге оқытпайсыздар?

– Қазақстан жағымен жүйелі байланыс орната алмай отырмыз. Өткен жылдары Стамбулға қазақша оқытуға келген екі мұғалімнің өзін жалғасты тұрғыза алмадық. Жалпы, әркім өз тірлігін қуған мына күнде қазақтың қамын жейтіндер азайып барады. Егер Қазақстан жағы бізге қол ұшын созып, арнайы байланыс орнатып, балаларымыздың сол елде оқуына, тым болмаған да қазақ тілін үйренуіне жағдай жасаса қарсы болмас едік.

Алақандай ғана ауылдың тыныс-тіршілігі, әсіресе қазақ тіліне деген бұлдырап бара жатқан белгісіз болашақ кісіні құлазытады екен. Десе де сол елдің түтінін өшірмеймін деп жанталасып жүрген Мұстафа сынды ұлтшыл азаматтар көңіліңізге жылы шуақ ұялатады. Соның бірі Алтай ауылының Бор қаласы орталығынан ашқан қазақ қолөнер бұйымдарының көрмесі болды. Көрме ұлт-өнерін насихаттауды мақсат етіп, өзіндік шырайымен көз тартады екен.

Ана айтқан аңыз

 Алтай ауылында Мұстафа Көктің отбасында мені ақ шылауышты ана қазақ салтымен шашу шашып қарсы алды. Анамыздың  аты-жөні Бәтима (Көк) Мәлішқызы екен.

Әңгіме ел тарихының ескі парақтарына аунағанда анамыз өз басынан өткен бір оқиғаны баяндап берді.

– 1937 жылдардың шамасы,  менің 9 жастағы кезім. Сапарәлі деген кісінің көшімен бірге келе жатқанбыз. Ауыл бір жерге аялдап, екі қыз тезек теріп жүрдік, жау басып қалды. Ауылды қырып жатыр. Әскерлер қылыш алып бізді де қуды. Тұра қаштық. Алдымен менің қасымдағы қызды шауып өлтірді. Ат мені бастырмалатып қуып келіп, қылышпен ұрғанда етбетімен жығылдым.

Басымнан бірнеше рет шапқанан білемін, көзімді қан жауып, есімнен танып қалыппын.

Жау кетіп, ертесі таңертең есін жиған бір бөлім ерлер тірілерді түгендепті. Әкем мені тауып алғанда қардың астында  қан соқта болып, мұзбен бірге сіресіп жатыппын. Тамырымды ұстаса тірі екенмін. Үстімдегі қатып қалған киімді пышақпен тіліп, ыстық су құйып зорға ажыратыпты. Жанындағы жолдастары:

– Тамыры соғып жатқанмен қыз бәрібір адам болмайды. Ана қызбен бірге жерлей салайық, – депті. Әкем оған көнбей:

– Өлсе өз алдымда өлсін, – деп атына өңгеріп алыпты. Сөйткен мен міне 10 баланың анасы болып, немерелі-шөберелі болып отырмын.

Бәтима ананың әңгімесі мына бейбіт күнде құдды аңыз сияқты естіледі екен. Тағдырға қалай қайран қалмассың?!

 Әтейхан ағаның әңгімесі

Алтай ауылына барған бұйымтайымның бірі Әтейхан ақсақалға жолығу еді. Сәті түсіп ол кісіні үйінен таптым. Құлағы ауырлағаны болмаса, сексен алтыға келген жасына қарамай сергек екен. Әңгіме тиегін әріден ағытты.

– Біздің көшімізге себеп болған нәрсенің бірі қанды қырғын ғой. Сол қанды қырғынды көзіммен көрген адаммын. 1932 жылы қыркүйектің соңғы күндерінің бірі еді. Баркөлде немере ағамыз Әліп Жамысбайұлының ауылын жау шауып, бала-шаға демей қынадай қырды. 117 адам бір жерде өлді. Сыртқа кетіп қырғынның соңынан жеткен Қожақын, Елсіхан батырлар марқұмдарды жерлеп Қытайларға өлердей өшікті. Сөйтіп, алғашқы көшті Елсіхан бастады. 1935-1936 жылдардан бастап Баркөл жеріндегі қазақтар Гансу, Чиңхайға ауа  бастады. Сол алғашқы көштің ішінде мен де  болдым. Көрмегенді көріп, толарсақтан қан кешіп, 1941 жылы 3039 адам Пәкістан жеріне өттік. Онда барғаннан кейін де оба және басқа да ауру себебінен көп адам өлді. 1943 жылы елді бастап барған Елсіхан батыр 35 жасында қайтыс болды. Жергілікті халыққа сіңісіп, оқу оқып, қызмет етіп, ептеп күн көрдік. Түркияға көшсек деп толқып жүрген кезімізде 1951 жылы артымыздан ел келді. Алғашында біріміз бен біріміз хат арқылы хабар білісітік. Кейін келе елге ел қосылып, көштің бағытын біржола түзедік. 1954 жылы Түркияға келгенде 1800 адам ғана екенбіз. Келгеннен кейін жаман болған жоқпыз. Кейіннен Қытайға, Пәкістанға барып қайттым. Қанды күндер қайтып келмесе екен деп тілейік.

– Қанды қырғын себебінен қаралы көшке бұйда болғандарыңызға өкінбейсіздер ме?

– Туған жер, өскен ортаның ыстық екені рас. Одан айырған қатыгез тағдыр. Өкінгенмен орнына келетін ештеңе жоқ. Қайта ұлттық рухымызды бодандықтан алып қашып, арымызды таптатпағанымызға тәубе қыламыз. Мұсылман елінде жасап жатырмыз. Қазақ елімен де барыс-келісіміз бар. Бізді осы күнге жеткізген, бірақ өздері сол көштің құрбаны болған Елсіхан секілді ерлеріміз естен кетпейді. Ол дүниеде солардың жүзін жарық қылса екен деп тілейміз. Міне бұл көш – бүгінгі Еуропа қазақтарын қалыптастырып отырған ең алғашқы көш.   

 

***

Түркияда болған аз ғана сәттерімде Хасан Оралтай ағамызбен бірге болып Егей теңізіне шомылдық, көп сырлар ақтардық.

Стамбулда өткен күндерімде белгілі ғалым Абдуақап Қараның жол бастауымен ежелгі мәдени ескерткіштерді тамашаладым. Соның ішінде Түрік халқының мәдениеті, кісілік келбеті, кезінде шалғайдан тентіреп жеткен қазақ туысқандарын бауырына тартқан мейірімділігі жүрегіме жылылық ұялатады.

Түбі бір туысқан түрік халқы жасаған мейір шапағатты, алыстан арып-шаршап келген ағайынға біз – Қазақ елі жасай алдық па деп ойлағанда өзімнен өзім ұялдым. Әрі өзіме-өзім дем беріп, әрине, есімізді енді жидық, ештен кеш жақсы, ағайындарға әлі де қарыздармыз. Жасағаннан жасайтынымыз көп деп ойладым. Илаһи солай болғай!

 

 Жәди Шәкенұлы

Анкара – Стамбул – Алматы

«Алтын бесік» журналы. №5 (36). 2008.

толығырақ

Жалпықазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі шетел қазақтарының музыкалық фольклорын игеру мен оны біртұтас көркемдік жүйе ретінде қарастыру, рухани мұраны жинау, жүйелеу мен насихаттау отандық ғылым саласының даму бағытында маңызды мәселелердің бірі болып табылады.

Осы бағыттағы ізденістерімнің бірі, біраз уақыттан бері жоспарлап жүрген Түркия еліне сапарым өткен жылдың шілде айында жүзеге асты. Түркия қазақтарының бұл мемлекетке келіп қоныс тебуі, қилы кезеңде болған сапары сонау 30-шы және 50-ші жылдарда болды.

Ыстамбұл қазақтарынан ғұрыптық, тұрмыстық әндер мен халықтық әндер және 1969 жылы таспаға түскен (Ә. Қара жеке мұрағатынан), 1986 жылы бейнетаспаға түскен (М. Тәйжі мұрағатынан) материалдар жиналды.

Үйлену тойларына жиналған көпшіліктің арасындағы қариялардың бірқатарынан ұлттық салт-дәстүрде орындалатын бірнеше құнды үлгілер таспаға түсті. Мысалы, жаңа түскен келіншекке айналасын таныстыру мен үлгі-насихат ретінде айтылатын «беташар» әндерінің бірнеше нұсқаларын, қыз ұзату кезінде қалыңдықтың өз жанынан шығарып айтатын «сыңсуларды», адам өмірден озғанда жақын туыстары соңғы сапарға шығарып салатын «жоқтау» (көріс) секілді ғұрыптық шығармаларды, қара өлеңдер мен халық әндерін, ішінара ноғай әндерін, сағыныш өлеңдерді жазып алдым. Сонымен қатар көнекөз қарттардан бағалы мәліметтер жиналды. Бұрын-соңды арнайы зерттеу нысанына ілінбеген бұл материалдар жобада ресей және Түркменстан қазақтарының осы типтес матеиалдарымен салыстырмалы түрде талдауға алынады. (Келешекте ұлттық музыка мәдениеті аясында қарастырылмақ).

Үнтаспаға түскен Түркия қазақтарының ғұрыптық және тұрмыс-салт шығармалары бүгінгі Қытай жеріндегі қандастарымыздың музыкалық фольклорының ажырамас бөлігі болып табылады. Жалпыэтникалық музыка мәдениетінің құрамындағы бүгінгі Қытай еліндегі (1,5 млн.) қазақтардың халық әндері мен домбыра күйлері соңғы онжылдықтарда жиналып, нотаға түсіп, ғылыми жүйеленді.

Бір назар аударатын жәйт, осы басым бөлігі Қытайда қалған және бір бөлшегі Түркияға дейін ауа көшкен елдің музыкалық фольклоры 1955 жылы Стамбулда жиналып, нотаға түсіпті. Түріктілдес этностардың он мыңдай музыкалық үлгісін жинап, нотаға түсірген түрік музыканты, кәсіби скрипкашы Музаффер Сарысөзен (1899-1963) өткен ғасырдың елуінші жылдары Үндістан, Пәкістан арқылы жеткен қазақтар көшіп келгеннен кейін 2 жылдан соң, олардың бірнеше әндерін, сыбызғы күйлері мен домбыра күйлерін нотаға түсіріп, үнтаспаға жазып алыпты (!). Бұл – Қазақстан музыкатану ғылымы саласы үшін аса маңызды дерек екені айтпаса да түсінікті. Иә, бұл еңбектің қазақ халқының музыкасының кешенді зерттеліп, әлі де терең игеріліп, рухани мұрамыздың байи түсуіне қосатын үлесі мол екені көрініп отыр.

Түркия қазақтарына сауалнама жүргізгенде қылқобыз туралы ақпарат мүлдем кездеспейді. Ал қариялар домбырамен қатар жас кезінде сыбызғы күйлерін естігендерін, сыбызғыны көргендері туралы естелік айтады. Бұған нақты мәлімет ретінде кәсіби музыкант, зерттеуші Мұзаффер Сарыөзен жазбаларындағы сыбызғы күйлері дәләл.

Сонымен бірге домбыра күйлері Сарымолланың (шын есімі Нұртаза; Жәдік) ойнауында тарих ғылымының докторы Әбдіуақап Қараның жеке мұрағатынан табылды. Ол Түркия қазақтарының рухани өмірінде кең танымалдық алып, бүгінге дейін сақталған жиырмаға жуық күй. Орындаушы Сарымолла туындылардың аңызын әңгімелеп отырып өзі орындаған. Күйші шамамен 65 жасында 1968 жылдары қайтыс болды. Ел аузында қалған деректерге қарағанда ол суырып салма ақын, әнші, күйші, термеші. Көпшілік бас қосқанда Үкілі Ыбырай, Әсеттің әндерін айтқан. Қазақ әндерімен бірге репертуарында татар, ноғай, ұйғыр әндері болған. Діни сауаты бар сары кісіні ауылы «сары молда» атап кеткен. Ыстамбұл қазақтарының аспаптық, әншілік өнері осы Сарымолла орындаушылығымен тікелей байланысты. Музыкант туралы ақпараттың аз жиналуының себебі, ол туралы білетіндер, көз көргендер өмірден озып кетті.

Жалпы Сарымолладан жеткен күйлердің бір ерекшелігі, тақырыптық жағынан алғанда да, формасы тұрғысынан да, көлемі де, ойналу тәсілі де көне күйлерді еске түсіреді. Олардың басым бөлігі аңыздарымен жетіп отыр. Күйлер өте қысқа орындалады. Үнтаспаны тыңдағанда оны қоршап, тамсана тыңдап отырған бір топ адамның эмоциялық күйі байқалады, олар орындаушыны бар ынтасымен тыңдап, оны қоштап, дем береді.  Үнтаспаның дыбыстық сапасы нашар болса да, орындаушының мәнері, әңгімесі халықтық көне дәстүрде. Ол ән салып, күй шертіп, нақыл термелерді, мысал өлеңдерді төгіп айтқан.  Тағы бір маңызды мәлімет, «Қара жорға» деген күйді ойнағанда қазақ, қалмақ, моңғол қара жорғасы деп бөліп көрсете үш түрлі мақамды ойнайды. Мәселен, аңызсыз жеткен «Алтайдан», «Зайып қажының ақтабан атының жүрісі», «Алакөз аттың жүрісі» және авторлық болуы мүмкін «Мақтай күйі», «Бежен күйі» деп аталады.

Көне аңыздарымен жеткен күйлер: «Бозінген», «Әсем қоңыр», «Делдал», «Қос келіншек», «Судың аққаны», «Мұңлы қыз», «Мұңлық-Зарлық», «Шыңырау», «Ақсақ қаз», «Бөкен жарғақ», «Кербез қыз», «Жорға аю», «Телкүрең», «Балжыңгер», «Телқызыл», «Қара жорға», «Бұқтырма өзені», «Айтып едім болмадың».

Осы аталған күйлердің арасындағы жан-жануарларға, олардың жүрісіне, қасиетіне, сипатына арналғандары «Бозінген», «Әсем қоңыр», «Делдал», «Шыңырау», «Ақсақ қаз», «Айтып едім болмадың», «Жорға аю», «Телкүрең», «Балжыңгер», «Телқызыл», «Қара жорға». Ал әйел адамдар тағдырына арналған «Мұңлы қыз», «Кербез қыз», «Қос келіншек» және қазақ арасында кең тараған аңыз  «Мұңлық-Зарлық» әңгімесіне орай туған күй.

Бұл шығармалар арасында бұрын-соңды таныс туындылар кездескенмен Түркия қазақтарының Сарымолладан жеткен нұсқалары Жетісу, Шығыс аймағының домбыра күйлері аясында зерттеуді қажетсінеді.

Шетелдегі бауырлардың ән мәдениетіне тоқталып өтсек, ол – ғұрыптық музыкалық фольклордың бүгінгі қолданыс мәселесі.

Сарымолланың домбырамен салған әндеріне келсек, мысал өлең, әзіл-күлкіге құрылған «Үш ұры», «Әлқисса», «Жолбарыстың әңгімесі», «Жақсы қатын мен жаман қатын» өлеңдері бір әуенмен орындалады. Олардың мәтіні көне шығармалар екендігін аңғартады.

Сарымолла репертуарындағы «Зұрқия» әні Қазақстанда кең тараған «Зұрқия» әнінің нұсқасы. Бұл ән А.Затаевичтің «1000», «500» жинағында 7 вариантпен нотаға түскен. Бұл шығармалар қазақ жерінің түкпір-түкпірінде кең тарап бір сюжетке құрылған, тақырыбында әйел сезімінің бостандығын жырлаған туындылар.  

Сарымолладан жазылған үнтаспа материалдарының арасындағы «Міржақып әні» атты туынды назар аударарлық. Сонымен бірге «Ақынның әні» шығармасы Иманжүсіп Құтпанұлының (1863-1931) «Сарымойын» әнімен жақын интонацияда. Бұл Е.Брусиловскийдің «Қыз Жібек» (1934) операсында Бекежанның вокалдық партиясына пайдаланылған лейтмотив ән. Осы тұрғыдан Түркия қазақтарының мәдениетіндегі әндердің қаншалықты сақталғандығын аңғаруға болады. Бұл үлгілердің музыкалық талдау нәтижелері Ресей қазақ фольклорымен ұқсастығын немесе ортақ нышандарын анықтауға мүмкіндік береді.

Тұрмыстық, ғұрыптық үлгілер бүгінгі күні Қазақстанда да айтарлықтай дәрежеде кездеспейді. Қолданыстан шығып бара жатқан әндер шетелдегі қазақтар өміріндегі үлгілермен тағдырлас, яғни соңғы онжылдықтарда айтылмай келеді. Бұл орайда балалық, жастық шағын шетелде өткізіп, Отанына оралған Арыстанбек қажы: «Көшіп келген 1953-ші жылдары ең көп айтылатыны көріс, сыңсу болды. Соңы 1980 жылдары, сыңсу сирек айтыла бастады. Жастар көп қолданбады. Бұрын жастар бас қосқанда шілдехана, тойларда «шыт тастау», «түзегімді тап» деген ойындар болды. Бұлар да 1980 жылдардан кейін жоғалып кетті. әрине бұл екінші ұрпақтың үлкен қалалар орталықтарына қоныс аударып, кәсіп іздеуімен байланысты, заман жаңарып кетті. Біз бірінші ұрпақпыз. Екінші ұрпақ өздері үйрене алмады, мүмкіндік те, қажеттілік те болмады. Мұны үшінші ұрпақ тіптен керек қылмай қойды.ы олар кінәлі де емес», – дейді. Көнекөз қарияның айтуынша шетелде олар қазақтың сал-серілері туралы, Біржан, Ақан, Естай әндерін естімеген, ал Абайдың әндері және Қытайда өмір сүрген Әсеттің әндерін естіп өскен. Стамбулдық қазақ Мансур Тәйжі сұхбатында: «Мұнда келгенде арамызда күйшілік мектептер болмады, күй тартыс болған емес. Өнерпаздардың арасында «ұстаз, шәкірт» деген ұғым болған жоқ. Жастар айтыстарға қатысты, бірақ қайым айтысты көрмедім. Абай әндерін естідік, айтып жүрдік. Кейін шекара ашылған соң ғана Біржан сал, Ақан сері туралы естідік», – дейді.

Экспедицияда бүгінгі уақытта беташар мен көрістен басқа ғұрыптық үлгілер қолданыстан қалғаннан кейін жасы егде тартқан адамдар жадында қалған әндер нұсқалары жиналды. Үйлену тойына қатысқанда мына жәйттар байқалды. Ыстамбұлдағы Қазақтар қауымдастығында алғашқы той кәдесі болып өтіп, құдалар кезектесіп шашу шашып, беташар айтылып, жастар үлкендерден бата алады. Қалың мал секілді кәделер осы көпшіліктің алдында өтеді. Ал кешке жастар тойы арнайы мейрамханада өтеді. Қазақтардың тойында жалпы қазақ немесе басқа тілдердегі әндер шырқалмады. Тілектес адамдар «құтты болсын» айтып келіп, амандасып, бас қосады. Бауырсақ пен тәттілерге толы дастархан жайылып құдалар бір-біріне құйрық-бауыр ұсынады.

Беташарлардың ерекшелігі, олардың барлығында ислам дініндегі шариғат заңдылықтарының айтылуы. Исламға қатысты түсініктер мен ұғымдар үлгі-насихат ретінде айтылатын келін әдебі, т.б. пайғамбарлар есімдері, мүміндердің аналарының есімдері тізбектеліп өлең жолдарына қосылады. Мысалы, Құнапия Орынбасарұлы:

Бәтима, Зейнеп, Хадиша

Солардан қалған жол шығар

...

Қызыр, Ильяс, Шұғайып

Қыз жек жатар ұлғайып

Дабырламай жамағат

Беташар сөзін ұғайық.

Таям, ғұсыл, тахарат

Мұсылманға ылайық

Күн шығармай намазға

Ертеменен тұрайық.

...

Келесі үлгіні Хадиша Дөнмез орындады:

Лұқпан хакім, Шұғайып

Қызыр жатар ұлғайып

Пайғамбар салған жолында

Жылама келін мұңайып.

Мұндай мысалдарды келтре беруге болады. Бұл шығармалардың дінге тиым салынған, «артық сөздерден тазартылған» елімізде жиналып жазылған беташарлардан өзгеше тұсы осыда. Музыкалық жағынан речитативті, 7-8-буындық жыр үлгісіндегі беташарлар Ау! қаратпа сөзімен басталып, ары қарай төменгі тетрахордта бір сарынмен айтылып отырады.    

Жалпы бүгінгі қазақ тойларында Қазақстанда орындалып жүрген түрлері де қолданылады. Куә болған келін түсіруде алматылық Дәулет есімді жігіт Жетісу жерінің беташар нұсқасын домбырамен орындады. Сондай-ақ, қариялардың айтуы бойынша Франция, Германия, Ұлыбритания қазақтарының тойларындағы беташарлар өздерінің сақталынған көне беташарлар емес, қазақстандықтар орындап жүрген түрлерінен орындалады еке. Қорыта айтқанда заман талабына сәйкес өлең де, әуен де, ондағы мазмұн да заңды өзгеріске түсіп, жаңа түрлері сұранысқа ие болып отыр.  

«Бесік жырларына» келсек, олардың санаулы үлгілері ғана табылды. Бұларда айтарлықтай ерекше сипаттар сақталмаған. Шағын диапазонды, біркелкі ырғақпен сабырлы, ақырын орындалатын әлдилер жалпы қазақ арасына кең таралған сипаттарға ие. Бұл әндердің қазіргі кезеңде орындалмайтындығынан деп ойлаймыз. 

Тұрмыстық әндер арасында мұсылманның Ораза мейрамында ауыз ашар уақыттан кейін орындалатын «жарамазанның» тың үлгілері кездесті. Шетел қазақ диаспорасында ислам дініне тиым салынбағаны белгілі. Сондықтан жарамазан өлеңдерінде де пайғамбар сүннеті бойынша жасалуы қажет шарттар еркін айтылады: Мадәлім Байқонақұлының көне қолжазбасынан алынған жарамазанның өзгешелігі формасынан байқалады. Қайырмалы нұсқаның қайырма қостармағы әр шумақтан соң қайталанып отырады:

Меккеде бір ағаш бар іші қуыс

Ораза, намазыңның несі жұмыс

Дүниеде парыз, сүннет өтеп барсаң

Жәннаттан жеміс шашар уыс-уыс.

Қайырмасы: Мұхаммед үмметі айтқан жарапазан

Оразаң қабыл болсын ұстаған жан.

 

Меккеде бір ағаш бар иіп тұрған

Жаһанға жапырағы тиіп тұрған

Дүниеде намазыңды өтеп барсаң

Алдың да нұр пайғамбар күліп тұрған.

Қайырмасы: Мұхаммед үмметі айтқан жарапазан

Бір келген он екі айда ораза, иман.

Бұл бізге танымал қарапайым формадағы жарапазандарға қарағанда назар аударарлық, музыкалық-интонациялық жағынан алғанда жетілген түр.

Түркия қазақтарының арасында ең жақсы сақталған, әлі де қазақтар жадында сақталып келе жатқан әндер – қара өлеңдер.

Қара өлеңдер мен халық әндерінің жинау, сарапталу сипатына қарағанда оларда босып көшкен елдің мұңы, көз жасы, ұзақ жолда көрген азаптары, шекараларда тұрып, қиналған, Пәкістан, Үндістан, Тибет жерлеріндегі қиыншылықтар суреттеліп отырады. Үлкен кісілердің бәрінің көкейіндегі туған жері Алтайға деген сағыныш бүгінгі шекара ашылған уақытта да басылмаған. Әндердің мәтінінде де, әуенінде де көрініс тапқан бұл сипат олардың әке-аналарының арманы еді. Мысалы, Күли Құсайынқызы:

Дүркіреп біз Баркөлден көшіп едік,

Шудасын ақ атанның есіп едік.

Тұрмадық Алатауды шыр айланып,

Апырм-ай, бір жыл жол жүріп Кәшмірге жетіп едік.

Баркөлден шығып едік біраз қазақ,

Тауында Гималия көрдік азап-ау.

Айланып Алатауды алты ай жүріп,

Дыңзыға әттең шіркін, жетіп едік-ай.

Аты еді Дыңзы деген шекараның

Бір Алла біз ғаріпті өзің оңда.

Дыңзыда жол бермеді бір ай қалып (Дыңзы – шекара аты)

Кәргілге жол берген соң жетіп едік. (Кәргіл – Үндістан мен Тибет арасындағы тар жол).

Немесе Сәнияхан орындаған өлеңге назар аударайық:

Игай, гай, тіршілікте күліп, ойна-ай.

Стамбулдың ауылым күн бетінде,

Жазу жазсам ақ қағаз бұл бетіне.

...

Игай, гай, тіршілікте күліп, ойна-ай.

Стамбулдың ауылым адарында,

Айдап салдым жылқымды болдырына.

Түркия қазақтарының қара өлеңдері мен халықтық әндері шығыстан көшкен қазақтар арасында кең тараған халық әндері көбінесе «Бір бала», «Угай-ау», «Гүлдариға», «Жеті арал» секілді танымал әндер мелодиясымен орындалады. Мәселен исі қазаққа белгілі болған «Гүлдариға» әуенімен төмендегі ән айтылды (Кәбира):

Біз келдік Гималия тауын асып,

Жауған қар, соққан желмен араласып.

Біз келдік елу үште Түркияға,

Қарсы алды Түркі үкіметі қойнын ашып.

Алашорда үкіметінің маршы болған «Алаш маршын» жеткізуші Мәдәлім Байқонақұлы өз шығармашылығынан 1952 жылы жазылған «Қоштасу» өлеңін орындады. Мұнда да жүріп өткен жерлері қосылады:

Жолдастан айрылдық Кәшімір қаласында,

Өкпем жоқ Керей, Найман баласында.

Азатқа инкамадостан шықтым бүгін,

Жаратқан бір Алланың парасында.

Осы секілді халық әні сазымен өзінің өлеңін ұсынды:

Жүрек жарып сағындым тапқан анам,

Сен өсірдің анамыз баққан анам, шіркін-ау.

Шіркін менің елім-ау,

Елде жүріп, ойнап-күліп

Салған сайран-ау, күнім-ау.

Бұл өлең шумақтарындағы және осы секілді материалдарда «шіркін елім», «артта қалған жерім», «көрер күн болар ма» секілді қайырымдар жиі кездеседі.

Мансур Тәйжі берген мына материалдар халық әні «бір бала» сазымен жетті:

Түркияның біз жүрміз қаласында

Салқындаймыз ақ теңіз жағасында, угай-ай, ән салшы бір бала.

Туыс келсе түрікке ей, қарсы аламыз,

Адал ниет кең пейіл қуанамыз, угай-ай ән салшы бір бала.

Түркияға келген екінші көш 1952 жылы «Алтай» ауылына барған қазақтар мына өлеңді шығарған:

Біз көштік Гималай тауын асып

Жауған қар соққан боран араласып

Келгенде елу үште Түркияға

Мендерес қарсы алды қойнын ашып (Мендерес – үкімет басшысы). Ей, сандалгер, Айрылған ел-жұртынан біз мұңлы шер

Түркияның қоныстандық,

Ақ теңіз, Эгей теңіз жағасына.

Бақ берсін бір құдайым қазағыма,

Отырмыз ер түріктің арасында.

Қайырмасы.

Отырмыз Анадолы ортасында,

Біз Ыстамбұл, Манисани қаласында.

Қазағым өсіп-өніп жүре берсін,

Ататүрік Түркияның арқасында.

Бұл ән Омар Хайяның орындауында интернет беттерінде де жарияланған.  Осы әннің нұсқасын түрік жеріндегі бауырластарымыз түгел біледі десек қателеспейміз. Осы ән шетел «Сандалгер» деп те тараған.

Түркиялық бауырлар музыка мәдениетінде Алтай жері туралы айтылмаған ән сирек кездеседі. Мысалы, Нұрсағи:

Аяғыма кигенім кебіс еді, ей

Жылқы ішінде тай-құлын тебіседі, ой, Алтай.

Үлкен де бар, бұл жерде кіші де бар, ей

Не деп айтсам өлеңді келіседі, ой, Алтай.

Алтай тауым мекенім,

Сонда туған екенмін.

Мекен жерім ойласам,

От боп жанып кетемін.

 Немесе халық әуенімен қайырмасы қайталанып келетін қостармақты өлең жаздырған Кәби:

Ей, құдеке,

Құлпырасың тұлпардай,

Сыртың сұлу сұңқардай.

Алтайдың тауы да алтын, тасы да алтын,

Соғады қоңыр самал, желі салқын.

Шетел қазақтарының фольклорында Бүркітбайдың әні, Таңжарықтың әні деген туындылар кездеседі. Мәселен, «Ау, Ғайша» нұсқасы таспаға жазылды.

Жоғарыда аталған информатор Мадәләм Байқонақұлы музыка мәдениетімізде айтарлықтай орны бар «Түркістан әскерлерінің маршы», мектепте орындалған «Ұмтыл, жас» деп аталатын туындыларды да орындады.     Бұл шығармалар 1945 жылдары Шығыс Түркістан әскерлері және сол жақтағы мектеп балалары орындаған марштар. өнер тарихы үшін бұл әндердің алатын орны зор.

Ыстамбұл қзақтарынан жиналып, жазылып алған тың, маңызды да құнды музыкалық материалдар алдағы уақытта шетел қазақтарының өнерін біртұтас зерттеуге орасан үлес қосып отыр. 

Алаш маршына арналған мақала «Түркістан» газетіне жарияланды. Қараңыз: № 51 (909), 22.12.2011. – 9-б.

Бақыт  Тұрмағамбетова, өнертану ғылымдарының кандидаты, музыка зерттеуші

(Алматы қ.) // Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының  ағымдағы мұрағаты

толығырақ

Шетел қазақтары әлем кеңістігіне бейімделу барысында өзін-өзі танып біліп, басқа мәдениет үрдісінен өз ұлттық рухани құндылықтарын айқын ажыратып, дәстүрлі мәдениеттің дамуына қызмет етті. Бұл үрдістің қалыптасуына ұлттық рух, ұлтжандылық терең әсер етті. Жаһандық құбылыстар дәстүрлі құндылықтарды мойындамай, жаңа заманауи құндылықтарды орнықтырып жатқан жағдайда шетел қазақтары  өзіндік дәстүрлерінің сақталуына кедергі болары анық. Осыған байланысты шетел қазақтары өзіндік келбетінің сақталуы үшін этникалық мәдениеттің тарихи негіздері мен сипаттарын жан-жақты өркендетіп, тарихи Отанмен байланысын пәрменді түзіп,  ұлттық тіл мен дәстүрлі мәдениетті нығайтуға қызмет етуі керек.

Шетелдердегі қазақтар басқа елдердің әлеуметтік ортасында мәжбүрлі түрде қалғандықтан олар қаласа да, қаламаса да жергілікті мәдениет құндылықтарын қабылдауы қажет болды, олардың басқа әлеуметтік мәдени ортаға бейімделуі мәжбүрлі бейімделу еді.  Жаңа ортада барлық нәрсені қайтадан үйреніп, оған төзу, психологиялық жағынан көну т.б. әлеуметтік бейімделу үрдістері өз алдына үлкен әлеуметтік философиялық проблема болып табылады. Басқа тілді үйрену диаспора адамының әлеуметтік ортада өзін сенімді іс-әрекеттер жасап, қоғамда ұлтаралық өзара қатынастарды реттеп өмір сүруге жол ашты.

Жаңа қоғамдық-әлеуметтік қатынастарды психологиялық тұрғыдан қабылдау адамның әлеуметтік белсенділігін туғызып, диаспора адамының қоғамға, әлеуметке бірегейленуін іске асырады. Тіл мен дін бірлігі адамдардың тұтастығын, бірлестігін қалыптастырды. Халық дәстүрлері ұлттың тарихи санасының қайнары, бұл халықтың мінез-құлқы, санасы мен ұлттық мәдениетінің қалыптасуына ықпал етеді. Шетел қазақтарының ұлт болып ұюына, туған елге, атақонысқа деген шексіз махаббатының әсері ұлттық рух түрінде көрініс берді. Туған елге деген сағыныш, махаббат ұлтқа бөлінбейді. Ұлттық рух – ұлттық өзіндік сананы қасиетті ұлы күш ретінде танытып, басқа мәдениеттің ортасында ұлтқа күш, қуат береді. Өз ұлтын, туған жерін жанындай жақсы көру мен сағынудан туындаған, басқа әлеуметтік ортада туып, өмір сүрсе де Отанға деген іңкәр сезімнен туындайтын ұлы күш, ұлы құндылық – ұлттық рух. Осыдан ұлттың өзіне ғана тән өзіндік санасы бастау алады. Өзіндік сана адамның өз рухани құндылықтарын басқа мәдениеттерден өзгешелеп, өзіне тән дүниетанымының қалыптасуында тарихи сананың ұлттық тіл арқылы бейнеленетін көрінісі.

Г. Меңдіқұлованың пікірі бойынша, көп жағдайда «Түркиядағы қазақ қауымдастығы қазақ диаспорасы өкілдері үшін үлгі болды, бұл қазақтардың күш-жігерімен ғана емес, түрік үкіметінің түсіністікпен жауап қату әрекетімен де мүмкін болды, соның арқасында Шыңжаңнан босқан қазақтар бұл жерден екінші Отанын тапты» [1]. Түркияда тұратын қазақтар жинақы орналасқан, 1972 жылы олар түрік үкіметіне өтініш жасап, сол жылы оларға Ыстамбұлдан сатып алу және құрылыс салу үшін жер берілді. Біздің отандастарымыз бұл ауданды «Қазақкент» деп атаған, қазір ол «Гюнешли» аталады, түрік тілінен аударғанда «Күн сәулелі» деген мағына береді.  Қазақтардың «түріктену» процесін қалай да бір тоқтату үшін аға буында кейіннен қазақ бастауыш және орта мектебін ашуға болатындай бірге, бір ауданға қоныстану идеясы туды.

Шет елдердегi қазақтардың өзге ұлттардың жетегiнде кету-кетпесі әлiпбиге де байланысты. Ресейде 1,5 миллионға жуық кирилл әрпiнде жазып-оқитын қазақтар тұрады, бiр қызығы оларға қазақ баспасөзi бармайды екен. Ал, Түркияда 20 мыңға жуық қазақ тұрып жатыр. Оларға Қазақстаннан оқулық-журналдар көптеп барып тұрады. Бiрақ, түрiк елiндегi қандастарымыз кириллицаны танымайды. Сондықтан олардың бар ниетi – елiмiздiң тездеп латын әлiпбиiне көшуi. Түркиядағы қазақтар қауымдастығының мәлiметi бойынша, бүгiнде Ыстамбұлдың Зейтiнбұрны ауданында 13400-дей қазақ тұрса, Гүнеш ауданын 6000 қазақ мекендейдi екен. Сапагөй, Шекпенжер аудандарында – 1500-2000, Измирде 1000 қазақ тұрады екен. Жалпы, қауымдастық Түркияда 21500-22000 қазақ бар деп межелеп отыр.

Бұл орайда қауымдастық төрағасы Дәруiш Қылыш: «Қазақстан латын әрпiне тезiрек көшсе екен»  деген тілегін білдіреді.  Байырғы ата қонысынан жырақтап қалған бауырларымыздың көбі Түркияға келгенде, тері өңдеумен айналысқан екен. Дервиш Қылыштың әкесі 63-ші жылдан бері осы кәсіпті нәсіп етіп, тері өнеркәсібі ісін жалғастырып, бизнестің қыры мен сырын өз баласына үйреткен. Тері өңдейтін фабрикалар, тігін фабрикалары және теріден жасалған киімдер сатылатын дүкендердің бірқатар жүйесі қазір Дервиш Қылыштың иелігінде. Қандастарымыздың қолынан шыққан тауарлар ТМД елдерінде және Еуропада үлкен сұранысқа ие. Тағы бір бауырымыз – қаламы ұшқыр Ертұрыл Ербашты айтпай кетуге болмайды. Қазіргі таңда Ертұрыл «Сабах» (SABAH) газеті жаңалықтар бөлімін басқарады.

Сабах 1986 жылдан бері күнделікті шығып тұратын, Түркиядағы ең белді, оқырмандары мол басылымдардың бірі. Жалпы, Түркиядағы қазақтар қауымдастығы 1986 жылы негiзiн қалаған. Содан берi қауымдастық жанында қазақ тiлi мен дiн пәндерiнiң курстары, қайырымдылықпен айналысатын қор ашылып, тiптен жеке «Арман» атты журнал да шығып жатыр, онда Қазақстан жаңалықтары, әдет-ғұрып, салт-дәстүр мәселелерi қамтылады.

Жергiлiктi қазақтардың тiлдерi сәл түрiктенiп кеткен. Оның үстiне аты-жөнi, есiмдерiнiң денi – түрiкше. «Қазақ тiлi» қоғамының төрағасы Кәмiл Гезердің айтуынша, Түркияда бөтен аттарды түрiкшеге сай етiп жазуды мiндеттейтiн заң бар екен: «Заң бойынша, бөтен аттарды, яки түрiкшеге ерсi келген сөздердi куәлiкке жазғызбайды. Мұнысы қиын. Менiң жиенiмнiң аты – Кәусар. Құдайға шүкiр, осындай аттарды жаңа туған нәрестелерге қойып жатырмыз. Мұнысына да шүкiр» – деп сөзiн түйiндейдi [2]. Түрік елінің тілі, діні, ділі қазақтармен бір түбірден шығып, тамырлас болғандықтан сол елді паналап барған қазақтар түрік тіліне бейімделе бастағаны соншалық, түрік тілін ана тіліндей тез арада меңгеріп алды. Сол үшін қазақтардың екінші буыны ана тілін түрік тілімен ауыстыра бастады. Сондықтан болар, қазіргі Еуропадағы олардың ұрпақтары ағылшын, неміс, француз, тағы басқа еуропалық тілдермен қоса, түрік тілінде тамаша сөйлей алады да, қазақ тіліне келгенде шорқақтайды.

Еуропа қазақ қоғамдары федерациясының төрағасы Абдулқайым Кесижи мырзаның мәліметі бойынша Еуропада 10 мыңнан астам қазақ диаспорасының өкілдері тұрады. Еуропа елдерінде туылған диаспора өкілдеріне құрлықтық тіл туған әрі басты қарым-қатынас тілі болып табылады. Жастар арасында Қазақстандағы өзінің құрбыларымен қарым-қатынас орнату және өзінің тарихи Отанына бару мақсатында қазақ тілін үйренушілердің санының артқанын атап айту қажет. «Еуропадағы Қазақ диаспорасының орта буын өкілдерінің барлығы дерлік Түркияда туып-өсіп, мектептерде түрік тілінде оқыған адамдардан құралады. Сондықтан олардың балалары қазақшаға шорқақ, не болмаса мүлдем білмейді» дейді А. Кесижи [3]. Жақында мамыр айының 25–29-да Данияның Аархус қаласында өткен Еуропа қазақтарының кіші Құрылтайында ең көп ай­тылған мәселе – тіл мәселесі болды, «...құрылтайға қа­тысу­шы жастардың арасында «Қазақ тілін бі­лесің бе?» деген атпен конкурс ұйымдас­ты­рылып, оған қатысқан қырыққа жуық ұл-қыздарымыздың жап-жақсы сауат­тылық танытқанын» атап өтеді «Егемен Қазақстан» газетінің тілшісі Сауытбек Абдрахманов.

Түркия мен Еуропа қазақтардың ассимиляцияға түсуiне өзiндiк септiгiн тигiзiп жатқан тағы бiр фактор – аралас некелер. Түрiктен қыз алып, не түрiкке қыз берiп жатқан қазақ отбасылары да жоқ емес. Бiрақ тiл мен қанды араластырмау үшiн Түркияда жаз айларында екi ай бойы арнайы той-мерекелер өткiзiледi екен. Оған Қазақстан мен Еуропадан қазақ отбасылары келiп, өзара танысып, той-думан өткiзiп, балаларының толыққанды қазақ отбасын құруына мүдделi болып, өзара жақсы араласып тұрады. «Диаспора өкілдері  найман, керей, уақ сияқты бірнеше рулардан ғана тұрады. Сондықтан өзара отбасын құру аясы тар болғандықтан, жыл өткен сайын қалыңдық  немесе жар  табу үлкен мәселеге айналып отыр. Соңғы кездері ұлтаралық  неке жиілеген. Біраз уақыт бұрын қазақ және түрік арасында ғана некеге тұру жүзеге асса, қазіргі уақытта қазақтар және негізгі ұлт өкілдері арасындағы некелесу тіркеліп отыр» дейді Әлеуметтік саяси-зерттеулер институтының директоры Ботагөз Ракишева [4]. 

Еуропа мен Түркия қазақтарының арасында футбол додасын өткізу жақсы үрдіске айналған. Мұндағы мақсат тек футбол тамашалау емес, жастарды бір-бірімен таныстыру. Футбол додасы арқасында жастар бір-бірімен танысып, отау құрып, шаңырақ көтеруде. Қазақ жастарының басқа ұлт өкілдерімен некелесуі күрт төмендеп, бұл мәселе де оң шешімін таба бастаған.

Қазақстаннан тысқары елдерде өмiр сүретiн қазақтар өздерiнiң ұлттық болмысын сақтауға аса назар аударып, ұлттық тiлін, дiнін, дiлін жақсы сақтаумен қатар, дәстүрлi тұрмыс салты мен қолөнер кәсiптерiн де айтарлықтай жалғастырып, дамытып отырады. Сонымен бірге, өздерi тұрған елдiң заманауи бiлiм-ғылымы мен сауда-индустрия саласының менеджменттiк өнерiн де игерген. Заманауи мәдениет тұрғысынан  жаңа спорт өнерi – Шығыстың таэквандо өнерiн қазақ еліне жеткізген бауырымыз Мұстафа Өзтүрiкті ерекше атап өту керек.

«Сүйегім атажұртта жатса екен» деген қазақи тілекті тәңірден тілеген қандасымыздың бірі – Халифа Алтай. Ол Қасиетті Құранды қазақ тілінде сөйлетті, алғашқы еңбегi 1977 жылы «Қазақ шежiресi» деген атпен Ыстамбұлда жарық көрдi, екiншi кiтабы 1980 жылы «Естелiктерiм» деген атпен қазақша жарияланды.

Түркия қазақтары ішінде ғылым саласында жүрген көптеген бауырларымыз жетерлік. Мысалы, Мимар Синан көркемөнер университетiнiң профессоры, тарих ғылымының докторы Әбдуақап Қара Мұстафа Шоқай шығармашылығын зерттеумен («Түркiстан жалыны. Мұстафа Шоқайдың өмiрi және күресi») айналысып, шетел қазақтары, қазақ елі жайында мәселелер көтеріп жүрген ғалым, «Анкара» университетінің профессоры Зейнеш Ысмайыл қазақ тарихымен қатар салт-дәстүрлерi де қамтылған «Қазақ түрiктерi» кітабын Анкарада жарыққа шығарды. Зейнеш Ысмайыл оқытушылық қызметпен бірге қазақ әдебиетінің белгілі шығармаларын, мақал-мәтелдерін түрік тіліне аударған, бірнеше сөздік пен тілашар құрастырған еңбекқор қаламгер. Зейнеш Ысмайылдың жұбайы Сәуле Дағайқызы «Түркия үні» радиосында көп жылдар қызмет етіп, қазақ тіліндегі материалдарды өздері жинап, түрік тілінен аударып еңбек етіп жүрген білікті маман. Дүниежүзі қазақтарының 4-ші құрылтайында сөйлеген сөзінде Сәуле Дағайқызы: «Түркияда 60 жылға жуық өмір өткіздік. Міне, содан бері қазақшылығымызды сақтап, әдет-ғұрпымызды, салт-дәстүрімізді, ана тілімізді ұмытпау үшін күш салып келеміз» деп атап өтті. Бүгінгі таңда Түркиядағы қазақтардың 10-нан астам қоғамдық ұйымдары, 2 қоғамдық қоры, 2 құрылыс кооперативі, 3 егін шаруашылық бірлестігі бар. 40-тан астам шағын зауыт, 1 мыңнан астам тері өнімдерін дайындайтын кәсіпорын, жарты мыңдай сауда дүкендері ашылған.

Яғни, қазақтардың 75 пайызы нақты өнім өндірумен айналысады. Ауылдық жерлерде тұратын қазақтар егін егіп, мал өсіреді. Бұл ретте Түркиядағы тері және пластика өнеркәсібінің дамуына онда тұратын қазақтар да өздерінің үлкен үлестерін қосты. 2003 жылы Түркия қазақтарынан шыққан Әбдiлқайым Кесижидің  «Қазақстан: кеше, бүгiн және болашақта» атты кiтабында  қазақ хандығынан бүгiнгi Қазақстан тарихына дейiнгi жайттар баяндалады. Бұл ғалымдар қызметінің басты мақсаты – туған халқының тілі мен әдебиетін, тарихы мен мәдениетін Түркияға, жалпы Түрік әлеміне барынша кеңінен таныту.

Түркияда қазақтың салт-дәстүрін, мәдениетін насихаттап отырған азаматтар баршылық, соның бірі Шеризат Доғдыру ұйымдастырған «Алаш» қымыз фирмасының орны зор. Бұл күнде мұндай бастаманы жалғастырушылар да табылуда, ол Ыстамбұлдағы қазақ кәсіпкері Абылай Акиол мырза Силиври ауданында киіз үйге ұқсас іші-сырты қазақша оюмен өрнектелген ғимарат салғызған. Бұл қымыз шаруашылығына көрші түріктер қызыға қарап, қымыз ішуге келіп тұрады екен. Оның ақ боз үйі кішігірім этнографиялық мұражайға айналған, тамашалаушылар мен қымыздың дәмін татушылар күннен күнге көбеюде. Ақжолдар әулеті ата-бабадан балаға мұра болған, халқымыздың  қазақ тұлпарын өсіретін арнайы орын жасатып, ат баптау өнерін  жалғастырып отыр. Рамазан  қария көркем сөзбен, қара өлеңмен, шешендік тілмен, қол жайып бата беретін  осы ежелгі салт-дәстүрді жастарға өнеге етуде. Рамазан қарияның қызы Хадише Дөнмез – ұлтының мәдениетін қастерлеп, бабалар салтын сақтауды көздеген қазақ қызы. Халықтың бай мұрасын шетелде дәріптеп жүрген қолөнер шебері. Ол өзі жасаған әрбір бұйымдары арқылы қазақтың рухани болмысын, бет-бейнесін, ұлттық өнердің ерекшелігін көрсете алған. Хадише қазіргі таңда қазақтың кесте тігу, киіз басу өнерін жалғастырып, кейінгі жастарға үйретіп келеді. 

Қазақстанда диаспораға тiкелей көңiл бөлiп отырған бiрден бiр ұйым – Дүниежүзi қазақтары қауымдастығы. Қазiргi таңда олар «Алтын бесiк» журналы, «Қазақ елi» сынды шетел қазақтарына арналған газеттер шығарып, тiл үйренудiң компьютерлiк бағдарламасын жасап, таратып, шетел қазақтарына арналған халықаралық ғылыми практикалық конференциялар ұйымдастыруда. Сонда да шешілмеген мәселелердің көптігін алға тарта отырып,  Ә.Қара, А. Кесижи т.б. ғалымдар «шетел қазақтарының мәселелерiн қолға алатын өкiлеттi бiр орын, атап айтқанда үкiметтiк билiгi бар бiр министрлiк құрылса» деген тілектерін де білдіріп жатады.

 Шетел қазақтарының рухани құндылықтарының сақталып, жаңғыруының маңызы зор. Олар өзіне тән материалдық және рухани құндылықтарын сақтап, асыл мұралары арқылы әлемдегі біртұтас қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне өзіндік үлесін қосуда. Қазіргі заманғы этномәдени үрдістердің тереңдеуі шетел қазақтарының ұлтық болмысының сақталуына үлкен әсерін тигізіп отыр. Осы үдеріс кезінде олар өз ұлттық келбетін нығайтуға қызмет ететін құрылымдарын барынша бағамдап, заманауи жағдайларға сәйкес басты мақсат: ұлттық тілі мен дәстүрлі мәдениетін сақтап қалуы деп белгілеп, осы үрдістерді нығайтуға үздіксіз қызмет етуде. Бұл мәселені іске асыруда еліміздің зиялы қауымы әлем қазақтарын байланыстыратын тұғыр, ұлттық идея төңірегінде көшбасшылық рөл атқаруы керек.

 

                                         Пайдаланған әдебиеттер:

1  Мендикулова Г.М. Казахская диаспора: История и современность. – Алматы:

Реиз, 2006. –  343 с.

2  Тасболатова К. Түркия қазақтары: қазақтығын сақтап қала ма? // Түркістан. 2012.

1 наурыз.

3  Кесижи А. Еуропадағы қазақтар және ана тілі мәселесі //Қазақстан тарихы, 2011.

4  Ракишева Б. Батыс Еуропада тұратын қазақ диаспорасының әлеуметтік

құрылымындағы үдерістер // Халықаралық зерттеулер. Қоғам. Саясат. Экономика. – 2011. – № 1 (6).

Жазира Ошақбаева, философия ғылымдарының кандидаты  (Алматы қ.) // Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының  ағымдағы мұрағаты 

толығырақ

Бас демеуші

Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен Қазақстанда және шетелдерде өтетін мәдени шаралардың бас демеушісі – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» акционерлік қоғамы

Ұсынамыз

ҚР БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ҚР ЕҢБЕК ЖӘНЕ ХАЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ МИНИСТРЛІГІ

ҚР ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА МИНИСТРЛІГІ

ҚР ІШКІ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІ

Құттықтау, құтты болсын

ҚР СЫРТҚЫ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІ

Барлық ұсыныстар

Мекен-жайы
050002, Алматы қаласы
Ш.Уәлиханов көшесі, 43 А
Тел/факс: +7 (727) 2739997, 2733244.

Web: www.qazaq-alemi.kz
Модератор: info@qazaq-alemi.kz
Қабылдау бөлімі: qabyldau@qazaq-alemi.kz

ЖОЛ КАРТАСЫ

Сайт материалдарын қолдану үшін сілтеме көрсетуіңіз міндетті