Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы

Басты бет | Ұлттық салт-дәстүрлер

Ұлттық салт-дәстүрлер

      Оқтау жұтқандай қақшиып, сах­­нада жөндеп не иіле алмайтын, бел­дері қарысып бүгілмейтін адам­дар­дың қалай ұялмай-қызармай биші болатындығына таңымыз бар. Мұн­дайда, әрине әуелі іргеміздегі көршілес елдерге көз тіге­тін әдетіміз. Мына ала топпылы өзбек ағайындарды айтамыз да. Өзбек­станға жақын орналасқан ай­мақта туып-өскендіктен, өзбек-ака­­лардың «қошық­тары» мен «ракс­тары» туралы біраз естіп-көрген хабарымыз бар енді. 

      Міне, осы елдің билерін алып қа­райтын болсақ, мемлекеттік «Бахор» халық би ансамблінің даңқы жер жарып тұр. Атақты бишілері Мукаррам Тургунбаева мен Тамара ханумдарына қалай құрмет көрсететінін білсеңіздер ғой. Өнер ұжымына бірінің есімін берсе, ал екіншісінің бидегі салып кеткен сара соқпағына адалдықтарынан еш­қашан айныған да, ауытқыған да емес. Неткен дәстүрге беріктік десеңші. Құдай-ау, және дөңгеленіп билей жө­нел­генде қыздарының көздері жанып шыға келетінін айтсаңшы. Бұрынғы ке­ңестік кеңістікті алсақ, Грузияның «Сухишвили», «СЭУ» халық би ансам­бльдерінің өнеріне қол соқпайтын жан некен-саяқ болса керек. Ал Ресейдің өзінде қаншама халық би ансамбльдері бар дегендей. Бұларды айтқанда, бізде би өнері дамымай, кенже қалып қойған деп аузымызды қу шөппен сүрткелі отырған жоқпыз, әрине. Тәубе, қазақта да небір дүлдүлдер сахнада сайран салған. Оттай жанған. Шөліміз қанған. Әлгілермен салыстырғанда, қазақтың бір ғана Шарасының (Жиенқұлова) өзі не тұрады! Баяғыда «Гүлдердің» аты қалай дәуірледі десеңші. Сол сияқты қазіргі күнгілерге оралсақ, «Салтанат», «Наз» би ұжымдарының аты тіл ұшында тұратыны тегін болмаса керек-ті. 

      Біздің бүгінгі қозғап отырған әңгі­меміз осы бір жібектей есілген нәзік өнер­дің қазіргі хал-ахуалы, сапасы туралы болмақ.  Биші атаулы негізі сәмбі талдай иіліп тұрса шіркін, дейсіз ғой билегенде. Аяқтарына тас байлап алғандай қозғалысы тым сылбыр, баяу, сүлесоқ кейіптегі бишілерді көргенде, бұл өнерге олардың не үшін келгенін білмей миың дал болады. Қашан көрсең, жігіттердің биінде көбіне аттың үстінде шауып келе жатқан, болмаса тек қолындағы қамшысын оңды-солды сілтеген элементтер кездеседі. Мың бұралған қыздарымыз сахнаға тек үстеріндегі әшекейлі кос­тюмдерін көрсетуге шыққандай әсер қалдыра ма қалай өзі. Кейде қимылдары қабыспай, бірі қолын көтерсе, екіншісі төмен түсіріп, музыка ырғағымен сәйкес келмей, сәтсіздікке жол бергенде залда отырған өзіңнің басың еріксіз төмен салбырайды. Халық биін қоятын қазіргі балетмейстерлердің дәстүрлі өнерден онша хабары жоқ-ау деген күдіктің туатыны содан... Атқа мінбейтін грузин жоқ, орыс та, өзбек те солай, атты қадірлейді. Бірақ бұлардың бишілері неге біздегідей шаңды будақтатып, тепсіне бермейді дейсің ғой баяғы. 

    Сондай сәтте «апыр-ай, бұларың баяғы «Ортекенің» алғашқы орындау­шысы Шашубай ақынды, болмаса 60 жасында «Насыбайшы», «Қаражорға» билерін нақышына келтіре орындаған Ысқақ Быжыбаевты, «Қамажай», «Аю биі», «Айжан қыз» билеріне жан бітір­ген Шара Жиенқұлованы, қазақ би өне­рінің жарық жұлдыздары Гүлжан Талпықованы, яки болмаса қазақтың кәсіби тұңғыш балетмейстері Дәурен Әбі­ровті, т.б. көрмеген бе, олардың би­лерінен өнеге-өрнек алмаған ба?» деген ойдың ойпаңына оңай түсіп кетесіз. Көзі тірісінде Дәурен Әбіров ағамызбен дидарласып, өзімен әңгіме-дүкен құрған жайымыз бар еді. Сонда ол кісі: «Ысқақтай тума дарындар халық арасында өте көп болған деп ойлаймын. Әттең, біз оларды кезінде дұрыс бағалай алмадық. Көп нәрсені олар өздерімен бірге алып кетуге мәжбүр болған кездерге өкінгенмен не пайда енді? Мен қазақ билерінің біраз қимыл түрлерін үйреніп, аттарын айтып беруін сұрадым. «Бүркіт қанат», «Айдаһар иірілу», «Ырғақты би жүрісі» дегендерді сонда алғаш рет естідім. Сөйтсем, бұл билерді ол 1936 жылы Мәс­кеудің Үлкен театрында өткен Бүкіл­одақтық халық билері байқауында орын­даған екен. Оның билеріне сол уақытта кеңестің белгілі хореографтары Р.Захаров, Ю.Слонимскийлер өте жоғары баға беріпті. Сол байқаудан түсірілген кинотаспа бүгінде мемлекеттік мұрағат қорында сақтаулы», деген болатын. 

      Ендеше, мұрағаттағы мұндай құнды жәдігерлер тарихтың тасасында шаң басып жатқаны дұрыс па? Сала мамандарын даярлауда бұларды неге енді бүгінгі тәжірибеде кеңінен пайдаланбасқа деген түймедей түйін ғой айтпағымыз? Қытайдан биші Шұғыла Сапарғалиқызы Отанымызға оралғанда қуанғанымыз-ай! Астанада бишінің би мектебі ашылды дегенде одан сайын мерейлендік. Бірақ, қазір оның өнері құлағымызға көп шалына бермейді, соған қарағанда насихаты тоқтаңқырап тұр-ау шамасы. Өзбекәлі Жәнібеков өз қолымен құрған мемлекеттік «Алтынай» халық би ансамблі қазір қай деңгейде екен, ә? Моңғолия хореографтары ондағы тұратын қазақтардан 100-ге жуық би қимылын жазып алды деген хабарды құла­ғымыз шалып еді. Мұны жүзеге асырып жүрген біреу-міреу бар ма екен?.. Әй, қайдам!

     Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»
     https://egemen.kz/article/khalyq-bii%C2%A0oez-biiginde-me 

толығырақ

Әсел Хайрула: Қазақтың қолөнерін  әлемге танытқым келеді

       Қазақ халқының қолөнері ғасырдан-ғасырға жалғасып келсе де, оның бүгінгі таңдағы дамуы қандай деген сауал көкейімізде тұратыны белгілі. Жасыратыны жоқ, қазір баяғыдай киіз басып, одан сан алуан бұйым жасап, ұлттық қолөнерді өрістетіп жүргендерді көп кездестіре бермейміз. Дегенмен, бұл өнерді де ұмыт қалдырмай, қолдан келгенше жандандырып жүргендер бар. Солардың бірі – Әсел Хайрула. Әсел дизайнерлік жұмыспен айналысады екен. Қолөнерде халқымыздың байырғы дәстүрлерін бүгінгі заманмен ұштастырып, сәнді киім үлгілерін дайындайды. 

      – Париждің атақты сән үйлері жасанды маталарды қолданып, сәннің келешегі синтетикада деген көзқарасты ұстанып келеді. Бұл жөнінде сіздің ойыңыз қандай?
      – Иә, қазіргі әлемдік сән ­индустриясы шырқау шыңына жетті. Бұл салада жаңалық ойлап табу айды аспанға шығарумен бірдей. Енді тек озық технологиялардың көмегімен бұрыннан бар киім түрлерін жаңаша түрлендіру ғана қалды. Дегенмен, мен париждік дизайнерлердің табиғи маталардың күні өтті, енді оларды синтетика алмас­тырады дегендерімен келіспес едім. Себебі қазіргі сән әлемі қаншалық сан алуан болса да адамды бір қалыпқа салуға бейім. Біркелкі киінген, біркелкі мәдениетті тұтынатын адамдар тобы пайда болды.
      Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде табиғи материалдар кеңінен қолданылды. Оның ішінде жүннің алатын орны ерекше. Әжелеріміз киім-кешектен бастап, күнделікті қажет бұйымдарының бәрін осы ғажайып материалдан жасаған. Киіз пестицидпен өскен жасанды талшықтар қолданылған кез келген киімнен жүз есе артық және ол қоршаған орта үшін мүлдем зиянсыз.
     – Киізден жасалатын бұйымдарды әзірлеуде қандай әдіс-тәсілдерді қолда­насыз?
      – Апа-әжелерімізден қалған технология бойынша бәрін өз қолыммен жасаймын. Сабын мен судың көмегімен басу, илеу әдістерін қолданамын. ­Басты шикізат – меринос қойдың жүні. Қой жүнінің жылу реттейтін қасиеті бар. Медицинада құрғақ жылу суық тигенде бірден-бір ем саналады. Таза жүннен жасалған киім денедегі жараның тез жазылуына, сынықтың тез бітуіне көмектеседі. Малда болатын ланолин майы жүнде де сақталады және ол тері астындағы қан айналысын жақсартып, адам терісінің қартаюын тежейді екен. Ланолиннің косметикада кеңінен қолда­нылуы да содан.
      Киіз басу арқылы әзірленетін киім­дер­­де тігіс болмайды. Әрі жеңіл, әрі жылы. Қыста тоңдырмайды, жазда тер­летпейді. Ұлттық ерекше­лі­гі­мізді көрсететін ою-өрнектер де өз ор­нымен қолданылады. Әсіресе жүннен жа­са­латын киімдер топ-тобымен емес, бір дана ғана әзірленетінін айта кеткім келеді.
         – Киізден қандай бұйымдар жасауға болады?
     – Киізді қалай түрлендірсең де ыңғайға көнеді, одан бәрін жасауға болады. Қиялға қанат бітіріп, ойлағаныңды шектеусіз іске асыруда таптырмайтын материал. Көркемдікті, сұлулықты қай қырынан ашам десеңіз де еркіңізде. Киізбен жұмыс істеудің өз ерекшелігі бар. Осы кәсіппен шұғылданатын нағыз шебер үшін көркем дүниелер тудыруға еш кедергі жоқ. Міне, сондықтан да киіз мен үшін жай уақытша қызығушылық емес, тұтас бір философия.
     Мен киізден әйел киімдерінің заманауи үлгілерінен бөлек, түрлі әшекейлер, интерьер бұйымдарын әзірлеймін. Бұл материалдан ойыншықтан бастап, киімнің түр-түрін, тіпті жиһазға дейін жасауға болады. Жалпы киіздің мүмкіндігі мол. Бұл экологиялық таза материалдың жоғары сұранысқа ие болатын кезі әлі алда.
       – Әр дизайнердің өзіне тән стилі бар. Ал сіздің кәсіби ерекшелігіңіз неде?
     – Өнерге құрметпен қарайтын кез келген суретші сияқты менің де өз көзқарасым, ұстанымым бар. Ең ­бастысы, өзіміздің тек-тамырымызды ұмытпауымыз керек. Менің бағытым осы ұстанымнан туған, яғни қазақтың киіз басу өнерін заманға сай жаңғыртуды мақсат еттім. Тіпті мен басқан «хай-тэк» стиліндегі киіз көйлектің өзін­де әжем­нің иісі, анамның алақанының жылуы, даламның рухы бар деп айтсам болады.
       Менің қолөнерге құштарлығым ана сүтімен, әке қанымен дарыған деп білемін. Содан болар, мені дизайнер ретінде қазіргі «ақылды» киімдер жасау емес, дәл осы ұлттық өнер қызықтырады.
         – Сіздің ашық түстерге басымдық беретініңіз байқалады. Неліктен?
      – Киіз басып, көйлек даярлау үлкен шеберлік пен ой-қиялдың ұшқырлығын, шыдамдылықты талап етеді. Әсіресе түстердің үйлесімділігіне баса мән беру қажет. Түрлі-түсті бояумен әдемі өрнек салынған көйлектерге қызығатындар да көп. Негізі, апа-әжелеріміз ашық түстерді ұнатқан ғой, бұл олардың өмірге көзқа­ра­сынан, дүниетанымынан деп білемін. Ашық түстер өмірге құштарлықты оятады. Өз басым киіз бұйымдарын әзірлеу барысында бар ынта-жігерімді саламын. Айналысқан кәсібіңе сүйіспеншілікпен қарағанда ғана жасаған дүниең ойдағы­дай шығады. Ұлттық өнерді осылайша жандандыруға тырысып жүрмін.
         – Алға қойған арман-мақсатта­рыңызбен бөліссеңіз…
       – Менің өміршең идеяларым аз емес. Ең алдымен, киіздің бүкіл қасиетін, қыры мен сырын ашқым келеді. Қазақтың төлтума қолөнері мен бірегей өнімдері әлемге танылып, сәнге айналса деймін. Бұл үшін, әрине, тынымсыз еңбек пен үздіксіз ізденіс қажет. Сонда ғана нәтижеге жетесің. Шығыс бояулары мен Батыс үрдісін үйлестіріп, әлемдік талапқа сай екшеу арқылы сән әлемінде өз орнымызды айқындауға болады.
     Болашақта қазақтың киізін дүние­жүзілік сән айналымына енгізіп, көп­ші­лікке арналған дайын киімдер өндірісін жолға қоюды армандаймын. Халықтық қолөнерді жаңғырту арқылы киізден жасалатын заманауи эксклюзивті-дизайнерлік дүниелер оған әбден лайық.
         – Сәнді киімге қызығатын жандарға қандай кеңес берер едіңіз?
       – Сәнді екен деп не болса соны кие бермей, әр адам дараланудың жолын іздеуі тиіс. Киімнің жарасымды, денеге қонымды болуына, денсаулыққа пайдалылығына мән беру керек. Көркіңізді ашатын түстерді таба біліңіз. Сонда көңіл-күйіңіз де көтеріңкі болады. Ең бастысы, ұлттық ерекшелігімізді ұмытпауымыз керек.
       – Әңгімеңізге рақмет!

        Әңгімелескен Дина ИМАМБАЕВА

     http://anatili.kazgazeta.kz/?p=43214

толығырақ

Ырым мен тыйым

       Қазақ халқының салт-дәстүрінде ерекше орын алатын ырым-тыйымдар жөнінде не білеміз? Бағзы замандардан бүгінге жеткен ырым-тыйымдар ұлтымыздың дүниетанымына, өмірлік көзқарасына әсер етіп, әдеп пен әдет жүйесінде кең көрініс тапқаны белгілі. Олай болса, осы тақырыпқа бір сәт үңіліп, ырымның мән-маңызы неде, тыйымның мақсаты қандай деген сауалдарға жауап іздеп көрсек. 

       Ырым дегеніміз – халықтың се­німімен, ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы. Өз алдына бір жақсылықтың ­немесе жаманшылықтың хабаршысы, адамды сақтандырушы, сондай-ақ халық мінезі және әдет-ғұрпымен біте қайнағанын көруге болады.
      Ырым мен тыйым сөздерінің ма­ғы­насын ажыратып көрейік. Бұл ретте белгілі этнограф Сейіт Кенжеахметұлы: «Дәстүрде ырымның екі түрі бар. Олар – салт ырымдары және сенім ырымдары. Мысалы, күйші болсын деп сәбидің тырнағын белгілі домбырашыға алғызу, отаншыл болсын деп туған жерге ­аунату, ержүрек болсын деп батырдың сарқытын жегізу, оның атын қою сияқты ырымдар бар» деп жазады.
     Тыйым – халықтың тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге, ақыл-кеңес берудегі тәрбие құралдарының бірінен саналады. Бұл балаларды жаман әдет, жат пиғыл, ерсі қимыл, әдепсіз істер­ден сақтандыруда маңызды қыз­мет атқарады. «Қызға қырық үйден тыю» демекші, халқымыз­дың тәрбиелік құралдарының күнделікті қолданылатын үлгі, өнеге түрлерінің бірі тыйым сөздер. Бұл балалар мен жастарға «жаман әдеттен жирен» дегендей жаман істерден сақтан­дырып, жақсылыққа еліктеу, бейімдеу мақсатынан шыққан таза халықтық педагогикалық ұғым. Ата-бабаларымыздың даналығы сол – қаншама ғасырдан бері тыйым сөздердің мәні өзгермей, қасиеті кетпей бүгінгі заман жастарына беретін өнегесі көп. Ғұлама ғалым әл-Фараби айтқандай «Адамға бірінші білім емес тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы» деген сөздеріне қазақтың тыйым сөздері толық мысал бола алады.
      Ғалым А.Әбдірәсілқызы ырым мен наным сөзінің мағынасына былай деп талдау жасайды: «Ырым бөлек те, наным бөлек. Ырым тікелей нанымның көрінісі болса, қазақ екеуіне екі атау бермес еді. Ырымда «осылай етсе, солай болады» деген үзілді-кесілді сенім емес, «осылай етсек, солай болса екен» деген тілек, ниеттену, сұрау тұрады. Оның бәрін адам жақсылықтан үміт күтіп жасайды. Ізгі ниетпен жасалған ырымдарды Пайғамбарымыз да ұнатқаны хадистерде келтіріледі».
      Әр ұлттың даму кезеңінде ерте кезден қалыптасқан әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі бар. Сол арқылы халықтың тұрмыс-салты, мінез-құлқы, ерек­ше­ліктері мен дүниетанымы көрінеді. Жасыратыны жоқ, біздің заманымызға дейін жеткен ырым-нанымдардың көпшілігінде тәңіршілдіктің, шаман­дықтың іздері әлі күнге дейін де бар. Қазақта жас келін түскен кезде отқа май құйғызады. Май құйғанда от лаулап жанады да, оттың жалынына қолын төсеп «от ана, май ана, жарылқа!» деп бетін сипайды. Міне, осыны да «шамандық наным-сенім» деп жүргендер де бар. Шығыстанушы, тарихшы, этнограф Ш.Уәлиханов: «…барлық шамандық салттың ішінде отқа табыну қазақтарда әлі күшінде. Қазақтар отты әулие санайды. Аса жоғары құрметтеудің белгісі ретінде, қазақтар моңғолдар сияқты отты ана деп атайды. Отта тазартушы қасиет бар деп түсінеді, екі оттың арасынан өткізіп тазартады. Оны «аластау» дейді. Қыстаудан көшкенде көшті екі оттың арасынан өткізеді» деп жазған. Осындай ырым-салттың бірі – Отқа май құю. От – жылу, от бар жерде өмір бар деп айтады. Осының бәрі ерте заманда мұсылман дінінен бұрынғы қазақтарда отқа табыну культі болғанын дәлелдейтіні анық деп көрсетеді. Мұсылмандыққа дейінгі діни көзқарас қалдықтарын анықтау мәселесіндегі Ә.А.Диваев (этнограф, түркітанушы) пікірлерінің Ш.Уәлиханов зерттеуімен үндесетін тұстары көп. Айта кетейік, отқа май құю, беташар сияқты қазақ дәстүрлерінің шариғатқа қарсы келер тұсы жоқ. Тәңірлік діннен қалған наным-сенімнің де сенімдік жағы, мазмұны мүлде өзгеріп кеткен. Мысалы, ақ босаға аттап, отқа май құйып жатқан келіндер бұл ырымды от пен майға табынғандықтан жасамайды, ата-баба дәстүріне деген құрметпен жасайды. «Шырағың сөнбесін», «отым өшпесін» деген игі тілекпен отқа май құяды.Қазақ ұлтымен бірге жасап келе жатқан наным-сенімдер ұлтпен бірге жасай береді деп сенеміз. Осындай бай мұраны келешек ұрпаққа жеткізу, насихаттау біздің борышымыз.

         Райхан АЛТЫБАЕВА, Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығының ғылыми қызметкері

      http://anatili.kazgazeta.kz/?p=43234

толығырақ

       Орыс деген атыңнан,
Теріс жазған хатыңнан
Дулат ақын
      Кемеңгер Мұхтар Әуезов «Абай жолы» романының 2-кітабының 410-бетінде, мынадай аса мағыналы сөзді келтірген:
       − Бұл теріс оқуды неге сонша қада­лып оқиды екен ә!
      Романда заман ыңғайына қарай жазушы мұны айтушылар «ел жуандары» деген, анығында, олар арабша, парсыша хат танитын елдің зиялы адамдары. Олай десе кемеңгер Мұхтарға қырағы коммунист-сыншылар қадала түспек. Бірақ, ретін тауып, орыс оқуының теріс екенін айтып қалған.
     «Теріс оқу» бұл жәйдан жәй айтылған пікір емес. Ата-бабамыздан оқып келе жатқан кітаптар оң жақтан басталатын. Араб жазуын білетін қазақ кітап оқуды оңнан бастайды. Оңнан жазу, оқу қазақ дүниетанымына әбден сіңген. Тілек тілегенде – Жолың оң болсын – дейміз. Әлде неге көңіл жұбатып «ісіміз оңынан болғалы тұр» – деп сабырға түсеміз. Әлпештеп өсірген қыз баланы «қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай», ел көркі етіп тәрбиеленудегі орны – «оң жақ». Батамыз да «Ісіміз оңынан болсын» деген ізгі ниеттен беріліп жатады. Қазақтар үшін оң деген сакралды дүниеден озған адамды оң жаққа салу рәсімі бар. Ал, Абай болса, теріс оқуға ынтық болған, бұл несі? Заңды сұрақ.
      Бұл мәселенің басын ашып айтсам, рас, оңынан оқу – бір дүниетаным болса, теріс оқу − екінші дүниетаным. 
       Екі оқудың идеологиясы екі басқа. Діни ұстанымдары өзгеше. Араб жазуы оң жақтан басталып жазылады. Ол − Құран тілі. Мұхаммед пайғамбарға Құранның аяттары араб тілінде түскен. Бұл жөнінде Құран  Кәрімнің бірнеше сүрелерінде айтылған. «(Мекке тұрғындарын), оның төңірегіндегіні ескертуің үшін, қиямет күніндегі (қиындықтан) сақтандыруың үшін Біз араб тілінде осы Құранды түсірдік. (Шура сүресі, 7 аят) Құран пайғамбар тілінде түскен. Осы мәселе талқыға түскені үшін Фуссейлат сүресінің 44 аятында былай делінген: «Құранды Біз ғажам тілінде» (бөтен бір тілде) түсірсек, онда олар, дау жоқ, «Құран аяттары неге (бізге түсінетін тілде) ашық баяндалмайды? Пайғамбар – араб, ал  Құранның бөтен тілде болғаны қалай?» – дер еді». 
      Өзімізді исламдық дәуірмен анықта­сақ, біздің мәдениетіміз оң өрістегі мәде­ниет. Дүниетаным осы мәдениетке негіз­делген. 
     Абай замандастарының, оның «теріс оқуға» ынта қойғанына таңданыс біл­дір­ген­дерінде мағына бар. Теріс оқу халық­ты теріс жолға салмай ма? Ресей әкім­шілігі жергілікті халық өкілдерінен өздеріне қызмет етулері үшін балаларды оқуға жинағанда, байлар, молдалар бұл ұсыныстан бас тартты. Уәж − балаларымыз «шоқынды» болып, бұзылып кетеді деген қауіп. Бұл шындық еді. Ресей әкімшілігіне, шынында да «бұзылғандар»,  яғни халыққа емес, орыс әкімшілігінің ісін атқарушылар қажет болған. Олардың бұл ниетін Абай «Интернатта оқып жүр, талай қазақ баласы» деген өлеңде ашып берген. 
Интернатта оқып жүр
Талай қазақ баласы –
Жаңа өспірім, көкөрім,
Бейне қолдың саласы.
Балам закон білді деп,
Қуанар ата-анасы
Ойында жоқ олардың
Шариғатқа шаласы.
      Әңгіме неде болып отыр? Қазақ дала­сына Абай заманында Ресейдің отар­шылдық жүйесі әбден орнықты. Ендігі жерде қазақ тағдыры тек патшалы Ресей қолында. Хандық билік, Билер кеңесі келмеске кеткен. Сонымен бірге, Ислам діні мен қазақ тілі де әлсіреген. Орыс шенеуніктерінің еркіне салсаң бір-ақ күнде дінді де, тілді де жойып жібермек ниеттері анық. Бірақ, дүйім жұрт бұған көне қояр түрі жоқ. Сол себепті уақытша айла-шарғылар керек. Халықты бір жағынан алдаусыратып, екінші жағынан қорқытып-үркітіп, жаңа тәртіпке иілдіру − Ресей идеологиясының түпкілікті мақсаты. Интернат ашып, оған қазақ балаларын «теріс оқуға» оқытуда мақсат – орысша білгізу, мүмкін болса халық мүддесіне қарсы жалдамалы «ұлт шенеуніктерін» қалыптастыру. Абай бұл ниетті анық сезген, сондықтан да бұл «теріс оқудағы» балалар шариғатқа шала дейді. Шариғат – ислам жолы, ол ізгілік жолы. Ол орыс идеологиясына қажеті жоқ, залалды іс. «Теріс оқу» мейлінше шариғатқа қарсы. Абайдың айтпақ болған трагедиясы осы. Ол «оң оқуды» да, «теріс оқуды» да білген. Заман теріске кетіп барады. «Теріс оқудың» мәнісі:
Орыс тілі, жазуы – 
Білсем деген таласы.
Прошение жазуға 
Тырысар келсе шамасы.
Ынсапсызға не керек,
Істің ақ пен қарасы.
      Міне, бар шындық. Мәселе, орыс тілінде өті­ніш, арыз жазуды үйреніп алып, орыс шенеу­ніктерімен бірлесіп халықты сору, сауу. «Теріс оқу» ынсапсыздарды даярлауда. Заты қазақ болғанымен Ресей әкімшілігінің нағыз жалдамалары. Осы үрдісті көп кейін коммунист-қазақтар жалғастырды, олар «шаш ал десе, бас алатындар» болып тәрбиеленіп, өсіп-өніп қазақтың дініне де, тіліне де қырғидай тиіп, халықты бүгінгі халге жеткізді. Ондай коммунистерді жұрт кезінде «шолақ белсенділер» деп атаған.  Сірә, оларды бүгінгі заман лексикасына орай «ұлттық нигилистер» деп атаған жөн. Сондайлардың қалыптасуын хакім Абай тамаша бейнелеп берген. 
Ойында жоқ бірінің
Салтыков пен Толстой,
Я тілмаш, я адвокат
Болсам деген бәрінде ой
Көңілінде жоқ санасы.
Ақылы кімнің бар болса, 
Демес, мұны тілі ащы.
Айтыңызшы болсаңыз
Здравомыслящий
Ақыл айтпай ма ағасы.
     Абайдың «я тілмаш, я адвокат болсам деген бәрінде ой» дегені, қазақтардан сот, прокурор дегендерді даярлауға тыйым салынған. 
     Абай «теріс оқуға» кіріскенде іздегені, Толстой сияқты ойшылдар еді. Ақылды адам­ның тілі ащы, ол бисымақтарға (болыс­тар­ға) ұнамайды. Сонда не істеу керек? Абай ақыл айтатын «Здравомыслящий» ағаларға дәмелі. Ондайлар аз, мәселе азшылықта емес, олардың сөзін тыңдаушы жоқ па деген қай­ғылы шешімге келесің. Мұндай жағдайда «Здравомыслящий» Абайдың өзі ғана болып тұр. Оның ақылы – алтын.
Пайда ойлама, ар ойла, 
Талап қыл артық білуге.
Артық ғылым кітапта
Ерінбей оқып көруге. 
Военный қызмет іздеме, 
Оқалы киім киюге.
Бос мақтанға салынып, 
Бекер көкірек керуге.
Қызмет қылма оязға,
Жанбай жатып сөнуге.
Тым биік талап. Оң ойлаудың үлгісі. Ар ойламай, пайда ойлау – теріс сана. Ар туралы ойландыратын қазақ қауы­мында институттар қалмаған. Бәрі өзгер­ген, қиратылған. Абай секілді ғұламаны дүниеге әкелген қазақтың алтын ғасыры, XVIII ғасыр келмес­ке кетті. XVIII ғасыр қазақтың гүлденген, көркейген, өзімен-өзі бола бастаған ғасыры еді (Егер заман сапасын ғасырмен, яғни жүзжыл­дықпен өлшесек. – Ғ.Е.).
***

       XVIII ғасырда қазақ жерінде қандай инсти­туттар болып еді? 
      Бірінші. Бас­қару­дың хандық институты. Елді хандар басқарды. Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы. Әз-Тәукенің Жеті Жарғысы. Сонау Шыңғыс хан, Жошы ханнан келе жатқан ел басқару жүйесі бар. Ел аузында «Ханда қырық кісінің ақылы» бар деген түсінік. Хандық билік негізінен Отан қорғау ісімен айналысып, қазақ мемлекетінің сыртқы саясатын жүргізіп отырған. Осы аталған жайлар − хандық институтының жүйелері. 
     Екінші. Ел басқарудың Билер инс­титуты. Осы ғасырда қазақтың үш биі­нің атақ-даңқтары қатар шықты, олар Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би. Хандық билікке Билер таласқан жоқ, олар Хан сайлау құқына иелі болды. Бұл ертеден бар дәстүр, бірақ XVIII ғасырда, ол дәстүр жаңа сапаға көтерілді. Аталған үш бидің сол заманда қазақ қауымына ықпалдары зор еді. Билер қазіргі Парламенттің және Сот жүйесіне тиесілі қызметтерді атқара бастады. Осы кезде «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» – деген Төле би сөзі императивке айналды. Сол кезде қазақ елінің ішкі шаруа­сын, тұрмысын негізінен үш би жүр­гізіп отырды. Оңтүстік жақты Төле би, Орталық және Солтүстік аймақты Қазы­бек би, Батыс өңіріне Әйтеке би билік жүргізді.  
    XVIII ғасырда қазақ қауымы азамат­тық қоғамның тамаша үлгісін көрсетті.  Мемлекетті қорғау және сыртқы сая­сатпен айналысатын Хандық институт бар. Елдің ішкі шаруасымен айналысып, әділеттілікті қорғайтын Билер институты бар. Биліктің тармақтары қалыптасты.
     Үшінші. Батырлық институты. Ер баланы ес білгеннен бастап жауынгерлік рухта тәрбиелеу – қазақ қоғамының басты мәселесі. Отан қорғау, атамекен, туған жер туралы тәрбие жүйесі әбден сұрыпталып өнегелік мазмұнға ие болған. Ақын Махамбет айтқандай: «Ат – жігіттің майданы, қылыш – жанның дәр­мені», деген қағида әрбір ер азаматтың құла­ғына құя беретін тәрбие-сана. Батырлар жырларын жатқа айту дәстүрі – ерлікке, мәртікке тәрбиелеу ар­на­сы. Әр – ер баланың арманы – батыр атану. Бұл отбасындағы ең өзекті әңгіме болатын. 
     Төртінші. Жыраулар институты. Жыраулық, шешендік әрі кетсек Сақ дәуірі Анахарсистен, одан бергіде Түрік қағанатындағы Тоныкөк, Иоллытегіндер, қазақ атанғалы Доспамбет, Қазтуған, Асан қайғы, бертіңгі Бұқар жыраулар ХVIII ғасырда ерекше аңғарылды. Шындығы сол, жыраулар хан мен халықтың арасындағы көпір бол­ған. Жырау, шешендерді бүгінгі сая­си лек­си­­каға салсақ, парламент, мәс­лихат депу­таттары деуге болады. Дарынды жастар­дан жырау, шешендер даярлау қазақ қауы­мында жүйелі түрде жүргізіліп отырған. Әрбір жырау, шешеннің  ұстаздары болған және өзінен кейінгілерге ұстаздық еткен.
     Бесінші. Діни институт. Ислам діні XVIII ғасырда қазақ елінде нық күші­не енген. Бірақ, қазақ жұрты ислам дінін Қожа Ахмет Ясауи негізінде қабыл­дады. Түркіленген ислам, сопылық хал­қы­мыздың мәдениетіне игі әсер етті. Орта ғасыр­ларда қалыптасқан исламдық мәдени кеңістік XVIII ғасырда сапалық көрі­нісін тапты. Қожа Ахмет Ясауи, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұн т.б. теолог ойшылдардың еңбектері қазақ даласына таралып, өз оқырмандарын тапқаны белгілі. Осы дәуірде зиялы қауым үш тілді еркін меңгерген, поэ­зияда – парсы тілі, дін мен фило­софияда – араб тілі, билікте – түрік тілі. Осы үрдіс XVIII ғасыр­да да айқын аңғарылды. Діни-ғұ­рып­тарды моллалар, имамдар, хазіреттер ат­қарды. Діни медреселер қызмет ат­қа­рып, елдің діни сауатын көтерді. Батыс өңіріндегі (қазіргі Қызылорда) ахун­дар мектебі қалыптасқанын айту да қажет. Діни мәдениетті көтеруде Қожалар сословиесінің орны ерекше еді.  
     Алтыншы. Ақындар институты. Ақындық өнер XVIII ғасырда сапалы дең­гейге көтерілді. Ақындық жы­рау­лық­тан бөлініп, жеке салаға ай­нал­ды. Жы­рау, шешендер оқиғаға орай сөз қайталап, тұрақты тіркестерді кеңі­нен қолданса, ақындар тың теңеулер, айшық­ты дүниетанымдық метафораларға қарай ауысты. Махамбет, Абай осы XVIII ғасыр ақын­дық өнердің жалғастырушы әрі жетіл­діру­шілері. Қазақта суырыпсалма ақындар көп болған. Сөз қадірін түсінген қазақ ақындарға да биік талап қоя білген. Батырлар жырлары, лиро-эпос жырларын дүниеге әкелген қазақ ақындары. XVIII ғасыр ақындары бұрынғы аталған жырларды «редакциялап» бізге жеткізген, соның бір озық үлгісі – «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры.
     Жетінші. Сал-серілер және бақсы­лық, балгерлік институты. Сал бір басқа, сері бір басқа. Салдар бүгінгі заманның әртістері. Серілік – жігіттік өнер, ол әскери өнерге де жақын­­дау. Серілер аңшы, мерген, жүйрік ат бап­­таушы, әрі ақын, әрі композитор, әрі әнді орын­даушылар. Салдар да осындай үш өнерге ие жандар. Бізге белгілері Біржан сал, Ақан серілер, бұлар кең байтақ қазақ дала­сының бар жерлерінде болған. Оларсыз руха­ни мәдениет жоқ. Халықтың көңіл-күйі үшін осын­дай талант, дарын иелері қызмет көрсететін. 
      Бақсы тумысынан өзге табиғат, бітім-болмысы бар жан. Оған гипноз да, өзге де сапранды қасиеттер біткен жоқ. Балгерлік – емші. Балгер де ерекше қасиетке ие жан. Халықтың денсаулығы осы балгерлерге тікелей қатысты болған. Бақсы да адамға, әсіресе, психологиялық ауытқығандарға жәрдем беретін адам.
     Сегізінші. Кәсіби институттар. Қол өнері, оның толып жатқан түрлері – темірмен (ұсталық), ағашпен, сүйекпен, терімен т.б. жасалатын шеберлер қауым­дастығы. Мал шаруашылығы, егін шаруа­шылығы, жеміс-жидек шаруа­шылығы т.б. шаруашылық түрлері болған. 
     Тоғызыншы. Тәрбие институты. Ұл бала тәрбиесі. Қыз бала тәрбиесі. Қыз өссе елдің көркі. Қызға қырық үйден тыю. Қыз баланың жолы жіңішке т.б. түсініктер тәрбие қағидалары. Ер баланы азаматтыққа, ерлікке тәрбиелеген. Әжелер тәрбиесі, жеңгелер тәрбиесі т.б. тәрбие жүйелері болған.
     Оныншы. Байлар институты. Қазақ бай болуды арман еткен. Балаларына (ұлдарға) ат қойғанда бай деген сөзді жалғап отырған, мысалы Құнанбай, Назар­бай т.б. бай болу – мақсат. Бай адам елге ие. Ол жұртқа жұмыс беруші. Шаруа­шылықты ұйымдастырушы. Жоғарыда аталған тоғыз институттың жұмыс істеп тұруына мүмкіндік беруші байлар.
     XVIII ғасырда қазақ халқында байлар көп болды, соның арқасында ғана ел кемелдену жолына түсті. Байлық деген – барлық деген сөз. Бар болса, іс түгел. Кедейлік − ел еңсесін басатын  мұң.
  ***

      Осы қоғамдық институттар XIX ғасырда күйрей бастады, Хакім Абай ес жинаған аза­мат болғанда, аталған институттардың көбі­нің жұрнағы ғана қалған. Хандық билік, Би­лер билігі мүлдем жойылды. Абай заманында билерге қалғаны – бос мақалдап, сөз сөйлеу.
***
        Теріс оқу теріс сана, түсінік, дүние­таным әкелді. Жұрт теріс оқуды қабылдағысы жоқ. Бірақ «теріс оқу» заман оқуы. Заман билігі терісшілер қолына өтті. Араб тілін, парсы тілін және араб жазуын білу – «терісшілер» үшін білім­сіздік. Кеңес заманында араб жазуын біліп, араб тілінде оқу зиянды құбылыс деп саналып, ескіше (оң сауаттылық) білі­мі барлар қудалауға түсті. Араб тілінде жазылған еңбектер өртелді, жойылды, жұрт оларды жер-жерге тығып әуреге түсті.
  ***
      Неге Абай «теріс оқуға» ден қойды? Бір сөзбен айтқанда, заманға бейімделу. Ол «жаңа тәртіпке» бейімделе бастады, басқа шара жоқ. Әкесі Құнанбаймен келіспеушілік те осы мәселеде. Құнанбай «оң оқу» бағытындағы дүниетаным адамы. Абай заманға жұртты ыңғайлай бастады. Басқа амал бар ма еді?!
     Абай «Жиырма бесінші» қара сөзінде: «орыстың ғылымы, өнері – дүниенің кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі», деген. Тек орыс тілі арқылы әлемге «шығуға» бол­мақ. «Орыс ғылымы дүниенің кілті» дегені сондықтан. Еуропа елдерімен бай­ланысқа, қарым-қатынасқа түскен орыстарға еуро­палық білім, ғылым әсерлері келіп жеткен. Ресей империясына қызметке көптеген шетелдік ғалымдар келген. Оларды білу үшін орыс ғылымы, өнері қажет. Бұл бір десек, екіншіден, Абай орыс ғылымын, өнерін білсек дүние арзанырақ түседі дейді. Бұл прагматизм. Орыста барды даяр алсақ, әрине, дүние арзан болмақ. Ол үшін бұл халықтың тілін біліп алу жөн.  
     Осы орайда Абай орыс біліміне балаларын оқытқан қазақтарды, олар адал болсын деп емес, өзге қазақтарды аңдысын, соларға күш көрсетсін деген мәністе болғандары үшін сынайды. «Қазаққа күзетші болайын деп біз де ел болып, жұрт білгенді біліп, жұрт қатарына қосылудың қамын жейік деп ниеттеніп үйрену керек» – дейді Абай. 
     Жұрт қатарына қосылуды, жетуді мақсат тұту кісілікті, азаматтық сананы қажет етеді. Ауыл-аймаққа айналсоқтай бермей, жұрт қамын жеу – заманынан озық адамның арман-тілегі. Мұхтар Әуезовтің бар ғұмырын Абайға арнауы – кемеңгерлік, яғни өзінің де өз заманынан озық болғандығының дәлелі.
    ***

      Абайдың қара сөзіне қайта оралсақ, ол одан әрі былай деген: «Қазірде орыстан оқыған балалардан артық жақсы кісі шыға алмай да тұр». Абай оның себебі «ата-анасы, ағайын-туғаны, бір жағынан, бұзып жатыр» дейді. Солайы солай, бірақ, бұл түпкі себеп емес, түпкі себеп, ол «теріс оқуда», оларды арнайы жүйемен «теріс оқытуда». Сондықтан да орыстан оқығандардан артық жақсы кісі, яғни кісілікті адам шыға алмауда. Абай заманында солай болған, кейінгі біздің заманымызда «теріс оқудың» залалы тым ауыр еді. Теріс жазуды былай қойғанда теріске тәрбиелеп, теріс оқуды оқытты емес пе?
    Абай заманының талабы, қазақ баласы орысша оқығанда «теріс білім» алып, теріс тәрбиеленіп шығу ісін орыс әкімшілігі жіті қадағалап отырды. Мұның бір-ақ амалы, емі бар, ол − орыс оқумен бірге «оң оқуды» қатар оқытып, «оң тәрбие» беру үрдісін жүйелі түрде жүргізу. Еврей халқы балаларын қай елде болсын, сол елдің білімін алуымен қатар, отбасында өз халқының жазуын, білімін, тәрбиесін жүйелі түрде алып отырады. Сөйтіп, еврейлік дәстүр ғасырдан ғасырға сақталып келуде.  
     Бірақ, Абай прагматист. Ол заман жағдайын ескеріп отыр. Бүгінгі күнгі, қалай болса да «теріс оқу» қажет. Абай айтады: «Сөйтсе де оқыған балалар – ана оқымаған қазақ балаларынан үздік, озық». Бар жағдайды қабылдамай, ауылда өмір сүре берем деген, әрине, надандық. Шәкәрім айтқандай «құбылған әлем жарысы – ақылды жанның табысы». Заман ақылы, әзірше орыс ғылымы мен өнерінде. Соларды меңгер де, әрі қарай биіктей бер, жол аша бер.  
     Абай «теріс оқуға» ден қойып, ынталы болғанымен, ол барлық шығармаларын оң жазумен арабша жазды. Ол «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, рас сөз ешқашан жалған болмас» деген қағидадан ажыраған жоқ.
 ***

    Қазақ жұрты «оң жазу» және «теріс жазу» ортасында көп талқыға түсті, әлі де өз бағытын, яғни дүниетанымын анық анықтай алмай келе жатқан халық. Сол жазу (теріс жазу) – христиандық дүниетанымға негізделген. Оң жазу – мұсылмандық дүниетанымға негізделген. Қазіргі қазақ осы екеуінің қайсысын таңдауы керек. Меніңше заман жазуы – латынға көшу, ол прагматистік тұрғыда ғана, құбылған әлем жарысынан өз үлесімізді алып, пайда табу үшін. Бірақ ол дүниетанымға айналмауы керек. 
      Дүниетаным үшін, оң жазу араб жазуына өту қажет. Ол − Құран тілі. Ғұмыр мәні, мағынасы, адамның бүгіні мен ертеңі – Құран Кәрімде баяндалған. Қазақтың Құран Кәрімнен, мұсыл­мандықтан мүлдем алыстап кетуі қауіпті. Бұл арнайы тақырып етіп, ойланып, толғанып санаға сабыр сала, ақылмен тарихи шешімдерге келуді қажет ететін келелі мәселе!
      Ғарифолла ЕСІМ,  академик, жазушы

 https://egemen.kz/article/teris-oqu-esse

толығырақ

    "Қуанышты қалып" фэн-шуй жобасының авторы әрі жетекшісі Елена Гомер ою-өрнектердің магиялық күшке ие екенін дәлелдеп келеді. Ал ғылыми тұрғыдан алғанда ою-өрнектердің тотемдік, сиқырлы символдар мен мазмұндық мағынасы толығымен әлі күнге дейін зерттелген жоқ.

       Түркітанушы Мұрат Әджи оюлар түркі тектес халықтардың барлығына ортақ екенін алға тартады. Қазақтың ою-өрнектерінен «крест» пен төртбұрыш, өмір шиыршықтары анық көрініс тапқан. «Крест» ұғымының «қайқы қылыштан» туындағанын өзінің еңбектерінде түсіндірген.  

   
     Ұлттық археология мектебiнiң негiзiн қалаушы Әлкей Марғұлан да «қазақ халқы кілең ою-өрнек ортасында өмір сүреді» дейді.
     Расымен де, бала кезден тұтынған бұйымдардан оюларды көріп өссек те, әрқайсысының өз мағынасы мен қолданылу ерекшеліктері бар екенін ойламайтынбыз. Бүгінде заманауи стильдегі киімдерден оюды байқағанымызбен, кейде орынсыз қолданылған, тек эстетикаға мән берген оюларды кездестіретініміз де бар.
    Бұрын жазу, компас, сағат қолданылмайтын кезде ою-өрнек болды. Сол ою-өрнек арқылы халқымыз өз тыныс-тіршілігін, мәдениетін, өнерін, мәдени құндылықтарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізді.
     Елімізге белгілі этнограф С.Қасиманов қазақ ою-өрнектері үш түрлі ұғымды білдіреді дейді: біріншіден, мал шаруашылығын, аңшылықты; екіншіден, жер, су, көшіп-қону көріністерін; үшіншіден, күнделікті өмірде кездесетін əртүрлі заттардың сыртқы бейнесін.
     Оюлардың бояуының да өз сыры болады. Ашық, анық емес түспен боялған болса, құпия жазу екенін аңғара аласыз. Ою композициясына сай көк – аспан түсі; ақ – шындық символы; сары – даналық, адамгершілік, мұң белгісі; жасыл – жастық пен көктемнің белгісі. Ою-өрнектерді салған кезде түстердің бір-біріне сәйкес келуі жіті қадағаланады.
     Оюлар симметрия заңымен қатар, бір немесе бірнеше элементтің қайталау ритмін сақтайды. Мысалы, «қошқар мүйіз» элементінен қошқар мүйізінің бірнеше рет қайталанғанын көреміз. Егер, «қошқар мүйіз» бестен көп, шексіз қайталанса – «шетой» жиекті ою-өрнек деп аталады. Ою-өрнек кесеге салынатын болса, ол үлкен де, кіші де болмай, асқан дәлдікпен жарасым табады.  

      Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған құмыралардың біразы геометриялық ою-өрнекпен, дәлірек айтсақ ирекпен өрнектелген. 
     Ал неолит және қола дәуірінен белгілі "ұлу" өрнегі қоғам таптық құрылысқа бөліне бастаған кезде бедерленген. Кейіннен киізге, текеметке, кілемге таңбаларды бейнелеген.
    Қолмен тоқылған кілем, шымшида немесе алашада табиғаттың төрт мезгілін көруімізге болады. Осылайша қоршаған орта көріністерін тұспалдап, ұтымды жеткізген. Табиғаттың тылсым құбылыстарын ою арқылы түсіндіре білген.
    Қазақтың төрт құлақ өрнегі бесінші Пазырық қорғанынан табылған кілемде кездеседі. Ал лашын қанат өрнегі көбінесе тұс киіздерде кездеседі.
     Сонымен қатар төсеніште қолданылатын оюлар бас киімдерде қолданылмайды. Себебі, онда тек зооморфтық кескіндер («қошқармүйіз», «қосмүйіз», «арқармүйіз», «сыңармүйіз», «қырымүйіз» т.б.) пайдаланылады. Осы оюларды үй жиһаздарында, ер-тұрман, қару-жарақтарда кеңінен пайдалануға болады.
    «Ит құйрық» аталатын өрнек ешқашан бас киімдерге қолданылмаған. Мұның астарында «дұшпаның кеудеңнен жоғары өрлемесін» деген ырым жатыр. Ол өрнек «дұшпаның төмен болсын» деген ниетпен көбінесе ер адамдар шалбарының жырық балағына өрнектелген.
 
      Кілемнің ортасына қолданылатын ою-өрнектер

     Кейде үйге келген қонақ алаша мен басқұр, текемет пен сырмақ оюларына қарап, сол отбасының қай рудан, қандай әулеттен шыққандығын сұрамай-ақ біледі. Кәнігі шеберлер төселе келе, оюға өз бетімен жаңа түрлер енгізген. Әрбір елде, әрбір руда есімі мәшһүр оюшылар өз өнерінің озық үлгілерін таратып отырған. Өнер зерттеушісі Сейсен Мұхтарұлы "Оюды оқуға бола ма?" атты мақаласында: "Дулаттың "бүтін ай", Жалайырдың "тарақ", Қоңыраттың "босаға", Қыпшақтың "қос әліп", Найман руының бір шақасы Бағаналының "үш айрық алау" таңбасы ретінде суреттеледі" дейді. 

      Тағы бір айта кетерлігі, бозбала қыздың қолындағы білезікте бедерленген өрнегіне қарап, оған құда түскен-түспегенін ұғынған. Жас келіншек тұрмыс құрғаннан кейінгі ахуалын ою-өрнекпен бейнелеп жіберген. «Құсмұрын» сәлемдемесі жіберілсе, құстай ерікті екенін ұғынып, уайымдамайтын болған. Ал бойы ұзын, талдырмаш жан бедерленіп, жанында дөп-дөңгелек адамның бейнесі жағдайының мүшкіл екенін сөзсіз-ақ ұғыныпты. 

      Үшбұрыш ішінде бейнеленген «қошқармүйіз» өрнегі жанға жылу, қуат беретін от ұғымын, молшылық пен байлықты білдірсе, ромб тектес өрнегі ер мен әйелдің қарым-қатынасын білдіреді. «Шеңбер» оюы – жарық өмір жолын ұғындырса, «аққу қанаты» – өрнегі бақыттың, сұлулықтың, тазалықтың, адалдықты насихаттайды.
     Алыс жолға шыққан жолаушының киіміне «түйетабан», «түйемойын», «ботакөз» оюларын салған. «Су», «ирек», «арық», «тасқын», «тоғыз төбе», «арпа гүл» өрнектері тоқшылық пен молшылықтың нышаны ретінде қолданылған. Адамның өмір жолының бұралаңнан тұратынын нышанмен жеткізген.

       Белгілі зергер Болат Атыраубаевтың айтуынша, зергерлік бұйымдарға көбінесе қошқар мүйіз, шаңырақ, кереге белгісін, өсімдік ою-өрнектерін пайдалануға болады. Геометриялық өрнектерден үшбұрыш аспан, жер, адамды білдірсе, төртбұрыш «төрт құбылаң тең болсын» дегенді білдіреді.  
    Кей мамандар бойжеткен мен ерлердің киімдеріне екі бөлек оюлар бедерленетінін айтады. Мысалы, қыз балалардың бешпетіне, көйлегіне гүл тәрізді немесе қанатты қарлығаш секілді өрнектер бейнеленген. Ал ер баланың киміне найзаның ұшы, бүркіт, қошқар мүйіз секілді өрнектер батыр, алғыр болсын деген ырыммен салған.
    Бірақ бұл тұжырыммен келіспейтіндер де бар. Олар ою кеңістік арқылы түрленеді және көлемге ғана бағынады дейді.
    Киім үлгілерін тынымсыз зерттеген атақты шебер Сабыркүл Асанова: «Кей уақытта подиумнан анық көріну үшін сәнгерлерімізге оюлардың айшықтарын үлкендеу, түрлерін өте жарқын етіп жасау керек болады. Оюдың көлемі кіші болып қалса, мінбеден көрінбей қалуы мүмкін. Бірақ дәл қазір маңыздысы, ою-өрнектің орналасу ретінде емес, оның кең көлемде насихатталуында» дейді.
     Салтанат Сүгір, журналист

Толығырақ: https://egemen.kz/article/qazaq-oyuynda-qanday-syr-bar

толығырақ

        Әп дегеннен Абай дана ұлағатын неге өз­гер­те­сің? – деп кінәларсыз. Солай айтуға, көкейге дөп тиюге оңтайлы болған соң келтірдік бұл сөз­ді.
      Қазіргі таңда әлемді рухани емес, диуани се­кірік (өзімнің терминім) билеп тұр. Дәлелдеп к­өрелік.
      «Кітап оқу» деген тіркес, ұғым жоқ десе де болады. Мұны жалпақ жұрт емес, сол саланың, яки тіл мамандарының өзі мойындап қойған әлдеқашан. Тек бірді-екілі болмаса. Әйтеуір, жастардың мүшәйраға қатысып, өлең жазуы ғана көңілге медеу. Алайда, көбінің сарыны мұң, махаббат. Ұлттың, ұлтшылдықтың лебі баяу, кемсін.
     Енді секірік дегенімізге келейік. Көшеде, да­лада, аспанда, қалада дейміз бе, жас та, жасамыс та құлағына ілген әлгі наушник (құлаққап) се­рік, көрік болып тұр. Тыңдайтыны – секірік. Кә­дімгі даңғырлақ музыка. Мынау не? – деп сұ­расаң, – «қазақша» деп қояды.
     Қай телеарнаны аш – секірік. Жартылай жалаңаш қазақ қызы. Суға түскен, өмірден баз кешкен, жігіт қызды қуған, қыз жігітті қуған ерекше ғалам. Күні-түні бала-шаға көріп, көзайым ететін әдеттегі дүниеге айналды.
     Тойға барсаң да сол. Шоу-думан «Жаманның сүйенгені топ пен дүрмек» (Абай) шуылдақпен бірге шулап, санамызды улап жатқан жай. Ән айтып, күй күмбірлеткен шағымыз көзден бұл-бұл ұшқан. Бала кездегі қазақ радиосынан берілген  күй, ән қайда қалды?! Біздің буынның ұлттық мәйегін мәпелеген қайран Қазақ радиосы еді. Сосын көркем әдеби шығарма еді. Бәрі ер­тегі, көзден көмескі, санадан үріккен.
     Жуырда күйші, жазушы Сержан Шәкірат күйшілер қоғамын құру жөнінде дабылды үндеу мақала жариялады. Көңілдегі тоттанған тұтқыр датты жалтыратқандай. Егер қолдаушы болса, екі қол, екі аяқты көтеріп-ақ кірісетін нәрсе. Әттең, дейміз тағы да!
    Іле-шала «Қазақстан» арнасындағы «Айтуға оңай­дан» тағы осы мәселе жылт етті. Әй­гілі күйшілер Б.Ысқақов пен Ш.Әбілтай  күй­ші­лер­дің орталығын құру туралы мәселе көтерді. Бұл хабарда да біз айтқан түйткілдер ортаға салын­ды. Алматыдағы салт-дәстүр орталығында күй­шілер отауы көтерілсе құба-құп деген бас­тамасы сол айтылған жерде қалмаса екен деп ті­ледік.
     Осыдан бірер жыл бұрын Қарағандыда айтыскер ақын Қ.Мақсұтов республикалық «Шертпе күй» отауын құрды. Ол отау жұмысы жақсы-ақ басталды. Алайда, Тәттімбеттің мерейтойын өткізді, күй фестивалі дүбірледі.  Бітті, аяғы осылай сиыр­құйым­шақтанды.
     Былтыр күйші Қ.Садуақасов (атақты Дәулетбек күйшінің ұлы) облыстық деңгейге көтеріп, « Шертпе күйді» жалғап еді, бірер концерттен соң түрлі себеппен жұмысы тоқырап тұр.
      «Баланы – жастан» деп жатамыз. Мектепте бас­тауыш, одан соң 5-6 сыныптарда ғана 1 сағат музыка сабағы бар (осылай аталады). Күй өнері деген тақырып жоқ. Жәй ақпарат ретінде айтылған. Күй, ұлттық ән жеке сабақ ретінде аптасына 2-3 рет  берілсе ғой деп армандайсың.
     Тағы телеарналардағы хабар беретін шақ­­тағы қойылатын демеу саз. Тап бір қыл­мыс­керді жазаға тартатын шақтағы бе­рі­летін қор­қы­нышты, үрейлі даңғырлақ. Ой­бай-ау – күй қайда, күй қайда?! Құрманғазы, Дәу­­леткерей, Тәттімбет, Дина, т.б. күйшілер, ару­ағыңыз кешірсін. Сіздердің рухи үндеріңіз тек арнаулы түрлі байқау, сынақтарда, ар­найы оқу орындарында болмаса, ұрпағыңыз біл­мейді де, естімейді де...
     Мемлекеттік мәні бар шаралардан күй де, күйші де шетқақпай. Дәстүрлі ән болса, болмаса да шетке сырылған. «Құрманғазы», «Отырар сазы», біздің облыстық Тәттімбет атындағы, т.б. оркестрлерді мемлекет шамасы келгенше ұс­тап отыр. Алда-жалда концерт бере қалса, кө­рермені жасамыс адамдар.
    Алаштың дүние жүзі мықтыларымен таласа алатын алтын әуенді күйі өзінің ұрпағына, төл перзентіне жат болмағы кімге қажет!? Әри­не, әлгі бізді аңдып жүргендер көп. Олар қол шапалақтап, қуана, бір көзін қысып қарап отыр. Тіпті, өзінің секірігін, даңғырлағын тық­қыш­тайды. Қазақ байғұс талмай жұтып жатыр. Со­дан болар, әніміздің сөзі ғана қазақша, сүйегі батысша. Тіптен, алпыс екі тамырымыз­ды жай­лап, қанымызда жын болып ойнақ салу­да. Театр жағдайы жөнінде сөз қозғасаң, та­ғы шығандап кетерміз. Ол бір «романның» ар­қауы.
     Енді не істемек керек?! Күресейік, тіресейік, жығылайық, тұрайық. Шама келгенше, хат па, үндеу ме, жолдау ма – халыққа, төрде отырғандарға қарай бағыттайық. Дүние жүзі халықтарының арасындағы қазаққа ғана берілген рухани мұрамыз үшін жан салайық, жағаласайық.
    Марқұм  А.Сейдім­бек­ «Күй – күмбез» кі­та­бында: «Күйші орындайтын шығармасының тарихын, авторын айтып тартқан.Тыңдаушыға сонда ғана етене етесің», – деп кестелеп еді ғой.
     Өз дүниеміз өзімізге жат болып бара жатқан заманда бірлесе қимылдамасақ, ертеңгі рухани келешегіміз қалай болар екен? Өз басым білетін дү­ниемді барған жерде тартып, орындап жүрмін. Бабалар аманатына адал болайын дегенім болар, біраз шертпе күй де шығарыппын.
     Төкпедегі Алпыс екі баулы Ақ­же­лең, шер­т­пе­дегі Қосбасарлар ұрпақ құ­л­ағына бүгін там-тұм­дап жетпесе ер­те­ңі­мізге бұлдыр.
     Күйімізді, әнімізді беретін радио желісі, ар­­­найы телеарна, мектепте, орта, жоғары оқу орын­­дарында жеке пән ретінде оқытсақ, сосын қоңыраудың орнын күймен алмастырсақ – се­­гіз ұлымен қауышқан Ерназар болар едік-ау, шіркін!               Күй өнеріне деген енжарлықты оятатын аузы дуалы ағалар! Бастамаға – қостама жа­са­­ңыз­­дар. Бармақ тістеп қалмайық ертең. Әйт­пе­се: Өзі түгіл өзгеге пайдасы жоқ, Есіл өнер қор болып кетер түзге, – деген Абай дана сөзінің кері болары хақ.
        Қалиасқар ШЫНЫБЕКТЕГІ, сазгер Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы, Ботақара кенті

Толығырақ: https://egemen.kz/article/kuy-oeneri-dertpen-tenh

толығырақ

     Көктемнің басты мерекесін бүгінде тек түркі тілдес халықтар ғана емес, өзге ұлт пен ұлыстың өкілдері де атап өтеді. Алайда оның тарихы мен мерекенің мәні мен мағынасы туралы әркім әртүрлі түсіндіріп жүр. Біз осыған орай Қазақ ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр академиясының академигі, этнограф, жазушы, журналист  Болат Бопайұлы Жотақажыны әңгімеге тартқан едік.

       – Болат Бопайұлы, әңгімемізді «Наурыз» мерекесінің атауынан бастасақ?

     – Кез келген мереке-мейрамның өзіндік тарихы бар. Ұлттың тұтас болмысын айшықтап көрсететін мұндай мерекенің негізгісін Ұлыстың ұлы мерекесі деп атасақ артық болмайды.

      Қазір түрлі әдебиеттерде бұл мерекені парсылардың «нау» және «руз» деген екі сөзінен шыққан «жаңа күн» ұғымымен байланыстырып жүр. Кейде оны «ақ мерекесі, «сүт мейрамы», төл ырысы» деп де атайды. Қазақта науқан және ырыздық деген сөздер бар. Осыған қарағанда, жаңа жылдың ырыздығы дегенді білдіруі мүмкін.

     Біздің қазаққа «наурыз» деген сөз де жат емес. Десе де, өз ана тіліміздегі уызын еміп тоқ қарын болып, толық мағына беріп тұрған мәйекті сөзімізді мәнімен қолдансақ та, артықтық етпейді. Уыз ай деген сөз мағына жағынан да дәлме-дәл ұғым беріп, қаққан қазықтай бұлжытпай аятын білдіріп тұрған жоқ па?

     Бұл айда күн мен түн, жарық пен қараңғы теңеледі. Қыс ызғары қайтып, төрт түлік мал төлдейді. Адам ауызы аққа, мал аузы көкке тиеіп, жер бетінде шаттық орнайды. Жылы жақтан көктем құстары оралып, жануарлар қысқы ұйқыдан оянадады. Осындай қасиетті күнді қазақ «Ұлыс күні», «Ұлыстың ұлы мерекесі»  деп атаған. Оны қазір бір ұлтқа ғана теліп қоюға болмайды.  

        Ел арасындағы аңыз-әңгімелердің желісіне жүгінсек жер бетін топан су басқан кезде Нұх пайғамбар кеме жасап, адамзатты құтқарып қалады. Ал бұл кеменің тоқтаған жерін біреулер қазіргі Қазығұрт тауы десе, екіншілер Арабиядағы Жуда тауы дейді. Олар өздерінде қалған ең соңғы 7 дақылдың дәнін егіп, жеті қат көктің астында, жеті қат жердің бетінде, жеті ағайынды жұрт болып аман қалдық, енді жеті атамызбен, жеті ұрпағымызбен жарасып жүрейік деген мағынада Тілеу көже, яғни қазіргі Наурыз көжені жасаған. Ораза ұстау деген де содан қалған дейді. Кемедегі дәнді еккеннен кейін балиғатқа толғандары егін шыққанға дейін азықтарын үнемдеу үшін 3 ай ораза ұстаған деп айтылады.

       Наурызды мереке ретінде тойлау дәстүрі жер бетіндегі халықтардың бір қыдыруының тұрмыс-салтында бар әдет. Бұл үрдіс бағзы заманнан бері қарай жалғасып келеді. Мәселен, гректер «Патрих», бирмалықтар «Су мейрамы», тәжіктер «Гул гардон», хорезмдіктер «Наустаж», татарлар «Нардуган», буряттар «цаган сар», ұйғырлар «гүл наурыз», қазақтар «Наурыз» деп түрлі-түрлі атап келген.

     Қорыта келгенде, Наурыз мейрамы жоғарыдағы атап өткен ұлттардың бәріне бірдей ортақ мереке болып табылады. Соның ішінде қазақ халқының аса жоғары бағалайтын мерекесі болып есептеледі. Осы мерекеде қазақ халқының тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, ырым-жырымы, жол-жоралғысы, табиғат және жаратылыстану аясындағы көзқарастары Наурыз мерекесіндегі той салттанаттарында көрініс табады

         – Наурыз көже қалай жасалған және онда жасалатын ырымдар қандай?

       – Біздің қазақ оны қысқы соғымнан қалған сүр етпен, қатық, тары, бидай, арпа, күріш сияқты дақылдар қосылған астан «Наурыз көже» немесе «Тілеу көже» жасаған. Наурыз көжеге салынатын дақылдар 7, 9, 11, 13, 15 деген сияқты тақ сан болады. Оның жетіден басталуы себебі, 7 –   жеті ықылымға, жеті қабат жерге,  жеті қат көкке, жеті  атаға байланған сан. 9 – тоғызымыз түгел болайық деп берекеге байланған; 11 – он бір атаны, 15  – он бес  аталық жалғастыққа байланыстырылған. Бізде әлі күнге дейін  1500 жылға созылған аталық іздің сақталып қалуы тегін емес.

       Ұлыстың ұлы мерекесі қарсаңында әлі күнге қазақ халқы үйлерін қағып-сілкіп тазалайды. Мереке күні киетін сәнді киімдерін әзірлейді. Ескі-құсқы киімдері болса, жаға, түймесін үзіп алып, қалғанын қоғысқа тастамай өртеп жібереді.

        Қазақтың ежелгі ұғымында 21 наурыз күні жер иесі Қызыр ата өз иелігін аралайды екен. Таң бозарып келе жатқанда, мейірі түскен бір үйге аялдайды. Қызыр қонған бұл үйге құт-береке дариды, дәулеті шалқиды. Сондықтан көңілі жақын ағайын адамдар топтасып, Қызыр қонады-ау деген бір үйге жиналады. Олар түні бойы ән айтып, күй шертіп, би билеп,әңгіме-дүкен құрып жаңа күннің шығуын қарсы алады. Үй иесі қонақтарына ақсарбас қойын сойып, сый-құрмет көрсетеді. Ал Ұлыстың ұлы күні бір-бірімен жолыққан барлық адам төс қағысып амандасып, жаңа жыл тілегін білдіреді. Бір-бірінің үйіне қыдырып, арнайы әзірленген көжеден дәм татып, үй иесі ақсақалдардың алдына кәделі асын тартады.

        – Ағаш егу, бұлақ көзін ашу  сияқты рәсімдер болған ба?

       – Әрине. Оның да өзіндік тарихы бар. Топан су тартылған кезде-ақ,   адамдар жер бетіне қайта аяқ басқанының құрметіне жасалған Ұлыстың ұлы мерекесі кезінде ағаштарды батпақтан тазартып, бұлақтардың көзін ашқан көрінеді. Бұл рәсімдерді қазір де жаңғыртуға болады. Егер жер-жерде  осындай шаралар қолға алынатын болса, даламыз жасыл алқаппен бұдан да көркейіп, орман-тоғайларымыздың көлемі ұлғаятыны күмәнсіз. Бған ақсақалдар мен ауыл, қала, облыс басшылары ұйтқы болып, тиісті іс-шараларды жасайтын болса, одан ұтпаса ешкім ұтылмайды.

       – «Ақ түйенің қарны жарылған күн» деген осы Ұлыстың ұлы күні емес пе?

     – Дұрыс айтасың. Қазір Ұлыстың ұлы күні деген сөзді кейбір азаматтар түрлі мерекелік жиындарда жиі айтады. Бабалармыз оны күн мен теңелген кезде, жаңа жылды мал-жанымыз аман, береке-бірігіміз артсын деген мағынада Ұлыстың ұлы күні деп атаған. Бәйге, күрес, көкпар, айтыс сияқты бүкіл жұртшылық қызыға тамашалайтын үлкен сайыстарды осы күні ұйымдастырған. Наурызды барлық сән-салтанаты, жөн-жосығымен мерекелеп, кейде бұл мерекенің  бір емес 9 күнге дейін жалғастырып тойланғаны сондықтан. Тіпті келін түсіру, қыз ұзату сияқты ізгілікке толы әс-әрекетерді осы айға тұралаған.

    – Наурыздың ұмыт болған тағы қандай салт-жоралғыларын қазір қайта жаңғыртуға болады?

       – Қазақ халқында Ұлыстың ұлы күнінде хан-қара, үлкен-кіші, ер-әйел, жас-кәрі демей барлық адамның дәрежесі тең болған. Жай күндері ренжісіп, өкпелескендер дәл осы күні іздеп барып, бір-бірінен кешірім сұрасқан. Қол алысып, төс қағыстырып бірінің үйінен бірі дәм татысқан.

      Ал қазір кейбір жерлерде Наурыз мерекесі кезінде бұл әкімдер мен өзге де шенді-шекпенділерге арналған деп киіз үйлердің есігін тарс бекітіп қойып, барлық тағамды тек соларға ұсынып жататындар аз емес. Бұдан бөлек, Ұлыстың ұлы күнгі түнде жастар бір төбенің басына алтыбақан құрып, от жағып, таңды ән мен күймен қарсы алған. Онда бозабалалар ұнатып жүрген қыздарына селт еткізер кәдесін сыйлап, қыздар ұйқышар тағамын ұсынған. Қазір бұр рәсімді жігіттер 8 наурыз күні жасап жүр. Тіпті Ғашықтар күні дегенді ойлап тауып, қолданмереке жасауға талпынып жүргендер де бар.

      – Наурыз айында шыққан күннің райына қарап, алдағы жылдың күннің райына болжам жасайтын есепшілер туралы не айтасыз?

      – Иә. Қазақ есепшілері жаз есебін күн мен түннің теңелген наурыздың 21-і күні жаңа жылдың басында жаңа туған айға қарап, есептейтін көрінеді. Олар жұлдызды түнді күзетіп, төрт түлік малды бақылап, ұйықтамай таң аттырады. Егер осы түні түйе ернін жиі жыбырлатса, жылқы қайта-қайта оқыранса, сиыр мұрынын жиі жаласа, қой еміс-еміс мекреніп, таңертең қорадан жайбырақат шықса онда көктем ерте оралады. Күн тез жылынады, көк ерте көктейді, жаз жайлы болады деген. Ал осы күні таңертең күн шоқтай жанып, ұясынан көтеріліп, кешке ұясына қып-қызыл боп қонса, ауа-райы жақсы болғанымен, адам араында өлім-жітімге ұшыратар соғыс апатары болуы мүмкін деген. Аяқ астынн төрт түлікке індет келіп, егінге шегіртке қаптауы ғжап емес деп болжам жасаған. Егер сол күні күн көкжиектен сарғайып көтеріліп, қызуы маңдайдан өтсе, сол жылы құрғақшылық болады деп санаған. Күн көзі шұбартып, көкжиектен күңгіртеу болып көтеріліп, кешке бұлтқа сүңгіп барып батса, онда ол жылы жазда жауын-шашынның мол болатыны болжанған.

    Наурызда жауып, қатқан қардың үстіне ақсарбас қойдың құмалағын тастап, көктемнің ерте не кеш келуін болжаға. Құмалақ қарға батпай, үстінде қалсакөктем қырық күн кешігіп келеді. Қарға бармақ бойы батса, қырық күн ерте келеді. Күн ерте жылынады, егінді ерте егу керек.,көктеуге ерте бару керек деп ұйғарым жасаған.

        –  Наурыздағы қазақ ырымдары туралы да айта кетсеңіз?

     – Басым бақыт дарысын деп жаңа шыққан күнге қарап бетін сипайды. Үйіне қарлығаш ұшып акірсе, жыл құсы кірді, шаңырағыма құт кірді деп ырымдаған. Жол тосылады деп Наурыз күні тырнақ алмайды, шаш қиғызбайды. Құрғақшылық болады деп Наурыз күні жауған қарды күремейді. Қыдырып келген баланы құр қол қайтармайды. Бала – бақыт, бала – бал, баламен бірге үйге бақыт кіреді деп ырым етен. Мал төлдесе, құтымыз басқаға ауып кетпесін деп төлін біреуге сыйламайды. Наурыз күні туған бала елге құт болып қонады деп, ұл болса Ұлысбек, Наурызбек, қыз болса Наурызгүл, Ұлысжан деп қояды. Үйінің төбесіне сауысқан қонып шықылықтаса, олжадан, жақсылықтан сүйінші келеді деп сенген.

       – Әңгімемізді Наурыз немесе Уыз мерекесінде берілетін батамен түйіндесеңіз?

– Ұлыс кірді, оң болсын,

Ақ пен уыз мол болсын.

Ырыс тасып далада

Уайым-қайғы жоқ болсын.

Асқа толсын тай қазан,

Береке берсін бай қазан.

Тілеу көже ішіңдер,

Үйімізге келіңдер,

Ақ маржанды батаны

Уыздай ғып беріңдер.

Даналардың артынан

Тайдай шауып еріңдер.

Күн нұрындай жарқылдап,

Аққу қаздай қаңқылдап,

Жайраң қағып күліңдер.

Қария мен анаға,

Іздеп, сәлем беріңдер.
         — Аумин! Әңгімеңізге рахмет.

толығырақ

      Білімпаздар есте жоқ ескі замандарда түркі халықтары 144 жылдық циклды жыл есебін қолданғанын айтады. Осы күндегі 12 жылдық жыл есебі сол 144 жылдық жыл есебінен қалыпты.

       144 жылдық циклды жыл есебі туралы жазылған дерек көп емес. Бізде бары — Шаяхмен Жәңгірұлының «Жыл топшылары» және Раздан Қасенұлының жылдар мен адам мінезінің қатынасы туралы қолжазбалары.

       Ескі жыл есебі бойынша, 12 жылдың әрқайсысы 12 түрлі болып келеді де, әрқайсысы жыл атауын алған жануардың он екі түрімен аталады.
Осылардың ішінен тауық жылының сырына үңілейік.

     Тауық жылының он түрін Шаяхмет Жәңгірұлы өзінің «Жыл топшылары» атты қолжазбасында былай таратқан: ақ тауық жылы, қара тауық жылы, сары тауық жылы, қоңыр тауық жылы, көк тауық жылы, шұбар тауық жылы, қызыл тауық жылы, сұр тауық жылы, бабайғақ тауық жылы, күркі тауық жылы, ала тауық жылы, құр тауық жылы.
       Раздан Қасенұлы мезгіл есебі және адам мінезі туралы қолжазбасында тауық жылының он екі түрін таратып айтады. Олар: ақ тауық жылы, егіз тауық жылы, қара тауық жылы, сары тауық жылы, қоңыр тауық жылы (үйрек, қаздар), көк тауық (тұртұрт тауық) жылы, шұбар тауық (ұлартауық) жылы, қызыл тауық (қырғауыл) жылы, сұр тауық (шіл) жылы, бабайғақ жылы, күрке тауық жылы, құр тауық (ала тауық) жылы.

      Осы екі қолжазбада да белгілі қасиет­тері немесе сыртқы пішіні тауыққа ұқ­сай­­тын құстарды тауық тұқымдастар деп қарағаны байқалады.

Ақ тауық жылы

        Үлкендер жағы «ақ тауық жұты, егіз тауық жұты, соқыр тауық жұты» деген жұттардың болғанын айтып жатады. Осыған орай Біржан салдың:

Сал Біржан ән салады ауық-ауық,
Тоздырған арғын елді соқыр тауық.
Біржанға бақ қайтқанда жорға қайда,
Мінезі қарашолақ өгіз тауып, – деген өлеңі бар екен.
Бұл өлеңнің тағы бір нұсқасын Ш.Жәңгірұлы:
Жұтаттың ба жылқымды егіз тауық,
Міне алмадым ешкімнен семіз тауып.
Жүйрік жорға таңдайтын Біржан едім,
Қоңыр шолақ міндім ғой өгіз тауып, – деп келтіріпті.

       Бірінде «егіз тауық», бірінде «соқыр тауық» дегені болмаса, екеуінде де тауық жылының жұты айтылып тұр. Ш. Жәңгірұлының дерегіне сүйенсек, Біржан дүниеден озғанда жанында бол­ған әнші Жақып Қамзаұлы Шығыс Түр­кіс­танға, Алтайдың Сарқусын деген же­ріне барып, сонда өмірден өтіп­ті. Бір­жан­­ның әлгі өлеңі сол Жақып Қам­за­ұлы ар­қылы Алтай қазақтарына тара­ған екен.

       Ш.Жәңгірұлы: «Ақ тауықты егіз тау­ық деп те атайды, егіз тауық деп атайты­ны бір жұмыртқаның екі басы бір­дей үш­к­ір болады да, мұнан егіз бала­пан шы­ға­ды. Мұндай құбылыс басқа құс­тар­да си­рек кездеседі», – депті.

        Р.Қасенұлы егіз тауық пен ақ тауықты тауықтың екі түрі деп қарап, екі жылдың аты деп береді. «Егіз тауық кіретін жылы күз­де ақ әтеш жұмыртқалайды екен. Жұ­мыр­тқасы егіз болса, ол жыл егіз тауық жылы деп аталады» дейді.

       Ақ тауық жылы жаз жаңбырлы, сел жүр­гіш келеді. Жердің көктеуі жақсы бо­лады. Ата-бабамыз: «Ақ тауық жылы ұсақ малдарда ақсақ көп болады», – дей­ді екен. Салқын жайлауда күнде жау­ын жау­­са, малдың ­буынынан суық өтіп, ба­қайы қиылып, ақсақ көбейетіні тү­сі­нік­ті жай.

       Көне есеп бойынша, ақ тауық жылы күзде суық ерте түсіп, қар ерте жауады. «Бо­қырау амалында қар мен жаңбыр ара­ласып, жер беті тоңға айналып, те­рістіктен дауыл соғып, қыс түсіп ке­те­ді» делінеді. Ең ауыр қыс егіз тауық жы­­л­ы болып, қыс аяғы жеті айға дейін со­­зы­лады.

      Халық «жаман жыл» демейді, «ауыр жыл» деп қана айтады, себебі, ауыр­лық­ты жеңуге болады, жамандықты өзгерту мүм­кін емес. Ақ тауық жылын, «қысы жұт, жазы жау» деп ырымдапты.

         Ақ тауық жылы туған ұлдың мінезі қат­ты, алайда, кір тұрмайтын көңілі таза, тәу­екелшіл ер жүрек болады деп бол­жай­ды. Қыз баланың мінезі шапшаң, бір сөзді, махаббатқа адал, ер мінезді ке­летіні айтылады.

Қара тауық жылы

        Қазақ есепшілері қара түсті жануар­лар­дың атымен аталған жылды қары жұ­қа жақсы жыл деп атайды. Қазақта қара­ға байланысты сөздердің астарында қара түсті қасиет тұтқан сенім жатады. Қара тауық жылы – тауықтың сыртқы кө­рінісіне қарап қойылған атау.

       Қара тауық жылы жанға да, малға да жайлы. Оның шығысына қарағанда, кірісі жайсыздау болады. «Қара тауық жылы кіргенде жазғытұрым қара боран көбірек со­ғып, мал жүдеп барып көк­тем­ге ілі­неді» (Ш.Жәңгірұлы). Жазда қа­ра жаң­быр көп болады. Бұл жылы жазда ешкі мен сиырдың тойынысы жақсы болмаса да, қой, жылқы, түйе малдарының тойыны­сы жақсы. Күзде қара суық ерте түсіп, ұзаққа созылады. Қысында қар жұқа жауады. Боран көп болғандықтан, өзі аз түскен қарды айдап әкетеді де, мал дала жайылысынан тарықпайды. Сондықтан қара тауық жылы малға ауыр келмейтіні белгілі.

       Қара тауық жылы туған ұл баланың мінезі тұйық, сөзі аздау келеді. Көп алдына көрінер ірі істерге тәуекелі жетпейді. Жұмсақ мінезді болып, отбасының ұсақ күйбеңінен аспайды. Қара тауық жылы туған қыздан қолы берекелі, қасиетті, басы елге сыйлы адамдар көп шығады.

Сары тауық жылы

       Ш.Жәңгірұлы: «Сары тауық жылы­ның кірісінде аспан кеңістігіндегі жұл­дыз­дар айналым жолын ауыстырады», – деп жазады. Қазақ жылнамашылары Шол­пан жұлдызының өзгерісіне ерекше көңіл бөлетіні белгілі. Шолпанның жо­ғарыда көрінуі де, көк­жиектен көрі­нуі де, үлкейіп нұр ша­ша көрінуі де, өш­кін­деп көрінуі де есеп­­шілер назары­нан қағыс қалмаған. Мұ­ның бәрі ауа райын­дағы белгілі өз­герістің нышаны саналады. Сары тау­ық кіретін жылы наурызда Шолпан жұл­ды­зы күншығыста маңдайдан көрінсе, аса нұрлы болмаса, келер қыс қатты болмай­ды. Шолпан батыс жақтан табақтай бо­лып сарғайып, көкжиектен көрінсе не­месе төбеге шы­ғып кетсе, қыс суық бо­ла­ды. Оны «Шол­панның сары жұлдыз бо­лып шақшиғаны» дейді. Шол­пан күн батып, ақшам сөне жайырақ туса, аға­рып көрінсе, жақсылықтың нышаны, ауа райының да жылы болатынын көр­сетеді. Күн батар-батпастан жар­қы­рап сарғайып көрінсе, үлкен жұттың, апа­т­т­ың белгісі екен. Қай жылы да наурызда Шолпан тым аласадан немесе тым биік­тен жарқырап сарғайып көрінсе, ол жы­лы ауыр болады-мыс. Шолпан ағарып кө­рінсе, ауа райының жы­лы, заманның жайлы болатыны деп ұқ­қан жөн.

       Бұл жылдың кірісінде жауын-шашын аз. Өсімдіктер ерте қурайды. Жемістер қы­сырап қалады. Әсіресе, сары өрік, то­шала, шырғанақ сияқты сары түсті өсім­діктер жеміс бермейді. Адамда сары ау­ру, малда сарбуын, сарып сияқты ау­ру­­лар көп таралып, мерзімсіз іш тастау көп болады.

       Сары тауық кіргенде Шолпан батыс­тан шықса, жыл ауыр болады, сары тау­ық шыққанда қайтадан шығыстан кө­рін­се, заман оңалады дейді. Шолпан сол беті батыста тұрып қалса, келесі жыл да ауыр болатын көрінеді.

       Сары тауық жылы туған ұлдардан ешк­імге ішін бермейтін, өзінен басқаға қол­дау көрсетпейтін, ойын ашық айтпайтын, көңіліне келген істі өмірі ұмыт­пай­тын кекшіл, өз есебіне келмесе, досын да, дұшпанын да аямайтын жандар көп шы­ғады. Бұл жылы туған қыздар бауырмал, жүрегі сағынышқа толы мейірімді бо­лып келеді.

Қоңыр тауық жылы

        Қоңыр тауық жылы малға аса жайлы емес. «Қоңыр тауық жылының кі­рі­сін­де жаз жаңбырлы болып, аспан ке­ңіс­ті­гін­де түтін реңдес қоңырша бұлттар кө­­­бейіп, жер бетіне тұман көп түседі. Кез­­д­ейсоқ сел апаты да болып тұрады» (Ш.Жәңгірұлы).

      Қоңыр тауық жылы қыс ерте түседі. Жаз­да ғана емес, күзде де жаңбыр көп жау­­ады. Ерте түскен суық күзгі жаң­быр­­­мен араласып, жер күз ортасында қа­­тып үлгереді. Өзен бойларындағы ұзын талшықты шөптер ұйысып, мұз бо­­лып қатып қалады да, малдың аузымен алып жеуіне де, аяғымен тарпып шы­­ғаруына да қолайсыз болады. Шөп үсіп кеткендіктен, малдың ішін өткізіп, ас болуы нашар.

         Қоңыр тауық жылы қыс аяғы созылмай, жаз ерте шығады.

       Қоңыр тауық жылы адамға жайлы. Раздан Қасенұлы: «Қоңыр тауық жылы адам­да ауру-сырқау болмайды», – деп жазған. Қазақтың «жылың тұман болсын, ауруың тұмау болсын» деген сөзі осы қоңыр тауық жылына қаратылған дейді.

        Қоңыр тауық жылы туған ер баланың жаны таза, көңілі жұмсақ келеді. Артық бай­лық жинамаса да, несібесі мол болып, жоқшылық көрмейді. Көзге кө­ріне бер­месе де, елге сыйлы болады. Отба­сын­да бала-шағаға кең, жайлы болады. Бірақ бұл жылы туған ер балаға тіл, көз тез тиеді екен.

       Қоңыр тауық жылы туған қыз бала­ның дастарқаны мол, қолы берекелі. Кісі­ге дауыс көтермейді, талас-тартысты ұна­тпайды, мінезі өте жағымды. От­ба­сын­да жайлы, көрші-қолаңға сыйлы.

Көк тауық жылы

        Көк тауық жылы жазда жаңбыр аса көп жаумайды. Жаңбырсыз жаз деуге де келмейді. Қоңыр салқын, жанға жайлы болады. Жаз күндері үзілмей самал жел соғып тұрады. Ешкі мен сиырдың тойынысы аса жақсы болмайды. Бұл жылы өсімдіктердің жапырағы қалың шығады.

       Көк тауықтың қысында қар қалың жау­майды. Бірақ үнемі жел соғып тұра­т­ын­дықтан, қар қатып қалып, дала жайы­лы­сындағы малға қиын болады. Қыс ая­ғы созылып барып шығып, топырақ кеш жылиды да, жер жайырақ көктейді. Көк­тем кезінде малда өлім-жітім көбірек бо­ла­­ды. Жел тимейтін тау арасында, өзен бой­ларында, ықтасын күнгей жерлерде жер ерте көктеп, мал ерте сергиді.

        Көк тауық жылы ұсақ малдың төл­де­­­рін­­де көк жақ, қос қарын дерті көп бо­­лады.

        Көк тауық жылы туған ұл баланың сөзі аз, мінезі тұйық. Ешкімге жамандық жа­­самайды. Жаны таза келеді. Бір кем­ші­­лігі, басқалардың еркіне көнгіш. Қо­лы­нан үлкен іс келмейтін ұсақ мінезді. Көк тауық жылы туған баладан ел иесі бо­­лып, билік ұстайтын адам көп шық­­пай­­ды делінеді. Бұл жылы туған қыз­дар ерінің сөзін екі етпейтін, отбасы бе­рекесін бәрінен жоғары қоятын асыл жар болады. Ісінен нәтиже шығаратын та­банды еңбекқор.

Шұбар тауық жылы

         Есепшілер қара шұбар тауық жылы, ақ шұбар тауық жылы, көк шұбар тау­ық жылы және қызыл шұбар тауық жылд­а­ры­ның ерекшеліктеріне жеке-жеке тоқ­тал­ған.
      Қара шұбар тауық жылы кіргенде қара боран көп соқпай, жер ерте көктейді. Қысында қар, жазында жаңбыр қалыпты. Егін мен шөптің шығымы жақсы. Бұл жы­лы малға теңге қотыр, адамға қара­мық, қара теміреткі шыққыш келеді.

        Ақ шұбар тауық жылы қар қалың бол­ғанымен, боран көп соғады да, қы­рат­­ты жерлерді үрлеп кетеді. Қыс аяғы со­зы­лып шығатындықтан, малға ауыр.

       Көк шұбар тауық жылы жазда жаң­быр ала-құла жауады. Ағаш, шөп жа­пы­рақ­тарына құрт түскіш келеді. Көк түсті мал­ға ауыр тиеді.

      Қызыл шұбар тауық жылы қыс ыс­қыр­ған қызыл аязды. Жазда аспанда қызыл бұлт көбейіп, жаңбыр аз жауады. Күн тымырсық ыстық болады. Үлкен жұт болмағанымен, малға қатер көп, қызыл сиыр, жирен, құла жылқылардың тойынысы төмен болады. Бұл жыл, әсі­ресе, түйе мен қойға ауыр тиеді.

       Шұбар тауық жылы бір жерде қыс қатты болса, бір жерде жылы болады. «Шұбар тауық жұт әкеледі, жұт әкелмесе құт әкеледі» деген сөз бар.

         Шұбар тауық жылы туған адамның мінезі аса күрделі. Ер балалардан мінезі кесек әрі қатқылдау келетіндер де, ұса­қ­­шыл күйбең адамдар да кездеседі. Көк шұ­бар тауық жылы туған ер бала өз айт­қанынан қайтпайтын қайсар, намыс­шыл. Басына қандай қиындық түссе де бас­қаларға айтпай, өзі шешуді жөн санай­ды. Көк шұбар тауық жылы туған адам жарақатқа төзімді, науқастанса тез сауығып кетеді. Бұл жылы туған ба­лаға бөрткен жара аз шығады. Ал бас­қа шұбар тауық жылдары туған адам­ға қарамық тектес ұсақ бөрткен көп шы­ға­ды. Көк шұбар тауық жылы ту­ған қыз­дар­дан қасиетті адамдар көп шы­ға­тын кө­рінеді.

Қызыл тауық жылы

        Қызыл тауық кірген жылы жаз айлары ыстық. «Топырақтың қызуы жоғары бол­ғандықтан болса керек, өрт көп бо­лады екен» (Шаяхмет Жәңгірұлы). Күн­нің жерге деңгейлес келетін жылы бо­латындықтан, жайлау, күзеу, ойлы жерлердің шөбі қалың шығады.

         Қызыл тауық жылы қыста қар жұқа бо­лып, боран көп соқпағанымен, үскірік қы­­зыл жүріп, аяз күшті болады. Қысы суық болса да, жазы ерте шы­ға­тын­дық­тан, жайсыз жыл саналмайды.

        Қызыл тауық кіретін жылы күз айларын­да аспанда қызыл бұлттар кө­бей­еді. Бұл жылы жылан, бүйі, шаян сия­қты улы зиянкестер көбейіп кетеді.

      Қызыл тауық жылы туған ер бала адамдармен тіл табысқыш, отбасылық шаруашылыққа өте бейім. Ел көзіне көп түсуді қаламайды. Қыздар ер мінезді, өңді, жаңа киімге құмар, сәнқой келеді.

       Бұл жылы туған адамға қызылша, қамшау, су шешек, қызылша тектес жарақаттар көп шығатыны айтылады.

Сұр тауық жылы

      Сұр тауық жылын шіл жылы деп те атай­ды. Сұр тауық кірген жылы жаз­ғы­тұ­рым қар кете, қырық күн «қара сәуір» атанған қара боран соғады. Ол жердің дым­қылдығын кептіріп жіберетіндіктен, өсім­діктер жай көктейді. «Сұрша бұлт­тар кеңістікте жөңкіліп батыстан да, шы­ғыс­тан да боран соғып, жер көктемін қор­ғалатып тастайды» (Ш. Жәңгірұлы). Көктемде арық малдан шығын көп бо­ла­тыны сондықтан. Жазда үнемі ұйт­қы­малы жел тұрып, бұлтты көтеріп ке­те­тіндіктен, жаңбыр аз жауады. Көктем на­шар болғанымен, шөбі құнарлы келеді.
        Сұр тауық жылы қыс жай түседі де, қары жұқа, күні жылы, борансыз келіп, мал күйін сақтап қалады.

       Сұр тауық жылы туған адам тыныш­тық көрмейтін еңбекшіл келеді. Алайда, ұл­дардың тапқаны тамағынан аспайтын та­бысы аздары, отбасы тірлігінен ұза­май­тын, тамақтан басқа ештеңе ойламайтын ұсақ адамдар да көп кездеседі. Қыз ба­лалар қыдырма, үйге тоқтамайтын, отбасына суық болады делінеді.

Бабайғақ тауық жылы

       Шаяхмет Жәңгірұлы: «Бабайғақ жон таулардағы қара бұталардың арасында өмір сүретін құс, тауықтың жабайы түрі деуге болады, түрінде де, мінезінде де тауықтан айырмашылық жоқ. Әтештері шақырып жүреді. Құйрығы қысқа, де­не­сі тауықтай, әтештерінің басында тау­ықтікі сияқты қызыл айдары бар, Алтай тауларының барлық жон жер­ле­рінде кезігеді. Ұзап ұша алмайтын құс, жорғалап жүреді. Жауларынан жа­сы­рын­ғанда бұталар, бүрген арасына бой та­салайды», – деп жазған.

           Бабайғақ тауық жылы көктемде жаң­быр аса көп болмайды. Бірақ жауын­сыз жыл да емес. Жазда бұта, бүргеннің, ор­ман­­ның көктемі жақсы келеді де, жа­зық өңірлердің көктемі аса жақсы бола бер­мейді. Қыста биік таулы өлкелерге қар аз жауады. Ой өңірлерде қар қалың келеді. Бірақ шуақты күндер көп болғандықтан күн­гей беттердің қары ерте кетіп, жер қарайып, мал жайылымнан тарықпайды. Боран соқпағандықтан қар қатпайды да, тау­ларда көшкін көп жүреді.

        Жазық жерлерде, өзенді өлкелерде қар қалың түсіп, боран қатты өршиді.

       Бұл жылы туған ер адамның мінезі жай­дары, мейірімді, алайда, өзін көр­се­­туге аса құмар емес. Қыздар аз сөзді, ақыл­ды, жан жылуы мол.

Күрке тауық жылы

         Күрке тауық – тұқымдастардың ішін­дегі ірісі. Қолда да бағылатын, жабайы түрі де болатын құс. Жабайы күрке тау­ықтар таулардағы жынысты қалың ормандарда жасайды. Мамығы қара, мойны ұзын, басында салақтаған қызыл айдары болады. Басқа хайуанаттарды көргенде екі қанатын жазып, мойнын жерге салып, күркілдеп айбар көрсетеді.

      Тауық жылдарының ішінде бұл жыл есіл жыл делінеді. Ол кірген жылы көктемде жаңбыр көп. Күні жылы болып, жер ерте көктейді. Жазы қоңыр сал­қын келіп, малдың тойынысы өте жақ­сы болады. Күрке тауық жылы қыс­та қар қалың жауады. Суық күшті бол­май­тындықтан, қар қатпайды да, мал жай­ылыстан тарықпайды. Бұл жылы дерт­-дербез көп та­ралмайды.
       Күрке тауық жылы туған ер бала ­сыр­т­­­қа айбарлы, есесін жібермейтін айлакер ке­леді. Басқаларға зияны тиетін істерге көп бармайтын ақ көңіл. Өзін қорғауға мық­ты болғанымен, басқаларға ықпал жасауға олақ келеді. Қыз балалар қолы берекелі, отбасын қорғауды өз парызы санайтын қасиетті ана болады.

Ала тауық жылы

       Ала тауық кірген жылы жазда жаң­быр ала жауып, жердің көктеуі де ала бо­лады. Таулы, орманды өңірлерде жауын көп, жазық, ой өлкелерде аз түседі. Қыс­тағы қар да әр өңірге әртүрлі жауады. Таулы өлкелерге қалың, ой өңір­лер­де жұқа түседі. Қатты боран бол­ма­ғанмен, құс қанатының лебіндей же­ле­мік үзілмей, қарды қатырып тастайды. Қыс­тағы қасат сүрі қардың мал жайылы­сына тигізетін ықпалы күшті болып, ала тауық жылының шығысы қаттылау ке­леді. Көктемде мал шығыны көбірек бо­лады.

Жерімде жұт болған соң ала тауық,
Көшіп ек басқа жаққа қоныс ауып.
Малы жоқтың әлі жоқ деген мақал,
Басқалардан жан бақтық сауын сауып, –
дейтін халық өлеңі сақталған.

       Ала тауық жылы туған ер адамдарда айтқанында тұрмайтын екі сөзді, мі­нез­дері аса қатты болмаса да, кісіге жа­нашырлығы аз, адамдарға іш тартпай­тын, сырын ішіне жасырып жүретін өзім­шілдер көп кездеседі. Қыз балалардан мінезі тұрақсыздау келсе де, жаны та­за, адал болады. Ала тауық жылы туған адам­дар ақтаңдақ, ақ теміреткі, шаш тү­су сияқты ауруларға оңай шалдығады.

Құр тауық жылы

        Қазақ есепшілері құрды тауықтың жабайы түріне жатқызған. Шаяхмет Жәңгірұлы құр мен қырғауылды бір жылға теліген. «Алтай тауларында болатын құр басында қызыл айдары бар, реңі қара ала және сұр шұбар болады. Ай­туларда қара аласы әтеш, сұр шұ­ба­ры мекиен екен. Ерен тауларында бо­ла­тындары ұзын құйрық қызыл шұбар жә­не жоғарыдағы тектес мекиендері сұр шұбар болып, Алтайдікіндей ұш­қыр емес, атпен соғып алуға болады. Жа­ратылысы ұқсас, оны қырғауыл деп атайды» – деп жазады. Бұл ретте құр мен қырғауылды тауықтың екі тү­ріне жа­т­қызған Раздан Қасенұлының қол­жа­з­­басы ақылға қонымды.

        Құр тауық жылы көктем ерте шы­ға­ды. Күн жылы, жаңбыр қалыпты болып, жер ерте көктейтіндіктен, мал ерте се­мі­ре­ді. Жазда да жаңбыр жиі жауып, шөп жақ­сы шығады әрі құнарлы болады. Сол се­бепті малдың тойынысы да жақсы.

       Құр тауық жылы қыс қатты болмайды. Қар орташа жауады. Күн аса суық болмайтындықтан, қар ұлпа қалпында қалады. Күнгей жерлерге шуақ ерте түсіп, ағаш, бұта түптері қарайып, кө­з­е­лек ерте шығады. Әсіресе, бөктер тау­лар­да қар орташа жауып, қыс аса жақсы бо­л­ады. Бұл – ауру-сырқау аз, кездейсоқ өлім-жітім болмайтын, малға жайлы, адам­­ға құт жылдардың бірі.

      Құр тауық жылы кеште туған қыз баланың істеген ісі өнімді, өмірі бақытты болады. Ал таңда немесе күндіз туған бала құр сияқты ойын құмар келеді де, көп уақыты босқа өтеді. Ұл бала мінезі жайлы, ел еркесі – сері болады.

      Жалпы, тауық жылы туған ер адамдар ұсақшыл келіп, атақ-абыройы алысқа кет­пейді. Әйел адамдардың тағдыры жақсы болады, кәсібіне мықты атақты адамдар шығады. Қазақта «қызыңның жылы жылқы болмасын, ұлыңның жылы тау­ық болмасын» деген сөз бар. Тауық жы­лы кеште туған адам мінезі ауыр, қи­мылы жай, сөзі аз, жұмысқа бос келген­мен, несібесі мол, талантты, жолы сәт­ті, өмірі бақытты болады. Таң ата неме­се күндіз туған адамдар мінезі жеңіл, әре­кеті тынымсыз, еңбекқор келгенімен, тап­қан табысы тұрмысынан аспайтын, еңбегі еш болып, өмірінің ақырына дейін тыныштық көрмейтін бейнетқор келеді.

          Иманғазы НҰРАХМЕТҰЛЫ,филология ғылымдарының кандидаты

        https://www.egemen.kz/2017/03/18/110599

толығырақ

dsc_1520

ЕРТЕ ДАМЫТУ ДАНЫШПАН ТӘРБИЕЛЕУДІ МАҚСАТ ТҰТПАЙДЫ

      Менен: “Ерте дамыту” даныш­пандар тәр­биелеуге көмектесе ме?» – деп жиі сұрай­ды. Мен:” Жоқ” деп жауап беремін. Ерте дамудың ең басты мақсаты – балаға мықты денсаулық пен терең ақыл-ой дарытатын білім беру, оны ойлы да ізгі адам етіп қалыптастыру.

      Барлық адам, егер дене мүшесінде кемістік болмаса, дүниеге бірдей болып келеді. Бүл­діршіндердің ақылды – ақымақ, момын – өжет болып бөлінуінің жауапкершілігі тәрбиеде жатыр. Кез келген сәбиге қажеттіні дер кезінде бере білсең, ақылды, мінезге бай болып өсетініне күмән жоқ.

     Менің түсінігім бойынша, ерте дамытудың басты мақсаты – бақытсыз балалардың пайда болуының алдын алу. Баланы скрипкаға үйретіп, жақсы музыка тыңдатудың мақсаты – одан көрнекті музыкант дайындау емес. Оны данышпан лингвист жасау үшін де шет тіліне үйретпейді, тіпті, оны “жақсы” балабақшаға,  бастауыш мектепке беру үшін де дайындамайды. Ең бастысы – баланың  өмірі мен рухани  әлемінде қуаныштар көп болуы үшін оның бойындағы табиғи, шексіз қуатты мүмкіндіктерінің көзін ашу.

%d1%83%d1%8b%d0%b7

АДАМЗАТ БАЛАСЫНЫҢ КЕНЖЕ ДАМУЫНЫҢ ӨЗІ ОНЫҢ АШЫЛМАҒАН КЕРЕМЕТ ҚУАТТЫ МҮМКІНДІКТЕРІНІҢ БАР ЕКЕНДІГІН АЙҒАҚТАЙДЫ

       Мен ерте даму жаңа туған баланың зор әлеуетімен байланысты деп ойлаймын. Әрине, дүние есігін жаңа  ашқан шақалақ мүлде дәрменсіз, бейкүнә, міне, осы дәрменсіз бейкүнәлігінің  өзі оның  тұнып жатқан ұлы мүмкіндіктерін байқатады.

      Адам баласы жан-жануарларға қарағанда әлжуаз болып туады: ол емшек іздеп, жылағаннан басқаны білмейді. Ал жануарлардың төлі бірден қыбырлап, өздері ауызданып, көп ұзамай аяқтанып кете береді.

      Зоологтардың пайымдауынша, адамның  баласы жануарлардың төлі­нен 10-11 айға қалыс туады екен, оның бір себебі – адамның аяғынан тік жүруіне байланысты көрінеді. Адамзат аяғынан тік тұрып жүре бастаған сәттен бастап, құрсақтағы нәрестенің толық даму дәрежесіне жетуіне де мүмкіндік шектелген екен, сондықтан ол әлжуаз күйде туады. Ол енді денесін қозғауды, еңбектеуді жарық дүниеге келген соң үйрене бастайды.

      Дәл осылай ол миын да әрекетке қосуды осы кезде бастайды. Егер жануарлар төлінің миы құрсағында  қалыптасып туатын болса, ал жаңа туған баланың миы – әлі ақ қағаздай тап-таза. Сондықтан да осы ақ қағазға түскен алғашқы жазуларға  оның келешек қарым-қабілеті тікелей тәуелді болады.

 МИДЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ ҮШ ЖАСҚА ДЕЙІН ҚАЛЫПТАСАДЫ

      Ғалымдардың айтуынша, адам миында 1,4 миллиард клетка бар көрінеді, ал бала миында олардың басым көпшілігінің ұйқыда жататыны белгілі.

      Бала миын ересектердікімен салыстырғанда мынаны байқауға болады. Мидың даму кезең­дерінде олардың клеткаларының арасында байланыстырғыш көпір тәрізді ерекше өскіндер пайда болады екен. Мидың клеткалары сырттан сезім мүшелері арқылы  келетін ақпаратты қабылдау кезінде бір-бірімен жақындасып, берік байланысқа түсу үшін өзара қолдарын созатын тәрізді көрінеді. Бұл үрдіс электронды ком­пьютердің тран­зисторының жұмысын еске салады. Әрбір жеке транзистор өз алдына жеке жұмыс атқара алмайды, тек олар бір жүйеге біріккенде ғана компьютердің қызметін атқарады.

     Клеткалардың бір-бірімен байла­нысының қалыптасатын кезеңі – нәрестенің туғаннан үш жасқа дейінгі кезеңі. Бұл уақытта осындай дәнекерлердің 70-80 пайызы өсіп жетіледі. Сонымен бірге, олардың өркен жаюына байланысты ми қызметінің мүмкіндігі де артады. Туғаннан бастап  баланың алты айлығына дейін-ақ мидың 50 пайызы, ал үш жасында 80 пайызы қалыптасып қояды екен. Әрине, бұл – үш жастан кейін бала миы дамымайды деген сөз емес. Үш жасқа дейін негізінен, мидың артқы шүйде жағы дамиды, ал төрт жастан бастап бұл күрделі үрдіске “маңдай бөлігі” қосылады екен.

      Мидың сырттан ақпарат қабылдап, оның бейнесін жасап, еске сақтауға байланысты іргелі қабілеті баланың келешек ақыл-ой дамуының тетігін ұстап тұрған іргетасы, қазіргі тілмен айтқанда, компьютері болып табылады. Ойлау, тұтынушылық, шығарма­шылық, сезім сияқты ересектік қабілеттер үштен кейін дамиды, бірақ, олар соған дейін қалыптасқан негізді пайдаланады.

       Жалғасы. Басы №26,  2 наурыз 2017 жылғы санда.

         Аударған – Кенжехан ІСЛӘМЖАНҰЛЫ

    http://almaty-akshamy.kz/2017/03/10/

толығырақ

           Адамзат баласы қадым заманнан қоршаған табиғатты, аң-құстарды, мал-хайуандарды өзіне бағындырып, күнкөріс көзі ету үшін түрлі амалдарды қолданғаны тарихтан мәлім.

        Мұндағы неше алуан салттардың өзегінде байырғы мифтік таным аясында қоршаған ортаны тірі кейіпкер ретінде қатынас жасап, оған ырым-сырым мәндес музыка, өлең, би бағыштап еліктіру, адамға бағынышты ету амалы бар. Осындай мағынадағы халық шығармасының үлгілерінің бір парасы еңбек-кәсіп жырларының қатарына жатады. Түркі-моңғол халықтарында сақталған жетім немесе жеріген төлді енесіне телу салты жырын жанрлық тұрғыдан тексерген зерттеушілер еңбек жыры қатарына жатқызып келеді.

       Қазақта бұл жыр үлгісіне аға буын ғалымдар Х.Арғынбаев, Б.Уахатов тарапынан назар аударылып, ұмытылған, мүлде жоғалған мұра санатына енгізіліп келді. Шын мәнісінде бұл өлең шетел қазақтары арасында сақталғандықтан, тәуелсіздіктен кейін кешеуілдеп болсын ғы­лыми айналымға түсе бастады. Соңғы кездегі зерттеулер арқылы қазақта бес түлік­тің төлін телу салты жыры бар екені анық болды. Бұл жырдың тек қана қазақта ғана емес, сонымен бірге, моңғол, бурят, қалмақ, қырғыз, өзбек елдерінің арасында сақталуы осы мұраның есте жоқ ескі замандарда қалыптасқандығының айғағы болса керек.

      Жазғытұрым қар астынан қылтиған жауқазынмен бірге өмірге сән берген жас төлдің жамыраған үні даланы тербейді. Жуан жіңішкеріп, жіңішке үзілетін өліарада кейбір саулықтар аяқастынан жерініп, ауызданбаған жас төлге де, шопанға да қолайсыздық тудырады. Аш құрсақ қалып маңыраған қозыны шопандар әлдилегендей елжіреген үнмен телу жырын айтады:

Төйге, қойым, төйге,
Өзіңнен туған бала ғой,
Бауырыңа сала ғой,
Ала ғой, қойым, ала ғой.
Жусан жесең жуып бер,
Изен жесең иіп бер,
Төйге, төйге, төйге.

      Қоңырқай үнмен шопандар айтатын жеріген қой мен қошақанды демде табыс­тыратын әлдиге ұқсас бұл қоңыр әуен Ұлы Дала жұртына кең таралған. Осы үлгі моңғол, қалмақ, бурят, қырғыз, сонымен бірге, өзбек халқында белгілі болып отыр.

        Әдетте телу жырының басы жаттанды да таптаурын тақпақтармен басталады, әрі қарай орындаушылар машықты үлгіні өз қабілет-қарымына сәйкес өңдеп-әрлеп, жөргеп-жөндеп орындай беретін болған. Мысалы:

Төйге, қойым, төйге.
Ала ғой, қойым, ала ғой,
Иiсi бөтен дегенiң,
Қозыңа жапқан жала ғой.
Бауырына енеңнiң,
Қорықпай, қозым, бара ғой!
Төйге, қойым, төйге.

      Төлді телу жырының мәтіндері қазақ, қырғыз, өзбек, моңғол, бурят, қалмақ халықтарында бірегей дағдылы сарында ортақ кездесуі бұл салттың осы халықтардың отау тігіп, енші алып бөлінбеген көгентүп заманында әбден қалыптасып, малшылық өмірге дендеп енгендігін көрсетеді. Соны­мен бірге, сонау есте жоқ ескі заманнан бері кеңістіктер мен уақыттарды басып өтіп, осынау салт жырының сарқыны дәл бүгін­гі күні ел арасында орындалуы көшпелі халықтардың зердесінің беріктігін, сонымен бірге көктемгі күйек науқанында жас төлдің аман-есен аяқтанып, мал басының өсуін, сүт өнімінің мол болуын ойластырған табиғи қажеттіліктен туған шара деуге болады.

      Егер мал төлінен жерісе немесе төлі өлгендіктен ембесе емшегін сүт керіп желінсау ауруына душар болады. Ал шарға жетім қалған төлді бөтен қойға шұғыл теліп алғызбаса, шөпке отығып үлгермеген жас қозы көктемнің көк өзек шағында аштыққа ұшырауы ықтимал. Осындай практикалық сипатқа байланысты төлді телу жыры, соның ішінде қозыны қойға телу жыры бақташылар арасында жиі айтылып, бүгінгі күнге ұласып отыр.

      Төлді телу жырының құрылысын тексергенде төмендегі сарындар кездесетіні айқындалды: біріншіден, малды алдау-алдарқату, мақтау, сол арқылы мейірлендіру сарыны; екіншіден, түсіндіру, үгіттеу, сендіру, көндіру сарыны; үшіншіден, сес көрсету, доңайбат жасау, зекіру, қорқыту, жазғыру, жазалау сарыны.

        Қазақ пен өзбек, қырғызда осы негізгі үш сарын ортақ арнада кездеседі деуге болады. Ал моңғол, бурят, қалмақта бірінші мен екінші сарындар ұқсас кепте кездеседі, ал үшінші, яғни малға доңайбат көрсету, зекіру, қорқыту, жазалау сарындары некен-саяқ қана кездеседі. Жалпы, моңғол, қалмақ, буряттағы негізгі ерекшелік – көктемнің аумалы-төкпелі күн райы көріністерін төлі өлген малдың хал-күйімен теңдестіру, шендестіру сарыны. Мысалы, буряттағы өлеңді қазақша аударсақ былай болады:

Таудың қары ериді, тээгэ, тээгэ,
Жылғадан бұлақ ағады, тээгэ, тээгэ,
Шағала құсы келуде, тээгэ, тээгэ,
Көктемнің ызғырық желінде,
Жаныңа кімің жатады, тээгэ.

      Көктем шуағымен қардың еруі, бұлақтың ағуы, жыл құсының келуі, гүл балау­саның өсуі, ызғырық желдің соғуы секілді құбылыстармен малдың жалғыздығын, жас төлдің панасыздығын түйілістіре, шен­дестіре түсіндіру сарыны моңғол, бурят, қал­мақта ортақ кездеседі. Мысалы, қалмақ­тың «Желіні жоқ бозторғай, балапанын ертеді, желіні бар қошақан, қасыңа кімді ертесің, бтьуга, бтьуга» деген телу өлеңі бар.

      Жи­налған материалдарға қарағанда, телу жырын бақташылар көктемде мал төлдеген шақта қозы мен қойға арнап айтатыны, бұған жайылымда бағылатын далалық қойдың өз қозысы өлсе, бөтен қозыны жатырқап алмайтыны немесе төлінен тез жеритін кірпияз, иісшіл мінез-құлқы себеп болған деуге болады. Сондықтан да бас­қа төлдерге қарағанда қозыны телу жыры әжептәуір толық сақталған. Оның тағы бір себебі, қой мен қозының аман-есен аяқта­нып өсіп-өнуі – бұл халықтардың тіршілігінің негізгі тірегі.
        Қазақта кездесетін қозыны телу жыры­ның төмендегі мәтінінде салттық әдіс көрі­ніс тапқан:

Өз балаңнан жануарым, төй-төй,
Жеріп тұрсың сен неғып?
Жалатамын қозыңды, төй-төй,
Мұрыныңнан жіп тағып.

      Мәтінде қойшының қозыны иіскету, жалату үшін шонданайына тұз, қант сеуіп, қойдың мұрынынан жіп өткізіп, оған байлау, таңу арқылы зорлық жасайтын амалы көрініс тапқан. Ал өзбектер қозының құйрығына тұз жағып, енесі екеуін ор қазып, қараңғы апанға уақытша қамау арқылы бір-біріне бауыр бастыру шарасын қолданатын болған. Өзбектің мына өлеңінде қоқан-лоқы сарыны байқалады:

Балаңды ал, жануар, турай-турай,
Сен балаңды алмасаң, турай-турай,
Ала итті шешермін, турай-турай,
Аяғыңды тұсармын, турай-турай,
Ала итті қосармын, турай-турай.

     Осылайша өзбекте де зекіру, қорқыту, сонымен бірге, алдарқату, түсіндіру сарыны алма-кезек ауысып отырады. «Балалылар базарда, турай-турай, баласыздар мазарда, турай-турай. Ал, балаңды жануар, турай-турай, сал мейіріңді жануар, турай-турай» деген жолдарда үгіттеу, ұқтырумен бірге өзбектердің тұрмыс-тіршілік картинасы да көрініс тауып, олар үшін базардың мәні зор екені пайымдалған.

      Қырғыз қой телу жырында қойды үгіт­теу, түсіндіру, сонымен бірге, қорқыту ама­лы қатар байқалады:
Түгөй, қойым, түгөй,
Менің қойым алыншақ,
Ала моншақ салыншақ…
Кекіре жесең күйсеп бер,
Жусан жесең жусап бер…

      Қойды үгіттеген иесі «ала моншақ салыншақ» деп жануарды алдарқатып, мейрімді етуге тырысады. Қойдың сүйіп жейтін кекіре, жусан секілді шөптерін есіне салып, емшегі сүтке толғандықтан енді мейірленіп, төлін емізу қажет екенін ұқтырады. Бұл жолдар «жусан жесең жуып бер, изен жесең иіп бер» дейтін қазақтағы нұсқамен ұқсас.

Алатын болсаң алты күн,
От жерге айдап бағамыз.
Алмайтын болсаң алты күн,
Керегеге таңамыз.

      Қойды мейірімге шақырып аналық пейілін оятуға күш салған иесі төлін алатын болса, отты жерге бағатынын, егер алмайтын болса, керегеге таңып жазалайтынын айтып ескерту жасап, бір сөзбен айтқанда, талап-шарт қояды. Бұл қазақ жырындағы «өз қозыңнан жаңылма, керегеге таңылма» деген жолдарға ұқсас. Сонымен бірге, қырғызда «әр қайсы қойға түрттіріп, әлсіретпе қозыңды» деп қошақанды аялау керек екендігін түсіндіреді.

     Төмендегі бір мәтінде үркіншілік зама­нында Шыңжан Алтай аймағынан Моңғолияның Баян-Өлгий жеріне босып-ауып келген ағайынның қамырыққан көңіл-күйі, тағдыр тәлкегіне еріксіз мойынсұнуы көрініс табады. Сауыншы әйел жетім қозыны енесіне телумен бірге өзінің туған жерден, қасиетті ағажай Алтайдай панасынан айырылып, жетім халге түскен торығыңқы күйін айтып, момақан қошақанмен ән-әуез арқылы мұң шағысады. Бір сөзбен айтқанда, бұл нұсқада телу салты жырына тарихи өлеңнің белгілері ептеп кіріге бастағаны байқалады.

       Бұрынғы дәуірде Қаратаудан ауған алты алаш боздаған бос тайлақпен сырласып «Елім-ай» деп аһ ұрса, енді Алтайдан босқан ел момақан қоймен баяу тілдесіп «Заман-ай» деп іштей тыншып, шерге батқаны аңғарылады:

Басқа қозы саған жоқ,
Бұдан басқа балаң жоқ.
Алмауыңа амал жоқ,
Алтайдағы заман жоқ.
Төйге, қойым, төйге

     Телу жырын негізінен сауыншы әйелдер созылыңқы майдақоңыр биязы өтінген мақаммен малдың төліне деген ана­лық түйсігін ояту үшін елжіреген үнмен айтатын болған. Бұл жағдайдан бақташының хайуанаттар әлеміне деген жанашыр мейірбандылығын, сонымен бірге қатынас деңгейін байқауға болады: әйел өз перзентін еркелеткендей мейірлі үнмен әндетеді, мал да әуенге елітіп төлін жатырқамай емізеді, еміреніп исінеді, сүт бұлағын ағызады.

      Осылайша дуалы өлең сөз, ырыми әрекет, ән-әуез ұштастырыла, тұтастырыла келе бақ­ташы қауым жетім төлді енелі етеді, шөп­ке отықпаған қозыны аш қалудан сақтайды.
     Шопандар қой түлігін төйгелесе, ешкі­ні шөрелеу арқылы теліген. Зерттеудің нәтижесінде ешкіні телу жыры аса сирек кездесетіні белгілі болды. Әзірше оның нұсқалары қазақ пен қырғызда, өзбекте сақталыпты.

Қазақ халқының ешкі телу жыры мынадай:
Жалпақ жүнді көк ешкім,
Саған бүгін не кестім?
Өз лағыңды алмайтын,
Сайтанға қайдан кеңестің?
Алыңдар ешкім, алыңдар,
Қой алдынан барыңдар.
Өз лағың өлген соң,
Ішіңде сенің зарың бар.
Басыңды байлап қойған соң,
Тулайтын қанша халің бар?!

     Экспедиция кезінде дерек беруші малшы қауым лақ телу жырында өлеңнің сөзін айтпай-ақ тек қана «шөре-шөре» деген одағайды әндете қайталап, ешкіні елітіп, баурап алатынын айтады. Белгілі фольклортанушы ғалым М.Жураев «жазғытұрым төл­деген кейбір жас тушалар лағынан жерісе, шо­пандар «шөре-шөре» жырын айтып ал­ғызады» деп, шөрелеу жырынан үлгі келтіреді:

Мүйіздерің бір мұнар, шөре-шөре,
Мұнараға құс қонар, шөре-шөре.
Балаңды алып иіскесең, шөре-шөре,
Күйінген жүрек қуанар, шөре-шөре.

      Қазақтағы лақ телу жыры «Өз лағыңды алмайтын, сайтанға қайдан кездестің» деп басталуы «ешкі шошаңдап молаға шыға­ды, сайтанға үйір мал» деген ескілікті сенім­нен хабар береді. «Өз лағың өлген соң, ішіңде сенің зарың бар» деу малмен мұңдасу, сырласу болса, «басыңды байлап қойған соң, тулайтын қанша халің бар» деу ешкіге доңайбат жасап, қорқыту тәсілі болады. Қырғызда «Басы жақсы ешкім, бағып қалат баласын» «Көзі жақсы ешкім, көріп қалат баласын» деп ешкіні мадақтау, сонымен бірге «Лағыңды алмасаң ұрып-соғып өлтірем», «Емшегіңді бермесең, етіңді кесіп өлтірем» деп қорқыту, талап ету сарыны айтылады.

      Бұзау телу жыры қазақта, моңғолда, қалмақта, бурятта сақталған. Мұндай үлгі қырғыз бен өзбекте белгісіз. Бұзау телу жыры әдеттегідей малды үгіттеу, түсіндіру сары­нымен басталады:

Аухау, аухау, жануар,
Иеңде сенiң бағы бар.
Тас емшегiн жiбiткен,
Тар құрсағың кеңiткен,
Бұзауың сенiң тағы бар.
Мекiренiп иiскешi,
Кезiң келдi сауылар.

       Жырдың келесі бір шумағында сауыншы «Зеңгi бабам аруағы, менi салды жораға» деп түліктің рух-иесінің атынан сөйлеп, негізінен сиырды ұқтыру, үгіттеу амалын жасайды, сонымен бірге, «Алып қалдым қораға, ақылыма көнбесең, дайын тұр киiз қолаба» деп сес көрсетіп, ескерту жасалады.

       Бурят этнографы С.П.Балдаевтың жазып алған мәтініне қарағанда жеріген сиырдың хал-күйін әдеттегідей табиғатпен үндестіру, шендестіру сарыны байқалады. Мәтінді аударсақ былай болады:
Көк шөп биік өскенде,
Желініңді сүт керер.
Омырауың сыздаса,
Емшегіңді кім емер?
Азанда кетсең өріске,
Артыңнан қарап кім ерер?
Бұзауың егер болмаса,
Алдыңнан мөңіреп кім келер?

      Қалмақтағы мәтінде «хоов-хоов» ода­ғайын қайталап әдеттегідей таптаурын тақпақпен басталған телу жыры бұрынғы үлгілердегідей қыс мезгілінің аязын сиырға ескертіп, үгіттеу амалын көздейді. Бұдан байқайтынымыз, қалмақ пен буряттағы бұзау телу жырларында жыл мезгілі сурет­терін малдың хал-күйіне шендестіру, үндестіру дағдысы олардағы қозы, бота телу үлгілерімен тектес, ұқсас. Мысалы:

Қыстың қара суығында,
Қасыңа кімді ертесің.
Жетімсіреп түнеуге,
Мөңіреп жалғыз жетесің.
      Құлынды телу жырының әзірше бір ғана үлгісі қазақ халқында сақталғаны ізденістер нәтижесінде анық болды.

       Мұндай жырдың нұсқасы басқа жұрт­тарда әзірге белгісіз. Бұған себеп, жылқы ешқашан өз құлынын жатырқамайтын сергек, тіпті өз иесін жыға танитын есті түлік болғандықтан оған арнап телу салты зады орындалмайтын да болған. Әйткенмен түрлі төтенше жағдайларға душар болғанда бие құлынынан жеритін. Мысалы, жас төлге қасқыр, жылан жоласа, немесе көші-қон, жұт кезінде туған құлынды енесінен бөліп тасымалдағанда оның денесіне түрлі қолайсыз иіс-қоңыс сіңгендіктен бие малы жатырқауы кәдік. Кей жағдайда жетім қалған құлынды басқа биеге телу үшін салт орындалуы ықтимал.

       ҚХР-дағы қазақтар арасынан жазылып алынған құлын телу жырында биеге доңайбат жасау, сес көрсету, қорқыту сары­ны үстем. Асау мінезді биеге аяғын байлайтын шідер бар екенін ескертіп, одан қалса алдыңғы аяғын бүкпелеп күрде салу, сол арқылы үш аяқтатып жуасыту, бұған бойұсынбаса жылқының аяулы да әйеншек мүшесі үстіңгі ерініне қайыспен аямай бұрау салып, шұралау амалын қолданатынын айтып, қорқытады, көзін таңатын, таяқтайтын жаза да бар екенін ескертеді:

Құру-құру, құру сал,
Таяқ жемей құлыныңды ал.
Тыпырласаң тепкілеп,
Күрде, шідер бәрі бар.

     Ботаны телу жырының ізі әйгілі «Нар идірген» күй аңызында сақталып қалған. Ол туралы Мәшһүр Жүсіп Көпей былай деп жазады: «бір бозінген ботасын алмай жеріп, сол баяғы Кетбұға …домбыраның күйі­мен шертіп, інгенді есінен тандырып, мас қылып, бозінген әулігіп, елтіп, ботасын алған екен. Сонан сол күй «Бозінгеннің күйі» атанған».

     Мәлімет берушілер «түйенің құлағына домбыра ойнағандай» деген тіркестің арғы мәнісі ботаны телігенде інгеннің құлағына күй тартатын салттан қалған сөз деп түсін­діреді. Сондай-ақ жеріген інгенге әйел адамды теріс қаратып мінгізіп, ауылдан ауылға жетелеп, әбден шаршатып, содан соң ботаны телитіндігін айтады.

      Ботаны телу жыры моңғол мен қалмақта сақталса, әзірше бір нұсқаның қазақта бар екені анық болды. Моңғол мен қалмақтар ботаны інгенге телігенде хуур (қобыз) аспабын зарлатып тарту, «Жәңгір» эпосынан сарын толғау, «Ботақан, боташым» деген күйді орындау секілді амалдарды қолданып, түйенің музыкаға еліткіш қасиетін пайдаланып, бөтен төлді телитін болған. Мұндай әрекеттен кейін інгеннің жанары боталап, көзінен жас домалап, балажан мейірімі оянып, ботаны лезде емірене емізетін болған.

      Бота телу жыры ҚХР-дағы қазақтар арасынан жазылып алынған. Жинаушылар ботаны қалай телитіндігі туралы мәлімет бермеген. Мәтінге қарағанда інгенді телуші же­телеп жүргені, терлеп-тепшіткені байқа­лады. Сонымен бірге, жырды орындаушы қасын­дағы адамға диалог жасап, сұрақ-жауап беру мәнінде өлең орындағаны білі­неді.

Жетелейін тағы да көс-көс,
Қолтығың, шабың терлесін.
Тез алса екен бағы ма, көс-көс,
Жеруің қайтып келмесін.
(Келмейді, келмейді!).

      Моңғолдағы бота телу салтындағы жырда інгенге сауал қою ишарасы бар. Өлең өтіну, мақтау, жалыну, түсіндіру сарынында айтылған. Осындай жырдың бір нұсқасында інгенге сүйіп жейтін жантақ, шеңгел, қара­ған секілді бұталы шөптерді жеп, тұнық суды қанып ішуін, сыздаған шөміштей желінін ботасына иіп емізуін түсіндіреді. Телу салты моңғолда хуур (қобыз), қалмақта домбыра аспабының сүйемелімен ауыл адамдарының алқалап қатысуымен орындалатын болған. Моңғолдағы үлгі былай:

Сары уыз сүтіңді,
Еметін түртіп ерінмен.
Ақ ботасын жатырқап,
Енесі неге жерінген?
Азаннан тұрып боздаған,
Емізсеңші өз балаң!
Хөөс, хөөс, хөөс

      Інген қобыз, сыбызғы, домбыра күйіне еліккіш, сезімтал болғандықтан әлбетте аналық түйсігі тез оянғыш, балажан, сол себеп­тен де ботаны тез алатын болғандықтан қазақ, моңғол, қалмақтағы мәтіндерде інгенді ұрсу-жекіру, қорқыту, жазалау шаралары мүлде айтылмайды. Осы тұрғыдан бұл түр басқа төлдерді телу жырларынан елеулі айырмашылыққа ие.
        Қорыта айтқанда, кең байтақ сақара мен мыңғырған малдың иесі болған қазақ халқ­ында бес түліктің, атап айтқанда қозы, лақ, бұзау, бота, құлынды телу жы­ры мәтіндері толық сақталғандығы айқындалды. Шаруақор қазақ жұртында байырғы мұраның түрлері бай екендігі, әсіресе басқа туысқан ұлыстарда көмес­кіленіп кеткен көне үлгілер бізде сақталып, бүгінгі күнге жеткені өлең-жырды қадірлеген алаш жадының беріктігін көрсетеді.

       Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін айтар болсақ, түркі-моңғол халықтары музыка мен поэзияның құдіреті арқылы саналы адам баласы тұрмақ, тілсіз хайуан малдың да жүрегін елжіретіп, өз әмірін айналасына рухани тәсілдермен жүргізе білген деуге негіз бар.

      Ақеділ ТОЙШАНҰЛЫ, фольклортанушы ғалым

      https://www.egemen.kz/2017/03/16/109738

толығырақ

14 наурыз - Көрісу күні

       14 наурыз - Қазақстанның Батыс аймағына тән көрісу күні
     Көрісу (Маңғыстау өңірінде Амал мерекесі деп аталады) - Қазақстанның Батыс өңірі және Ресеймен шектесетін аймақтарда сақталған көне дәстүр. Осы мейрамның шығу төркіні туралы М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты Жаңабек Жақсығалиев былайша әңгімелеп берді, деп хабарлайды «ҚазАқпарат» ХАА тілшісі.
      Ғалымның айтуынша, бұл - қазақ халқының өскелең ұрпақты ізеттілік пен мейірімділікке, ауызбіршілік пен кішіпейілділікке, татулық пен бауырмалдыққа бастайтын ерекше үрдістерінің бірі.
     Қазақ халқы жыл басын Наурыздың 22-сінде күн мен түннің теңелу кезінен бастайды. Бірақ Қазақстанның батыс аймағы жыл басын басқа жерлердегідей 22-сінде емес, наурыздың 14-інде тойлайды.
    Батыс қазақтары бертінге дейін айлардың арабша атауын пайдаланып келді. Олар: Дәлу, Үт, Амал, Сәуір, Саратан, Зауза, Әсет, Сүмбіле, Мизан, Ақырап, Қауыс, Жеді деп аталады. Олар айдың тууын әр айдың біздің есеп бойынша 14-інен бастаған. Яғни, бізше 14 наурызды айдың бір жаңасы деп есептеген. Өлкемізде осы ескіше (арабша) айлардың аталуына байланысты мақал-мәтелдер жеткілікті.
     Қазақ «Таразыда таң суыйды, Сүмбіледе су суыйды» дейді. Әсетте (июль, шілде) таңда таразы деген жұлдыз туады. Осы уақытта таңның салқындауына байланысты айтылған сөз. Мұндай мысалдарды соза беруге болады.
      Көрісу қашан және қалай пайда болды? Неліктен бұл дәстүр Қазақстанның өзге өңірлерінде кездеспейді? Аталмыш ғұрыптың түп-төркіні қандай жағдайлардан туындауы мүмкін? Әзірше Отан тарихы ғылымында мұның ғылыми тұрғыда тұжырымдалған нақты жауабы жоқ. Бірақ әр түрлі болжамдар мен жорамалдар бар.      Археолог-ғалым Андрей Астафьев бұл дәстүрді ғылыми тұрғыдан түсіндіріп беруге тырысты. Ол Маңғыстау өлкесінің тарихын ұзақ уақыт бойы зерттей отырып, Амал мерекесінің тамыры моңғол мен тувалық халықтарда жатыр деген қорытындыға келді. Адай руының аңыздары бойынша адамдар Үстірт аймағы мен Маңғыстау түбегіне шығыстан келген. Бәлкім, осы жерден өздерімен бірге күнтізбелік жүйесін алып келген. Моңғолдар күнтізбесіне сәйкес бір аптада тоғыз күн болған еді. Ал күнтізбенің өзі 22 желтоқсаннан басталады. Күнтізбедегі төрт маусым (көктем-жаз-күз-қыс) тоғыз күннен тұратын кезеңдерге бөлінген. Қысқы күн тоқырауы кезеңінен Жаңа жыл басталып, содан бері күн ұзақтығы созылады. Ал 23 желтоқсан-14 наурыз аралығындағы уақыт - қысқы осындай тоғыз аптадан тұратын кезең. 14 наурыз күні көктем келіп, жапырақтар бүршік түрінде болып, көкек ән салып тұрған. Көктемнің тоғызыншы күні күн мен түннің теңесу күні тойланады.
      Қолда бар кейбір там-тұм деректер 14 наурыз Қазақстанның өзге өңірлерінде де Ұлыстың ұлы күні ретінде аталғандай әсер береді. Этнограф Серік Ерғали: «Шын мәнінде халқымыз Наурыз айының алғашқы (ескіше - 1 наурыз қазіргі 14-не сәйкес) күнінен бастап, Наурыз мерекесін бір ай бойы мейрамдаған. Қазақтың ғұлама ғалымы - Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өзінің жазбасында 8 күндік наурыздама өтетінін жазады. Ол ескіше: 1-8 наурыз, қазіргі күнтізбеде 14-21 наурыз аралығы», - деп жазады.
      Ал кемеңгер ақын Шәкәрімнің ұлы Ахаттың жазбаларында: «14 март - ескіше 1 март. Әкей айтты: бүгін ескіше 1 март қазақша Жаңа жыл Ұлыстың ұлы күні. Жаңа жылдың бұрынғы аты - Наурыз, бұл парсы тілінде жаңа күн» дегенді білдіреді. Жаңа жыл басының Ұлыс екеніне мынадай дәлел бар «Ұлыс күні қазан толса, ол жылы ақ мол болады. Үлкен кісіден бата алса, сонда олжалы жол болар деген», делінген.
     Кеңес өкіметінің Халком кеңесі 1918 жылдың 24 қаңтарында «Батыс Еуропа күнтізбесінің Кеңес өкіметіне енгізілуі» туралы декретін қолданысқа енгізді. Бұл кезде екі күнтізбенің айырмашылығы 13 күнге жеткен еді. Ескі күнтізбені 1918 жылдың 31 қаңтарында жауып, келесі күнді 14 ақпаннан бастап санады.
       Осы мәліметтерді жүйелей келе түйгеніміз, ғалымдардың бірі бұл Оңтүстік Сібір түркілерінен келе жатқан дәстүр десе, екіншілері Григорян күнтізбесіне енгізілген өзгеріспен байланыстырады.
     Сайып келгенде, көрісу күнінің тарих сахнасына қай уақытта көтерілгені туралы тарихшылар арасында ортақ пікір жоқ. Сондықтан оның шығу төркіні әлі де жан-жақты, егжей-тегжейлі зерттеулерді қажет етеді.
     Кейбір әріптестеріміз аталмыш дәстүрдің пайда болуын өңіріміздің географиялық ерекшелігімізден іздейді. Тарқатып айтсақ, Батыс Қазақстан аймағында өмір сүрген ата-бабаларымыздың ғасырлар бойы негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысқандығын алға тартады. Мәселен, қар еріп, жер жіби бастағанда, шеті мен шегі жоқ сайын далада тарыдай шашылған халық туған-туысын, жақын-жуығын іздеп, бір-бірімен сағына көрісетін болған.
     Осы орайда тағы бір назар аударарлық нәрсе, дәстүрдің тарихи мәнін бұрмалап, аталмыш ұлттық мейрамға айт сөзінің қоса айтылуының дұрыс еместігін көтеріп жүрген қаламгерлердің бар екендігі. Ашып айтсақ, көрісу айт деп айтудың түбегейлі қате екендігі. Өйткені айт бұл діни мереке. Дінімізде Оразадан кейін үш күн айттайды, одан соң жетпіс күннен соң Құрбан айт өтеді. Айттың көріске еш қатысы жоқ. Сондықтан көрісуді ел болып ұлттық нақышта, салт дәстүрімізге байланысты өткізуіміз керек.
     «Ойымызды тобықтай түйсек, бүгінгідей жаһандану заманында қазақтың ұлт болып, мемлекет болып сақталып қалуының бірден-бір кепілі - ұлттық иммунитетті күшейту, ұлттық салт-дәстүрімізді, әдет-ғұрпымызды сақтап, ұлттық құндылықтарымызды жас ұрпақтың санасына сіңіру. Сондықтан ел бірлігіне, ынтымаққа бастайтын Көрісу мейрамын тойлаудың еш артықтығы жоқ. Мереке құтты болсын, ағайын!», деп түйіндеді ойын Жаңабек Жақсығалиев.
     Айта кетейік, 14 наурыз күні жасы кішілер қала мен ауылдарда ақсақалдар мен ақ жаулықты әжелерге барып, қос қолын беріп, көріседі. Бұл күні жасы үлкендер кішілерді күтіп, келгендерге «Бір жасыңмен! Жас қайырлы болсын, өмір жасың ұзақ болсын!» деп ерекше мейіріммен батасын береді. Осы күні әр үйде дастархан жайылып, ұлттық тағамдар қойылып, адамдар бір-бірімен құшақ жая амандасып, есендік сұрасады. Көңілде өкпе-реніштері болса, кешіреді. Татулыққа бастайтын бұл жол ислам қағидаттарына да өте жақын. Көрісу мерекесі Батыс Қазақстан, Атырау облыстарында және Ақтөбенің кейбір аудандарында, Ресейдің көршілес Астрахан, Саратов, Орынбор өңірлерінде, Қарақалпақстанда аталып өтіледі. Маңғыстауда Амал мерекесі 14 наурыз күні басталып, жалғаса береді. Соңғы жылдары Қазақстанда мейрам аясы кеңейіп келеді. 

толығырақ

Фото: Нұрбол Ханағат

        Ұлтымыздың жылқы сүтінен қымыз ашыту тарихы тым арғы дәуірлерге кетеді. Қымыз – көшпелілердің ең ардақты сусындарының бірі. Жорыққа шыққанда, жаз жайлауға көшерде, сыйлы қонағы келгенде, күнделікті өмірде орны кем болса болмайтын сусыны болған. Қымыздың дәмі балдай, жанға майдай жағады. Оның құрамында белок, сүт қанты бар, май құрамы төмен. Кей зерттеулерде, қымызбен қоса жылқы сүйегі де үлкен дәрі.

       Мәселен, жылқы сүті өкпе ауруларының емі, асқазан ауруларын дәрімен емдеп жазу мүмкін емес деген тұжырымға келген мамандар оны емдеуге бие сүті және қымыз ем деген шешімге келді.

        Қазақ халқы қымызды жылқы терісінен жасалған ыдыста, ағаш күбіде ашытатынын мамандар әлдеқашан дәлелдеген. Алайда, жылдардың жылжуымен осы күнге жеткенде теріден жасалған саба мен ағаш күбіде қымыз ашытатын адамдардың қатары барған сайын сиреп, көзден бұлбұл ұшып, назардан тыс қалып бара жатқаны шындық.        

    Жалпы, саба – Қымыз, шұбат ашытуға арналған, сапалы жылқы терісінен жасалатын ыдыс. Ел ауызында тараған немесе бала күнімізде көзімізбен көрген саба жасау әдісін қағазға түсірген едік.

Саба жасалатын теріні дайындау басқышы

         Саба жасалатын теріні дайындау үшін алдымен 10-11 айлардан кейінгі тойға немесе соғымға сойылған жылқы терісінен таңдап, ешқандай жарақат дағы болмаған, тесілмеген, кесілмеген, дақсыз тері таңдап алынады. Мұнда, кейбір мал сою шеберлері жылқыны сойғанда сары етін теріге жібермеу үшін теріні еттен азырақ ажыратып алған соң, қолмен жұдырықтап іреп, кейбіреуі арнаулы дайындап алған тоқпақпен жеңіл ұрып, еттен теріні ажыратып сояды. Мұндай соию әдісін қолданғанда теріге сары ет қалдықтары жабыспай тері өте таза сойылады да, теріні шелдеп әуре болмайды.

     Теріні шелдеу. Теріні сыпырып алғаннан кейін, шелдейді. Өте семіз малдың жон терісінде бір қабат май болады. Мұны қазақ «шел» деп атайды. Міне осы майды, сары ет қалдықтарын арнаулы жасаған қырғымен немесе орақпен қырып алады. Мұны қазақ халқы «шелдеу» деп атайды.

       Тері дайындалғаннан кейін, аздап тұз сеуіп, белгілі уақыт бүктеп қойып терінің сөлін шығарады.

        Теріні жуу. Тері шелденіп болғаннан кейін, тері жүніне сіңіп алған топырақ, құм қиыршығы, лат бөгде нәрселерді тазалау үшін теріні суға салып жүнін жуып, кірін толық тазалап алып, салқын жерге жайып, суын сорғытады.

   Терінің жүнін алу. Теріні жуып тазалап болғаннан кейін арнаулы дайындалған өткір пышақпен терінің жүнін алушы өзінің жалаңаш балтырына терінің ет жағын келтіріп жауып алып, өте мұқият түрде терідегі жүнді ақырын-ақырын қырып алады. Терінің жүнін алғанда, теріні кесіп алмай, қыртыстамай шеберлікпен алу талап етіледі. Ерекше ескертетін жайт, терінің жүнін жидітіп түсіруге, малмаға салып түсіруге мүлде болмайды. Егер, бұлай істелсе, теріні сабаға пайдалануға келмейді.

       Теріні ыстау. Теріні ыстау екі түрлі. Бірінші, терінің жүні әбден тазаланып алынып болғаннан кейін, теріні керіп, созып, ортасына от жағып, тамақ әзірлеуге арнап жасалған тошалада (кілет) толық ыс тиетін етіп іліп қояды. Тері келесі жылғы саба жасайтын уақытқа дейін, сол орында ыс әбден сіңіп тұрады.

        Міне, бұл сабаны ыстау барысы делінеді. Сабаны ыстау барысында оттың жалыны тиіп теріні күйдіріп алудан қатты абайлау керек.

        Екінші түрі, мормен ыстау әдісі. Мор салып ыстау үшін алдымен жерошақ қазылып, ыс шығатын моржасын 5-3 метр ұзындықта қазып (түтін ысын бәсейту үшін) төбесін жеңілдеп жауып, ыс шығатын жағына үш ағаштың басын буып отау жасап, ішіне саба жасайтын теріні толық ыс тиетін етіп іліп, жасалған отауды киізбен орап қымтап, бір басындағы жерошаққа қойдың көңі, аршаның бүрі, алма, өрік сияқты ағаштардың шіріктерін жағып ыс салады. Теріні 15-20 күн тері қанық ысталып дайын болғанға дейін қояды. Мұндай ыстау әдісін халқымыз «мормен ыстау әдісі» деп атайды.

       Теріні қызылдау. Тері толық әрі қанық ысталып болған соң, саба жасайтын теріні арнаулы қызылдайды. Теріні қызылдау үшін алдымен үлкен қазанды жерошаққа орналастырып алғаннан кейін, қазанға су құйып оған кәрі қарағайдың, кәрі талдың, кәрі қайыңның, шетеннің қабығы, сарқурайдың түбінен, қарағайдың ұрығын, рауағаштың тамырынан (томарбояу), аршаның бүрінен және жусанның әрқайсысынан белгілі мөлшерде алып, оның үстіне сақардан (сақар салудағы мақсат теріге қызылды қанық сіңіру үшін) қазанға лайықты салып әбден қайнатып, нілін толық шығарып қоюлап, қазанның ішіндегі қабық қалдықтарын тазалап сүзіп тастайды.

          Соңынан, қайнатпаны салқындатып (тері күймейтіндей болғанда) барып саба жасауға дайындалған ысталған жылқы терісін қазан ішіндегі қайнатпаға салып, қазанның бетін қымтап жауып, ауыр нәрселермен теріні бастырып тастайды.

       Тері қазандағы қайнатпа бояуды өз бойына толық сіңіріп болғаннан кейін барып теріні алады. Теріге бояудың нілі қанық сіңгенде тері оңденіп, қаракұреңге айланады. Мұны қазақ халқы «теріні қызылдау» деп атайды.

         Сабаны пішу. Теріні қызылдап алғаннан кейін, керіп-созып, қырыс-тырысытарын жазып, көлеңке жерге салмалап сорғытып кептіреді. Алақұрғақ дегдітіп, тағы да теріні тартып, созып, керіп толық жазғаннан кейін тері беттері майдаланып тақтайдай болып жылтырап, аржағынан күн көрінетіндей болады да теріге өң кіріп қызыл күреңге өзгергенде, төрт сай етіп кесіп-пішеді. Сабаның мойын жағы мен ауыз жағы тарлау келіп, адамға қараған бет жағымен сабаның түп жағы бірге қосып айналдырып, бітеу пішіп алынады да, екі жанын сабаның үлкен-кішілігіне қарай отырып кең немесе тарлау етіп, екі жақтауын және сабаның ыңғайына қарай артқы бойын жеке-жеке пішіп, ауызы тар, түбі кең, төрт сай етіп алады. Міне бұл қазақ халқының саба пішу үлгісі.

       Саба жасауда байланатын биенің аз-көптігіне қарай бір немесе екі, ең жоғары болғанда бес жылқының терісінен саба жасайды. Мұның өзі де адамдардың дәулетінің жоғары-төмендігімен тіке қатысты болады.

       Қазақта «Бес биенің сабасындай» деген тәмсіл осыдан қалса керек.

        Сабаға өрнек салу: саба жасау үшын дайындап, кесіп-пішіп алған терінің алдыңғы бетіне және екі жақтауына, сабаның мойын жағына арнаулы ойып алдын ала жасап алған өрнек салынған қалыппен терінің етке жабысқан жағына өрнек үлгісін қатты батырып, қысыммен өрнекті теріге түсіреді немесе өрнек салуға арнаулы жасалған қатты метал «сұмырмен» батырып сызу арқылы да өрнек салуға болады.

        Тері өте кеуіп кетсе, өрнек түспейді. Тері құрғап болғанда өрнек салудың нақ бабына келген кезі болады. Өрнекті терең бедерлі түсіру үшін алдымен өрнектің нобайын сызып алып, өрнек ізін қуалай сұйық маймен майлап, дайындалған «батырмамен» қатты батырып, бірнеше рет қайталап ысу арқылы өрнек салады. Өрнек салынғаннан кейін, көлеңке жерге бірнеше күн қойып толық қатырып орнықтырады.         

     Сабаны тігу. Өрнек салынып болғаннан кейін, терінің жүні алынған майда жағын (қымыз құятын ішкі бетін) сабаның іш жағына келтіріп, терінің етке жабысқан бетін сабаның сыртына (өрнек салған жағы) қарай келтіріп терінің қоспаларын ығына қарай беттестіріп келтіріп алғаннан кейін, жабағы тайдың жалынан иіріп есілген жіппен немесе түйе жүнінен арнаулы иіріп дайындап алған жүнжіппен тері қоспаларын, ерсілі-қарсылы жиі жіңішке бізбен тесіп тебенмен қарғашалап тігу формасымен жөрмеу үлгісін өзара сәйкестіріп тігіп шығады.

       Бұл барыста сабаның үлкен-кішілігі, өрнек салу немесе салмау шебердің шешіміне қарай белгіленеді. Ерте заманда байлар сән-салтанат үшін бес биенің терісінен саба жасап, оған ою-өрнек салып, тіпті, алтынмен аптап, күміспен күптеп, сабаны көз сүріндіретіндей етіп жасаған. Көрген адам таңырқап таңдай қағып сол үйдің салтанатын барынша асыра түскен. Бес жылқының терісінен жасалатын сабаның төрт жағы төрт жылқының терісінен шаршы формасында пішіледі де бесінші жылқы терісінен сабаның түбі шаршыланып пішіледі.

        Сабаны кіріктіру. Сабаны тігу жұмысы аяқталғаннан кейін, оған өздігінен ұйыған немесе арнаулы ұйытқан айранды құйып, пісіп, сабаның тігістерінен ішіне құйылған сұйықтық зат сыртқа ағып кетпеуі үшін сабаның тігістерін кіріктіру әдісін қолданады. Бұл шара жаңа жасалған сабадағы бөгде иіс-қоңыс кеткенге дейін жалғасып, сабаның іші толық тазаланып болған соң, іші-сыртын тұзды жылы сумен тазалап жуып, жылқы майымен сабаның іші-сыртын толық майлап, сосын, күнге қойып жел қақтырып, қымыз құюға болатындай етіп қолдан шығару – «сабаны кіріктіру» делінеді. Мұндай жасалған саба қызыл күрең түске еніп, ішіндегі қымыз көрініп тұрады әрі қымызы тәтті, сапалы, залалсыз болады.

         Қазақ халқының қымызды тері сабада ашытып, ағаш ыдыстарға құюының өзінде де үлкен ғылмилық барлығын мамандар дәлелдеген. Мұның себебі, пластмас торсыққа құйған қымыз торсықтағы химиялық қалдықтың бәрін өзіне сіміріп алады, ал метал ыдыспен оңай өзгеріске түседі. Сондықтан, ең жақсысы қымызды әйнек ыдыста сақтау ең өнімді шара. Тағы бір жағынан, қымыз беті ашық тұрса, маңайындағы иіс-қоңысты өзіне оңай сіміріп алады. Қымыз сабада тұрғанда не үшін көп пісіледі, қымызды қотарып алудан бұрын тағы неліктен пісу керек, тегенеге құйып ішу үшін дастарқанға әкелгенде әлсін-әлі неге көп сапырады?

       Себебі, қымызды көп пісіп, көп сапырғанда қышқылдығы төмендеп, дәмі бабына келетіндігін ғылми тұрғыда мамандар әлде қашан дәлелдеуден өткізген. Ал, қазақ халқы мұны сонау ерте заманнан-ақ білген.

       Қымыз сапасына кепілдік ету үшін, алдымен қымыз құйылған сабаны ең аз болғанда он да он бес күнде бір рет жуып тазалап, жылқының шикі майы немесе қойдың құйрық майымен майлап, күнге қойып жел қақтырып тұру керек. Бұлай істелмесе уақыттың өтуімен, қымыздың дәмінде, сапасында белгілі озгеріс пайда болады.

        Саба аяқ. Саба негізінен жерге орналастырлатындықтан сабаның түбі жерге тиіп, көгеріп бұзылып кетпес үшін астына ағаштан төрт сирақты тұғыр орналастырылады. Мұны халқымыз «саба аяқ» деп атайды. Саба аяқтың биіктігі шамамен 20 сантиметр болады. Саба аяғының бет жағына қошқар мүйіз тәрізді ою-өрнектер салынып, мүйіз, сүйектермен нақышталып, күміс ұсталып, ширатпалар орналастырылып, асыл тастардан көз орнатылып, көрінісін барынша көркемдейді. Мұны әрі сәндік үшін де пайдаланады.

        Піспек. Саба піспексіз болмайды. Піспек материялы ағаштан, сабаның бойынан 20 да 30 сантиметр асып тұратын, түп жағына іші қуыс, төртбүріш, қабырғаларында тесіктері бар, төбесі дөңестеу келіп дәл ортасынан кең-тарлығы үш сантиметр айналасында тесік тесіліп, оған піспектің сабын орналастырып, қымызды пісіп әрекетке келтіру үшін істететін құрал. Піспекті де әшекейлейтін болғасын, халық ішінде «Сабасына қарай піспегі» деген тәмсіл сөздің текке айтылмағанын аңғаруға болады.

       Піспек – көбінесе қайыңнан немесе аршадан жасалады.

Суреттер: Нұрбол Ханағат

толығырақ

   Ең әуелі сөзіміздің әлқисасын аз-кем киіз үй туралы мәліметпен бастағанды жөн көрдік. Қазақтың материалдық мәдениетін қалыптастыруының негізі болған қазақтың дәстүрлі қолөнері жөнінде сөз қозғар болсақ, әрине, көшпенді тұрмыстың төл туындысы қазақ киіз үйінен аттап өте алмаймыз.

      Ата-бабаларымыз тәбиғатпен тел өсіп, орман-тоғайдың ен байлығынан мейлінше игіліктенген.

        Киіз үй -  халқымыздың атамзаманнан бергі ең жақын серігі, асыл белгісі болып саналады. Киіз үй ауа райының қандай жағдайында да пайдалануға ыңғайлы. Ішіне жарық жақсы түседі, ауа алмасуы талапқа сай, жел, дауылға шыдамды. Төбесі күмбез тәрізді болып келгендіктен жаңбыр өтпейді, жинап тігуге оңай. Киіз үйдің негізгі қаңқасын (кереге, уық, шаңырақ, сықырлауық) сүйегі деп атайды. Киіз үйдің сүйегі жасалатын «Үй ағашты» алты ай немесе бір жылда даярлайды. Үй ағашты жасайтын шеберді әдетте «Үйағашшы» деп атаған. Үйағаш басатын шебер үйшілері, ша­ңы­рақшылары, үйдің ағаш мүкәмәлін, ағаш ыдыс-аяғын жа­сайтын даңғайыр ағаш шеберлері, артына ағаш ісмер­лігінің мол қазынасын қалдырды. Соның арқасында  үйағашылық, үйшілік өнері – дара ұлттық ерекшелігімен бүгінге жетті.

       Киіз үйдің пайда болуы қола дәуіріне, яғни заманымыздан бұрынғы 3-ші мың жылдыққа саяды. (қ.с. энцеклопедиясы 5 том, 456 бет). Ал, грек тарихшысы Геродот заманымыздан бұрынғы V ғасырда арғы ата-бабаларымыз сақтардың киіз үйлерде отыратындығын қағазға түсірген. Заманымыздан бұрынғы 103-105 жылдары үйсін ханына келін болып түскен Шиджүннің (Шайжанның) «Сағыныш» жырында:

             Дөңгелек үй, туырлық там орнына,

     Ет жеп, айран ішеді ас-суына, – делініп, үйсін елінің киіз үйде отыратындығынан дерек берген. Осылай қазақтың қасиетті киіз үйі жайлы деректі тізбектеп  жаза беруге болады. Алайда, бүгінгі біздің айтпағымыз әлемдегі ең үлкен кигіз үй һақында.

       «Жақсыны көрмекке» дейді қазақ. Өткен жазда жолмыз түсіп Қытайдың Санжы Облысына қарасты Мори қазақ автономиялы ауданына ат ізін салған едік. Сондағы әлемде жоқ алып ақ орданы тамашалап тамсана таңдай қағыстық.

         Киіз үй құрлысына  басынан аяғына дейін қатысқан Сая Сақабаұлының сөзіне сенсек киіз үйдің жалпы диаметрі 1175 м², биіктігі 18,5 метр, күлдіреуіштен басқұрға дейін 13,5 метр. Керегесінің биіктігі 5 метр, уықтың ұзындығы 6 метр алып ақ орданың шаңырағының диаметрі 8,5 метр болған.  

        Ал, киіз үйдің төріне салынған сырмақтың диаметрі 32 метр, айналма ұзындығы 101 метр, жалпы көлемі 803,8 м². Оған 2000 адам малдас құрып отыруға болады екен. Бұл жайлы осы алып сырмақты сыруға бастамашылық еткен алпыс алты жастағы Алтын Тоқанайқызы апамыздың аузынан естідік.

      ─  Біз бұл сырмақты сыруға 32 адам 3 ай уақыт жұмсадық.  Күні бүгінге дейін бұндай үлкен сырмақ болмаған. Оны биязы жүннен басылған жұқа киіздің бетіне оюлар салып, кенеппен астарлап жасадық. Сырмақ негізінен мал баққан қазақ, қырғыз, моңғол сияқты көшпелі малшыларға тән бұйым. Оның ою-өрнегіне және көлеміне сәйкес бірнеше түрі бар. Ошақ тұсы (ортасы) ашық келетін, дөңгелектене жасалған көлемді сырмақ от киіз, шай сырмақ деп аталады. Біз бұл сырмақты бояу үшін бір тонна су сиятын алып қазанды арнайы жасатып кигізді соған салып боядық, - дейді, Алтын апа. Бұл сырмақтың әлемдік геинс рекордтар кітәбіна енгенін айта кету керек.

    Негізінде бұл киіз үйді біз сияқты алыстан келген саяхатшыларға көргізбе ретінде жасаған екен. Бір қарағанда ханға арналған ақ орда дерсің. Төрдің қақ ортасында ханның тағы орналасқан одан кейін оң жаққа қарай төсек-орын (жүк) жиналып, қазақи қайқы бас ағаш төсек қойылған. Қымыз құйатын саба мен оны пісуге арналған піспек  алысырақ төсектің аяқ жағында тұр. Ыдыс-аяқтар оң жақта жеке қойылыпты. 

       ─ Қазақтарда төсектің негізгі үш түрі сақталған. Біріншісі – екі басы қайқылау келген сүйеніш тақтайы бар төрт сирақты төсек. Екіншісі – екі басы қайқылау келетін алты, сегіз сирақты төсек. Үшіншісі – екі басы тік келген төрт сирақты кереует. Төсек бастарының қайқы болуы – жатқан адамның аяғы мен басы денесінен сәл биік келіп, демалғанда қан айналысы жақсы болатынын қазақтар баяғы заманда-ақ ескерген - дейді, Алтын апа. Ағаш төсекке салынған оюлы төсек сырмақтар, тұсына қойылаған адалбақан, сәндеп тігілген түскиіз, төсеке керілген шымылдық керемет жарасып, үйдің сәні мен ажарын аша түскендей.      

     Бабаларымыз ертеде киіз үйде ғұмыр кешкен. Сондықтан үй мүліктері мен жиһаздары ұлттық қолөнер дәстүрі бойынша көшпелі тұрмысқа лайықталып жасалған. Міне сондай бұйымдардың быразы алып киіз үйдің сол жағына орналасқан. 

       Қасымыздан екі елі қалмай тәтпештеп түсіндіріп жүрген Алтын апа ораулы шиді көрсетіп:

      ─ Жалпы киіз үйдің шилері, кереге мен туырлық арасынан айналдыра ұсталады. Шилер туырлықты кереге көгінің жылуынан қорғап, киіз үйдің сырт пішінін жұмырлай түседі. Қой жүнін бояп, әшекейлеп орау арқылы тоқылған шиді «шым ши» деп атайды. Мына көріп тұрғандарың сол шым ши. Ши кейде тамақ қоятын сол жақ босағаға да ұсталады.       

      ─ Мынау басқұр, киіз үйдің ішін безендіру үшін, әр туырлықтың кереге басына үйкелмеу үшін уық пен керегенің түйіскен жерін сыртынан бастырып тағатын, өрнекті жалпақ құр. Бағанадан бері өздерің тамсана тамашалаған әр бір дүние, Мори аудандық үкіметінің қолдауымен сондағы «Меруерт» кестешілік коперативі шеберлерінің қолынан шыққан.     

       Мейріміз қанғанша аралап, «ұһ» деп демалып отырып, манағы көрген салтанатты санама салып тағы да екшеп өткіздім. Осы кезде көңілімнің түкпірінен бір ой көлбең ете қалды. Қазақ елінде «айтыс сарайын» салу мәселесі көптен көтеріліп жүр. Неге осындай алып ақ орданы айтыс сарайы қылып Астанада тұрғызбасқа?

       «Осынау өздерің көңіл толтыра көз айым болған алып ақ орданы Мори халқы мақтануға емес, ұлттық құндылықтармызды ұлықтау үшін жасадық.» деген Алтын Тоқанайқызы апамызға алғыс жаудыра келесі бағытымызға бет алдық.

     Сурет - Жұмаділ Жарқынбек. Мақала авторы - Жарқынбек Жұмаділ

      http://el.kz/kz/news/kul_tura/alemdegi_en_ulken_kiiz_ui

толығырақ

         

       Мақаламызға өзек етіп алғалы отырған кейіпкеріміз туралы аңыздарды 10-12 жасымыздан бастап естіген шығармыз, сірә. Ертегі іспетті сол әңгімелердің айтар ойы бір ғана нәрсеге келіп тірелетін. Ол – өткен заманда Жалайыр Шора деген ғажап құсбегінің өмір сүргендігі. Оның ерекше қасиеті – саятшылықтың небір құпияларын жете меңгеріп қана қоймай, құстардың да тілін білетін адам болғандығы. Сондықтан одан бүркіт, лашын, қар­шыға, ителгі, қырғи атаулы айласын асыра алмай, амал жоқ, айтқанына көніп, айдауына жүргендігі.
       Бала күніміздегі ақсақалдар айтқан әфсаналар шамамен, міне, осындай мазмұнда болып келетін. Қазір: «Мына қария, ана аға осылай деген еді», – десек: «Ой, қойшы… Жоқтан өзгені сөз етіп… Қазір оған кім сенеді?» деген сөздердің айтылып қалуы бек мүмкін. Бірақ аңыздың болғандығы рас, Жалайыр Шораның өткен заманда өмір сүргендігі де анық. Бұған күдік, күмән тумас үшін біз ауызекі айтылатын әңгімелерді былай жиып қойып, төмендегідей жолды таңдап алдық. Ол – мақаламызға кезінде жоғарыдағы тақырыпқа байланысты баспа бетін көріп, бұл күндері ұмытылған дүниелердегі деректер мен ел құрметтеп, жұрт сыйлаған аузы уәлі арыстарымыздың еңбектеріндегі үзінділерді пайдалана отырып баяндау. Сонда аңыздың арты ақиқатқа апаратынына көз жеткіземіз әрі келтірілген мағлұматтар арқылы ұрпақтар санасынан өше бастаған тақырыпты тірілтіп, ондағы оқиғаларды ел есіне қайтара салуға үлес қосамыз.

       Жалайыр Шора туралы әфсананың бірі Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазбаларында кездеседі. Атақты этнограф, шежірешінің 2008 жылы Павлодарда жарық көрген шығармалар жинағының 13-томындағы жазбада былай делінеді:

       «Жалайыр Шораның күздігүні жер қарада, күн жылыда бүркіті қашып, тура күннің батысына қарай аспандап ұшыпты. Иесі одан көз жазбай, артынан қуып отырып, күнді батырыпты. Түні бойы жатпай, құстың ұшқан жөнімен Алатаудың бір биігінен бұл да асыпты. «Бір жерде аңға түсіп, айналып, аялдап қала ма?» – деген оймен ертеңіне тағы да күні бойы күдер үзбей, бетін бұрмай, күнбатысқа қарап, жүріп бара жатып, елсіздегі жалғыз үйді ұшыратыпты. «Үйде кім бар-ау?» – дегенде іште отырып бір қыз: «Үйде кім болса, сол бар-ау», – дейді. «Сенің нең бар-ау?!» «Дәу де болса, Жалайыр Шора шығарсың. Күні кеше аспанмен аспан болып бір бүркіт кетіп бара жатыр еді. Сол сенің құсың екен ғой! Ол бүркіт саған сәлем айтып кетті: «Құстың бабын білемін-ақ деуші еді! Менің бабымды біле алмады. Мен соған өкпелеп кетіп барамын. Ендігі жылы «құлан шуында» амалсыз келемін. Сонда пәлен деген шөлдегі «құлан шуы» кезінде мені сонан тапсын!» – депті.

       Мәшекең, Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазбасының соңы: «Жалайыр Шора деген болған екен. Заманында көк жүзіндегі құс атаулы былай деп зарлап айтыпты деседі. «Аспанда ұшсам, қанатым талады. Жерге түссем, Жалайыр Шора алады». Сондағы Жалайыр Шора осы кісі екен», – деп бітеді. Мұндағы құстар айтыпты деп берілген жоғарыдағы сөз тіркесіне назар аударайықшы, құрметті оқырман. Осында символдық мол мән-мағына, үлкен ұғым және меңзеу мен ишара жатыр емес пе?!

       Сөз болып отырған тақырыпқа өз уақытында атақты жазушы Сапарғали Бегалин ағамыз да қалам тартыпты. Ұлт зиялысы Шәйбай Аймановпен бірігіп жазып, 1967 жылы «Қайнар» баспасынан шығарған «Қыран туралы хикая» кітабында: «Құсты ұстап алу әдісіне жүйрік, қанаттылардың мінезін, өнерін әбден жетік айыра білген жалайыр елінде Шора деген адам болған», – деп басталады оқиға. «…Күздің бір шуақты кезі екен. Шөп қурап, ағаштар жапырағынан айырылып, жер қуаң тартқан уақыт. Оншақты кісімен жолау­шылап Шора келе жатады. Құс қайтып қалған мезгіл. Алыстан ұшып келе жатқан бір құсты көріп, қасындағылар Шорадан бұл келе жатқан не құс деп сұрайды. Шора, ол бүркіт, бірақ түк алмайтын, тышқаннан басқа ауқаты жоқ «сасқалақ сары» деген тексіз бүркіт, деп жауап береді. Жолдастары бұған наныңқырамайды. «Ендеше аттарыңның тізгінін жинап, тарта ұстап, даяр болыңдар. Мен сендерге мұның қорқақтығын көрсетейін», – дейді. Ұшып келе жатқан құс төбелерінен қанатын қағып өте бергенде: «Ал, бәрің қаттырақ шуылдап, айғайлап, аттарыңмен дүбірлете шабыңдар», – депті. Ерігіп келе жатқан жолаушылар айғайды сала тасырлатып шаба жөнелгенде, құс торс етіп жерге құлап түседі. Келсе, шалқасынан түсіп, екі аяғын сермеп, көзі жыпылықтап жатқан бір сары құс. «Міне, көрдіңдер ме? Айғайдан зәресі ұшып, қорқып құлап түскенін. «Сасқалақ сары» осы», – деп жүріп кетеді.

       «Бұл Шораның құсты қанат қаққанынан танып, құс мінезін әбден тексеріп жете білгенін көрсетеді», – дейді Сапекең. Сөйтеді де: «Шораның жалғыз тұзағы қазақ аңшыларына тегіс белгілі, – деп екінші әңгімені жалғастырады. – Аңға салатын түз құстарынан біреуі өз бетімен көктен сорғалап түсіп, жем алғанын көрсе, Шора ол құсты олжасынан айырып, ұшырып жіберіп, әлгі құстың жемтігінің үстіне қылдан есіп, жалғыз ғана тұзақ құрып кетеді. Шора кеткеннен кейін құс құрылған тұзақтағы жеміне қайтып келіп қонып, тұзаққа түсіп қалады екен. Құс жеміне қай жағынан келіп қонатынын, қай жерден бастап жейтінін, қалай құрса тұзаққа түсіп қалатынын ол әбден жетік білген».

       Атақты құсбегі туралы халық ақыны Қалқа Жапсарбаев та өз шығар­ма­ла­рында жақсы із қалдырыпты. Оған қарт жыраудың «Шора құсшының әңгімесі» атты дастаны анық дәлел. Шығармадағы оқиға Жетісудағы Шопабай деген батырдың атағы алысқа кеткен құсбегіні іздеп келуінен басталады. Ол қолындағы бүркітінің кей мінезіне түсінбейтінін, соны айтып беруін сұрайды. Шора қонақты күтіп болған соң, үйінен далаға беттейді. Сол сәтті ақын: «Батырдың құсын қондырды, Құсшы Шора қолына. Қондырып құстың қол салды, Сан еті мен қоңына. Екі иығын қарады, Қарады және жонына. Қарады құстың жүніне, Жүнінің рең-түріне. Ешбір жері келмейді, Көрген құстарының біріне», – деп суреттейді. Бүркітті осылай әб­ден байқап, қарап болған соң құсбегі батырға былай деп жауап береді.

       «…Құсыңыз сіздің бала құс, Шешесі – бүркіт, әкесі … Әншейін бір қарақұс. Қыранға біткен түрі жоқ, Бөктергі құрлы күші жоқ. Екі жақты алақұс. Сауысқан тырнақ салалы, Қарға тұмсық қаржымсыз… Мойыны ұзық құрықтай, борбайы бар сырықтай. Тұтамға саны толмайды, Жемге тойса шақшиып, Ұшырсаң ұзақ ұстатпай, Әр қырқадан асады. Басыңқырап қайырсаң, Әл-дәрмені қашады. Қоя бер мұны жөніне, Барсын, тапсын өзінің, Жан сақтайтын жеріне».

        Бүркіт деп ұстап жүрген құсының шата екенін білген қонақ оның томағасы мен аяқбауын алып, жапан түзге ұшырып жібереді. Содан соң Шораға: «Нағыз қыранды қайдан табамын? Соны ұстап, табуға көмектес», – деп қолқа салады. Сонда құсбегі оған Жоңғар Алатауының үш-төрт жерін атап, соларға әртүрлі мал төлі: құлын, қозы, лақ, бұзау байланған торлар құру керек екенін, сонда осылардың әйтеуір біреуіне өзі айтқан құс төресінің түсетінін айтады. Арада біраз уақыт өткенде солай болады да. Оны ақын былай баяндайды: «Көкдомбақтағы торының, Бір жағы қалған жығылып. Байлап қойған кер құлын, Өліп жатыр тығылып, Қойған керме ағаштың, Қалыпты бәрі бұзылып… Құсты батыр көргенде, Көзі кетті қызығып!» Содан олжалы күнге мың тәубе айтқан Шопабай батыр 11 күн жол жүріп, Шора ауылына келіп жетеді. Торға түскен қыранға көңілі толған құсбегі оған: «Құстың атын айтайын, Шүйделі аяқ көкшегір. Он саусағы сүйегі, Сүйек емес көк темір. Жанды асылдың жақсысы, Екі қанат, бір құйрық, Аспанда желдеп, көкте жүр», – деген сипаттама беріп, батырға құтты болсын айтады. Көкшегір атын иеленген сол құс кейін бүкіл Жетісудағы қыран атаулының алды болып, алғырлығы алты алашқа аңыз ретінде тарапты.

         Әңгімеміздің соңын осы тақырыпқа қалам тартып, құнды дерек қалдырған ғұлама ғалым Әлкей Марғұланның жазбасымен қорытындылағанды жөн көріп отырмыз. Академик ағамыз 1950-1951 жылдары қайталап соққан қуғын-сүргін қысымымен археологиялық жұмыстардан алшақтап, этнография, өнертанумен айналысқан. Сол кездері Жезқазған, Балқаш, Семей және Жетісу жерлерін аралаудан кейін «Саят құстары» атты еңбегі дүниеге келген. Қазір ғалым Тұрсын Жұртбайдың архивінде сақтаулы тұрған осы жазбада Жалайыр Шораның бір қыры былай баяндалады. «Қолға жақсы үйреткен саят құстары өте жайдары, құбылғыш, неше алуан мінезге түсіп тұратын ойнақы келеді. Бұл, әсіресе, сұңқар, лашын, қаршыға, тұйғын сияқты құстардың мінезіне қатысты ерекшелік. Түзде өз еркімен жүргенде бұлар сыңарымен мереке құрып, масайрап, бірін-бірі қуып, кейде бөтен құс кездесіп қалса, оларды қатарларына жолатпай, шетке қақпайлап отырады. Атақты құсбегі Жалайыр Шора (ХVІІІ ғ.) қыран құстардың осындай мерекесін бұзбаймын деп, жаз шыға олардың еркегі мен ұябасарын елсіз жердегі құс ұшып кете алмайтын төбесі жабық, кең, үлкен үңгірлердің ішіне бос қойып ұстаған. Кейде өзіне бауыр басып, ешқайда кетіп қалмайтын құстарды таудың ішіндегі қияға еркін жіберіп, жұмыртқалатып, сондағы беткейге жемді өзі жеткізіп тұрған. Иесіне үйренген құс түз қанаттылары секілді сескенбейді, жұмыртқасын қызғанбайды, қайта жем іздеген кезінде таудың ішін жаңғыртып, шу көтеріп, құсбегінің тез жем әкелуін күтеді. Саят құстарының дауысы алысқа естілетін ашық келеді. Оларды дұрыс баулып үйретсе, орман, тау ішінде құсынан абайсызда айырылып қалған құсбегі оны даусынан барып тауып алуға болады. Жалайыр Шора осыны жақсы білген».

        Алаш жұртына аты белгілі ақс­а­қал­дарымыз атақты құсбегі туралы осылай дейді. Бұл жазбалардың ұлттық салт-дәстүр мен халықтық мұра­лар­ға сақтықпен қарайтын кеңестік қиын кезеңде жазылғанын еске алсақ, жо­ғарыдағы пікір, лебіз, деректер уақыт сынынан сыр бермей өткен нағыз нанымды мысалдар деп айтуға әбден болады. Осы құнды үлгілерді негізге ала отырып: «Енді ел арасында аталмыш тақырыпқа қатысты қандай аңыз әңгімелер, оқиға, хикаялар бар?» – дегіміз келеді. Мақсат – соларды жинастыру, олардың ішіндегі атақты құсбегі жөнінде бұрын-соңды бүгінгі ұрпақ естімеген, білмеген тың дүниелер болса, жұртшылыққа сұрыптап ұсыну. Сонда біз сөз еткен тақырып толығып, оның мазмұны жақсы тәлім-тәрбиелік сипатқа ие болар еді. Осыған байланысты хаттарыңызды күтеміз, құрметті оқырман!

         Жанболат АУПБАЕВ, «Егемен Қазақстан»

        https://www.egemen.kz/2017/02/17/102444

толығырақ

      Халқымыз тарихында қайталанбас ізі қалған сал-серілер өмірі бүгінде болмағандай аңыздар астарынан елестері ешкімге жасырын емес. Тірісінде есімдері ел арасына аңыз болып таралған елінің еркесі де, серкесі бола білген сал-серілердің өмір кешірмелері айтса таусылмас ертегідей. Әрине, бұл тақырып сөз болғанда көркі әсем көрінген, таңдайынан сөз маржаны өрілген ақын да өзі, әнші де өзі Біржан сал, Үкілі Ыбырай, Жаяу Муса, Ақан сері бастаған мәңгілік есімдердің есімізге оралатыны сөзсіз.

        Бұл шағын зерттеу тақырыбында сал-серілер тарихы мен тағдырын тармақтай тізіп жатпағанымызбен қазіргі қазақ поэзиясындағы көрініс тапқан бейнелеріне үңілуді жөн көрдік. Үйткені, сал-серілер өмірі мен шығармашылығы талайлаған құнды еңбектердің зерттеу нысанына айналып, әлде қашан ғылыми айналымға түсіп жүйеленген жұмыс. Ал, олардың бүгінгі қазақ поэзиясындағы обыразы туралы айтылған ойлар тым сирек кездеседі деуге болады.

        Қазақ тариқындағы қайталанбас дара тұлғалар, серілер туралы сөз болғанда Сегіз сері есімі аталатыны ақиқат. Сегіз туралы бүгінгі зерттеушілер әртүрлі пікірде болғаны белгілі. Бірі мақтап, бірі даттап Сегіздің өмірін сергелдеңге салған таласты дауы да көз алдымызда өткен. Біздің мақсатымз Сегіз серінің тарихы мен тағыдырын дәлелдеу емес болғандықтан ол жайлы көп тоқталмадық. Қалай болған күнде де Сегіз серінің өз заманында асқан сері, беделді тұлға болғаны анық. Талайлаған серілер өзінің ұстазы Сегіз сері болғанын өз өлеңдерінде, әндерінде жиы айтатыны жасырын емес.

       Біз тілге тиек еткен кейіпкеріміз туралы жазылған шығармалар аз емес. Бүгінгі қазақ әдебиетінің алдыңғы буын өкілі ақын Қадыр Мырза-әлидің «Сегіз сері Баһарамұлы» 1, 76-бет) атты өлеңі де сол ойымыздың бір дәлелі.

Неге сегіз?

Сегіз қырлы болмысы,

Қалай сыймақ тар қалыпқа ол кісі.

Алдыңғысы болса болар тұлпардың,

Емес бірақ сәйгүліктің соңғысы.

 

Шырқағанда ғашықтардың атынан,

Көкірекке ұялаған жатық ән.

Неге сегіз?

Иықтағы жалғыз бас,

Бір ғана бас сегіз басқа татыған.

    Осыбір өлең шумақтары арқылы «неге сегіз?» деген сауал төңрегінде Қадыр ақында біраз бас қатырған сыңайлы. «Сегіз сері Баһарамұлы» деп ат қойылған осы өлеңнің тақырыбына қарап оқырман ойға қалмас үшін Сегіз серінің шын аты Мұхмет Қанапия Баһарамұлы екенін де айт кету орынды.

       Ал оның Сегіз сері атануына Қадыр ақынның өлеңдері толымд жауап болса керек. Жоғарыдағы шумақтардың жалғасы мына бір тіркестерге көз салайық:

Құдай оған жүрек берген, көз берген,

Қырдан– құрмет, арулардан– сый көрген.

Дауысымен көк аспанды көтеріп,

Бес қаруды бес саусақтай игерген.

 

Шамырқанса,

                   Қайрат-күші тасты ма?!

Жұдырығы қақ айырған тасты да.

Күрескенін кілемдейін бүктеген,

Алысқанын алып ұрған астына.

      Сегіз қырлы Серінің «көк аспанды көтерген» дауысы әлі де ел құлағын елеңдетіп келе жатқны жасырын емес. Айбынды әнімен әсерлі серілігін айтпағанда «бес қаруды бес саусақта игерген» ептілігі мен «жұдырығы қақ айырған тастыда» мықтылығына:

Күрескенін кілемдейін бүктеген,

Алысқанын алып ұрған астына, - алыптығын қосыңыз. Неге Сегіз атанғанын байыптай беру қиынға соқпайтын сыңайлы. Өз дәуірінің батыры да, палуаны, ақыны да әншісі бола білген Сегіз серінің айтылмай жатқан қай қыры бар екен, ақын өлеңінің жалғасына көз жіберейік:

Қазық қаққан жалаң қолмен қаруды,

Сондай ерге қорғансыз қыр зәру-ді.

Керек жерде таспа тіліп, қамшы өріп,

Керек жерде «арбай» білген аруды.

 

Іргедегі қамалдардың қауыбы,

Іші пысқан сары даланың сауығы...

Керек жерде қалың елдің қайығы,

Бола білген шипагері, тәуібі.

       Біздің оқып білгеніміздей «жалаң қолмен қаруды қазық қылып қағар» қасиет қазақ тарихында Қадырдың айтқаны рас болса Сегіз серіге ғана бұйырар мықтылық. «Керек жерде таспа тіліп, қамшы өрген» сімердің «керек жерде қалың елдің шипагері, тәуібі» бола білуі де бекер адамның қолынан келмес кереметтілік екені көз жұмдырмайды. «Жігітке жеті өнер де аз» дейтін атам қазақтың дана қағидасын бір басынан үлгі еткен Мұхамет Қанапия Бақарамұлының Сегіз емес Сексен сері аталып кетсе де атағына аздық етері ақиқат еді.

      Сегіз сері өміріне сегіз шумақ өлең арнаған Қадыр ақынның соңғы екі шумағын оқып көрелік:

Көмейіне құйып алған бал әнін,

Ә, дегенше өте шыққан бала күн.

Жендеттерге ертелі-кеш індеткен,

Ұстатпаған сағымындай даланың.

 

Маңдайға алып нағашы жұрт, батысты,

Өкшелеген өңкей итпен атысты.

Ел-жұрты үшін қуғын көрген қазаққа,

Құс төсектен қымбатырақ ат үсті.

        Қазақ даласында қайталанбас өнерлерімен ізі қалған, атағы аңызға айналып, баяғыда бақилық болған Сегіз сері есіміне бүгіннің ұрпағы бас араздық жасап, бақастық танытып жатқанын ескергенде өз заманының күндестері мен күншілдерінің қылығына тәубә етіп, кешіріммен қарауға болады.

Жендеттерге ертелі-кеш індеткен,

       Ұстатпаған сағымындай даланың» Сегіз серінің «өкшелеген өңкей итпен атысы» көз алдыңа келгенде бүгінгінің күшіктеріне аруағын талатқың да келмейді.

      Қара халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап қуғынға түскен ерлерге қай ғасырда да «құс төсегі ат үсті болғаны» тарих көрсеткен дәлел. Болашақ ұрпақ баба мұрасын жалғастыра алса игі еді.

       Қазақ ән өнерінің қайталанбас өкілі, әйгілі әнші, композитор Біржан сал Қожағұлұлы – ХІХ ғасырда өмір сүрген қазақтың  белгілі ақыны, атақты композиторы, асқан әншісі. Ол өнер  жолына өзінің бүкіл өмірін арнап, Арқада әншілікті, ақындықты,  орындаушылық өнерді тұңғыш рет қалыптастырған дарынды өнер  иесі. Жастайынан өлеңге, өнерге құмар болған Біржан той-думанның, айтыс-тартыстың, көңілді кештердің қайнаған  ортасында ән салып, өзінің талантты әнші, ақын екенін таныта түседі.          

        Бар өнерді бойына жиған Біржан айналасына бірталай ақын-әншілерді, өнерпаз жастарды жиып, қазақ даласын аралап, әндерін таратады. Халқымыздың мақтанышына айналған Жаяу Муса, Құлтума, Ақан сері, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай, Иман Жүсіп сияқты атақты сал-серілер, әнші-ақындар Біржан мектебінен өркендеп, өнерге қанат жаяды.

      Біржан – поэзияда да, ән әлемінде де өзіндік өшпес ізін қалдырған ұлы тұлға. Оның асқан әншілігін, талантты ақын екенін өлеңге қосқан С. Сейфуллин:

                                  Ән салса арыстандай ақыратын

                                 Әуені қалтыратып жапыратын.

                                 Саңқылдап даусы кетіп алты белге,

                                 Көркем ән маңдағы елді шақыратын

                                

                                 Қазақта кім білмейді Біржан салды

                                 Ағызған қызыл тілден шекер балды.

                                 Сан ақын жарысқанда талай тойда,

                                 Үздік боп бәйгіні ақын Біржан алды, –  деп баға береді.

      Азапты да, аңыздай, әдемі де әлекті ғұмырмен пәниден өткен Біржан сал өмірі кейінгі ақындар айтып көңіл жұбатар ертегідей болып қала берді.

      Біржан сал туралы айтылған аңыздармен жазылған жырлар, шертілген сырлар аз емес. Соның бірі жоғарыда аты аталған белгілі ақын Қадыр Мырзаәлиевтің «Біржан сал» 1,79 б) өлеңі. Ақынның осыдан қырық жыл бұрынғы осы өлеңі оқыған жанға күні кеше жазылғандай ой салады.

Жыр мұхиты дөңбекшіп, буырқанып,

Жатқан үнге қашаннан иір қанып.

Бір ауылда шырқасаң бір ауылда,

Елеңдейді әніңе үйір халық.

       Деп ақын жырлағандай ауылдар арасын әнімен жалғаған Біржан даусына қазақ халқы қай кездеде үйір. Қоңыр қаздай қалықтаған Біржан әніне әр кез елеңдеп тұратыным да шындық.

Өмір деген теректен өлең үзіп,

Сен айғайға басқанда дене қызып.

Аяғында қыл ескен жібек тұсау,

Арғымағың тұрыпты-ау елегізіп.

 

Домбырасын соққылап, ала қашып,

Дүлейлерді қалғанда қара басып.

Самалменен қоса жұрт ән жұтыпты,

Сенің үнің ауамен араласып.

      Бұл шумақтарды оқығанда жасы келген шғында қыл арқанмен жазықсыз байлауда қалған Біржан салдың біз білетін «Темір тас» әні еріксіз еске оралады.

Салғаным ағаш үйге зботты пеш,

Жаратқан, мен пендеңнің күнәсін кеш.

Денеме кендір арқан жаман батты,

Қайдасың, Асыл, Ақық, қолымды шеш, - деп зарлаған Біржан бейнесін өз өлеңінде Қадыр ақынның:

Аяғында қыл ескен жібек тұсау,

Арғымағың тұрыпты-ау елегізіп,- деп көркем оймен айшықты жеткізгені анық аңғарылады.

Тұлпар жырдың суытып таң асқаны,

Той-думанда өзіңмен таласпады.

Сіңіп қалған тұп-тұнық ән мен даусың,

Содан мынау мөп-мөлдір дала аспаны.!

        Міне, біз тамсана оқып, таңданып отырғанымыздай Біржан әнісіз бабасының да, баласының да, даласының да сәні кірмейтін қазақтың, серісін сетерлеп, оның өмірі мен мұрасын ғасырдан-ғасырға желісін үзбей жалғастыра беретіні ақын жырында бедерлі бейнеленген.

       Бүгінгі қазақ поэзиясының бел ортасында жүрген Ақын Серік Ақсұңқарұлының «Біржан салды байлап тастап» 2) өлеңінен Ақанның азыбы мен Біржанның өрлігін аңғарғандай боламыз.

Біржан салды байлап тастап,

Почтабайға қамшы ұстақан қазақтан,

Ақын туса- көз ашпайды азаптан.

       Шындығында бұл біз білетін, күллі қазақ көңілінде жатталған тарих. Соған қарағанда бұл жыр Біржан салдың «Жанбота» әнінің әсерімен болмаса соның желісімен жазылған өлең деуге болады. Осы жерде Біржан салдың атақты «Жанбота» әнін есімізге алайықшы:

Айтады Біржан өлең ентелетіп,

Біржан деп халқы қойды еркелетіп.

Есерге Почтабайдай көз алдыңда,

Біржанды қойғаның ба желкелетіп.

         Міне, әніне аспандағы құс айналған атақты Біржан салды Жанбота болыстың жан төзгісіз қинауға салып, «почтабай есерге желкелеткенң жетесіздігі ғасыр қойнауынан жаңғырып көз алдымызға еріксіз оралады. Серімен салын сенделткен қазақ қоғамының бай-болыстарына кектене отырып Серік өлеңін тағы да бір еске аламыз. Қай қоғамда да халқының сөзін сөйлеген ақынның азабы арылған ба?. Бірақ Біржан азабы мен Ақан қайғысын аңғарған Серік Ақсұңқарұлы өлеңнен жерінбейді. Ол басына бұғау, тақымына бұрау түспегенімен.

Шермен шемен – шаңырақта, жонда да,

Ата-бабам арманда өткен бақыл боп.

Қасақана әкім болмай сонда да-

Кеттім менде ақын боп, - деп ағынан жарылады. Ақындығына азабы қатар жүктелген Серіктің осы өрлігі оны қазақ поэзиясының шыңына жетеледі деуге болады. Сондықтан да ақынның:

Біржан салды байлап тастап,

Почтабайға қамшы ұстатқан даланың,

Шаранасы мен деген,

Осы жұртта қаламын!

Не көрсемде көрем осы елімнен,- деуі әбден орынды. Еліне деген сенімі жасындаған, жеріне деген жерігі басылмаған ақынның көрер азабы көрер азабы көз алдағы көп күйбеңнің біріндей сезілмейде қалғандай.

        Серік өлеңінде есімдері қатар аталған сал мен серісін қазақ қашанда қадірлеп келеді. Сондай дара туған тілсім өмір иесі Ақан сері Қорамсаұлы еді.  

      Тағдыры талайға аңыз болған Ақан кешірмесі айтса тауысқысыз. «Ерді ер ететін де, жер ететін де әйел» деген дана халқымыз сөзі  Ақан өмірінде айырықша орын алғаны белгілі.

        Бәтима мен Ұрқиядан өлідей, Ақтоқты мен Жамалдан тірідей айырылған Ақанға тағы бір қайғы жамалады. Алдымен қыран құсы Қараторғай, артынан жүйрік тазысы Базаралы қасқырға дайындалған күшаланы жеп өледі. Енді Ақанның жалғыз жан жұбанышы аңызға айналған Құлагер аты еді.  Сері өмірінде сұлулар орны қаншалық зор болса Құлагердің де орны Ақан жүрегінде бөлекше еді. «Ер қанаты ат дегенде» осы емеспе. Осындай әлпештеудің бодауын терімен өтеген Құлагер серімен бірге аталып қазақ даласында ән болып айтылып, күй болып шертіліп кете берді.

       Сүйгендері туралы айтылған серінің әні өз алдына бір мақала тақырыбы. Бұл жерде Құлагер ат туралы бір аз сөз айта кету ләзім. Алғаш Ақанның жүрегінен жарып шыққан Құлагер есімі:

               Салбырап саптаяқтай төменгі ернің,

               Баспа-бас қызға бермес жануарым...

               Құлагер, жерді жарған дабысың-ай.

               Өлгенше бұзылмаған шабысың-ай...

             Ор болып қалушы еді шапқан жерің,

               Шаттанып тұрушы еді қалың елің.

               Атығай-Қарауылға олжа салған,

               Бота тірсек, қыз сағақ сандал керім, –3)

        Дейтін жолдармен қазақ даласына ән болып таралады. Онда “Ақын бұрынғы халық жырларының теңеу өнегелеріне, бай сөздік  үлгілеріне сүйене отырып, өз Құлагерінің мүсінін жасайды 4)”.

        Алаш қайғысына айналған Құлагер аттың өлімі ел арасында аңыз етіп әлі айтылып жүр. Керей руындағы атағы алты алашқа жайылған Нұрмағамбет деген бай әкесі Сағынайға ас береді. Сол аста ат сыншының Ақан серінің сәйгүлігіне жақсы баға беріп, бәйгеде бірінші келетіні туралы айтқан сөзін естіген ақынның дұшпандары Батыраш Құлагерді қастандықпен мерт қылады. Бәйгеге қатысқан үш жүз аттың арасынан қара үзіп келе жатқан Құлагерден көз жазып қалған Ақан бір пәленің болғанын сезіп:

                        Алдыңғы ат баран болмай қылаң болды,

                       Жығылмаса, Құлагер қайда деймін!

                       Отыз ат уәделі өтіп кетті,

                       Сол жерде тұра алмадым денем шошып, –3)

       деп, Құлагердің дұшпан қолынан мерт болғанын түсінеді. Сәйгүлігінің басын құшақтап зарлаған Ақан бүкіл даланы күңірентеді:

                        Құлагер, айналайын шабысыңнан,

                       Атағың елге шыққан дабысыңнан.

         Біліп ем өлеріңді, Құлагерім,

                       Шыңғырған түсімдегі дауысыңнан.

                       Өлді деп, жануарым, есіткенде,

                       Шықпады уақыт жетпей шыбын жаным...

 

         Шынымен өлгенің бе, Құлагерім,

                       Салбырар саптыаяқтай төменгі ернің.

                       Баспа-бас қызға бермес жануарым,

                       Басылмас бір шырқалмай менің шерім.3)

       Жанындай жақсы көрген тұлпарынан айырылған Ақан атының басын құшып қала береді.  “Ақан Құлагерді тек мал еді деп жоқтамайды, оның өлімі Ақанның жанына жара салады. Сондықтан Ақанның жүйрігін айтып шығарған әні “Құлагер” атанғанымен ол әнді серінің жан ашуының туындысы деп қарау керек 4)”.  Осылайша еш сүйеніші мен жұбанышы қалмаған Ақан елсіз даланы мекен етіп, тылсым табиғатпен тілдеседі. Оның қайғы-мұңын жүгірген аң, ұшқан құс үнсіз ғана тыңдайды.

       Ақан сері туралы сөз болғанда есімізге атақты ақын Ілияс Жансүгіровтың «Құлагерің елестейтіні жасырын емес. Қазақ халқына мәшқұр болған бұл жырды мен талдап саралап жатпағаныммен осы дастан Ілияс Жансүгіровтың Ақан сері мен Құлагер атқа орнатқан мәңгілік өшпес рухани ескерткіші екенін айырықша атап айтуға болады.

               Тұсында сері болсын, пері болсын,

               Ұнайды өмірімен Ақан маған, –

     деген Ілияс Жансүгіров Ақан сері өмірінің бір қыры болған сәйгүлік  жүйрігі Құлагер туралы өте тамаша туынды жазған. Ілияс бұл шығармасы арқылы Ақанға тағылған жалған лақаптарды әшкерелейді, сонымен бірге басына түскен қиыншылықтарға қайғыланады. Ел-жұрттан аулақ кетіп, жалғыз қалғанын, өмір бойы сұлулық пен әділдік іздеп өткенін, айналасын ән мен күйге толтыруға тырысқанын атап көрсетеді:

                        Сезгір жан, нәзік көңілін азап алып,

                       Жабырқап жапан түзді жалғыз кезген...

                       Текті құс тазалықты қолына ұстап,

                       Арманы-ақ сұлулықты сүю деген...

                       Ән – азан, әдемі сөз намаз болып,

               Кітап боп көңілін ашқан гүл-бәйтерек. 4)

        Міне, Ілияс Ақан туралы осындай баға жетпес поэма туғызса, олардың замандасы Мағжан Жұмабаев та Ақанның өміріне, әсіресе шығармашылығына жіті көңіл бөлген. Сәкен Жүнісов Ақан серінің өмірге келгенінен бастап, көзі жұмылғанша көрген қуаныштары мен басына түскен қиыншылықтары туралы роман-дилогия жазды. Ал, Хангелді Айтбай ақын жайында көлемді поэмасын қалың оқырманға ұсынды. Сонымен бірге бүгінгі таңда Ақан сері туралы қалам тербеген ғалымдарымыз да баршылық. Олар Ақан өміріндегі зерттелмеген тұстарды қарастырып, қалың көпшілікке ұсынып жүр. Атап айтар болсақ, Ақан сері “Маңмаңгер” жинағын құрастырған Қ.Жүзбасов, Ақан туралы зерттеу жұмысын жүргізіп, оның шығармаларын жарыққа шығарған Ә.Тәжібаев, “Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері” атты кітабында С.Қирабаев оның шығармашылығын жоғары бағалаған, ал, Х,Сүйіншәлиев “Қазақ әдебиетінің тарихы” атты кітабында сегіз қырлы, бір сырлы, сал-серілердің атасы атанған Ақан туралы зерттеуінде көптеген тың да ұтымды пікірлер айтқан.

       Бүгінгі қазақтың ақын қыздарының көшін бастаған Фариза Оңғарсынованың қаламынан да Ақан сері тағдыры жыр болып төгіледі. «Ақан сері аңыздары» деген ат пен жазылған желілес жеті өлеңнен құралған жырлардан Ақанға байланысты аңызға қаныға отырып ирімді ойларға бой лап кеткеніңді аңғармай да қалғандайсың. Алғашқы «Шешім» 5,67-б) атты өлеңінде:

       «Құлагердің қазасынан кейін Бұрын Ақан серіге ағайын боп жүрген бір топ адам істің ақ, қарасын аш па боп ерейменге­- Батырақтарға жол тартады. Апта өтеді, ай өтеді. «Жанашырлар» үйді-үйіне тарап жатыр алса керек. Ақан сері осыдан баста ағайыннан да, достан да біржова күдер үзіпті деседі». Осы бір қиын жайды Ақан атынан сөйлеген ақын сері тағдырынан сыр шертеді.

Ақиқаттан бәрің де бездіңдер ме,

Бездіңдер ме бой беріп ез күндерге?

Қажеті жоқ сылтаудың, ақталудың,

Көздеріңнен барлығын сездім менде.

 

Осындайдан туады кете міне,

Озбырлығын жайып сап беттеріне.

Әділдігін айтуға, тым болмаса,

Біреуіңде батылдық жетпеді ме? -

Деп келетін ағайындарына деген Ақанның орталаған өкпесін өз өлеңінде өзгеше бедерлеген Фариза ақын:

Шындықты айтсаң шаба ма, сол тақсырлар,

Жорта шыншыл сендерде, жорта ақсыңдар!

Ақиқатты айтпаудың өзі қылмыс,

       Сол қылмысқа сендер де ортақсыңдар.- дейтін шумақтармен серіні сатқан екі беткей «жолдастардың» жон арқасынан қамшы өреді.

Жалғандықтың айнасы жалтақ жанар,

Жалтақ жерде жол таппай ар қарманар.

Құртты ортаға инедей сәуле түссе,

Ыбырсыған тірлігі талқандалар.

 

Мен ешкімнің биігін құлатпадым,

Қарайсыңдар күмілжіп бірақ бәрің.

Тымырсыған тірліктер тыпырлайды,

Сіңіре алмай әнімнің шуақтарын.

 

Бағы мүлгіп тұрғанға шаң борамай,

Жүрдім жерді жұмақ деп таңдары арай.

Ұқтым енді шындық қат жерде өмір,

Сәуле түспес, жел қақпас мал қорадай.

 

Ағаш ексең қимылда тамыр қатпай,

Исі кетпес желдетпей, жауындатпай.

Бықсық тірліктерді де құртар ма еді,

Жердің шірік қабатын қалыңдатпай!

      - деп. Ақан болып ақталған ақын көңілде сақталған сырын ағынан ақтарады. Заманы Ақанды қалай қабылдағанына атының аңызға айналып, ғасырдан озып бүгінге келгені куә. Ал,

Тымырсыған тірліктер тыпырлайды,

      Сіңіре алмай әнімнің шуақтарын, - деген тіркестер нағыз ақындық шабыттан туылған Ақан сыры. Осылайша ортасына мұң шаққан ақын жырын ары қарай оқып көрелік:

Сенгендерім, самалым сендер едің,

Зәр боп шықты жаныма ем дегенім.

Қанды жерден шошыған аққудайын,

Шыбын жаным шырқырап сенделемін.

 

Сұлулықпен шарқ ұрып қарашығым,

Пәктік аңсап зарықты жан асылым.

Енді іздеймін даладан, су мен желден,

Жанталасқан жанымның жарасымын.

               Ақынды ширықтырған бұл шумақтардың астарынан шындықты аңғару қиын емес. Заманена сыймаған заңғар талант иесі Ақанның шу тірліктен жерініп, ел өсегінен өзін аулақ салып, тылсым табиғат қойнынан қоныс іздеп кететін соңғы тағдыры бедерленгені белгілі.

      Ақынның Ақан атынан жырлаған екінші өлеңі «Жан қуанышын іздеу» 5,68- бет) деп аталады.  «Айырылдым тағдыр айдап бұлбұл құстан» деп келетін Ақан өлеңінің бір жолын жырының жолашары еткен Фариза ақын ары қарай былайша тербейді:

Қайда менің кішкентай бұла құсым,

Бұла құсым- балапан қуанышым?

Жазатайым жазым боп қалама деп.,

Көзден ұшса қылпылдап тұрады ішім.

 

Шарланғанда шырылдап м? нар ішім,

Сұр мергендер сұқтанса құлары шын.

Оралғанда кеудеме қуанышым,

Жақын тартан секілді мың алысым.

Тоқтатқандай болушы ем жыл ағысын.- деп келетін ұтымды ұйқастармен басталған өлең құсқа баланған Ақанның құпия сырларындай болып жалғаса береді. Сезімнің тамаша пернелерін тауып басатын ақын жырлары сенің де көңіл көгаршыныңа арналғандай әсерлі оқылады.

Бағы бір шаттықтар жоқ менделі,

Қайда кеттің көрінбей көптен бері?

Көк мұнарлы көңілім сені іздейді,

Жыл құсындай сиредің көктемдегі.

 

Екеуімізді айырған тағдыр ма екен-

Жауратты ма сені әлде жаңбыр-мекен?

Пәктігіңнің жазасын тартып әлде,

Қанаттарың қайрылып қалдың ба екен?

        Махаббат жырларындай мәйектенген бұл шумақтар астарында арулардан жолы болмаған Ақанның жан сыры жасырын жатқандай.

Сенсіз менің көзім жас, мұңым қалың,

Өзіңді іздеп сенделдім, шырылдадым.

Жылы ұяңа түбі бір ораларсың,

Шықпай жүрсе кеудеңнен шыбын жаның.

 

Өзің жовта менделі ғұмырда - ақпан,

Қурап, ұшып кеткендей гүлім бақтан.

Бұл қандай күш- ұмытылған екеуімізді

Екі торға қамалап шырылдатқан?

       Осылай аяқталатын, үкілеген үмітін ұясынан ұшқан құстан үзбеген Ақан болып ақтарылған ару ақынның бұл жыры «жан қуанышын іздеген» қай жүректі болмасын шымшылап әкететіні сөзсіз.

         «Табиғаттан ғана сая іздеген Ақан серіні, оның қолында билігі жоқтығын білсе де, қолық-зорлық көрген халық өкілдері іздеп, жүздессе, мұңдарын шағып, арыз айтады екен. Елтай атты ауқатты адамның Сардарбек деген тентексал інісі қолы жеткен жерден жылқы ұрлап, Қоянды жәрмеңкесіне сатып әдеттенсе керек. жылқы иелері шағымданып, ұлыстық правитель Сардарбекті ұстамақ болса, Елтай өзінің жылқышысы Балғынды ұстап беріпті. Мұны естіген Ақан қатты күйінсе керек». осы бір әділсетсіз қоғамның ащы шындығынан туындыған Фариза ақынның үшінші жыры «Жылқышы жігіт хикаясы» 5,69-бет) деп аталады.

Аққу ғана аққуға серік болар,

Сенімімен, сезіммен көрікті олар.

Жарасымға жалғандық қол сұққанда,

Жараланған сезімдер семіп, солар.

 

Жер нәрімен- мейірім, ақыл, қайғы,

Адамзатта көрікті батыл сайлы.

Жалаңаяқ жер басса табаны енді,

Топырақтың қызуын жатырқайды.

       Осылай басталатын өлең ары қарай заманының запыранын ақтарады. Қарапайым тілмен жазылған өлеңді жалғасты талдап жатудың өзі басы артық әңгіме.

Пенделіктің шырмалса арқанымен,

Адам мәңгі қоштасар жалқы әнімен.

Аққу - ғұмыр мазмұны билік болып,

        Онсыз өмір айырылар бар сәнінен.- деп ақын тауып айтқан. Аққудың ары былғанса айдыннан абырой кететіні де түсінікті. Үйткені:

Алыс-беріс көбейіп есептелер,

Шешер ердің тағдырын өсек-селі.

Қадыры артып әншіден айғайшының,

Ауыз салды тұлпарға есектері.

 

Өмір кейде өзендей арнасы улы,

Таба алмайсың нәр болар жанға суды.

Бір –бірін қимылын аңдып, әлі

Адалдық пен зұлымдық арбасулы.

      Осы шумақтар айғайлап айтып тұрған заман шындығы бәрімізге түсінікті. «құр айғай бақырған, құлаққа ән болған» заман тұлпардан есек озса таң қаларсыз болғаны белгілі. Осы шумақтардағы «өмір кейде өзендей арнасы улы» деген тіркес бар өлеңнің болымысын бекемдеп тұрғандай.

Бір-бірінен қызғанып айдың нұрын,

Құрбан етер халқының айбынды үнін.

Орман- жаудың ұртына өзі түсіп,

Орталарда күн кештім – қайғымды ұғын.

 

Арман – шырақ осылай жанып-сөнер,

Үміт шыбық нәр татпай талып, семер.

Озбыры да, зұлым да жаза тартпас,

Тақсыретті түбінде халық шегер.

          Бұл Ақанға ғана байланысты айтылатын заман зары емес, бүгінгі қоғамымыздың да тамырын тауып басатын ұтымды шумақтар. Бүгінгі халқымызда «бір-бірінен айдың нұрын қызғанған» озбыр мен зұлымның тахсыретін тартып отырғаны жасырын емес. Олай болса өлеңнің өміршеңдігі де осында болса керек.

       Ақынның «Наркүміс қыздың әңгімесі» 5-70-бет) өлеңі де өзгеше өрнекпен өрілген. Фаризаға тән даралықпен Ақанға деген жас қыздың қалтқысыз жүрек лүпілін бірге тыңдатады. «Зеренді маңындағы бір тойда Ақан серіні көрген Наркүміс атты қыз бала 5-6 ай өткесін ағаларына қолқа салып Ақанды шақыртады. 16-17 жастағы Наркүміс Ақан сері келгенде  көкірек ауыруынан төсек тартып жатып қалған екен». Дастанға бергісіз осы уақиғаны бес шумақ өлеңнің иріміне бөлеген ақын жыры сырлы да ұғымды.

Күнім таяу ақырғы,

Сізді адам деп заты үлгі

Айтып кеткім келеді барлық сырымды,

Анама да айта алмайтын мұңымды,

Мәнсіз өткен ғұмырды.

Алдыңыз ба менің ащы хатымды?

Адамсыз ғой сезімі пәк, ақылды-

Көкірегімнің запыранын тек сізге

Кешірсеңіз мақұл – ды.

Мен өйткені кездестіре алмағам

Сізден асқан жүрегіме жақынды.-

           Алаштың ардақтысына айналған аяулы Ақан серіні заманының сүймеген сұлулары тым сирек болса керек. Ақанға ағынан ақтарылып жан сырының жасырын құпиясын ақтарған Наркүміс періште де солардың бірі еді. Аруға тән назбен өрілген сезімді жырды тамсана оқи бересің.

Сінді көріп құлағам:

Бар екен деп мені ұғатын бір адам.

Көзіңізді мұң тұнған,

Өзіңізді сыр тұнған,

Жаныңызды тор астында бұлқынған

Елестетіп елжірегем, жылағам.

Жүрушы едім қирағандай бұғанам-

Содан бері аяғымнан тұра алам.

Сіз бар-ау деп запы болған жанымды

Баурап алды тіршілікке құмар ән.

 

Өзіңізбен кезсем деп ем жағаны,

Ажал сұмның ашылғандай араны.

Қан ауыруы қылғындырып барады….

Мен рақат көрмедім,

Көзім жасы көлменің,

Мөлдірлікті бір көре алмай шөлдедім.

Сіздер өскен, мен сүйетін даланы

Залал қаптап барады-

Қасаңдықтың, топастықтың залалы.

Айқайымды естімейді адамы.

       Ұтымды ойлары ұғымға жеңіл бұл шумақтардан «тор астында жаны бұлқынған» Ақан мұңын айтқызбай түсінген Наркүмістің, сенімді сырласын тапқандай көптен көңілге бүккен «анасына да айта алмаған сырларын» ақтаруын, сол арқылы өзінің және заманының келбетін көрсеткенін ұғынамыз. Бұл шумақтарды Фариза ақынның жан сыры деп те қабылдаса болғандай. Өйткені, өлеңнің соңғы шумағы осындай ойға еріксіз жетелейді, олай болса жалғасты оқып көрелік:

Көрдіңіз бе – күлемін:

Менің әлі жасыған жоқ жігерім.

Мен өмімнің ақтығымды біле мін-

Мансапқордың зары ма

Зұлымдықтың, көлгірліктің шаңы ма

Жуытқам жоқ тініме не жаныма-

Содан мүмкін а? тар түсті қаныма?..

 

Сізге жалғыз тілегім:

Түйгенімді түртіп, жазып жүр едім-

Соны оқыңыз…

                       Сырлас едім үкімен,

Сінді іздеп келгеніңіз.. күтіп ем..

Күркілдеген өмірге енді түкірем.

Сінді күтіп жатыр еді жүрегім…

Сізден..іздеп..бір…емін…

        Міне, осылай ақырласқан ақын жыры бәрімізді аһ ұрғызғанымен Наркүмістің арманы Ақанға кезігіп жан сырын ақтарып, жазғанын жеткізу емес пе еді. Олай болса оқырман іретінде арманымызға жеткендейміз. Наркүмістің назымен зарын айтып, басының мұңын  шағуының сыры неде деген сұрақ туындауы мүмкін. Біді білетініміз серілігімен қоса заманының жоқшысы бола білген Ақанды қазақ қоғамының қасыреті болван әйел теңсіздігі мәселесі де толғандырмай қоймаған.  Көңілінің сырын, басының мұңын, жазылған жырын жеткізген Наркүмістің басынан өткен бұл тағдыр соның бірі болса керек. Осы өлең жолдары арқылы Ақанды ардақтай отырып, ақын өткеннің өксікті күндерін де бір синап өткендей.

        Біз Ақанның өткен өміріне болжам айта алмағанымызбен, желісі үзілмей жеткен аңыздар мен деректерден сері өмірінің сан қырына куә боламыз. Ақын Фариза Оңғарсынова да сон дай аңыздардың астарынан сыр тартып, қаламына жыр бітіреді. «Ажал» 5,71-бет)атты өлеңінде ақын мына бір қысқа аңызды қыстырама етіп алады. «Шабақты көлінің жағасына түнеп шыққан сері орман ара лап келе жатса, қақпанға түскен бөріні көреді. Ақан сері ойлана арап тұрғанда, үстіне аңшы жігіт те келе қалыпты. Аңшы Ақанның қанжығасына байлауға ниет еткенмен, сері рахмет айтыпты да, олжаны алмапты». Таудың жортқан тағысы арланға жеткен ажал адамды айланып өтпесін аңғарған ақын осы уақиғадан өзінше ой түйіп былайша толғайды:

Ой ласа, өмір- сұмдық тым,

Жетелер оған күндерің.

Өзінде осы шындықтың,

Әділдік жатыр бір керім.

 

Сұмдығы көп-ақ құрлықтың,

Тысқары жатқан санадан.

Көкесі-ау бірақ сұмдықтың,

Өлмейтін болса жан адам?!

        Адам өлмесе әлемнің заңы бұзылатынын жырына тиек еткен ақынның «көкесі-ау бірақ сұмдықтың, өлмейтін болса жан адам?» деуі әбден орынды. Өйткені мәңгілікті аңсаған адамның аңкүдікті ой өзіне-өзі қас қыла беретінін сезбейде кетеді-ау пәниде. Он дәлелі:

Қорқаулар доптай ойнаған,

Адалдық, арды лақтырып.

Істері-бұзық, ой- қараң,

Жүрсе егер мәңгі шат күліп?

 

Өмірде мынау зар кем бе-

Қиянат, зорлық не талау.

Әділетсіз тірлік бар жерде

Ажал да қажет екен-ау.- дейді ақын. Сондықтан адамды ажалға байлаған жаратушының жазасына еріксіз бас иесің де тәубә етесің.

       Ақынның «Түйін» 5,72-бет) атты алтыншы өлеңі де астарынан жоғарыдағы шындықтың қылаңын байқатады. «көл жағалап, орман кезген Ақан серінің бұл тірлігіне арланған ағайындары оған кісі жіберіп, ел қатарлы түтін түтетуіне, үй болуына ақыл береді». Осындай тағдырдағы серінің заманының бейнесін боямасыз елестеткен ақын жыры сонысымен де құнды.

Бұл заманның ауру – бала, шалы,

Бақ құсы деп билікке таласады.

Қия шабыс, айыру мүмкін емес

Терең, тайыз, биік пен аласаны.

       Осындай қанталапай қазақ қоғамының жаныңды күйзелтер жәйсіз көрінісі бұл ғана мА?! Олай емес, оған жауап ақынның өлеңі. Жалғасты оқып көрелік:

Ағаға да қарамай, ініге де,

Сыйластықтың құрыды күні неге?

«Хан талапай» ойнаған балалардай,

Менша Талас тартыстың сыры неде?

 

Қарамайды құлай ма стріне ме,

Көзі шығып белдері бүгіле ме.

Биліксізді қоңыздай көретұғын,

Орталардан сескеніп түңіле ме?

       Осы шумақтардан аңғарғанымыздай қай дәуірде де мүдденің соңынан ерген топтың бірдің бағы үшін мыңның тобырға айналатынын аяусыз шенеген ақын жыры Ақанның жан айғайы. Осындай ортаның озбырлығы мен опасыздығынан суынған серінің:

Осы жайлы ұға алмай миым же дім,

Кіме жетер бірақ та күйінгенім?

Қайда барсаң, ентігіп, жүген Альп,

Сайлап жүрген бір адам үйірлерін.

 

Үйірлерге сіңіуім қиын менің,

Көл тартылар тарылар қиыр жерімо.

Қашан, қалай япыр-ай, шешер екем,

       Шиеленген жанымның түйіндерін? - деп жан күйзелісін жеткізуі әбден орынды. Ортасын әнімен де, сәнімен де өзіне қаратқан серіге «жүген ұстап үйір сайлаушылар» әрине көп болғаны анық.

        «Абалай алаңындағы ой» 5,73 - бет)  деген ат Ақан жайлы желілес өлеңдерінің соңғы қазығын қаққан Фариза ақын осы өлеңі арқылы бар қазаққа Ақан болып тіл қатқандай сезіледі. «Ақан серінің ең сүйікті орындарының бірі Көкшенің баурайындағы «Абалай алаңы» болыпты. Жылына екі-үш келіп, бір аз тыныстап, Жанна рухани нәр алғандай қуаттанады екен».

Тағыда мұң шағамын жырым саған,

Мұдасын межи берер түңілсе адам.

Жаныма, жабырқасам дем беру ден

Сен ғана жалықпайсың, құлыншақ - ән!

 

Мұңымды сен ұқпасаң, ақ шакалам,

Түсінбес, түсіне алмас, басқа надан.

«Бұл неге жылайды,- деп. Жазғырар да,

Жер аман, күн қадаған аспан аман».

      Ақын тауып айтқан. Осылай сәнімен әнін әспеттеген Ақанның жан жұбанышы болван әсем әні бүгінгі бар қазақтың алданышы. Сері деп аты қалған Ақанның сергелдең өиірін ешкімнің де елестеткісі келмесі анық. Бірақ, аур тағдыр Ақннан да айналып өтпеген, оған дәлел ақын жырының мына шумақтары:

Көргенім көз ашқалы - құлама жар,

Бұл тағдыр мыңнан бірге мұра болар.

Жыбырлап Жер басатын амандықтың

Маған аз екендігін ұғама олар?!

 

Әніммен жанға дауа, дауыл екпін,

Шуақты жыр аспанын жауын еттім.

Ұғар ма нұр құшқандар, келетінін

Баласын бар қазақтың бауыр еткім.

 

Елімде шың тұрғанда ерен үнді,

Көрмедім ауылдағы төбені үлгі.

Кім ұғар қара жердің бетіндегі

Адамның бәрін достай көрерімді.

«Баласын бар қазақтың бауыр санап», «адамның бәрін дос сезінген» айран Ақан-ай десеңші. Осындай алкен жүректі серінің соңғы тағдыры айтсаң сенгісіз трагедія екені бәрімізге белгілі. өлмес әнімен аңыз болван, Сімі ортамызда мәңгілік қалған Ақанның ақын жыры арқылы «Абылай алаңындағы» соңғы шумағын оқып көрелік:

Ұқпасын, ұға алмасын бүгінгілер,

Көп болса жанымды үгер, түрімді үгер.

Жеткізер жүректерге мұңымды жел,

Кетпесе төңкеріліп ғұмырлы Жер!

      Ақан сері айтса да, Фариза ақын айтса да талассыз шындық. Ақындық сәуегейлік. Қазақ бар даладан Ақан атын ғасырлар желі жалғап әкете беретіні талассыз. Тек «ғұмырлы жер төңкеріліп кетпесе ғана».

         Жоғарыда өлеңін мысалға келтірген ақын Серік Ақсұңқарұлы да өзінің «Біржан салды байлап тастап»  2) деген туындысында:

Тұраныңда туғасын,

Еншім осы енді өмір.

Құлагердің құшақтаған қу басын,

Ақан да - бір, менде -  бір.

 

Не демейді ел шуласып,

Тезге сап көр, ал- онда?

Құлагердің жұртта қалған қу басын,

Перизат деп пері қызын сүйем мен,-

       Деген шумақтардан өз өмірін сері өмірімен өзектес сезінген ақынның басындағы ауыр қалды азда болса аңғарғандай боламыз. Серікті басы мұңсыз болмаса «құлагердің құшақтаған қу басын,

         Ақанда-бір, менде – бір» деп пәниден баз кешпес еді ғой. Осы жолдарды оқып отырғанда біздің көз алдымызға Батыраштың балтасынан опат болған дүлдүлінің басын құшып жапанда жалғыз қалған Ақынның айтуға төзімің жетпейтін ауыр халі елестейтіні шындық. Серісін сенделткен елдің Ақанды «пері соққан, перінің қызына үйленген» дейтін өсектің отына орап, ортасына сыйғызбағаны да ақын жырының «пері қызын сүйем менң дейтін жолдар астарында аңғарылып тұрғандай.

       Ақан сері ақын ғана емес, әнші де сазгер болған жан. Бұл күндері оның “Сырымбет”, “Ақтоқты”, “Тер қатқан”, “Алтыбасар”, “Үш тоты құс”, “Ақ көйлек”, “Құлагер” т.б әндері қалың көпшіліктің сүйіп тыңдайтын әндеріне айналды.

        Сөз жүйесі келгенде Ақанның атақты «Балғадишаң әніне де тоқтала кету орынды сыңайлы. Себебі ол төменде айтар оймыздың арқауы болмақ.

        Жасы ұлғайған шағында кездескен сұлу қыз Балқадишаға арнап шығарған Ақан өлеңінің тармақтары дұрыс айтылмай жүр деген пікірді кейінгі кездері Ә.Тәжібаев, І.Жақанов сынды ғалымдарымыз айтып жүр. Әбділда Тәжібаев мұндай пікірді Ақанның елу жасынан өлгеңге дейінгі өмірін жақсы білетін Хамит Тілеубайұлының айтқан естеліктеріне сүйене отырып ұсынады.

                         “Дегенде Балқадиша, Балқадиша,

                        Күйеуің сексен бесте, шал, Қадиша.

                        Теңіңе әкең тауып беріпті ғой,

                        Амал не, арманым көп, бар, Қадиша, –

 деп жырланып жүрген өлеңнің осы шумағы редакцияланған, өзгертілген. Әбділда Тәжібаев Ақан сері туралы кітаптың алғы сөзінде бұл әннің тарихы жөнінде Хамит ақсақалдың өз аузынан естіген әңгімесін берген: “Балқадиша Жыланды тауын қоныстанып отырған Қылды-Қарауыл Шәкейдің Ыбырай деген кісінің қызы еді. Ақанның жанында сақау баласы Ыбанмен сол елге барады. Ақан келді деп естіген соң оның түсіп отырған үйіне сәлем беруге Мәлік, Ғаббас, тағы сондай жігіт ағалары болып жүрген екі-үш адам барады, сол кеште болатын бір шілдеханаға шақырмақшы... Көрісіп, білісіп болған соң, Ақан жаңағы жігіттердің сөзін қимай шілдеханаға барады... Мәлік, Ғаббастар немере қарындасы Ыбырайдың қызы – Балқадишаны Ақанның жанына отырғызады. Өлең айтылып, ән аяқталып, жұрт тарқауға айналғанда отырғандардың алды шығып, арты тұра бастайды. Балқадишаның қалай тұрып кетуді білмей, оған жеңгелері де жүр деуге бата алмай отырғанын түсінген Ақан домбырамен бір ауыз өлең айтады:

                         Баласы Ыбекеңнің Балқадиша,

                        Есілді өрлей біткен тал Қадиша.

                        Жеңгеңіз қайтайық деп асығып тұр,

                        Рұқсат бізден сізге, бар, Қадиша, –

 деген өлеңді осы күнде шумағын көбейтіп, күйеуін сексен бестегі шал Қадиша деп өзгертіпті 6)”. И.Жақанов зертеуінде Балқадишаның жасы туралы былай деген:“Балқадиша 1883 жылы, ал күйеуі Сүлеймен 1878 жылы туылған, Сүлейменге 1904 жылы қосылған. Екеуі тату-тәтті өмір сүріп, біраз перзент көреді. Солардың ішінде есейіп, жетілгені – екі ұл, үш қыз. Міне, Балқадиша сексен бестегі кәрі шалға емес, өз теңіне тұрмысқа шыққан. Өлең шырқалып жатқан кезде, “бұған өзге түгіл Балқадишаның өзі таң қалған. Соғыс жылдарында Зеренді төңірегінде гастрольде жүрген артистердің ішінде кейбір әншілер “Балқадиша” әнін осы сөзбен шырқаған. Сондай концерттерді көрген Балқадиша: “Мына жазған не деп отыр?” деп жымияды да қояды екен. Әннің бұл сөзіне жыны келген ақсақалдар:“Аққудың көгілдіріндей боп, он екіде бір гүлі ашылмаған Балқадиша өз сүйгеніне ұзатылып отыр еді. Сендер не көкіп отырсыңдар?” деп, әлгі әншіні сахнадан қуып шыққан көрінеді. Осыған куә көнекөз жандарды талай кездестірдім. Көзкөрген адамдардан өлеңнің дұрыс айтылмай жүргенін білген соң, Ақанның тамаша туындысын дұрыс қолдануымыз керек шығар. Бұлай әр адам өз жадынан қосып жырлай берсе, болашақта өлең өз мағынасын жоғалтуы мүмкін емес пе?.  7)

         Біздің мақсатымыз әннің тарихын ашу мемес, сері өмірін бейнелеген өлеңдерді талдау.

        Белгілі айтыскер ақын, «дарын» жастар сыйлығының иегері Дәулеткерей Кәпұлының «Сүтті іңір» атты кітабының алғашқы беті Ақан сері өмірімен астарлас «Сол кеште тарқатылып бір ән бұрым» 8) атты өлеңмен басталыпты. Өлең басында Ақан серінің «Басынан Жыландының құлағаным» деп басталатын аңызға айнлған әйгілі «Балқадиша» әнінің алғашқы жолы ситат етіп алынған. Мүмкін өлеңнің өмірге келуіне де осы әннің өзіндік ықпалы болғанда шығар. Ол жағы ақын жүрегіндегі жұмбақ. Дейтұрғанмен өлең өзінше өрнекпен өрілген.

Сол кеште тарқатылып бір ән бұрым,

Басынан құлады Ақан Жыландының.

Батқан күнге бата оқып, жүрек қалды,

Жайнамаздай жайып сап құмарлығын, - дейтін тамаша тіркестерден бастау алған ақын жыры Ақан тағдырын азғана шумақтармен жеткізуге барынша талпынып бағады. «Балғадиша» әнінің әуеніне елітіп отырған есті оқырманның көз алдына Жыландының басынан құлаған Ақанның «жәйнамаздай жайып сап құмарлығын бата оқым отырғаны» елестеп еріксіз жыр жолдарына елітіп кете береді.

Қыз кетті, қыдырлы ән жұртта қалды,

Ал Ақан өкініш у ұрттап алды.

Жүз арман жанын жалын өрттей жалмап,

Қызарған күн кірпігін бұлтқа малды,-

        Осылайша оқыған сайын ойыңды жетелейтін орамды ұйқастар, Балқаша кетіп баз кешкен Ақанның құс жастықты құшақтап жылаған көрінісін көз алдыңа жайып салады. Бұл шумақтағы Қанға арман болып қыз кеткенде жұртта қалған қыдырлы ән, серінің сезімінің қыл пернесін қытықтаған атақты «Балқадиша» әні екенін барлығымыз аңғарып отырғандаймыз. Бұл шындығында қыдырлы да ғұмырлы ән болып ғасырлар бедеріне жалғаса беретіні сөзсіз. Осындағы «қызарған күн кірпігін бұлтқа малды» деген жолдар тек поэзия тілімен ғана айта алатын таптырмайтын тосын туған тіркестер екенін де айта кеткен жөн.

Есілді өрлей біткен ерке мүсін,

Кім тыңдар енді өмірдің ертегісін.

Бұлаңдап асау тайдай өсті ме екен?

Жүрегін жүз қайтара өртеу үшін.

          Бұл шумақты оқып отырғанда Ақан зарының ақын жүрегіндегі жаңаша жаңғырығына куә болғандаймыз. Ақынның Есілді өрлей біткен ерке мүсінің Ақанның «өзенді өрлей біткен Балқадишасы» болып, расында «бұлаңдап асау тайдай өстіме екен? жүрегін жүз қайтара өртеу үшің кім біледі.

Кекілі сыланбады кербестінің,

Арманның аяламас енді ешбірін.

Ақаннан да адыра қалған дәурен,

Бақытты тапқан кім бар өлмес құнын?.

        Ақын осылай жырлайды. Расында, алаштан Ақан сері кеткелі кекілін кербестінің кім сылады?. Серілік дәуренінде сетерленіп өткен Ақан өмірге бекер келіп кетпеген болар. Бірақ мәңгілік дәурен баста тұрған ба? Бағасыз келіп кететін баянсыз «бақыттың тапқан кім бар өлмес құнын». Бәрі де өлшеніп берілер өткінші дәурен екен-ау.

Қыз едің Балқадиша Ыбырайдың,

Неліктен шытынады шыны қайғым.

Сол кеште сәл төбемнен жұлдыз ағып,

Ақанның арманы-ау деп сығырайдым.

        Өлең осылай ақырласады. «Балқадиша» әні санасына сіңген қазаққа бұл жыр тосындық танытпайды. Бірақ шағын өлең арқылы ақан өмірін және бір көз алдымызға әкеліп, бәрімізді жүректен шыққан сезімді лириканың құшағына бөленгендей әсерде қалдырады. Құрлымы да, құрлысы да Ақан әнінен арқау алған жырдың авторы да өз заманының серілік дәуренін басынан кешіп жүргенін халық біледі. Тек әуелетер әні Ақанның зары болмасын дейік ағайын.

        Ақан сері туралы аңыздармен жырлар көп. Бәрін тізбелеп жатпағанымы керегін сорттап алу мақсатымыз болды. Соның бірі қазақтың белгілі ақыны, мемлекеттік сыйлықтың иегері Қадыр Мыралиевтің «Ақан сері ескерткішінің жобасы» 1,81-бет) атты өлеңі. Біз Қадыр ақынды Серік пен Дәулеткерейден кейін атап кемсітіп отыру ойынан аулақпыз, қайта ақын өлеңі тақырыпты ашудың таптырмас кезеңіне дөп келгендей. Жоғарыда Ақан сері өмірі мен өнерін бір кісідей сөз еттік, енді сол ұлы тұлғаның ескерткішін сомдап шығу бәріміз үшін сын. Осы тақырыпқа келгенде еріксіз Қадыр өлеңіне жүгінеміз.

Көмейін бір кенесе,

Жаны кірген тастың да.

Маңмаңгері немесе,

Құлагері астында.

 

Көмейін бір кенесе,

Гүл жайқалған жолында.

Қара торғай немесе,

Көкжендеті қолында.

 

Тұрған жандай құлшынып,

Салғандай бір қондыра.

Қоржынынан тұр шығып,

Әшекейлі домбыра, - дейтін тамаша тіркесті шумақтармен Ақан өмірінде айырықша ізі қалған маңмаңгер, құлагер арғымақтары, қараторғай, көкжендет қырандары, үкілі домбырасын айта келіп:

Құлақ түріп айнала,

Күтіп отыр қырда ауыл.

Омырауын аймалап,

Ойнақтайды бір дауыл.

 

Тартқан солай ақ жалын,

Алыс өнер шыңына.

Жүрегінде – от жалын,

Жанарында– шұғыла.

 

Ердің жыры, өлеңі–

Елім, сенің қазынаң.

Құйылғалы келеді,

Көмекейден нәзік ән.

 

Қызыл таңмен ұласқан,

Қызығы мол кеш еді:

Болғалы тұр көк аспан,

Әннің күйдің шешесі, - деп Ақан өнерінің асқақ бейнесін суреттей отырып қайталанбас дарынның ғажайып өнеріне тәнті болады. Сол қуаныш, сол шаттығын қалың елмен бөлісуге асығады:

Ақан жанын, досым-ай,

Ақын болып түсінші.

Ескерткішін осылай,

Жасар түбі мүсінші.

         Осылай түйіндеген шағын өлеңде ақын Ақан сері болмысын тұтас қамтумен бірге, ендігі ортамызда оралатын сері ескерткішінің бейнесін көз алдымызға мүсіншіден бұрын сомдайды.

Ескерткішті осылай,

Жасар түбі мүсінші,- деп Қадыр өзі айтқандай бұл нұсқадан бөлекше Ақан бейнесін сомдау мүсінші үшінде оңай сын емес екенін сезінгендей.

        Қазақ серілерінің бірі алаш аспанында әні қалықтаған әнші Мұхит болғаны жалпыға мәлім. Мұхит әндері бүгінде өз биігінен төмендеген емес. Келешек ұрпақта оның әсерлі әнін әуелете берері ақиқат.

         Бүгінгі қазақ поэзиясында Мұхиттың жарқын бейнесін өз шығармашылығында жарқырата көрсеткен қаламгерлердің бірі ақын Қадыр Мырзаиев болды. Оның «Мұхит» 1,78-бет) атты өлеңін оқып отырғаныңызда Мұхитты әнін тыңдап, сезіп білмеген жанның өзі үлкен мағлұматқа ие болады. Қадырға тән айтқыштық, айшықты сөздер әнші Мұхит болмысын көз алдыңа бірдемде алып келеді.

Сақараның сазгері олбір ақын,

Жер түбінен қолпаштап алдыратын.

Мына қырдан ән салса ана қырдың,

Құлағының құрышын қандыратын.

 

Шалқан шабыт құдайдан жасқанды ма?

Өтті дәурен, қызықтар бастан мына.

Көкжиекті итеріп төтен даусы,

Ысыратын әрірек аспанды да.

        Әуелеткен әні алты қырдың астынан естілетін баяғының әншілері туралы сөз болғанда бүгінгінің микрофонның күшімен кішкентай залдың ішіне зорға жеткізетін әншілеріне жаның ашыйтыныда жасырын емес.

«Мына қырдың астынан ән салса,

Ана қырдың құлағының құрышы қанатын» Мұхит әншінің «көкжиекті итеріп, аспанды әрірек ысыратын» ән құдыреті тек өзіне ғана тән. Арада ғасыр өтседе ешкімнің оны қайталай алмй келе жатуы да соның айғағы. Өлеңінде осыны өрнек еткен Қадыр ақын:

Қай дарынды жек көрмес мақтағанды,

Қас жүйріктей ол өзін баптап алды.

Шығаратын ол әсте, өзгеге емес,

Көмейіне өзінің шақтап әнді.

 

Өткізсе егер думансыз бір түн ақын,

Айдынына көңілдің жұрт тынатын.

Әнін салса Мұхиттың, салмақ болса,

Біреулердің көмейі жыртылатын.

 

Таныс дауыс, даланың киігіне,

Күйік қосар іштегі күйігіне.

Мұхит қана салады Мұхит әнін,

Шырқауына жеткізіп, биігіне.

 

Бұлдай берсін біреулер бұлдағанын,

Сенің әнің– ғұмыры тыңдағаным.

Болмаса егер дауысың көкті кернер,

Іші пысып кетпеспе ет бұл даланың.

          «Мұхит қана салады Мұхит әнін» десекте Мұхитты бүгінге және ертеңге жеткізу үшінде бабалар мұрасын балалар ұмытпас үшін осындай өрелі ойларын ортаға салатын ақындар өлеңі әмәнда жазыла бергей.

            Бұл еңбегімізде Серілер өмірі туралы сарабдар пікір айта алмағанымызбен қазіргі қазақ поэзиясында бедерленген бейнелеріне шамамызша тоқталып, талдау жасадық. Біздің қолымыздағы бар мәтериялдар көлдей әдеи басылымдардың біразы ғана. Ал, тоқталған серілеріміз де қазақ қоғамының қасиетін арттырған арыс ұлдарымыздың санаулылары. Олай болса бұл тақырып әлі талай зерттеу жұмыстарының өзегі болары сөзсіз деп сенеміз.

 Пайдаланған әдебиеттер:

 1.           Қадыр Мырзаәли.  Еңіреп өткен ерлер-ай. (өлең-тарих, өлең-портереттер).-Алматы, «Арыс» баспасы,2001.-112 бет.

 2. Серік Ақсұңқарұлы. Адам-Ата – Һауа Ана. (рух кітабы),- Алматы, ЖШС «Қазақстан» баспа үйі. 2000ж, 220-бет.

3.  Ақан сері. Шығармалары // Ә.Тәжібаев. Алғы сөз. Алматы, 1963. 37-бет.

4.  Оңғарсынова Фариза. Екі томдық: ТАңдамалы шығармалар ( Өлеңдер мен поэмалар).- Жазушы,1987. 368 бет

5.  А.Жұбанов. Замана бұлбұлдары. Алматы: Жазушы, 1975, 78-бет.

6.  І.Жансүгіров. Бес томдық шығармалар жинағы. ІІ-том. Алматы: Жазушы, 1987 ж, 262-бет.

7.  Илья Жақанов. Балқадиша. Парасат журналы, №5, 2002 жылы, мамыр, 13-бет.

8.  Д.Кәпұлы. Сүтті іңір.- Алматы: «Арда», 2007ж,  9-бет.

       Талапбек Тынысбекұлы

толығырақ

     Жамбыл облысының Мойынқұм ауданында байырғы құсбегі, танымал этнограф, зерттеуші-натуралис Жапар Сатылғанов деген азамат тұрады. Бұл ағамыз қазақтың құсбегілік өнерінің отымен кіріп, күлімен шығып жүрген тұлға. Сонау заманның қиын кезінде жолын тауып «Қауырсын – құсбегілер» атты клуб құрып құсбегілік өнердің үзілмей жалғасуына еңбек сіңірген. 1980-ші жылдары «Қауырсын – табиғат достар клубы» атты құсбегілікті насихаттайтын кітап жазып, ол туындысы 1985 жылы «Қайнар» баспасынан жарық көрген. Республикалық шығармашыл жастардың «Жігер» фестивалының лауреаты (1981 жыл). АҚШ-тағы «Ханкинг» саятшылар клубының мүшесі. Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданының Құрметті азаматы. 2013 жылы Астана маңында өткен халықаралық «Бүркітшілер» фестивалының бас төрешісі. Қазақ өнеріне еңбек сіңіріп жүрген Жапар ағамен жүргізген сұхбатты назарларыңызға ұсынып отырмыз.
        - Жапар мырза, құсбегілік өнер халқымыздың көнеден келе жатқан төл мұрасы, осыған келісесіз ғой?

         – Әрине, халқымыздың құсбегілігі жайлы сөз қозғағанда ойымызға алдымен атақты Жалайыр Шора түседі. Тіпті, бұл адамның құсбегілігі жайлы аңыз бар. Атақты қырандар: «Аспанда жүрсем қанатым талады, жерге түссем Жалайыр Шора ұстап алады», – деп, қайғырады-мыс. Сондай-ақ, Жетісу өңірінде өмір сүрген құсбегі Бәйдібектің Жәлменбеті дейтін адам құладынды қайырып қуға салғаны жайлы дерек бар. Құладын деген қаршыға тектес шағын құс. Онымен құс ілдіру екінің бірінің қолынан келе бермейді.
       Ал, бүкіл қазақ құсбегілері аңыз етіп айтатын құсбегі Тінейдің «Сары құсы», атақты Ақан серінің «Қараторғайы» бар. Ақан жарықтықтың «Қараторғай, бейшара шырылдайсың жерге қонбай» дейтін өлеңіндегі осы құс. Құс қанатымен ұшып, құйрығымен қонады демекші, өте қартайған бүркіттің құйрығы қауырсыны түсіп қалады да, ұшқан соң жерге қона алмай шырылдап, зарлайды. Өлеңде осы оқиға айтылып отыр.

      - Қазақтың ұлы адамдарының бәрі дерлік құсбегілікке назар аударған екен. Соған қарағанда, құсбегілік тегіне тартқан тұлғаларды не себептен бей-жай қалдырмады екен?

       - Тарихқа жүгінсек қазақтың ғұрпына қанық, дәстүр-салтын білетін елдің беделіне баланған тұлғалардың бәрі дерлік құсбегілік пен саятшылықты жек көрмеген ғой. Мысалы, Абайдың, «Қансонарда бүркітші шығады аңға» деп басталатын өлеңі құсбегілік өнердің тұнып тұрған суреті емес пе? Сол сияқты, 1924 жылы өзінің Саят қорасында бүркітін қолына ұстап отырып, суретке түскен Шәкерім Құдайбердіұлының бейнесінің өзі ол кісінің құсбегілікпен айналысқанын әйгілеп тұрған жоқ па?!
       Енді мынаған назар салыңыз, қазақтың ғұлама ғалымы Әлкей Марғұлан 1937 жылы жаппай жазалау жүріле бастағанда, ептеп сытылып шығып, еліне келгенде ешкімнің көзіне түспей жасырынып жатып «Саят құстары» дейтін өте құнды еңбегін жазып шыққан. Осы туындыны ҚР Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы тарихта алғаш рет жеке кітап етіп бастырыпты.

       - Ал, сіздің құсбегілікке ден қоюыңызға не түркі болды?

       – Мен 1953 жылы дүниеге келген адаммын. Өзім ес білгелі күллі Шу-Талас бойын жайлаған ұланғайыр өңірде жалғыз құсбегі менің әкем Тілеужан Сатылғанұлы ғана болды. Әкей жал-жал құмның жабындысына ұя салатын «Қазықтының жалғызы» деген атқа ие шөл бүркітін көптің көзіне түсе бермейтін қолтарысқа ұстап баптайтын. Қысқасы, құсбегілік маған әкеден мұра боп жеткен дүние. Егер әкей болмағанда, бұл өнер біздің өлкеде үзіліп қалуы да мүмкін еді.
      Абырой болғанда, 1960-шы жылдары Қытайдан құстың тілін білетін біршама құсбегі азаматтар елге оралды. Бүгінде осы ағайындар Алматы облысында Нұра, Сөгеті ауылдарында өмір сүрумен қатар, қазақтың асылмұрасын аялап, сақтап, дамытып отыр.

     - Рас айтасыз, өткен ғасырдың 60-шы жылдары арғы беттен құс тілін білетін азаматтар елге оралды. Ал, Қазақстанда құсбегіліктің мектебін үзбей жалғаған сіз ғана емессіз бе? Осы жайлы айтып берсеңіз?

        – Өткен ғасырдың 1970-ші жылдардың аяғында КСРО елінің Бас хатшысы Л.Брежневтің арнайы тапсырмасымен, жастарды есірткі мен маскүнемдіктен аулақтататын «Клуб по интересам» (Қызығушылардың клубы) атты қозғалыс пайда болды. Осыны пайдаланып «Қауырсын – құсбегілер» атты клубын құрдық.
       Бұл шаруа кезінде әжептәуір беделге ие болды. Натуралистер мектебі қалыптасып, арнайы жалақы төленіп, сабақ жүрді. Шу аудандық партия комитетінің қаулысымен клубқа 5 ат бөлінді. Тұрымтайдан бастап, бүркітке дейін көптеген саят құстары арнайы бағылды.
       1978 жылы Жамбыл облыстық сабан тойда «Қауырсын – құсбегілер» клуб мүшелері ипподромда қолымызға құс қондырып, шеру тартып өттік. Бұл оқиға ұлттық өнерге сусындап жүрген халықтың рухын оятты. Сол күннен бастап, «Вокруг света» сияқты беделді журналдар әлемге біз туралы жарыса жазды. Одақтық һәм отандық телерадио хабарларына қатысып, Куба, Венгрия, Америка, Болгария, т.б. шетелдерге шақырылдық.

         - Ол кезде сіз құрған клубқа қызығушылық қандай болды?

      – Жоғарыдағы насихаттың арқасында, «Қауырсын – құсбегілер» клубына сол жылдары әлемнің түкпір-түкпірінен 500-дей хат келіп түсті. Қазақ даласында алғаш құрылғандықтан шығар клубтың жанашырлары мен қызығушылары да көп болды. Қырғызстанның «Бозтері» деген жерінен Қыдыманов Бейшебай атты қырғыз ақсақалы және өзіміздің танымал құсбегі ағамыз Тұрдыбаев Әбілхандар клубқа бүркіттерін сыйлады.
      Дегереc совхозында тұратын Нұрғожа, Шәкен, Мақан сияқты көнекөз құсбегілер клубқа келіп, құс баулу өнерін үйрете бастады. 1981 жылы республикалық деңгейде «Қазақстанның Ресейге өз еркімен қосылуына 250 жыл» дейтін мереке өтіп, клуб мүшелері Алматыға арнайы «Алтыбақан» атты теле түсірілімге шақырылдық.
      Бағдарламадан кейін жастар редакциясының бас редакторы Құсман Игісінов пен режиссер-оператор Аймұхан Қарабалин сценарий жазып, мені кеңесшілікке тағайындап, «Тастүлек» атты телефильм түсіруді бастадық. Фильмнің бас кейіпкеріне бала бүркітші мен таңдалдым. Фильм Алматы облысының Дегерес , Жамбыл облысының Шу, Мойынқұм аудандарында 2 жыл түсірілді. Қазір тарихи қорда сақтаулы тұрған шығар.

      - Кезінде үлкен салмағы бар респуликалық жастардың шығармашылық «Жігер» фестивалының жеңімпазы атаныпсыз, соған қарағанда шығармашылық қабілетіңізде бар болғаны ғой?

        – 1981 жылы бүгінгі М.Әуезов атындағы академиялық театрдың ашылу салтанаты болып, осымен қатар республикалық жастардың «Жігер» шығармашылық фестивалі ұйымдастырылды. Шараның бет ашарын сол кездегі Қазақстан комсомол комитетінің бірінші хатшысы Қуаныш Сұлтанов ашты. Мен ол кісінің қасында қолыма қыран қондырып тұрып өлең оқыдым. Нәтижесінде фестивальдың лаураеты атандым.

        - Осылай құсбегілік клубтың насихат басталды…

       – Насихат жақсы жүре бастады. Нәтижесінде мен 1984 жылы «Қауырсын – табиғат достары» атты алғашқы кітабымды жаздым. Ол 1985 жылы жарық көріп, барлық аудандарға таратылды. Жоғарыдағы «Тастүлек» телефильмі түсірілді. Құсбегі Абдолла Тұрлыбаевтың (құсбегі Абілқақтың ағасы) «Қырандар» атты кітабы шықты. Одаққа беделді ақпарат көздері – ТАСС, АПН және үлкен басылымдар – «Вокруг света», «Охото и охотчьее хозяиство», т.б. бізді бүкіләлемге жайды.
      Осыдан кейін дүниежүзілік құсбегілер ұйымының орталығын қазақ жерінде құрудың жолдарын іздестіре бастадық. Қырғыздың Ыстық көліне демалуға келген болғарлық ориентолог А. Деменчук, америкалық Ришард Лоури сынды құс өнерінің жанашырларымен жолықтық. Бұл шаруаға 1980 жыл алматылық Юрий Шелкаев деген іскер жігіт келіп араласты.
      Шымкент қаласының сол кездегі әкімі Амалбек Тшановпен келісіп, алғаш рет қырандар жарысын өткіздік. Бұл іске А.Батталов, К.Райбаев, сынды ағаларымыз бен «Дидар» бірлестігі, «Отан» қоғамдық ұйымдары бел шеше ат салысты. 1989 жылы Алматы қаласының орталық стадионында Англия, Америка, Полша, Франция, Ресей, Түркіменстан, Өзбекстан, Қырғыз елінің құсбегі-саятшылары қатысқан үлкен «Бүркіт тойын» өткіздік.
         Ұйымдастыру алқасы қазақ топырағында тұңғыш рет ұйымдастырылған бұл бәсекесінің салтанатты ашылуын маған тапсырды.

       - Түсінікті, өз басым еліміздегі құсбегілік өнер халықаралық дәрежеге енді шыққалы жүр деп ойлаушы едім. Сіздер бұл істі баяғыда атқарып тастаған көрінесіздер. Жоғарыдағы «Бүркіт тойына» Қазақстан атынан қандай бүркітшілер қатысты?

           - Алматы облысы, Еңбекші қазақ ауданы, Сөгеті кеңшарының директоры Сағыныш Есбергенов жеңіл машинамен Әбен Тоқтасынов бастаған бес бүркітшіні өзі әкеліп, жарысқа қосты. Жарыс кезінде арнайы сақтық шаралары қарастырылып, алаңға жіберілетін қоян, түлкі, қасқыр адамдарға араласып кете алмайтындай тормен қоршап қойдық. Бүркітшілердің бәрі ипподромға келісті аттарына мініп шықты. Бұл бәсекеде бас бәйгені қасқырға түскен Әбен Тоқтасыновтың бүркітті жеңіп алды. Осы оқиға жайлы этнограф Жағда Бабалықов ағамыз салиқалы ой қозғап мақала жазған еді.
      Қызық болғанда атақты Шәкен құсбегінің баласы Ахметтің бүркіті сайыс кезінде қолыма құсымды ұстап жайында жүрген маған келіп түсіп, санымды жаралап кетті. Оған қарап жатқан ешкім жоқ. Тағы бір қызық оқиға – Әбілқақ құсбегінің баласы Ұланның жұдырықтай қаршығасы қоян алып, күллі жұрты таң қалдырды.

       - Жоғарыдағы Юрий Щелкаев түсірген «Бүркітші» атты деректі фильм жайлы не білесіз?

        - Иә, Юрий Щелкаев көп еңбек сіңірді. Дегерес ауылында тұратын құсбегілер – Шәкен, Нұрқожа, Мақандар жайлы қызықты теле бағдарламалар жасап, оны Одаққа және шетелге таратты. Қазақ бүркітшілерінің атасы Жетібай қарияның зоопарктен сатып алған бүркіті тауда сілеусінге түскенін таспаға басып үлгеріп «Бүркітші» деген фильм жасап Америкаға таратты. Осы фильм ақыры Юраның жолын ашып, АҚШ-қа түбегейлі қоныс аударуына орай туғызды. Сөйтіп бұл бала Америкаға көшіп кетті.

         - Кеңес Одағы тарап дүние бүлген кезде бұл өнер аз уақыт назардан тыс қалған жайт болды гой? Қазір қалай?

       - Алмағайып жылдары қазақ құсбегілік өнірі назардан тыс қала бастады. Осы өліара шақта құсбегілер әулетінің ұрпағы, журналист Бағдат Мүмтекеқызы Нұра ауылындағы құсбегілерге бас болып, Алматы облысы әкімдігінен қолдау тауып, Нұра ауылының бүркітшілерінің басын қосып «Жалайыр Шора» құсбегілер ұйымын құрды. Көптеген аталы істерді жүзеге асырды. Бұдан басқа өлкетанушы Мұхаммед Исабеков өз ауласынан бірнеше қыран құстары мен құмай тазылары бар «Жеті қазына» салт-дәстүр – табиғат музейін ашты.
        Осы істерге моральдық-материалдық тұрғыдан дем беруші ұлт жанашыры Қайрат Сатыбалдыұлы мырзаға рахмет айтамын. Сондай-ақ, елімізде «Қыран» федерациясы құрылып, оған басшылық жасаған Нұрлан Өнербаев мырза құсбегілік мұрамызды насихаттайтын кітаптар шығаруға қолғабыс жасады және жоғарыдағы істердің жүзеге асуына ұйтқы болды.
      Қазір бұл өнерге ҚР Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы ұлағатты істерімізге шын мәнін де қолдаушы, қорғаушы болып отыр. Кезінде Жамбыл облысында әкімі болған Серік Үмбетов құсбегілерді жақсы қолдады. Алматылық Аслан Құрманалин деген азамат қаланың тап ортасына «Қазақ салты» атты клуб құрып қойды.
         Өткен жылы ҚР Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының басшысы Бекболат Тілеухан мырзаның ұйымдастырумын Астана маңында халықаралық «Бүркітшілер» фестивалі өтті. Қазір қазақ құсбегілігіне деген қызығушылық басым.

         - Құсбегілік өнерді елімізде арықарай дамыта түсу үшін не істеу қажет?. Не айтасыз?

        - Қазір өзі қыран ұшырып, оған аң алдырып, ешкімді таң қалдыра алмайсыз. Өйткені, құсбегілік өнер әлемдік аренада қатты насихатталуда. Елдің бәрі әлеуметтік желілер арқылы небір қызықтарды көріп отыр. Сондықтан біз төл өнерімізді басқа қырынын көрсете білуіміз қажет.
       Алда, ЭКСПО көрмесі тұр. Бүгінгі құсбегіліктің көрермені аз. Сондықтан болар, тірі аңды қолдан жіберіп «шоу» жасап жүрміз. Бұл әрекетімізді халықаралық ұйымдар қолдамайды. Сол себепті басқадай шара ойлануымыз қажет.
      Құсбегіліктің отаны – қазақ даласы. Сондықтан біз басқаларға жол көрсетіп, үйретіп отыруға тиіспіз. Ол үшін Астана қаласында құсбегілікті дамытуға арналған шатырлы, қозғалмалы стадион салатын кез жетті. Сонда ғана біз құсбегіліктің иесі біз деп айта аламыз.
         Екіншіден, біз «ЭКСПО – 2017» қарсаңында әлемдік құсбегілер орталығын елімізде ашуға мүмкіндік бар. Егер бұл шаруа қолдау тапқан жағдай да, орталықты Жамбыл немесе Маңғыстау өлкесінен ашқан дұрыс. Өйткені, бұл жерлер саят құстарының өмір сүру коридоры саналады.

        baq.kz/kk/news/suhbat/kusbegi-zhapar-satilganov-kusbegiliktin-otani-kazak-dalasi-66418

толығырақ

bayga

      (Сурет «Союз художников Караганды» басылымынан) (эссе)

Құлақ күйі

       Жарықтық, Зейнелқабден ақсақалдан асқан атқұмар жан көрмеппін де, естімеппін. Ол кісі үшін жер бетінде бәйге атынан қадірлі ештеңе жоқ секілді. Өзі момындау кісі еді. Қырсыққанда өзіне көңіл өсірерлік жүйрік те бітпеді. Бірақ кімде жүйрік бар, өмірі соның айналасында өтті. Бәйгеге баптарда суарысып, жайылтысып дегендей сол атты күндіз-түні айналып-толғанады. Сол үйдің қолбаласындай жата-жастана жүріп қызмет етеді. Біреу жүйрік атын әредік қойға, иә, әлде бір шаруаға мініп жүргенін көрсе, астынан аударып алуға бар. «Құдай-ау, басқа қылқұйрық табылмай қалды ма, обал емес пе? Мә, менің атымды мін!» деп өз атын түсіп береді. «Бәленбай деген жүйрік атымен қарағай сүйреп жүр екен» дегенді естісе, басқа шаруаны ысырып қойып солай тартады… Бәйге жақындағанда шабандоз баланың қозы жайып, қой қайырып жүргенін көрсе тағы да қомпылға басады: «Айналайын, қозыңды мен қайыра тұрайын, сен демалшы, ертең бәйгеге шабасың, ұйқыңды қандыр. Бұлар не қылған адамдар ей! Атқа шабатын балаға қозы қайыртып. Бар жүгір, мен айтты де!». Өмірі осы. Жылқы да, бала да өзінікі емес, бірақ осылай. Ауылдағы бүкіл жүйрік осы кісінікі сияқты. Күйінеді де жүреді. Сол атқұмарлығына сай  елдің есінен кетпестей бір сөзі қалды-ау жарықтықтың.

      Орталарында Зекең қария бар бір топ адам көрші ауылдағы қайтыс болған кісінің жақындарына көңіл айтуға барады. Бұлар кірген бетте жоқтау айтып дауыс салып жылаған әйелдер бір-екі ауыз басу сөзге тоқтау бермейді.  Үш қайырған «хұлхуаллаға» сәл кідіргенімен, сүре аяқтала бере күрекпен бөгей тұрған арық суындай қайта екпін алып, екілене еңіреніп қоя береді. Мына кісілер саса бастайды. Бәрі ең үлкені болған соң басу айтыңыз, тоқтатыңыз дегендей Зейнелқабден ақсақалға қарайды. Сонда Зәкең, бір жағы сасқалақтап қалғанынан ғой, бір-екі жөткірініп алып: «Е, айналайындар! Жөн ғой, жылағандарың жөн. Бірақ сабыр етіңіздер! Алла сабырлылармен бірге деген. Жазмыштан озмыш жоқ, қимағанмен амал не? Талайды көріп келеміз, өмір деген сондай өзі, адамды қойып, не бір жақсы жақсы жүйрік аттар да өліп қалады» деп жан-жағына (қалай айттым дегендей) қарайды дейді жарықтық. Босағаға жақын жерде жоқтау айтып отырған екі келіншек мырс етіп орамалдарымен беттерін басқан күйі сыртқа шыға жөнеліпті. Жоғарыда отырған, қайтыс болған кісінің бәйбішесі күлкісін жылаумен жасырып мырс-мырс етіп жалғастырып отыр дейді. Мына жақта отырғандар қысқан күлкіні сыртқа шығара алмай қыстығып өліп қала жаздайды. Ақыры бұлардың да алды далаға шығып үлгеріп, қалғаны үй ішінде «жарылады» ғой. «Ақсақал-ау, не деп кеттіңіз, аты несі, қайдағы ат?» деп екі шекесін ұстап, тоқтап-тоқтап солқылдап тұрып күледі дейді. Көңіл айтушы қариямызда үн жоқ, қызарып, қос тізерлеп жүгінген қалпы бүктеле еңкейіп отырып қалыпты…

     Бұл айтып отырғанымызды күй тартыларда домбыраның қос құлағын кезек бұрап тыңқылдатып бабына келтіріп алатыны секілді алда айтылар әңгіменің құлақ күйі деп біліңіз. Біздің ауылдың үлкендері Зекең ақсақалды көңіл айту оқиғасымен күліп еске алса, ауылда өткен айтулы бір бәйгедегі ісін айтып еріксіз бас шайқасып күрсінісіп алатын…

Дайағашшы

       Жас ортасына келгенде танауын жарғызған ұлына сүндет той жасап ат шаптырғалы жатқан біздің үйдің көршісі Ниғымет еді. Тойдың дайындығы деп, әсіресе, алыс-жуықтан келетін аттар жайы, қонақтар күйі дегендей күнде кеңес, күнде думан. Ақылдасудың аяғы аттың әңгімесіне ауысып жиналған жұрт кейде таңға таяу тарасып жүрді.

      Бәйгеден екі-үш күн бұрын «дайағашшылар тізімін жасау» деген бір науқан бар. Оған да бір қой сойылып, ұйымдастырушылар жиналып ақылдасады, қызу талқы жүреді. «Өткен жолы Елеусіздің бәйгесінде бірінші атты Көксеген ұстады, енді Бәжібек ұстасын…», «әй, Жанаттың кемпірі өліп, көңілі жасып жүр ғой, екінші атты со кісіге ұстатпаймыз ба?» деген секілді уәждерін алға тартысады. Бұл біздің ауылда сақталып қалған қазақ бәйгесінің ерекше бір дәстүрі еді. Кейін есейе келе өзге өңірдің бәйгесін көрдік. Кей өңірде бұл дәстүр үзіліп, әуелгі сорабын таппай қалыпты.

      Дайағашшы тағайындау тұтас қазақ бәйгесінің бір бөлігі екеніне тарихи деректер арқылы да көз жеткізу қиын емес. Ол туралы сәл кейін. Қазірше дайағашшы деген кім, ол не істейді дегенге қысқа жауап бере кетейік.

       Мысалы, бәйгеге жетпіс ат қосылса соның тең жартысына жуығына, яғни, отыз атқа жүлде тігіледі. Отызыншы келген атты «үзіліс» деп оған алдыңғы бес аттың бірінің бәйгесімен бірдей жүлде береді. Ол басқа әңгіме… Ал осы отыз ат бәйгеден келген кезде оларды ұстайтын отыз кісі топтан бөлініп дайын тұрады. Осы адамдарды дайағашшы дейміз. Әр кімге нешінші келген атты ұстайтыны ескертіледі, қағазға да жазылып қояды. Дайағашшылар қырағылықпен санап тұрып, өзі ұстайтын ат мәреге жақындай бергенде жанасалай шауып атты сулығынан ұстайды да, сүйіншілеп иесіне әкеледі. «Атың бәйгеден келді ме?» деген қайда, бәйгеден келген атын жетелеп алдына келіп тұрған кісіден қазақ несін аясын,  жүлденің жартысы дайағашшынікі болады. Тіпті кейбіреулер «Бәйгеден атым келген атағы да жетеді, жүлдесі – сізге!» деп мәрттік жасайды! Мұндайда «Онда той біздікінде! Айналаңызды түгел ертіп келе беріңіз» деп екі сөзге келтірмей екі етегі желбіреп үйіне қарай шабады дайағашшыңыз. Сөйтіп, өз алдына тып-тыныш, бей-жай отырған әлгі үйде әп-сәтте қой сойылып, қонақ күтіліп, той-думан басталады да кетеді.

       Ал әдетте бірінші аттың жүлдесіне түйе тігілсе оның қасына бір тайынша дегендей қоспасы бірге жүреді. Ат иесі түйені өзі алса да тайыншаны дайағашшыға береді. Сондықтан да дайағашшыны таңдау маңызды. Негізінен мал дүние жағынан орталау, алайда елге сыйлы үлкен кісілерден құралады. Бірлі-жарым үлкен әулет, қара шаңырақта отырғаны ескеріліп қосылған жас жігіттер де болады.

       Қысқа ғана тарихи дерекке жүгінейік. «Бәйге аттарының алдынан бірнеше адамдар шығады, бұларды «даяшы» дейді, […] бәйгеге шабатын аттардың сәйкестігіне байланысты қанша сыйлық берілетін болса, сонша даяшы аттарды күтіп қатарласып тұрады. Мысалы, ат бірінші келе жатса, бірінші бәйгенің даяшысы шауып барып, ат үстіндегі баланың бас киімін алады. Бұл төрешілерге көрсетілетін айғақ. Даяшы берілетін сыйлықтың 10 пайызын өзіне алады» деп жазады зерттеуші Ахмет Тоқтабай «Қазақ жылқысының тарихы» атты энциклопедиясында 1905 жылғы «Алибий. Киргизские сьезды №51» құжатына сілтеме жасап. Ал зерттеуші Бекен Қайратұлы «Қазақтың атбегілік өнері» атты кітабында «Ат ұстайтын даяғышалар (төрешілер) саны той иесі тағайындаған жүлде санымен бірдей болады» деп жазады. Байқап отырғаныңыздай бір нұсқа «даяшы», бір нұсқа «даяғышы» болып тұр. Біз естіген, әлі күнге дейінгі қолданыстағы нұсқа «дайағашшы». Атқа байланысты «ат ағаш», «мамағаш» деп келетін сөздерді ескерсек соңғы нұсқа қисынға келіп тұрған сияқты. Қазір де Қытайдың Алтай, Тарбағатай өңірі, Моңғолиядағы қандастар ортасында бұл дәстүр әлі де қолданыста. Ондағы айтылуларда «дайағашшы», «дәйағашшы» болып келеді. Кейбір жерде «кіреші» деп те аталады екен. Қысқасы, бұдан «дайағашшы» қазақ бәйгесіне ортақ дәстүр екенін қапысыз аңғарамыз. Бұл айтпақ әңгімемізде оның атынан гөрі мән-мағынасының маңыздырақ екенін еске сала кеткеніміз де жөн шығар.

       Сонымен, дайағашшы болу деген той иесінің және сол ауыл адамдарының үлкен құрметі деген сөз. Иә, алабөтен атқұмарлығына тәнтіліктен болар, иә қоңыртөбел тұрмысына септесін дегеннен болар біздің ауылда Зейнелқабден қария бәйге сайын белді дайағашшылардың бірі болушы еді…

Бәйге 

       Ауыл адамдарының «Бұл бәйгеге түйеқоңыр келеді екен» деп дүрлігіскеніне айға жуықтаған. Түйеқоңыр көрші ауданның жүйрігі. Оның алыстан жеткен атақ-даңқы орасан еді. Тай күнінде құнан бәйгеге қосылып бірінші болып келіп, жүлдесіне түйе алған екен. Содан бері «Түйеқоңыр» атанып, «Түйеқоңыр» атанғаннан бері алдына қылқұйрық түсірмей бәйге сайын жалғыз қара келеді дейді…

       Ал біздің ауданда, дәл біздің ауылдың тұмсығынан сыпырған төлтумасы «Нәбидің кертөбелі» деген жүйрік бар. Ол да бәйгеге қосылған алты жылдан бері алдына қара салмаған хас жүйрік. Бәйге сайын маңдайы жарқырап жалғыз келе жатушы еді жануар! Ауылдың кейбір бәйгесінде «Ат терінің обалына қалмай бәйгесін бере салыңдар» дейтін ақсақалдар. Ондайда Кертөбелге «шаппай бәйге» беріліп, сол бәйгеден бірінші келген ат екінші келген саналады да екінші аттың жүлдесі берілетін.

       Ал! Бүкіл ауылды күнде дүбір, күнде күбірге салған сын сағат жақындап келеді. Түйеқоңыр мен Кертөбелдің бір бәйгеде жолығуы осы жолы. Атақ-даңқына екі жақтың да елі қанық қос жүйрік жайлы әңгіме желдей еседі. Бәйгенің уақыты таяған сайын менің де бала көңілімнің уайымы қалыңдай түскен. Тіпті, кей түндері «Кертөбел басқа емес, осы жолы бірінші келсе екен…» деген арман-тілекпен ұзақ уақыт ұйықтай алмай дөңбекшитін болдым. Зейнелқабден қария Кертөбелдің маңында дейді. Бір қызығы, Кертөбел бәйгеге өзі бапталатын. Аялап мініп жүріп, бәйгеге 20 шақты күн қалғанда жүген-ноқтасын сыпырып өзен бойындағы қоршаулы түбекке қоя береді, жануар бәйге белгісін осыдан білетін болуы керек, сол күннен бастап өзін-өзі жарата бастайды екен. Су тұнығын жүзе жұтып, өлеңшөп жұлмай, төрт аяғын көсіле тастап күнге қыздырынып ұйықтап дегендей әбден баптанады. Зекең шал Кертөбелдің сыртынан бағып, назарын бұрады, ұйқысын бұзады деп Кертөбел жүрген аумаққа мал аяғын бастырмай аңдумен болады екен.

       Түйеқоңыр келерден екі күн бұрын ауылдың ақсақал, көксақал, жігіт-желеңі жиналып тағы бір кеңес болып жатты. Жаман айтпай жақсы жоқ, алда-жалда Кертөбел кейін келіп қалса қайтеміз деген кеуіл де айтылды. Бәйге ұзын жолға шабатын. Таңертең ерте ат айдаушылар айдап әкетеді, кеште бірақ келеді. Жігіттер жағынан біреу «Кертөбел Ішігеннің жазығына түспей-ақ желке жағымен төтелей тартса аз болса да жол қысқартады» дей беріп еді, «тәйт» деді әкемнің ағасы Мәден атамыз. «Хайуаннан хайуанды арамдық істеп оздырғанды қай атаңнан көріп едің? Алла көріп тұр ғой. Бағынан көрсін!» деп тыйып тастады. Осы кезде сөзге Кертөбелдің иесі Нәби ақсақалдың ұлы Әділбек араласты. «Артық демесеңіздер, бір амал бар. Кертөбелдің айғай сүйетінін білесіздер ғой, Аралшоқының тұмсығындағы жартаста бес-алты жігіт тұрсын. Кертөбел дәл сол жерге келгенде қиқулап айғайласын, бойында жаны болса, Кертөбел екені рас болса сол жерден озуы керек!» деп терең тыныстап бір күрсініп алды да арқасын тамға сүйеп кейін шегініп отырды…

       Бәйгеге екі күн қалғанда Түйеқоңыр келді. Ол кезде атты машинамен алып жүрмейді. Жетелеп әкеледі. Түйеқоңыр Көктоғай ауданының бір қиырындағы ауылдан Шіңгілдің бір қиырындағы біздің ауылға жеткенше араға екі қоныпты. Атты болдыртып алмау үшін барынша ақырын жүріп жылақонақтап жетіпті. Қасында екі атқосшысы, шабандозы бар Түйеқоңырдың иесі келіп түскенде айналадағы елі түгел ағылды. Амандық-саулық сұрасқанша-ақ атағаштың маңы жыпырлаған адамға толып кетті. Үймелеп Түйеқоңырдың о жақ, бұ жағынан шығады. Тұтас тұрқын кестелі кежіммен жасырып әкелген екен, сонда да иесі шыдамады, «Оу, жарандар жылқы көрмеп пе едіңіздер? Обал емес пе, осынша көздің сұғы, обал емес пе?!» деп атағаштан шешіп алды да шылбырды атқосшысына берді. Біздің жігіттердің біреуі атқосшыны атқораға қарай бастай жөнелді.

        Жануар! Жаратылысы шынымен өзге жылқыдан бөлек екен. Тұрқы қандай ұзын, сұлу! Есік пен төрдей деген осы шығар! Негізі, Кертөбел де өте сұлу жылқы. Бірақ тұрқы мынадан қысқарақ, есесіне биік еді. Шоқтығы жоталанып шығып тұратын. Сосын ойнақы еді жануар! Жүрген жүріс те, тұрған тұрыс та сұлу, сергек-тін. Бес-алты аттың ортасына түссе, шетіне қарай шығып алып анда-санда ауыздық басып қойып, кекіл қағып, шұлғи ойнап, шерте аяңдайтын.

       Түйеқоңырыңыз да көрген көзді сүріндіріп тұр енді. Ертең бәйге деген күні біздің қораға әкеліп байлады. Атқосшы жігіт таң атқанша неше кіріп неше шықты. Бізде де жөнді ұйқы болмады. Қиял шіркінде шек болған жоқ. Қалғып бара жатып Кертөбелдің келе жатқанын көрем… Түнеукүні Кертөбелге мінетін шабандоз бала Әкімбекпен төбелесіп, оны ұрып жібергенім есіме түсе береді. Таңда төбелесіп, кеште ұмытатын он жастағы баламыз ғой,  бәйге таяғанда қайта еске түскені. Бекер-ақ тиіскен екенмін деген өкініш анда-санда өзегіме бір соғып, өрт жалындай жалап өтеді. «Бірінші болып келсе екен байқұс…».

      Боймұздатар аңызақ желі бар күздің таңы енді ғана атып келе жатқанда ат айдаушылар «ат шығар, ат шығарлап» айғайға басты. Аттардың құйрық-жалын өріп, күлтелеп кекіл буып кермеге байлағанша Моншыққызыл аталатын қызыл таудың желкесінен қылтиып күн де шығып келе жатты. Кертөбелді тағы да бір көрмекке керме жаққа жүгірдім. Адам көп. Қолдарында аттың құйрық-жалын өріп байлайтын шүберек, әсемдеп кекіліне тағатын шоқ-шоқ үкі, қамшыға байлап аттың көзін сүртіп отыратын түкті мата, атқа шабатын немерелерінің қалтасына салып беретін құрт, қолбасындай кесек ет деген секілді қыруар дүниелері бар әжелер де жүр… Кертөбел керменің шет жағына таман байланыпты. Бір мұнша ел соның айналасында екен. Жануар! Онсызда сұлу еді ғой, бауырынан жарап бабына келгендегі, жал-құйрығы өріліп дүбірді сезгендегі тықыршыған бейнесі тіпті бөлек екен-ау! Бұл өзі сондай ат. Көп жүйрік бойын жасырып, сүлесоқ аяңдап, бәйгеге қосылғанда ғана бауыр жазушы еді ғой. Кертөбел кез келген уақытта жаныңды жадыратып жарқ-жұрқ етіп тұрғаны, жарқ-жұрқ етіп жүргені!..

       Әкімбекке «Өткендегіні кешір» дейін деп оқталғам. Жеңінен тартып өзіме бұра бергенше болған жоқ, Әділбек екі қолтығынан қапсыра ұстап «Әуп, біссіміллә!» деп Кертөбелдің жайдақ арқасына қондыра қойды. Тақымы тастай неме ғой, жабыса қалды. Басында қанқызыл шыт, жарасып-ақ тұр! Тізгінін қағып әсем бастырып, шерте аяңдатып, айналасына «Ал мен кеттім!» дегендей бүктеулі қамшысын бұлғап-бұлғап қойып қаз-қатар тізіліп жатқан аттарға қосылды. Зұлпықар қария амандық, ақжол тілеп бата берді. Төрт ат айдаушы сүмбедей жараған 90-ға жуық қылқұйрықты алдарына салды да «Тескентау қайдасың» деп көлбеп жатқан күнбатыс көкжиекке қарай тартып берді. Кермеден ұзап бара жатқан Төйеқоңырды да көзім шалып қалды. Ол да сусылдап сұмдық сұлу жүреді екен. Баласы басына көк шыт тартыпты.

      Аттар сол жүргеннен мол жүріп сиыр түсте Тескентауға жетеді. Айдаушылар сол жерден қайыра тізіп қайтуға белгі береді. Жол бойы еңісі де, өрі де, жазығы да, тастағы мен құмы да бар. Өзім де бірнеше рет бәйгеге шапқан жер. Барғанша қиын, сегіз көзің талады. Арлы-берлі қисайып та отырасың. Қайтарда бәрін ұмытасың. Ауырған, талған жеріңді ойлауға да мұршаң келмейді.

       Сонымен мұнда қалған жұрт түске таман тойлы ауылға ағылады. Бас тартылып, бата беріліп дегендей ас ішіледі. Астан соң бесін өтеп алған ақсақалдар бастап жаяу-жалпылы, тайлы-таяқты дегендей бүкіл ел бәйгетөбеге қарай шұбайды. Бәйге келгенше қызық думан сонда болады. Ауыл-ауыл бойынша балуан салынып, қол күрестіріп, өгізарқан тартысады. Ән-жыр айтылып, айтыс болады. Осындай жиын топтың шып-шырғасын шығармай ақырып жүріп басқаратын Қойшыбай деген қария бар. Әсіресе, ат келе жатқанда алдынан жүрігетін жұртты астындағы торжорғамен кеуделете тықсырып топқа тыққанда сыртынан қарап тұрған адамның зәресі қалмайды. Ат біреудің аяғын басып кетеді-ау, біреудің баласын мыжып кетеді-ау деп ойламай ма екен дейсің. Қысқасы, ол кісі бір ақырғанда жұрт қойдай иіріліп, қоғадай жапырылады.

     Екінті ауа ел елеңдей бастайды. Барлығының көзі Аралшоқының тұмсығындағы жартаста. Бәйгенің алғашқы аты дәл сол тұстан көрінеді. Бәйгеге жаралған-ақ жер шіркін! Бәйге аттары сол тұмсықтан жарқ етіп шығады да, бәйгетөбеге қарай тура шаппай, қарынсау айналма жолға түсіп алып жұрттың көз алдында көсіледі-ау! Сол бес шақырымдай жер жаныңды шығарады. «Шыдар ма қазақ жаны ұшып кетпей, аттарға шаң шығарып келе жатқан!» деп жырлаушы еді ғой қазақтың құлагер ақыны Ілияс Жансүгіров. Құйрық тістеп келе жатқан аттың көмбеге шылбыртастам қалғанда суырылып алға шыққаны біреуге қандай қуаныш, біреуге қандай өкініш!? Аралшоқының тұмсығынан бәйгетөбеге дейінгі осы бір бес шақырым жер біздің ауылдың шоқша сақал, шошақ тымақты шалдарының талайын қарт бурадай күркілдетіп кіжінткен, талайын жас баладай үлпілдетіп мәз еткен кәрі шаңдақ. Әнеки, демін ішіне тартып, тым-тырыс көлбеп жатыр…

       «Ат келе жатыр! Ат келе жатыр!» деген айқайдан түп қотарыла түрегелген жұртты Қойшыбай ақсақалдың аюдай ақырған дауысы саябырлатты. Аралшоқы тұмсығының арғы жағынан екі қатар болып аспанға көтерілген шаң үлкен жартасқа қарай ойысты.

       Ой, дүние-ай! Жүйріктің аты жүйрік деген осы екен ғой! Әлгі тоқсан қылқұйрықтан топ жарып сол екеуі дара шығыпты. Өзге емес, Кертөбел мен Түйеқоңыр! Көк шыт пен қызыл шыт! Қатар шықты да қарынсау айналмаға қарай ойысты. Ендігі шабыс қарайған халықтың көз алдына көлденең тартыла берді. Әлгі жартас басындағы жігіттер қиқуды аямай салып айқайға басқан шығар деп ойлаймын осы күні, Кертөбел суырылып алдыға шықты! Үстіндегі баланың басындағы шыты қызараңдап шылбыр бойы, арқан бойы арындап алыстап барады. Құлағым тарс бекітілгендей мең-зең бір күйге түстім. Тығылып, үнім шықпай, булығып қалдым. Айғайлағым келеді, жоқ. Жылағым келеді, жоқ! Кертөбел оқ бойы озып кетті. Әкімбек қызыл шүберек байлаған қамшысын төбесін айналдыра бұлғап барады!

      Сондағы Кертөбелдің шабысы көз алдымда. Көкірегімде сақталып қалған тірі сурет ол. Қалың елдің тура тұсына келгендегі шабысы… тілмен айтып жеткізгісіз еді… «Аш күзендей бүгіліп» дейді ғой жырда. Көзіммен көрдім соны, бәйгетөбедегі бүкіл ел көрді. Жануар-ай, мұнша сұлу, мұнша ғажап шабармысың! Бүктетілгенде артқы аяқтың тұяғы иегін соқты-ау, жолбарыстай атылып қайта жазылғанда бауыры жерге тиер-тимес, талдап өрген құйрығы су бетінде қалқығандай қара жерде сүзіліп барады!.. Сөйтіп өтті-ау айлап уайымдап, апталап кеңес құрған қалың елдің алдынан. «Жануар-ай! Намыс үшін жаратылған жануар-ай!» деп шоқша сақалдары дір-дір етіп, кемсеңдеп кетті ғой шалдар. Менің де тұла бойымнан көтерілген ыстық ағын бұршақтап төгілді… Рас, дәл мына жерде ел еңсесін Кертөбелден өзге кім көтерер? Зекең шал айтса айтатындай екен-ау дейсің кейде.

      Кертөбел мәреге жеткенде жанаса кетіп сулығынан ұстамақ болған дайағашшы далбақтап далада қалды. Әкімбек те әдейі істесе керек, алыстап барып айналды да топқа қарай тура салды. Шоқтықты, айдынды, омыраулы жылқының шабысын қарсы алдынан көру қандай ғанибет! Ойынды еттері бөлек-бөлек, маңдайдағы төбелі жұлдыздай жарқырап жиналған топтың желке тұсындағы дөңеске қарай тартты. Жұрт солай лап қойды. Сүйіншілеп айқайлаған жігіттер Әкімбекті көтеріп алыпты…

      Шолақ тайыммен шет жағалап барып едім, жақындау мүмін емес. Кері айнала берген Түйеқоңырды көрдім. Атқосшы жігіт шоқтығына басын сүйеп тұр екен. Шабандоз бала жерде отыр. Түйеқоңырдың тізгіні Зейнелқабден ақсақалдың қолында. Екінші аттың дайағашшысы сол кісі екен. «Аяғына қан түседі, жетелеп жүргізейік, әй жігіт!» деп сөйлеп тұрғанын естідім. Дәл сонда сол кісінің жүзінен Кертөбелдің бірінші келгеніне қуанған, Түйеқоңырдың екінші келгеніне мұңайған бейне көрдім. Бәлкім сөйтіп ойладым. Бұл сірә қандай күй? Қалай сонда?

Құрмет

      Сол күні ауыл ақсақалдары Зекең қарияның үйіне жинады. Елдің айтуы бойынша Зекең шал Әділбекке, «Сен бүгін біздің үйде боласың, Кертөбелдің тойын қонақ кеткен соң тойлаймыз» деген екен. Сөйтіп, екі жүйріктің иесі, ауылдың қадірлілері дайағашшының үйіне жиналып, ақын-әншісімен, бұрынғы өткен небір жүйрік аттар жайлы әңгіме дүкенімен күздің таңын орталатады.

      Екінші ат Түйеқоңырдың бәйгесі бір түйе, бір жылқы екен. «Ақсақал, осы жүлде сізде қалсын!» депті аттың иесі. Бір жағы аты бірінші болып келмегенге кейігені де болса керек, кім білсін. «Онда бүгін біздің шаңырақта боласың» депті бұл кісі.

        Жұрт қозғалақтап тарқасардың қамын қыла бастағанда Зекең қария сөз алыпты: «Жә, көпшілік! Бір ауыз сөзім бар еді. Өз басым Түйеқоңырдың атағын естігелі алты жыл болды. Бір көрсем деп армандаушы едім. Жер алыс, барып көре алмадым. Бүгін міне көргенді қойып, бұйрық болып тізгінін ұстап отырмын. Бұған да шүкірлік! Құдайға мың тәуба! Ат иесі дайағашшы болдыңыз деп бүкіл бәйгесін маған тастап кетем дейді. Мен бұған қарсымын. Талай бәйгеде дайағашшы болдым, Құдайға шүкір! Сыйлаған елге рахмет! Ал енді мына атақты Түйеқоңырдың тұяғының біздің ауылдың топырағына тигенінің құрметіне мен, аты да Түйеқоңыр ғой деп бір түйемді берейін деп отырмын. Ертең алмай қойып жүрмесін, соны сіздердің көздеріңізше айтып қояйын деп едім» дейді жарықтық, қалбалақтап. Беріп отырған түйесі қолындағы жалғыз атаны екен. Соны білетін, ат дегенде шығарға жаны бөлек Зекеңді білетін ақсақалдар ризалықтан бастарын шайқасыпты. Ақсақалдың ісіне қатты риза болған Түйеқоңырдың иесі осы ауылға тағы екі күн қонып, екі түйе, бір жылқысын жетелеп ауылына аттанған еді.

      Аты жете алмаған кісінің жарым көңілін қалай аялағанын, аттың құрметіне деп жалғыз атанын берген осы пейілін айтып еске алып отырушы еді үлкендер.

Күй түйіні

       Көпке бөлінбеген қуаныш көңіл шіркінді көтеріп жарытқан ба?.. Дайағашшы деген кішкентай ғана бір дәстүрінің ұмытылуымен қанша қазақтың бір-біріне беруге тиіс қақысы, көтеруге тиіс беделі, сыйлық, сыйы жоғалды екен? Беделді дүниесінің аз-көптігімен өлшемейтін парасатты жұрт садақаны да «мә, ал!» дегендей нұқып емес, оны да сый, сыйлық, (дайағашшы дегендей) бедел етіп бере біледі екен ғой. Атқанда оғы жетіп, айтқанда сөзі өтіп қабірге кіргенше қадірі қашпайтын қариялар қайдан шығады, қапысын тауып қадірлей білген, салт-дәстүрі саралы, ұл мен қызы саналы елден шығады.

      Дәстүр жеке дара өмір сүрмейді, неге байланысты қалыптасқан болса сонымен бірге өркендейді. Мысалы, жылқыға байланысты дәстүр болса ол жылқының қадірін білумен қабысып жатады. Одан тіршілігінің мәнін тауып, рахатын сезінгенде өмір дегеніңіз қазақ үшін өзгеше құлпырып сала берген-ау сірә!

     Бір туысымның туа салып қытайша оқыған баласы Құлагер өлгендегі Ақанның қайғысын кинодан көріп таң қалып, «Ол неге жылап жүр, біз ондай аттарды соғымға соя береміз ғой?» дегенде жан-дүнием қопарыла күйзеліп еді. Қайғысын түсінбеген қуанышын, жылауын түсінбеген күлуін түсіне ме? Атты ет деп ғана ұғатын қазақтың тұйық түйсікті ендігі балалары сан ғасырлап сараптан өткен бабалар дәстүрінен үлес, рахат ала алмай ақпараты күштінің артынан еріп, өзінің кім екенін де ұмытқан кіріптар ұрпаққа айнала ма, қалай өзі?

         Ұларбек Нұрғалымұлы, «Егемен Қазақстан»

       https://www.egemen.kz/2017/01/11/90342

толығырақ

жанна

    Кешегі сананы шідерлеп ұстауға ұмтылған кеңестік қоғамда, елдің азаттығы хақында айту түгілі ой­лауға қорқатын кездің өзінде қазақ­тың алғыр жастары жер-жерде халық­тың санасын сілкіндіруге талпы­ныс жасады. Тарих ғылым­дары­ның докторы Жанна ҚЫДЫРАЛИНАМЕН сұхбатымыз осын­дай жастар төңірегінде өрбіді.

      – Кеңес өкіметі «Алаш» пар­тиясы тура­лы пікірлерге тыйым салғанына қара­мас­тан, оның идеяларын халықтың жады мен санасынан өшіре ал­ған жоқ. Халық­тың ұлттық сана-сезімін өрістетуде Алаш идея­сы үлкен рөл атқарды. Оған мұрағат құжаттары дәлел бола алады. Алаш идеясы 1940-1970 жылдары «Қазақ елін қорғау­шылар одағы», «ЕСЕП» («Елін сүйген ерлер партиясы») партия­сы, «Жас тұлпар», «Жас түлек», «Жас ұлан», «Сарыарқа», бас­қа да жастар бірлестіктерінің әре­кеті ұлттық тарихтың, тіл­дің, мәдени мұраның қайта жаң­ғыр­ғандығын, азат ойдың арпалысын айқын көрсетеді. Бұл дегеніңіз, қазақ жастарының бойындағы азаматтық ерлікті, ұлттық сана-сезімнің асқақ үлгісін танытады. Мың жерден тоталитарлық жүйе шідерлеп ұстағысы келгенімен, жастардың бойындағы ерік-жігер құлдық психологияға, отаршылдыққа қарсы күресін үздіксіз жалғастыра берді.

     – Сіз мемлекеттік қауіпсіздік орган­­дары­ның мұрағатында зерттеу жұмыстарын жүргіз­діңіз. Жастар ұйым­дары туралы мұрағаттарды ғылыми ай­на­­лым­ға қос­ты­ңыз. Сіздің қолы­ңызға ең алды­мен қандай құжаттар түскен еді?

      – Бұл жерде, әрине, алдымен «Жас тұл­пар» ұйымының орны бөлек. Арнайы орган­дардың мұрағаттық мәліметтерінде Мұрат Әуезов пен оның жолдас­тарының сөйлеген сөздерінің мазмұны туралы былай делінеді: «1937 жылы және одан бұрын да орасан зор мәдениетті жасай алатын жақсы адамдар, қазақ зиялы қауымының ең көр­некті өкілдері құрбандыққа ұшы­ра­ды.1932 жылы миллион қазақ қаза тапты, оның арасын­да қаншама дарынды адамдар кетті. Біздің жастарымыз осы туралы хабардар болып, олар­ды естерінде сақтауы тиіс. Біз­де бәрі бар, бірақ бізді бірік­тіретін, «дөң­гелек үстел» ба­сын­да пікір алмасуға, әңгі­ме­лесу­ге, ойласуға және ұлттық мәде­­ниет­­тің проблемаларын бір­ле­сіп шешуге, әдебиет, қазақ өмірі туралы айтуға, пікір талас­тыруға шақыратын ең қажетті нәр­се жоқ. Әкелеріміз бен аталары­мыздың дәстүрлері мен салттары ұмытылған. Біздің не сәндік, не ұлттық киімдеріміз де жоқ.

     Қазіргі заман жастарының өмірі қызғы­лық­ты емес. Олар­дың көпшілігі ауылдық жер­лерде де, қалаларда да көп уақы­тын ішкілікке салыну, төбе­лесумен өткізеді, бар болғаны «нан­табарлықпен» айналысады. Олардың ішінде бір нәрсе тура­лы арман­дай­тындар аз. «Жас тұл­пар­дың» міндеті – жас­тар­дың жүрегінде ұлттық мәде­ниет­ке деген махаббатын ояту, арман­ға жете­леу. Біздің міндетіміз – қазақ әде­биеті, өнері мен музы­касын ауылдағы қазақ­тар мен қала­­лардағы орыс ұлты ара­сын­­да да наси­хат­тау». Осындай мақ­сат арқылы «Жас тұлпар» сол кезде үлкен сілкініске ұйытқы болды.

      – «Жас тұлпар» азаматтық және азаттық үшін арпалысқан ойларға қанат бітірген тәрізді. Іле-шала жер-жерде қазақ жас­тары топтасып, ұлттық мүддеге қатыс­ты ұйым құра бастады деген дерек­тер де бар. Бұл жөнінде не айтар едіңіз?

      – Халықтың билікке және коммунистік идео­логияға қарсы­лық көрсетуі жекелеген ашық қар­сы­лықтар, үндеухаттар және басқа да жасырын насихат құжат­тарын шығару арқылы жүзеге асты. Оппозициялық қызметтің ең жоғары түрі бағдарламалар, жарғылар, анттарды құрастыру­дан бастап астыртын топтар мен ұйымдар құру немесе құруға дайын­дық түрінде болды. Осы­лайша, «Жас тұлпар» үлгісі бойын­ша жер­лестік бірлестіктер және топтар рес­пуб­ликаның түк­пір-түкпірінде, сондай-ақ, Қа­зақ­станнан тысқары жерлерде құры­ла бастады. Мұрағаттық құжаттарда атап көрсетілгендей, «қазақ студент жас­тары­ның ішінен ұлттық топтар құру­ды Қара­­ған­ды медицина институты­ның студенті Мұрат Кейкин, Горький су көлігі ин­женерлері институтының студенті Саят Абулхасанов, Мәскеу мұнай инс­титутының студенті Кеңес Орын­басаров ойластырып жүр» деген фактілер бар. Олар мек­тепте бірге оқыған дос­тар екен. Кейкинде Кеңес Орын­басаровтан Мәскеуде М.Әуезов­тің баласы сөз сөйлеген студент-қазақтардың «жерлестік» жина­лы­сында болғанын есті­ген­нен кейін ұлттық топ құру туралы ой туын­дайды. Абулхасанов Кейкиннің ойын құп­тайды және өз тарапынан Горький қала­сында, осында оқитын студент-қазақтардың ішінен ұйым құру туралы әңгімелер жүргізеді.

      Бірақ, қауіпсіздік органының анық­тама­­сында аталған жастар өздерінің түсінік­­те­­месінде өз әрекеттерінің қателі­гін түсі­не­тін­дігін, мұндай көріністер бұдан әрі қайта­ланбайтынын айтады деп хабар­лана­ды. Қысқасы, қауіп­сіздік органы­ның қыз­мет­­керлері жастардың ұйым құруына мүмкіндік бермеген.

        – МҚК-нің бақылауы күшті еді ғой ол кезде. Оның қар­мағына түскендерді неше түрлі жолмен қорқытып-үркітіп, өз дегендеріне көндіретінЕл­дің ертеңіне алаңдайтын көбі­несе жо­ғары оқу орнын­да оқитын студент-жастар екен­дігі бай­қала­­ды. Қаладағы әділет­сіз­дік­ке көз жеткіз­гендер ғой, сірә?

       – Студенттер ғана емес, мек­теп өрендері де өздерінің ұлты үшін қалай күресетінін дәлел­деген фактілер де бар. Пав­лодар қаласы мектептерінің бірінде ән сабағының мұғалімі Нұрбасаров айналасына өзіне таныс оқушыларды топтап, қазақтардың ұлттық мәдениеті­нің тоқырауы туралы ойды сана­сына ұялатып, қазақ жас­тары өз ана тілінде оқып, ұлт­т­ық дәстүрлерді сақтап, ана тілін орыс сөздерімен былға­мауы тиіс дегенді айтады. Нұр­басаровтың ықпа­лы­мен Павло­дар қаласындағы мектеп-ин­тер­наттың 9-сынып оқушысы, БЛКЖО мүшесі Арман Қаниев 1969 жылы қазанда «Жас ұлан» астыртын жастар ұйымын құрады. Оған Павлодар және Ермак қалаларынан 29 оқушыны тартады. Кейіннен олар ұйым­ның бес адамнан тұратын «коми­те­тін» ұйымдастырып, төрт жалпы жиналыс және бес «коми­тет» мәжілісін өткізеді.

       Аталған оқушылар тобының жекелеген қатысушылары ұлт­шыл­дық сипаттағы ой-пікірлерді айтып, өлеңдер шығарып, қазақ­тарға арналған «ата-бабалар туын көтеруге» шақырған үндеу­хаттар құрастырып, оны жазу машин­касында он дана етіп басып, оның үшеуін Павлодар қала­сы мен Павлодар ауданының Кеңес ауылына таратқан.

       – Республикада жас маман­дар да өз құқықтары үшін кү­ресті деген деректі де бір ма­қа­­ла­­ңызда келтіріпсіз. Бұл қай об­­лыс­­тарда болған оқиға еді?

       – 1969 жылдың қыркүйегінде респуб­лика партия органдарына Өскемен және Лениногор қала­ларында, ішінара Семей және осы облыстардың бірқатар аудандарында жас мамандар 75 адамнан құралған «Ұлттық кадрлар үшін әділдік тобын» құр­ғаны тура­лы жазылған жасырын құжат жіберіл­ген. Жасырын құжатта «Кәсіпорын басшыларының бізді қорлағанының және мазақ­тап күлгенінің бірқатар факті­лерінің куәсі болдық және қазір­­гі кезде бізді жұмысқа ал­май­­ды. Осыған байланысты енді жұ­мысты өзіміз жүргізуге шешім қабыл­дадық, сондықтан астыр­тын баспа ұйым­дас­тырып, сая­си майдан ашуға бел будық», деп көрсетілген. Бұл дерек – Кеңес өкі­меті тұсында қазақ кадр­лары­ның қағажу көр­ген­дігінің тағы бір дәлелі.

     – Тіпті, тоталитарлық жүйе­нің тұсында жекелеген жастар да өзінің көзқарасын көр­сетіп, жүйеге деген қарсы­лығын біл­діріпті ғой. Бұл жөнінде мұрағат құжаттары не дейді?

      – Жастардың қоғамдық-саяси жүйеге наразылығын көрсететін мәліметтердің бірі иесі көрсетілмеген құжаттар бо­лып табылады. 1970 жылы сту­­дент­­терге үндеу түрінде жазыл­ған, қазақ жастарының бірігуі және қазақтардың мүд­десін қорғау үшін ұйым құру­ға шақырған «Ойлан, қазақ» жасырын құжатының ав­торын айтуға болады. Кейін бел­гілі болғанындай, үндеу авторы, Целиноград медицина инс­ти­тутының студенті Гүл­нәр Бейбітова былай деп жаза­ды: «…Бүгінгі күні барлық ұлттарды орыстандыру саясаты жүріп жатыр… Біз ұлтымыздың таза­лығы үшін, Конституция бо­йын­ша өз құқықтарымызды қор­ғауы­мыз үшін күресуіміз керек. Тіл үшін, қазақтардың мәдениетті деңгейі үшін күресу қажет».

      – Тоталитарлық жүйенің қыспағына қарамастан, қазақ жастарының билік деңгейін­де жоғары талаптар қойға­ны туралы деректер де бар көрінеді…

        – «Ұшқын» қазақ жас­тарының ұйымы аты­нан КОКП Орталық комитетіне жол­дан­ған «Талап» деп аталатын жасырын құ­жат­­­тың авторы Гурьев облысының тұр­ғы­ны, ҚазМУ-дің заң факуль­тетінің сту­денті Жа­ңа­бай Кемелханов екен­дігі кейін мәлім бол­ды. Ол жазған хатта. «…ешқандай да Қазақ рес­­публикасы жоқ. Меке­мелерде іс жүр­­­гізу қазақша емес, орысша жүргізі­леді. Жоға­ры оқу орындарында оқу – орыс тілінде. Қазақ жерлерінің атаулары қай­та­дан орыс­ша ата­лып жатыр», дей келіп Кемелханов Консти­ту­ция­­­ға сүйене оты­рып, Қазақ­стан­ның КСРО құра­­мы­нан шы­ғарылуын талап етеді…

     – Мұрағат құжаттары елдің азатты­ғын аңсаған алаш перзенттерінің жабық қоғам­ның өзінде күресті жалғастыр­ғаны­на айғақ болып табылады емес пе?

       – ҚазКСР МҚК-нің Қазақстан ком­пар­тия­сы­ның Орталық коми­тетіне жіберіл­ген ар­на­йы хабар­ламасының бірінде 1973 жылы 3 қаңтарда Алматыда М.Әуезов атын­дағы Қазақ дра­ма театрында қойылым бас­та­­лар­дан бұрын көрермендерге «Сары Арқа» ұйымының атынан «Қазақ халқына үндеу» атты үндеухаттар таратылғандығы, онда қазақ халқы орыстануға ұшырап, оның тілі, мәдениеті мен дәстүрлері жаншылып жатқан­дығы айтыл­ған деп көрсетіледі. Үндеу­хат­тар­дың барлығы жазу машинкасында орыс тілін­де басылған. «Сары Арқа» ұйы­мы 1972 жылы ҚазМУ-дің тарих факуль­тетінің 1-курс студент­терінің бас­тамасымен құрылған еді. Ұйымның бағдарламасы мен жарғысы қазақ жастары арасында мәдени-ағартушылық жұмыс жүргізу, қазақ тілі мен мәдение­тін насихаттау, ең соңында Қазақ­станның КСРО-дан бөлініп шығуын көздеді, осындай топ­тарды республиканың басқа да қалаларында құру қажеттігі атап көрсетілді.

      Мұрағаттық материалдарда көрсетіл­геніндей, «Сары Арқа» ұйымының қатысу­шылары­на жүргізілген тергеуден кейін «қатысушылардың көпші­лігі жас­тардың саяси пісіп-жетіл­меген­дігінен пайда болған өз идея­лары мен көзқарастары­ның іске аспайтындығын мойын­да­ған және қате­лік­терін түсінген». 1973 жылдың аяғында «Сары Арқа» ұйымы ыдырап, оның бағ­дар­­ламасы мен жарғысы, мә­жі­ліс­терінің хаттамалары жойылған.

      Қорыта айтқанда, тота­литар­лық жүйе қарсы әрекет­тер ұйым­дастырып, қуғын-сүргінге салса да, қазақ жас­­тарының ұлт­­тық рухын сын­дыра алған жоқ.

      Әңгімелескен Ғабит ІСКЕНДЕРҰЛЫ,  «Егемен Қазақстан»

     P.S. Жабық қоғамда азаттық үшін ар­палыс­қан алаш жастарының әреке­ті туралы деректер МҚК-нің мұ­ра­ғат­тарында жабу­лы күй­де сақталды. Ел тәуел­сіздік ал­ған соң ғана сол деректер қолға тие бас­тады. Бұл алаш ұрпағының тәуелсіздік үшін, азаттық үшін күресті қай уақытта да тоқтатпағандығын көрсетеді. Азат ойлардың арпалысы осының айғағы!

     https://www.egemen.kz/2017/01/19/93385

толығырақ

Ант

      

     Анттасу, яғни анда болу – көшпелі халықтардың ежелгі салттарының бірі. Мәселен, грек тарихшылары Геродот пен Лукиан скифтердегі осы салт туралы қызғылықты деректер жазып қалдырған. Лукиан өзінің «Токсарис және достық» деген шығармасында скиф Токсаристің айтуы бойынша былай деп жазады: «Біреуді дос болуға таңдағанда одақтасып өмір сүруге және керек болса бір-бірі үшін жан қиюға асқақ ант береді. Мұны былай жасайды: саусақтарын тіліп, қанын кесеге ағызып қосады да, семсерлерінің ұшын матырып, содан кейін құшақтасып, әлгі қанды ішеді. Осыдан кейін оларды ажырататын ешбір күш болмайды, себебі, бұл адамдар қандасты».

      Осы көне салт қазақ хал­қы­ның өмірінде де  әртүрлі жағдайға бейімделіп, жалғасын тапқан. Анда рәсімі кейінірек екі достың арасында ғана емес,  қоғамдық кең ауқымды мәнге ие боп,  жеке тұлға тарабынан ел үшін немесе  ұлыс әміршісі хан үшін ант беру рәсіміне ұласып, далалық заңның бір түріне айналып кеткен. Кейде мұны серт беру деп те атайды. Ант беру салтының кешенінен ырыми әрекетті, сөз магиясына илануды, сондай-ақ қасиетті затпен сүйемелдеу шарттарын байқаймыз. Осындай рәсімдерде адамның бас бармағы үлкен  заңи міндет атқаратыны белгілі.

      Моңғол, алтай, тыва халық­тарында кездесетін атқан оғы жерге түспейтін сұрмергеннің аты – Эрхий мерген. Ол, тіпті, аспанда жанып тұрған үш күнді (кейде жеті күнді) атпақ болып анттасқан космостық жойқын  мерген. Аспандағы үш күнді атқалы бәстесіп, «Егер оғым мүлт кетсе, тұнық су ішпейтін, тұқыл тамыр жейтін, қапас  інде өмір сүретін хайуанға айналайын!», деп серт береді. Мерген екі күнді жойып, енді үшінші күнді ата бергенде қарлығаш кедергі келтіреді де, жебесі соған тигендіктен, құстың құйрығы айыр болады. Аспанда аман-сау қалған ақырғы күн жылысып, таудан асып, батып кетеді. Бұрын күн аспанда шақырайып жанып, аптап төндіреді екен-мыс. Содан бері күн бататын болып құбылыпты.  Антына жете алмаған қапалы мерген бас бармағын  кесіп тастап, інге кіріп, «тұнық су ішпейтін, тұқыл тамыр жейтін» суырға айналып кетеді. Сол себептен, суырды қарасаң, адамға ұқсас кейіпте, бірақ оның саусағы – төртеу. Аңыздағы  мергеннің антына жете алмаған соң өзін өзі жазалап, бас бармағын кесуінде үлкен тарихи мән бар.

      Эрхий мерген, яғни бұл  – «Бармақ мерген» деген ма­ғынаны білдіреді. Ежел­гі дәуір­де садақ тарту үшін адам­ның бас бармағы маңыз­ды мін­дет атқарған. Тү­рік-моң­ғол ха­лықтары салбу­рын­ға шық­қан­да алғашқы аңды ат­қан бала мергеннің бас бар­ма­ғы­на май жағып, арна­йы ырым жа­саған. Мысалы, Шың­ғыс қаған сүйікті немересі Құ­бы­лай­дың бармағын майлап, бата берген көрінеді. Аңшылық-жауынгерлік  тұрмыста балуан бармақ осындай зор  міндет атқарғандықтан ол туралы ерте заманда әртүрлі ырымдар пайда болған. Мәселен, түрік-моңғол халықтарының дені  адамның  жаны бас бармағында деп түсінсе, алтайлықтар, тіпті, бас бармақ бедерінің шең­бер­лен­ген сызығының дәл ортасын­да «жүрек бар» деп ұққан. Ал австралиялық байырғы тайпалар жауды өлтірген соң оның оң қолының бас бармағын кесіп алатын, себебі аруақ арғы әлемде қа­һар­ланып, садақ атып, қаскөйлік әрекет жасай алмайтын болады деп ұққан. Бір сөзбен айтқанда, ежелгі ұғымда адамның жан қуаты бас бармақта, сондықтан бас бармақ басқа ағзаға толық уәкілдік ете алады деп сенген.  Сол себептен де ерте дәуірде ерлер ант берісіп, «анда болу» рәсімін жасағанда бас бармақтарынан қан шығарып, оны ыдысқа құйып, өзара бөлісіп ішкен немесе екі батыр бармағының ұшын тіліп, қан шығарған соң, бірінің саусағын бірі сорған. Бұл салттың көрінісі  эпостарда этнографиялық аса дәлдікпен бейнеленеді. Мысалы, «Тентек қара ер кекіл» батырлық  жырында былай делінген:

Төс қағысып, құдірет,

Екі батыр осылай,

Аға-бауыр дос ұдай,

Болайық деп келісіп…

Тентек қара кекіл ер,

Жан ағасы болады.

Иықтарын тіресіп,

Тәңірден медет тілесіп,

«Анда болдық» десісіп,

Бас бармағын тесісіп,

Қанды саусақ сорысып,

Қандас бауыр болысып.

Қос тұлпарды қосады.

     Кейінгі заманда бұл  көне салт қоғамдық өмірден біртін­деп ығыса бастайды да, ендігі қазақ батырлары жауға аттан­ғалы серттескенде Құран оқып, қара қой сойып, соның қанына найзаларының ұшын, көп жағдайда бас бармақтарын батырып, оны маңдайына жағып: «Серт­тен таятын болсақ, қара қойдың қаны ұрсын» дей­тін бол­ған. Әйткенмен, қазақ­та бас бармаққа табыну салты­ның белгілері тарихи аңызда кез­деседі. Мысалы, қаптаған қа­лың жауды бөгей соғысып, тірі қалмайтынына көзі жеткен Бәйеш батыр қалған азамат­тар­ға өзінің сол қолының бас бармағын кесіп беріп: «Елге осы бармағымды апарып, Бәйеш деп жерлеңдер» деп аманат еткен деседі. Сол бас  бармақ жерленген тау Бәйеш атанып кетіпті.

        Ант беру салты заман өткен сайын  көне қалпынан алшақ­тап, кейінгі қоғамның талабына икемделіп, түрлене бергені хақ. Мәселен, кейде батырлар сем­серін немесе садағының адыр­насын сүйіп ант берген, тіп­ті, кейбір адамдар моланың та­сын бастарына көтеріп, қабір­ді айналып: «Антымыздан қайт­сақ, қара тас бассын» деп серт­тескендігі  жөнінде дерек бар.

      Кейінгі кезеңдегі ант берудің мақсаты да, орындалу шарты да алуан түрлі екендігін байқаймыз. Яғни, ежелгі анда болу салты кейінірек жекеменшік ұлғай­ып, рулық қоғам ыдырай бас­таған тұста екі адамның дәре­же­сінен әлдеқашан асып, әлеу­меттік-саяси мәнге ие боп, жа­ңа сипаттағы  анттасу деген мәмілегерлік кәдеге айналған. Мәселен, «Құпия шежіреде» бейнеленген андалар –  Керей Уаңхан мен Есүкей батыр немесе Темүжін мен Жамуха ара­сын­дағы «андалық» саяси ірі  одақ­тастық дәрежеге жетіп, билік пен байлықты бөлісудің құ­ралына айналғандығы анық. Мұн­дай мағынадағы анттасулар  мемлекеттің болашақ  тағ­­дырын шешетін ірі саяси тетік болған. Мысалы, ХІІІ ға­сыр­­да мажар халқының жеті үлкен тайпасының көсемдері Ал­мошты хандық билікке сайлап, ант беру салтын өткізіп, оны қанымен бекіткен. Мұндай салт Еуразия   көшпелілерінің арасында ортақ сипатта кең таралған. Мажар археологтары Замарди деген жердегі аварлардың моласынан бір белдік тапқан. Сол белдікте руна жазуында анттың мәтіні жазылған екен. Ғалымдардың оқуынша, онда «ант» деген сөз  осы тұлғада бәдізделген. Кейбір жағдайда екі батыр ант беріскенде белдіктерін де алмасып, рәсім жасаған. Бұл археологиялық олжа сол  көне салттың көрінісін айғақтайды.

      Әйткенмен, анттасу ұдайы саяси мақсатта бола бермейтіні белгілі. Кейде ант жорық алдында батырдың өз қару-жарағымен серттесу түрінде де болатыны белгілі. Мұның алдыңғы анттан басты ерекшелігі – аталмыш рәсім адам мен заттың арасында өтетіндігінде болып отыр. Қазіргі біздің түсінігімізде зат өлі деп саналғанымен, ежелгі анимистік таным бойынша қасиетті бұйымдар,  керісінше, тірі нысан болып саналған. Сол себептен батырлар бес қаруымен  кәдімгі «досындай» сырласып, берік серт береді:

…Толғамалы ақ сүңгім,

Шанша алмасам маған серт.

Қанға тойсаң саған серт.

Бұлғары садақ, бұқар жай,

Тарта алмасам маған серт.

Бел күшіме шыдамай,

Беліңнен сынсаң саған серт.

Алтын құндақ ақ берен,

Ата алмасам маған серт,

От алмасаң саған серт!

     Мұнда батыр өзінің және қару-жарағының намысын қайрап, қытығына тигені, бес қаруының  беріктігін, өткірлігін  өз күш-қуатына қарама-қарсы қойып, шендестіріп, жекпе-жекке әзірлегені көрініс тапқан. Бұл рәсім кең мағынада ант берудің бір түрі болғанымен, оны мәтіннің өзінде айтылғандай, серт деп атасақ,  рәсімнің дәлме-дәл мәні ашылады деп ойлаймыз. Осыған ұқсас халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен үйлесіп жатқан ант берудің (дәлірек айтқанда, серттің) қарапайым түрлерін де көруге болады. Мәселен, аңшы құрал-сайманына, қолөнер шебері бұйымына серт айтқан. Ғашық жандар, дос-жарандар, рулас ағайындар  өзара серт айтысып, соны мүлтіксіз орындаған. Бір сөзбен айтқанда, ежелгі анттың мұндай қарабайыр ша­ғын түрлері көне салттағыдай қан­мен бекітілмесе де, адамның ар-ождан тазалығына сенім артып, қоғамдық  өмірде  кең өріс алып, басқаша айтқанда, уәде-аманат деген құндылықтарға айналған.

      Ежелгі күрделі ант салтының  кейбір тармақтары заманға икемделіп, қарапайым түрлерге ауысып,  бүгін де  басқаша сипатта өмір сүріп жатыр деуге негіз бар.

     Қорыта айтқанда, алғашқы қауымдық қоғамда қалыптасқан ежелгі ант беру салтында  негізгі  қызмет атқаратын  материалдық айғақ – қан,  рухани айғақ сөз екенін аңғардық. Әрине, бұл рәсімде айтылатын сөз толық орындалатын заңдық күшке ие. Демек анттың қос қанатының бірі – ғұрып кезінде арнайы ай­тылатын магиялық  формулалы сөз. Ал, осында айтылатын қалыпқа түскен  мәтінді фольклордың қандай түріне жатқызуға болады? Ол қандай жанрға жақын?  Мәтіннің поэ­тикалық ерекшелігі неде?

     Мәселен, артық күнді ататын  Бармақ мерген – Эрхий мерген  былайша анттасады:

Атқан оғым мүлт кетсе,

Бас бармағымды кесейін,

Адам болмай кетейін.

Тұнық су ішпейтін,

Тұқыл тамыр жейтін,

Қамалып  қапас інде,

Хайуан болайын мүлде!

     Көне анттың бір үлгісі ассирия жазуында сақталып қалған. Бұл антты Ассирия патшасы Ашур-нирариға  Бит-агуси елінің көсемі Мати-илу берген екен. Оның мәтіні былай: «Бұл серке Иштар құдайдың құрметіне құрбандық шалуға  немесе азық үшін сойысқа, әйтпегенде, ауру тиген себепті үйірінен оңаша бөлініп, мұнда әкелінген жоқ. Бұл серкені Мати-илу Ассирия патшасы Ашур-нирариға адал­дықпен ант беру салтына орай мойнынан ұстап әкелді. Егер Мати-илу антты бұзса,  үйірінен қапелімде маңырап айырылып, оны қайтадан бастай алмай­тын халге жеткен осы серкедей ол да өз атамекенінен, ұл-қыздарынан, ел-жұртынан аластатылады  және оларды бас­қара алмайтын болады.  Бұл бас серкенікі емес,  ол – Мати-илудың, оның ұл-қыздарының, бек­задаларының, қара орман халқының басы.  Егер Мати-илу антты бұзса, бұл серкенің басы қалай кесілсе, оның да басы солай кесіледі.  Серкенің алдыңғы оң аяғы бұл да Мати-илудың, оның ұл-қыздарының, бекзадаларының,  қара орман халқының оң қолымен тең. Егер Мати-илу антты бұзса, бұл серкенің сирағы  қалай кесіл­ді, Мати-илудың, оның ұл-қыз­дарының, бекзадаларының, Отанындағы халқының да оң қолы солай кесілетін болады».

       Ал қазақ жауынгерлері  Ұлы Отан  соғысы кезінде былайша ант берген екен:

Бір адым кейін шегінсем,

Тілерсегім кесілсін.

Көздегенім мүлт кетсе,

Шықсын көзім, тесілсін!

Қалтырап қолым қорықсам,

Қарғысы атсын ананың.

Халқым менен жиіркеніп,

Көз жасы ұрсын ананың!

       Әлбетте, бұл мәтіндерден байқайтынымыз, ежелгі және жаңа замандағы ант берушілер егер сертіне жетпеген жағдайда өзіне неше түрлі жамандықтар тілеп, сол кесапаттардың айна-қатесіз орындалуын тілеген. Демек, басқаша айтқанда, анттасушы белгілі дәрежеде арнайы шартпен  өзін өзі қарғап-сілеп отырғанға ұқсайды. Мәселен, бүгінгі қазақ бір жағдайға куәлік етерде сөзіне жұртты нандыру үшін «Көрсем көзім шықсын, естісем құлағым керең болсын!» деп күнделікті тірлікте  ант берісіп жатады. Бұл да белгілі дәрежеде анттың қарабайыр  бір түрі және мұнда айтылған сөз де қарғыспен қабысып жатыр. Уәдеде тұрмайтын пәтуасыз жандарды халық «антұрған» деп атайды немесе ондайларды «Ант ұрсын!» деп қарғап та жататындығы тегін емес. Бір сөзбен айтқанда, анттың мәтіні қарғыс жанрымен қапталдас екенін аңғарамыз. Себебі, антта айтылатын сөз – бұлжымай орындалатын, жүзеге асатын  қанмен бекітілген қатал заң. Демек, оны бұзған тараптардың  да ауыр жазасы мәтінде көрсе­тіл­ген, ол қарғыс түрінде кестеленген.

      Сонымен, ант дегеніміз не? Түйіндеп айтар болсақ, қан­дай бір қысылтаяң елеулі оқи­ға кезінде екі адам бір-бірі үшін немесе жеке адам (кейде  бір топ мүдделес жандармен одақ­­тасып) қауымның игілігі үшін өз басын шын ниетпен құр­бандыққа шалуға бел буып,  магиялық ережелі сөздерді айтып, егер антты бұзса, осындағы шартқа сай қатаң жазалануды қалап, арнайы ғұрыптық рәсімді атқаруды ант салты деп атаймыз.

      Ант салтында айтылатын фольклорлық үлгілер халқы­мыздың сөз киесіне сенген «Айтылған сөз – атылған оқ» болған ежелгі замандағы танымынан айқын хабар беріп, көшпелі қоғамдағы  заңның қалыптасу тарихын зерттеуге де құнды айғақ бола алады.

         Ақеділ ТОЙШАНҰЛЫ, филология ғылымдарының кандидаты

    https://www.egemen.kz/2017/01/16/91962

толығырақ

    Қазақтың қоңыр домбырасының шанағынан төгілген күй қашанда тыңдаған адамның жанын баурайды, жүрегін тебірентеді. Халқымыздың рухани қазынасына айналған құдіретті күй өнерінің жауһарлары ғасырдан ғасырға жалғаса беретін ұлттық құндылығымыздың бірегейі екені анық.

       «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деп ақын Қадыр Мырза Әлі жырлағандай, домбыра ерлік пен елдіктің үнін жеткізуші, қазақтың ұлттық намысы, дүйім жұртты рухани байлыққа кенелтіп келе жатқан музыкалық аспап екендігі мәлім. Академик Ахмет Жұбанов өткен ғасырдың отызыншы жылдары домбыраға жаңа үрдіс берді. Тоғыз, он екі, он төрт пернелі домбыраны он тоғыз пернелі етіп, домбыраның екі ішегінің бұрауын ноталық тонға (үстіңгі ішегін ре, астыңғы ішегін соль нотасына түсірді) келтіріп, оркестрге негізгі топ етіп енгізді. 1934 жылы тұңғыш рет қазақ халық аспаптар оркестрін құрған кезден бастап А. Жұбановтың салған сара жолы бүгінгі таңға дейін жалғасып келеді.

      Еске сала кетейік, Қазақ елінде нота сауаты ХХ ғасырдың 30-шы жылдарынан бастау алды. Осы кезең ауыздан-ауызға, қолдан-қолға жеткен күйшілік өнердің зерттеле бастаған уақыты еді. Этнограф, музыка зерттеушісі, композитор А.Затаевич, А.Жұбанов, Е.Брусиловский, Б.Ерзакович сияқты кәсіби музыканттар қазақтың ән-күйлерінің хатқа түсуіне баға жетпес еңбек сіңірді. Қазақ музыкасының хатталу жұмыстары қарқынды жасалды. Ал домбыраны нота бойынша үйренудегі алғашқы жарық көрген еңбек Л.Хамиди мен Б.Ғизатовтың «Домбыра үйрену мектебі» атты оқулығы болатын. Кейін домбыра үйренудің әдістемесін жасауға, орындаушылық ерекшеліктерін айқындауға және домбыраға арналған жаңа туындылардың қорын көбейтуге атсалысқан Хабидолла Тастанов, Құбыш Мұхитов, Мәлгаждар Әубәкіров, Тымат Мерғалиев, Қаршыға Ахмедияров, Айтқали Жайымов, Айтжан Тоқтаған, Кәрима Сахарбаева, Орынбай Дүйсен, Біләл Ысқақов, консерваторияның және басқа да профессорлары мен оқытушыларын атауға болады. Х.Тастановтың «Алғашқы домбыра үйрену мектебі», «Домбырадан сабақ беру методикасы», сонымен қатар А.Жайымов, С.Бүркітов, Б.Ысқақовтың «Домбыра үйрену мектебі» және т.б. еңбектері жарық көріп, домбыраны үйрету, оқыту үлгісі дами түсті.

      Бүгінгі әңгімемізде біз сол төл музыкалық аспабымыздың түрлері мен бұраулары туралы ойларымызды ортаға салмақпыз. Жалпы, көптеген музыка мамандары мен ғалымдар халық күйлері мен халық композиторларының бізге жеткен күйлерінің саны 7000-ға жуық екендігін айтады. Кеше ғана шыққан «Қазақтың дәстүрлі мың күйі» аудио таспалары – соның дәлелі. Біріне бірі ұқсамайтын күйлерді естігенде, екі ішектен әуелеген әуендердің байлығына таңдай қағып, тамсана түсесің! Оның үстіне, күйшілердің домбыраны әртүрлі бұрауда тартуы және домбыра пішінінің әртүрлі болып келуі осыншама көптеген күйлердің шығуына септігін тигізді ме екен деген де ойға қаласың. Себебі, домбыра пошымының әртүрлілігі, біріншіден, дыбыстың шығуына әсер етсе, екіншіден, аспапта орындау үлгісінде де аздаған өзгерістерге түседі.

      Жан-жақты қарастыра келгенде, қазақта домбыраның 20-дан астам түрі болған екен. Соның ішінде ертеректе қолданыста «тұмар домбыра», «торсық домбыра», «шіңкілдек домбыра» (бүлдіршіндерге арналған), «әмбебап домбыра», «үш ішекті домбыра» және тағы басқа да түрлері болған. Қазіргі таңда күнделікті тұтыныстағы домбыраның көне атауы – «қозы құйрық домбыра», ол әсіресе, Батыс Қазақстан өңірінде кең тараған. Бауырға бассаң, жақсы орнығады, әрі екпіндетіп күй орындауға да ыңғайлы болып келеді.

       Ал асқақтала орындалатын Арқа әндері табиғатына қарай «қалақ домбыра» немесе «торсық домбыра» Арқа, Алтай-Тарбағатай, Жетісу өңірлерінде көп тараған. Аталмыш домбырада осы күнге дейін әнімізді шырқап, күйімізді күмбірлетіп жүрміз. Қазақ күйлерінің әр өңірдегі өзіндік музыкалық тілі, орындалу ерекшелігі мен композициялық құрылысының өзгешелігіне байланысты әртүрлі болып келеді. Бір жолы Маңғыстау өңіріне гастрольдік сапармен бара жатқанымызда композитор, танымал дирижер, профессор Айтқали Жайымовтың күйлердің мінезі бір өңірде жаймашуақ, жадыраңқы болып келсе, ал енді бірінде дауылпаз, жауынгерлік рухқа ие екенін ескерткені бар еді. Сол айтпақшы, шынымен де табиғи ортаның ерекшелігі күйшілік өнерге әсер етпей қоймайды. Арқа, Алтай-Тарбағатай, Жетісу өңірлерінің әдемі табиғаты домбыраны баппен шертіп, әндете тартуға ыңғайлы болып тұратыны сөзсіз. Батыс Қазақстан, Маңғыстау өңірінің күйлері жігерлі, екпінді қалыпта тартылу сыры, біріншіден, табиғи ортаның, екіншіден, сол өңірде орныққан ру-тайпалардың салт-дәстүрі мен болмыс-бітімінің өзіндік әсерінен екені анық. Оның үстіне домбыралардың пішіні әрқилы жасалуы орындау тәсілдерінің өзгеше болуына да ықпал ететіні хақ. Батыс Қазақстан өңірінде қара қағыс, ілме, орама қағыстармен күй тарту дәстүрі қалыптасқан. Көбінесе «ақжелең» жанрында күй тартылады. Ал Арқа, Алтай-Тарбағатай, Жетісу өңірлерінде шертпе қағыс, кейде қара қағысты араластыра тарту көбірек кездеседі. Бұл өңірлерде «Қосбасар» жанрында күй тарту мақамы сақталған.

       Айталық, ақжелең – жеңіл, ойнақы, жайдарман қалыпта, қара, ілме, орама қағыспен орындалатын күйлер қатары, ал қосбасар – көбінесе мұңды, ойлы, зарлы, шерлі болып келетін, сүрме қағыспен, яғни, шертіп орындалатын күйлер қатары. Кейінгі уақытта мұны ғалымдар «төкпе» және «шертпе» күйлер деп атап жүр. Қазіргі таңда «төкпе» күйлер мен «шертпе» күйлердің орындалу үрдісі екі түрлі мектепке айналғаны белгілі.

      Осы негізде әртүрлі тақырыптағы күйлер қатары қазақ даласында өмірге келіп, ары қарай жалғасын табуда. Халық құндылығына айналған күй өнерінің мол мұрасы – рухани байлығымыз. Енді болашақта домбырамыздың алуан түрлі мүмкіндіктерін пайдаланатын және әртүрлі бұраудағы күйлерді де тыңдайтын кез келеді. Ал домбыраның қазіргі құлақ бұрауларына келсек, жалпы қазақ халқының күйшілік тарихында бес бұрау қолданыста болғаны мәлім. Олар – «тел бұрау», «шалыс бұрау», «қалыс бұрау», «оң бұрау» және «теріс бұрау» деп аталады. Осылардың, өкінішке қарай, бүгінде тек екі бұрауы ғана пайдаланылып, ал қалған үшеуі назардан тыс қалып бара жатыр. Бұл қазіргі күйшілердің бәрінің жанайқайы. Мәселен, осы күні ән-күйлеріміздің 80-90 пайызы «оң бұрауда» орындалып жүр. Қазақстандағы барлық оркестрлер мен ансамбльдердің домбыра тобы осы бұрауға келтіріледі. Ал «теріс бұрауда» оркестрде бірен-саран ғана күйлер орындалады. Себебі, оң бұрауда тұрған домбыраны теріс бұрауға келтірген кезде, құлақ күйі келмей қалатын сәттер жиі кездеседі, соған орай теріс бұраудағы күйлер оркестрде көп орындала бермейді.

      «Теріс бұраудағы» күйлер көбінесе жеке домбырада орындалып жүр. Батыс Қазақстан өңірінде «теріс бұрауда» санаулы-ақ күйлер бар. Мысалға Құрманғазының «Кедей зары», Дина Нұрпейісованың «Науаи» күйін атауға болады. Ал керісінше, Арқа, Алтай-Тарбағатай, Жетісу өңірлерінде «теріс бұраудағы» күйлер қатары көбірек тартылған. Мысалы, бұл ретте Тәттімбеттің «Бес төре», «Азамат қожа», «Алшағыр», «Бозайғыр», т.б., Байжігіттің «Ағаш ат», «Көкбалақ», т.б. күйлерін атау лазым. Ал халық күйлерінде сан жоқ, өте көп деп айтуға болады. Қысқасы «теріс бұраудағы» күйлер қатары аталмыш өңірлерде аса көп дамыған, әсіресе, оларда халық күйлері жеткілікті.

    Ал «шалыс бұрау» жайлы айтқанда, Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның профессоры, белгілі ғалым Т. Мерғалиев өз еңбегінде аталмыш бұраудағы бірнеше күйді «Домбыра сазы» атты еңбегінде көрсетті. Кейін профессор А.Тоқтаған «Күй керуен» және «Күй – қастерлі әуез» атты кітаптарында «шалыс бұрауда» орындалатын Асан Қайғының «Желмая» (Т.Мерғалевтың нотаға түсіруімен), Байсеркенің «Қарлығаш» және Жалдыбайдың «Камаринская» күйлерін жариялады. Назар аударар болсақ, Асанқайғы – Орталық Қазақстан, Байсерке Қылышұлы – Жетісу өңірінің күйшісі, ал Жалдыбай – Сыр өңірінің өкілі. Міне, осыдан-ақ аталған бұраулардың бүкіл қазақ өңірінде болғандығын көреміз.

      Ал «тел бұрауда» күйлердің бар екендігін музыка мамандары жиі айтады, бірақ ешқандай кітап бетіне жарияланғанын кездестіре алмадық. Өткен жылы Түркия қазақтарының күйлерін зерттеу мақсатында Ыстанбұл қаласына барғанымда, «тел бұрауда» орындалған халықтың «Қос келіншек» күйін алғаш рет таспадан тыңдадым. Оны түркиялық бауырларымыз ертеректе Сармолла деген күйшінің орындауында жазып алған екен. Кейін сол күйді мен нотаға түсірдім. Ол Ыстанбұлда шыққан «Түркия қазақтарының ән-күйлері» атты кітапқа енді (Кітапта Алтай-Тарбағатай жерінен үдере көшкен қазақтардың Түркия жеріне көш басын қалай тірегендігі туралы қысқаша тарихын жазған – Мирмар Синан университетінің профессоры Әбдіуақап Қара, ал күйлердің нотасын және аннотациясын жазған – осы жолдардың авторы Н.Бекенов).

      Келесі бұрауымыз «қалыс бұрау» деп аталады. Ертеде бұл бұрауда күй орындалғаны анық, алайда, өкінішке қарай, осы күнге дейін «қалыс бұрауда» бізге жеткен күйлер кездеспеді. Осы бұрауларды зерттей келе, өзім азын-аулақ күй шығарумен айналысатын болғандықтан, «қалыс бұрауда» бір күй шығардым. «Сағыныш» деп аталады. Өнер сүйер қауым мұны өте жылы қабыл алды.

      Көне бұраулардың бар екендігі туралы ауызба-ауыз айтылып, түрлі бұраулар болғаны кітапта жазылып та жатады. Бірақ, соған қарамастан, дамып, өріс алып, күйлер қатары көбейіп жатқан жоқ. Ол түгілі осы бұраулар жайлы толыққанды түсініктемелер де жазылмаған екен. Сол себепті өз тарапымнан бір пайдалы шаруа жасауға бел буып, осы бұрауларды жандандыру мақсатында Астана мемлекеттік академиялық филармониясының Қазақ халық аспаптар оркестрінің домбырашылар тобынан «Ақжанбек-арыс» атты домбырашылар ансамблін құрдым. Алғаш рет «Нағыз қазақ домбыра» атты филармония оркестрінің кезекті концертінде осы ансамбль Шотайбайдың «Шыңырау» («теріс бұрауда») күйін орындап, халықтың назарына ілікті. Содан кейін бірнеше мектептерде осы ансамбль өнер көрсетті. Ансамбльдің ерекшелігі әртүрлі домбыраларды бір арнаға үндестіре білуінде дер едім. Соның ішіндегі ең басты ерекшелігі – «тұмар домбыра», «шіңкілдек домбыра», «қалақ домбыра», «үш ішекті домбыра», «қозы құйрық домбыра» сынды төл аспаптармен көне бұрауда күйлер тартылды. Осы күнге дейін ұмыт болған бұраудың үні тыңдарман үшін үлкен әсер қалдырды. Өкінішке қарай, қолдау болмағандықтан бұл бастама кейін уақытша тоқтап қалды.

      Осы бұраулардың ішінде «тел бұрау», «шалыс бұрау», «қалыс бұрау» көне бұраулар болып есептеледі. Бұл бұраулар дамымай қалғандықтан, бірен-саран күйлер ғана қалған. Дамымайтын себебі бар, өйткені осы бұрауларда белгілі бір тональдықта ғана күй тартылады. Бірақ қазақ күйлерінің көбі теріс бұрауда орындалады. Сол теріс бұраудағы күйлер де көбінесе екі тональдықта ғана тартылады (C dur, c moll). Мұнымен не айтқалы отырмыз? Аталмыш көне бұрауларды барынша халыққа насихаттайық, сақтап қалайық, ұлттық құндылығымыздан айдың, күннің аманында айрылып қалмайық дегім келеді. Сонда ғана репертуар қоры тың жауһарлармен жарқырап көбейе түсері анық.

      Тағы бір айта кететін жайт, алдағы уақытта осы бұраулар туралы арнайы оқулық жазуды жоспарлап отырмын. Халқымыздың бес саусақтай «бес бұрауы» түгенделсе, күйі де көшін түзеп, үнге үлгілі үн қосылып, күйшілік өнердің өрісі мен тынысы барынша ашыла түсетіні анық. Домбыра бұрауына қатысты осы жанайқайымызға барша жәмиғат жапа тармағай құлақ түріп, өнер көгі әлі-ақ бұлыңғыр бұлттан айығып, аспан асты айшуақ нұрға бөленеріне сенемін.

         Нұрлан БЕКЕНОВ, мәдениет қайраткері, күйші, композитор

       https://egemen.kz/2016/12/08/82203

толығырақ

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)
      Өзінің мінезі жаздай жылы болса да, жыртқыш құстарды бағындырып, табиғаттың қатаң заңына төзген, бес бармағынан бал тамған, сегіз қырлы бір сырлы құсбек жігіт - Руслан Абыл. Әзірше біздің елімізде бүркітшілер мен қаршығашылардың арасында, ол жалғыз сұңқар үйретушіге де жатады.

         Руслан Абыл Алматы облысының Қарасай ауданындағы Ұлан ауылының тұрғыны.

      Руслан өзінің құсбегілікке әуестігін анасының ішінде жатқаннан бастап қалыптасқан қабілет дейді.

         «Анамның айтуы бойыша, маған жүкті болған кезінде аяқастынан құсбегілік туралы, құстар туралы кітаптар оқи бастапты. Сондықтан сондай бір аномалиямен туылғанмын ғой. Әжем бала кезімде жабайы құстардың балапандарын, күйкентайын үйге әкеліп асырайтыным үшін ұрсатын. Оданша қарныңды тойғызадтын тауық пен үйрек асырамайсың ба деп», - күліп есіндегісімен бөлісті.

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)
       Тіпті өзі мамандық таңдайтын кезде, жанұясы музыкаға жақын болғаннан кейін дыбыс режесер мамандығына түсемін бе деп ойлапты. Одан кейін Т.Жүргенов атындағы өнер академиясындағы суретшілер факультетіне де бармақшы болыпты. Табиғат қорғау жағынан биологқа да түспекші болған екен. Бірақ жан дүниесі мен жүрегі құсбегілікті қалағаннан кейін, не болса да өмір бойы сүйген ісімен айналысуға бел буған.
       Негізі Русланның жанұясы түгелімен өнер адамдары. Анасы ән айтқанда бұлбұлдай сайрайды. Әкесі жас кезінде райондық ансамбльдер құрып, әнші инструменталист болған. Нағашы атасы театрда, Нұрғиса Тілендиев аталармен қазақ концертте жұмыс істеген. Қазақтың соңғы серісі Кенен Әзірбаев ата Русланға туыс болып келеді екен. Ал Біржан сал нағашылар жағынан.

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)


   «Менде бір жаңа сарынды, жаңа заманауи технологиямен жабдықталған, жаңашылдық бағытпен этнографилық жағынан зерттелетін құсбегілік орталық салу мақсатым бар. Ол орталыққа табиғат мекендеушілеріне гуманизм орнату. Аңдарды еркін жіберу, ал келген адамдарды қадағалау, арнайы гидттері бар көліктермен жүргізу. Себебі, біздің қандай болса да, хайуанаттар бағында да, кез келген хайуанаттар орталығында да аңдарға деген гуманизм жетіспейді. Ал менің бағымда табиғаттағыдай еркін самғауда болады, аңшылық жасайды, табиғи күйіне жақын болады. Дүниедегі 70-тей мемлекеттің құсбегілік туралы кітаптарында, құсбегіліктің отаны Орталық Азия деп жазылған. Ал менің екінші мақсатым осы Орта Азиядағы кәзіргі Қазақстанның территориясынан құсбегілік ісі мен өнері шыққанын дәлелдеу. Одан кейін осыған байланысты Қазақстандағы туризмді дамыту», - деп Руслан ойдағысын айтты.

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)
      Жаңа заманда құсбегіліктің аса маңызды рөлдері де бар. Ол рухани және эстетикалық релакс. Түп тамырымызды, тарихымызды, мәдениет-дәстүрімізді ұмытпай, ата бабалардың мұрасын жаңадан өсіп келе жатқан ұрпаққа жеткізү, көрсету, таныстыру.
       Руслан әзірше туристерді аңға шығарып, кей кездері бүркіт, сұңқарларымен тарихи киноларға да түседі, этнографиялық шоуларға қатысады. Тапсырыс бойынша қазақ дәстүрінің стилінде былғарыдан, ағаштан, асыл тастардан әр түрлі әшекейлер мен жасаулар жасайды. Өнері іштен шыққан дүние болғандықтан, жасаған бұйымының әбзелдері қайталанбайды. Әр тапсырыс иесінің рухына байланысты ерекше жасалынады.

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)


Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)


Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)


   
















     Қол өнерді де арнайы, Руслан ешкімнен үйренбепті. Есін білген шағынан бастап өзін сурет салғыш қыл қаламның қолынан түспегенін айтты. Рухы қалап тұрғаннан кейін, ізденіп, ары қарай дамытыпты. Оған қоса жатпай тұрмай осы бағытта еңбектенуден таянбапты. 

       Ең бастысы Руслан құсбегілік әбзелдерге (томағаға) ең бірінші қазақ ою-өрнектерін ерекше технологиямен қондырған қол өнерші. Сол себептен жыл сайын Біріккен Араб Әміршіліктерінің Абу- Даби қаласында өтетін «Әлемдік тарихи мұра фестивальіне» жюрилер көп үміткерлердің арасында Қазақстаннан Русланды алғаш рет таңдапты. Ол фестивальге бүкіл дүние жүзінің қол өнершілері 28 қарашадан бастап жиналып 40 күн өнерлерін көрсетеді.

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)

Құсбегіліктің Отаны - Қазақстан екенін дәлелдеу менің мақсатым, - Руслан Абыл (ВИДЕО)


       «Саясаттан көрі өнер деген ең жақсы дипломатия. Рухани, табиғи дипломатия десе де болады. Өйткені бұл жерде әр түрлі мемлекет адамдарының қызығушылығы, рухани әлемдері бірігеді. Менің бұл конкурсте қазақша оюланған әбзелдерді әлемге жариялап, қолдандыру ойым бар. Екіншіден Қазақстандағы құсбегілік туризмді дамыту үшін инвестиция құйдыру келісімін алуға тырысамын » - деп жақын арадағы мақсаттарымен бөлісті қолнерші құсбегі.

       Ондай болса, Руслан Абылға жеңіс пен ойдағысына тез жетуге тілектес болайық!


        Айжан Ермекова. Алматы облысы, Қарасай батыр ауданы

толығырақ

       Ұлтымыз ұзақ тарихтан бері қазақ емшілігінің негізін қалап, оны дамытып, мол тәжірибе топтап, сол емшілік арқылы ауру-науқастарды емдеп сауықтырып келген. Сол емшілік өнердің бірі – қан алып емдеу. Қан алып емдеудің түрлері өте көп. Төменде біз жоғары қан қысым ауруын қан алып емдеу жайлы тоқталайық.
       Науқас адамның денесінен қан алу арқылы емдеу тәсілі қытай қызақтарында жақсы дамыған. Қан алу арқылы сан түрлі науқастарды емдеп, сауықтыру жолдары бірнеше томдық кітаптарға да басылып шықты.

      Қытай қазақтарының емшілік өнері көбінесе қытай, тибет, моңғол емшіліктерімен қатар дамып отырған. Қазақтар мен моңғолдардың «ем», «емші» сөзінің ортақ болуының өзі көп нәрсені аңғартса керек. Шаман дәуірінен жалғасқан емшіліктің айқын бір белгісі бақсы-балгерлерден де байқалады. «Монғолдың құпия шежіресінде» Шыңғысханның керейлерден бақсы-балгерлер ұстағаны жазылған.

    1466 жылдары жазылып, 1995 жылы Қытайда жарық көрген Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» кітабы қазақ дәрігерлігіндегі жазба тарихымыздың алғашқылары қатарына қосылды. Қытай қазақтарындағы қазақ емшілігін зерттеу үшін 1992 жылы Іле Қазақ автономиялы облыстық қазақ дәрігерлік қоғамы арнайы құрылып, Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарынан оның бөлімшелері ашылған еді.

          Енді қан алу арқылы ағзаны тазартудың жолдарын баяндасақ:

Лоңқамен (банкімен) қан алу:

      Науқас адамның төбе шашын лоңқа ұстай алатындай орынынан лоңқа көлемінен үлкендеу етіп ұстарамен тақырлап қырғаннан кейін, лайықты лоңқаны талдап алып, ішіне от беріп төңкеріледі. Егер лоңқаның ұстауы бостау сезілсе 5-10 минуттан кейін босатып алып қайталап төңкерсе ұстауы немесе тартуы күштірек болады. Лоңқа төңкеріліп 20 минуттан кейін лоңқаның шетіне таяу орыннан саусақпен басып, ішіне ауа кіргізіп босатып алады. Онан соң лоңқа төңкерген орынды 75%-тік спиртпен дезинфекциялайды да жіңішке, өткір қандауырмен лоңқаланған орынның жағдайына қарай белгілі тереңдікте жиі шабақтап, қайталай лоңқа төңкеріледі.

       Егер шыққан қан мол болып, лоңқаның қысымы әлсіз болса, лоңқа ішіндегі қанды төгіп тастап, қайталап бір рет төңкерсе де болады. Жалпы алғанда, әр реткі лоңқа қою уақыты 20 минуттан аспағаны жөн. Егер одан асып кетсе, лоңқа орны қолдырап, суланып, жарақатқа айналуы мүмкін. Лоңқамен қан алып болғаннан кейін қан алған орынға спиртке шыланған дәкіні басып жарақаттың микробтануынан сақтанған жөн. Лоңқа мен қан алғаннан кейін науқас адамның басының ауырғаны жеңілдеп, көзі ашылады әрі қан қысымы 10-5 mmhg-ке төмендейді.

        Лоңқалап қан алу әдсін тез болғанда 3 айда бір рет немесе 6 айда, 1 жылда бір рет қолданса болады. Лоңқа төңкеруде, лоңқаның қатты ұстауы үшін алдымен лоңқа ішін 95%-тік спиртпен сүртіп, онан соң қойса, лоңқаның ұстауы берік болады.

Тамырдан шауып қан алу:

       Қан қысымы біршама жоғары болған науқастарға қолдануға лайық келеді. Мұны шаш жиегі астындағы вена тамырды негіз етіп алады.

        Науқастың мойынын киім жағасымен немесе жұмсақ орамалмен сәл қысатын болса, маңдай бөліміндегі тік вена тамыры адырайып шығады. Осы көк тамырды (венаны) өткір жіңішке қандауырмен жара шауып, аққан қанды ашық ыдысқа тосып алады. Қанның көп немесе аз алынуы науқастың дене қуаты мен қан қысым жағдайына қарай белгіленгені жөн. Қалыпты жағдайда 10-50 mlg аралығында болса болады. Қан алынып болғаннан кейін, мойынды босатып қан алынған орынды дезинфекциялап, спиртты дәкімен немесе мақтамен жарақат ауызының қанын тоқтатып таңып тастайды.

       Мұндай қан алуды қазақ шипагерлігінде «Шауып қан алу» деп атайды. Бұл емнің қан қысымын төмендетудегі ролы біршама көрнекті болады.

Шауып қан алудан көңіл бөлетін істер:

        Қан аздық жағдайы бар, дене қуаты біршама әлсіз адамдарға, жүрек ауруы барларға қолдануға болмайды.

       Шауып қан алу барсында нерв, сіңір, соқпа қан тамырларды зақымдап алудан сақтану тиіс.

       Шауып қан алуда алынатын қан мөлшері біршама мол болатындықтан науқас адамның жүрегі айнып, басы айналып, жығылып түсуінен сақтану, мұнда ең жақсысы шыққан қанды науқас адамның өзі көрмегені әбзал.

         Қан алған орынның тазалығына кепілдік етіп, инфекциялануынан сақтану қажет.

        Қан ұю қуаты төмен адамдар мен қантты несеп ауруы, қалқанша без ауруы сияқты ішкі секрецялық ауруы бар адамдарға қолдануға мүлде болмайды.

Білектегі үлкен вена тамырынан инемен сорғызып қан алу:

       Мұнда қан алу әдісі қан қысымы ұзақ уақыт көрнекті жоғарылаған науқастар мен көтеріліп (құтырып) ауырған науқастарға лайық келеді.

       Қан қысымы ұзақ уақыт өте жоғары болған науқастардың қан қысымы дәрілерімен емделгенде және басқа амалдарды қолданғанда да төмендемесе, онда дене қуаты көтере алатын болғанда осы әдісті қолдануға болады.

       Дене қуаты күшті кейбір көтеріліп (құтырып) ауырған науқастардың жүрек соғуы минутына 100-120 реттен асып кеткенде, ол қозу күйіне өтеді. Ол кезде науқастың бұлшық ет күші төтенше күшейіп, адам ие болуы қиындасып, маңайындағы адамды зақымдауы яғни, заттарды ойрандауы мүмкін. Осындай кезде тамырдан қан әлуды өнімді қолданғанда, науқастың тамыр соғуы бәсеңдеп, қозу күйі сабасына түседі.

Тамырдан қан алудың әдістері:

       Кәрі жілік пен тоқпақ жілік қоспасының алдыңғы жақ білек ішкі үлкен венасына жуан ине (укөл инесін) шаншып, қанды ашық ыдысқа ағызып немесе шприспен сорғызып алады. Бір жолда 20-100 ml-ге дейін қан алуға болады.


Тамырдан қан алуда көңіл бөлетін істер:

        Азықтануы нашар, дене қуаты әлсіз науқастардың тамырынан қан алуға болмайды.

      Жүрек, бауыр ауруларымен ауырған және қантты несеп ауруы, қалқанша без ауруы сияқты ішкі секреция ауруы бар, қан жасу жүйесінде ауруы бар науқастардың тамырынан қан алып, қан қысымын төмендету әдсін қолдануға болмайды.

       Қан қысымы ерекше жоғарылап тұрған науқастардан көп мөлшерде қан алып, қан қысымын шұғыл төмендетіп жіберуге болмайды.

       (Мейрамбек Қабдығалымұлының мақалаларынан пайдаланылды)

толығырақ

         Адам баласы – бағызы дәуірлерде жартас үңгірлерден жалаңаш шығып, от жағып, аң етін жеуді үйренген сәтте, аң терілерін киім ретінде пайдалануды да қоса меңгергені мәлім.

       Эралар алмасып, ғасырлар жөңкіліп, біздің арғы тегіміз саналатын Сақтар дәуіріне келгенде тау мен даланың тілін түсінген асыл бабаларымыз ат жаратып, қолға ит пен құсты да үйрете бастағаны қазба деректерден бізге мәлім.

        Ал Ұлы Ғұн империялары дәурендеген тұста, жылқы түлігін баптап, қалағанынша пайдаланды. Әсіресе, көшпенділік өмір мен сұрапыл дала шайқастарында оның орны бөлекше болды. Бейбіт күндері ат үстіндегі ғұндар топтасып саят құрып, аңға шығудың нағыз шебері болды.

       Бәлен ғасыр бойы қалыптасып, шырқау шыңына жеткен құсбегілік, саятшылық өнері далалық мектеп ретінде кейінге өлшеусіз мұралар қалдырды.

      Сақтар мен Ғұндардан ұлы мұраны шып-шырғасын шығармай ұстап, баба дәстүрі ретінде ұстанған Түркілер қағанаты дәуірінде бұл өнердің мейманасы тасып, мерейі аспаса, кем түскен жоқ. Ғұндар һәм Түркілердің аңшылық өнері мен құсбегілік, саятшылық шеберлігі мен ғажап білімі жайында қытайдың жазба деректерінде молынан сақталды.

       Тіпті, Батыс Түркі қағанаты дәуірінде қытайлардың түркілер мәдениетіне еліктегені сонша. Таң хандығының тақтан үміткер ханзадасы патша болудан бас тартып, түркілерше саут-сайман киініп, қару-жарақ асынып, жасақтарын да түркілерше жасандырып, кең далаға шатыр ткітіріп, саят құрып, аң аулаумен өмірін өткізген. Қытай ханзадасына тақтан бас тартатындай үлкен әсер сыйлаған көшпенділердің саятшылық мәдениеті сол кезде қандай биік деңгейге көтерілгенін байқауға болады.

       Ал түркілерден бізге дейін мұра болып аман жеткен бұл бекзат өнердің сан-салалы қыры мен ғажайып баурау күші туралы өзге елдер, әсіресе, батыс ғалымдары да аз қалам тартқан жоқ.

       Қазақтар барлық хайуанаттарды «адал» және «арам» деп екіге бөледі.

  Адал деп – шөппен, жеммен коректенетіндері, яғни басқа тірі жәндіктерді жемейтіндері, ал арамы – тірі жәндіктерді өлтіріп, етпен коректенетіндері, яғни «қанды етпен» хорек айыратындар. Бұларды әдетте «жыртқыш аңдар», «жыртқыш құстар» деп атайды. Қазақ аңдардың ішінде тек шөп жейтін «адалын» ғана азыққа пайдаланған, оның ішінде аю, суыр, борсық сияқтылардың етін емшілікке болмаса былайғы уақытта мүлдем жемейді. Ел ауызындағы аңыздарда «Аю адамнан азған» дейді, суыр мен борсық інінің түбіне қарап жатады, күнге қарап жатпайды. Сондықтан еті арам делінеді. Аңның ішіндегі кейбір ерекше белгісі барлары, мысалы, жалғыз мүйізді киік, түсі басқа аңдарға ұқсамайтын өзгеше реңділерін атпайды. Бұлар «киелі аң» саналып, атқан адамға бақытсыздық әкеледі деп, оларды аулауға қатаң тыйым салып отырған.

      Аңшылар әдетте қолы ашық, жомарт болып келеді. Соған байланысты ма, «Аңшы ешқашан байымайды» дейтін тәмсіл де тараған. Себебі қазақ аңшылықты кәсіп емес, ен далаға шығып, табиғатпен тілдесіп, көңіл көтеріп, серігіп, саятшылық құру деп есептеген.

       Төрт түліктің пірлері болатын сияқты, мал баққан көшпелі елдің көмекшісі, жан серігі – итті де қадір тұтуы тегіннен тегін емес. Қазақ «Ит жеті қазынаның бірі» дейді.

     Қазақ фольклорында иттің пірі туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Жылқыдан тұлпар, түйеден желмая, сиырдан құнжын сияқты иттің ішінде сирек, жүректісін сырттан дейді.

       «Ит тотемі – матриархат кезеңінің культі. Біздің дәуірімізге дейінгі ІV-VI ғасырларда ғұндар келгенге дейін ит бүкіл сақ, массагет тайпаларының, одан асса Орта Азия халықтарының зороастризмге дейінгі культі болып есептелді. Тарихи деректер бойынша, ит тотемінің екі сатысы болған: алғашқысы жерлеу сатысымен байланысты ит отбасының құтына айналған», дейді зерттеушілер

      Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік культі және күнделікті өмірдегі адамға таза практикалық пайдасынан болса керек.

Ат жақсысы – бозы

Ит жақсысы – тазы.

     «Ер жігіттің үш жолдасы бар: жүйрік ат, құмай тазы, қыран бүркіт» дейді халық даналығы. Жақсы иттердің күшігін қазақ бір нәрсе беріп алатын салт бар.

      Мұны қарғы бау деп атайды.

    Тазымен қасқыр, түлкі алып келе жатқанда аңшыға «Қанжығаң майлансын» деп айтады. Сол кезде аңшы «Байлансын» деп алған түлкі, қасқырын жаңағы тілек тілеушілердің біреуінің қанжығасына байлайды.

Құсбегілік

      Қазақ халқы ежелден көшпелі өмір салтын басынан кешірген, сол себептен табиғатпен ерекше байланыста болған. Оның сырына неғұрлым енген сайын, тылсым күшіне одан әрі ұғына түсетінің рас. Табиғат сыйлығы көшпенді халық үшін үлкен тылсым күш болған.

       Құс салған бабаларымыз аңшылық-саятшылықты бойына серік еткен. Ел ішіндегі ит жүгіртіп, құс салған.

       Тарихи деректерге сенер болсақ, құсбегілік өнері бұдан үш мыңдай жыл бұрын пайда болған. Орта ғасырлардағы итальян саяхатшысы Марко Полоның жазбаларында Құбылай ханның саятшылық мақсатта қолға үйреткен бес жүз сұңқары және басқа да қыран құстары болғандығын және оларды баптап, күтуге, арнайы он мың құсбегі ұстағанын жазады.

       Қытайда өмір сүрген қазақ жазушысы Нығымет Мыңжанның «Тінейді сары құсы» деген атақты әңгімесінде аспан тағысы бүркіттің қыр-сыры жайлы тамаша суреттелген еді. Онда атақты құсшы Жалайыр Шораның тұзағынан құтыла алмаған құстар «Аспанда жүрсем қанатым талады, жерге түссем Жалайыр Шора алады», деп зарлайтыны, Алтайға кеткен ақиық құстың иесіне адалдығы мен көзсіз батырлығы ғажап шеберлікпен жазылған.

     Құсбегілік – өнердің шыңы. Құс – адамның адал досы. Түзден ұстаған құсты үйрететін адамды құсбегі деп атайды. Құсбегі құсты балапан кезінен бастап баулиды. Ол үшін, томаға кигізіп, сылап-сипап, жем жеуге үйретеді. Одан соң барып, құсты аңға салады. Құсбегілер қолындағы құсын аңға салуға мамыр, маусым айларынан бастап баптайды. Алдымен қан соқты, қызыл сияқты маңызды жем беріп, түлету үшін семіртеді. Бұл кезді қызылға отырғызу немесе түлету деп те атайды.

      Құсбегілік өнері қазақ әдебиетінде ерекше орын алады. Аңыздардағы құсбегілік өнері өз алдына жазылса, ал бертінде С. Мұқановтың «Өмір мектебі» шығармасында Саятшы Ораздың бір ауылға күн көріс болған саятшылық, құсбегілік өнері сөз болады. Ғ. Мүсіреповтың шығармашылығын биіктен танытқан «Ұлпан» шығармасында аңшы Мүсірептің саятшылық, құсбегілік өнерін серік еткендігі айтылады. Бұл шығармаларда құсбегілік өнердің қыр-сыры анық айтылған. Құсбегілікке шыққан кездегі кеудеге керемет сезім сыйлайтын сәттер сәтті суреттелген.

      Құсбегі – аңға, кұсқа салу мақсатымен бүркіт, ителгі, қаршыға, қырғи сияқты жыртқыш құстарды қолға үйрететін адам.

      Құс салуға бірнеше кісі бірігіп шығады. Аң мен құстын мекеніне жетісімен қыран ұстаған құсбегі биіктеу жерге шығып тұрады. Қалғандары дабыл қағып, аңды таутастан, қорымнан үркітіп, үйрек-қазды судан ұшырады. Дабылдан сескеніп, бой көрсеткен аңға, көлден ұшқан кұска томағасын сыпырып қыран қосады. Қолға түскен аң-құсты аңшылар жолына, жасына қарай бөліп алады.

      Қазақ арасында аңшылықтың кең тараған түрі - бүркітпен аң аулау. Елімізде бүркіт, көбінесе, Алтай, Тарбағатай, Алатау, Көкшетау таулары мен орман алқаптарында кездеседі.

 

толығырақ

Burkit

      Қазақ халқының ежелден қас­тер­леп киелі деп санаған құсының бірегейі – бүркіт. Халқымыздың өткен тарихы мен күнделікті тұрмыс тіршілігі тікелей бүркіт құсымен тығыз байланысты. Көрнекті ғалым Әлкей Хақанұлы Марғұланның деректері бойынша ана тілімізде бүркітке қатысты 1,5 мыңға жуық жеке атау сөздер, сөз тіркестері, теңеу сөздер, мақал-мәтел­дер, халықтық даналық нақылдар бар.

        Халқымыз бүркітті ерекше дәріптеп, «Құс патшасы – бүркіт, аң патшасы – арыс­тан», «Көк аспанның әміршісі», «Құс төресі бүркіт», «Аспан перісі», «Қа­нат­тылар тәңірі», «Дала сермендесі», «Қан­дыкөз», «Болат тұмсық» және т.б. деп өте жоғары бағалап оған үнемі құрметпен қараған.
        Бүркіт халқымыздың ұғымында батыл­дық пен батырлықты, азаттық пен айбын­дылықты, еркіндік пен бостан­дықты, өрлік пен ерлікті, қайсарлық пен қайраттылықты сүйетін құс ретінде сипатталады. Соған байланысты «Бүркіт жеті қазынаның бірі» немесе «Ер жігіттің жеті асылының бірі» деген ұлттық ұғымдар қалыптасқан. Қазіргі тәуелсіз еліміздің көк туында да қыран бүркіт бейнеленген.
      Қыран бүркітке деген халық сүйіспен­ші­лігі көптеген аңыз-әңгімелерге арқау болған. Ол сал-серілердің жан серігі, аңшы­лардың айбынды қол қанаты деп есептелінген. Бүркітке деген халқымыздың құрметі мен аса зор сүйіспеншілігін ұлдарының есімдерін «Бүркіт» сөзімен бай­ланысты қоюынан да байқауға болады. Мысалы, Бүркіт, Бүркітжан, Бүркіт­бек, Бүркітбай және т.б. Мұның бәрі де перзенттерінің бүркіттей алғыр, бүркіт­тей қырағы, бүркіттей батыл болуын тілегендігін аңғартады.
      Бүркіттің жас ерекшеліктеріне байланысты жеке атау сөздердің ана тілімізде көптеп сақталуы да бүркіттің өзіне ғана тән ерекшеліктерін нақты аңғарта алады. Мысалы, Бүркіт жұмыртқасынан жаңа жарып шыққан балапандарының үлпілдек ақ түсті қауырсындарына сәйкес оны «ақүлпек» деп атаған. Кәнігі құс­бегілер бүркіт жасын көбіне қанаттары мен құйрық қауырсындарының түсінің жыл сайын түлеп өзгеруіне қарап ажы­ратқан. Мысалы, 1 жаста – балапан, 2 жаста – қантүбіт, 3 жаста – тірнек, 4 жас­та – жастүлек (тастүлек), 5 жаста – мұз­балақ, 6 жаста – көктүбіт, 7 жаста – қана (құмтүлек), 8 жаста – жана (қутүлек), 9 жас­­­та – майтүбіт (қоңыртүлек), 10 жас­та – баршын (кәрітүлек), 11 жаста – барқын (ақтүлек), 12 жаста – шөгел (ақырғы түлек немесе кәрі бүркіт), 15 жаста – сұмтүлек, 20 жастан асқан соң «мола» (молаға ықтағыш деген ұғым) деп атаған.
       Бүркіт (орысша «беркут», латынша – Aquila chrysaetos L.1758) – құстардың сұңқар тектестер (кейде күндізгі жыртқыш құстар деп те атайды) отрядының қаршығалар тұқымдасының қырандар туысына жататын дене тұрқы ірі жыртқыш құс. Оның «бүркіт» деп аталуы жемтігін (қорегін) саусақтарымен бүріп ұстау тәсіліне байланысты аталған. Бүркіттің латынша атауы «Алтын қыран» деген ұғымды білдіреді. Оның өкше тұсындағы артқы саусағы – «тегеурін» деп аталады. «Тегеуріні мықты» деген ұғым саусақтарының өте күшті екендігін аңғартады. Бүркіттің ішкі саусағы – «жембасар», ортаңғы саусағы – «сығым», ал шеткі (сыртқы) саусағы – «шеңгел» (шынашақ) деп аталады. Бүркіт саусақтарының атауларынан әрбір саусақтың жемтігін ұстауда қандай қызмет атқаратындығын нақты байқауға болады.
       Сонымен қатар бүркіттің еркегін ана тілімізде – «шәулі» (бұқатана) деп атаса, ал ұрғашысын – «ұябасар» деп атайды. Бүркіттің шәулісіне қарағанда, ұябасардың дене тұрқы ірі болып келеді. Ұябасардың орташа дене салмағы 3,8-6,3 кг болса, ал шәулісінің дене салмағы 2,8-4,1кг.
        Бүркіттің жеке қанат қауырсында­ры­ның топшысынан ұшына дейінгі ұзын­­дығы 55-70 см, ал екі қанат қауыр­сын­дарын жайған кездегі ұзындығы 1,5-2 метр­ден асады. Қанаттарының шеткі 12 ірі қауырсыны – «шалғы қауырсындар» деп, қанаттарының ортасына бекіген қауырсындары – «аралық қауырсындар», ал денесіне жақын орналасқан ішкі қанат қауырсындары – «ірге қауырсындар» деп аталады. Бүркіттің құйрық қауырсындары да ірі, олардың ұзындығы 33-36 см. Ондағы қауырсындардың саны көбіне 12 болып келеді. «12 құйрық, 5 шалғы» деген сөз тіркестері қауырсындарының санына сәйкес айтылған.
         Қазақстанда бүркіттің үш түрінің тармағы (ортаазиялық, оңтүстік еуропалық және шығыс сібірлік) кездеседі. Бүркіт жыл он екі ай қоныс аудармай бір орында мекен етеді. Бүркіт жылына бір рет түлеп ескі қауырсындарын алмастырады, осыған сәйкес бүркіттің жасына бір жас қосылып отырады. Табиғи жағдайда бүркіт 30-50 жылдай тіршілігін жалғастыра береді. Тәжірибелі бүркітшілердің пікірі бойынша, бүркіттің 5 жасқа дейін (5 түлекке дейін) қаурсындарының түсі үнемі өзгеріп отырады да, 5 жастан соң қауырсындарының түсі біркелкі қоңырқай түске ауысады. 5 жасқа толған – «мұзбалақты» аң-құсқа салуға болады.
        Табиғат тағысы еліміздің барлық аумақтарында таралған. Бірақ та саны аз кездесетіндіктен Қазақстанның Қызыл кіта­бының (2010) III санатында ­сирек кездесетін әрі саны күрт ­азайып бара жатқан түр ретінде тіркелген, қатаң қорғауды қажет етеді. Ресми деректер бойын­ша қазіргі кезде Қазақстан аума­ғында бүркіттің жалпы саны 2 мыңға жуық деп есептеледі.

  Рысбай СӘТІМБЕКОВ, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің профессоры

        http://anatili.kazgazeta.kz/?p=39175

толығырақ

     Қыран құстар түзде өз еркімен жүргенде әр қайсысы өзінің болат тұяқтарын күшті қару қылып жұмсап, өзіне керек жемін алып тіршілік жасайды. Қырандардың тіршілігі ылғый аң аулау әрекеті мен байланысты болғандықтан, олардың дене құрылысы, мүше бітімдері де өзгеше болып, талмай ұзақ ұшуға бейімделе біткен. Саят құстарының денесі жинақы, ұшқыш болуы көбінесе олардың арқа омыртқа сүйегі мен құймышақ, төс сүйегіне байланысты. Лашын , сұңқар тұқымдас құстардың арқа мойын омыртқаларында буын болмай қайнаса біткендіктен, олар әрі ұшымпаз, әрі қуған аңын тез күйреткіш келеді. Қыран құстардың қайсысы болсын, барлығының да жая, төс сүйектері берік, шымыр және кең болып, бұғана сүйектері келдек, әлді болып бітеді. Төс сүйегінің қабырғамен астасатын шеті жұмыр болумен қатар,  бауыр жағы тік қырлы келіп, жел қайықтың төсіне ұқсап тұрады. Қыран құстардың қар сүйегі  соқталы келіп, жауырын мен кәрі  жілікке жалғасатын екі басы өте берік темір тектеніп бітеді. Қыран құстардың күшті, шалымды, ұшқыр болуына негіз болатын- топшы сүйектер.

       Қаршыға, тұйғын, қырғый сияқты құстрдың сонша шапшаң, сыпылдап ұшатыны-қанат сүйектерінің өте қолайлы болып жасалуынан. Қыран құстардың тіршілігіндегі ең мықты қаруының бірі- олардың көк мүйіз тұмсығы. Болат мүйізді тұмсық бір аңды талқандап, оның етін сүйегінен айырып жеу үшін жұмсалады.

кыран

        Саят құстарының көз алдының қабығы құс басқан қара қылшық және олардың әрбірінің тегіне, жасына қарай ол қабық қызыл, жасыл, сарғылт, көгілдір-қоңыр болып әр түсте кездесіп отырады. Бұл қабық саят құстарының қай текке жататынын көрсететін негізгі ерекшеліктерінің бірі, сондықтан оны көз алдының қабығы, не кеңсірік қабығы деп атайды.

Бүркіттен өзге саят құстарының жұмыртқалайтын кезі – сәуір айы. Бүркіт ұрпағының өсіп-жетілуіне өте ұзақ уақыт керек. Сондықтан бүркіт бір ай бұрын жұмыртқалайды. Қыран құстар бір ұялаған жеріне жыл сайын келіп, ескі ұясын жаңартып жұмыртқалайды.

       Жұбайымен жүрген құстар ұя салып, мекен еткен жерін қай кезде болсын иесіз қалдырмайды. Әр уақыт күзетіп, қорғап жүреді. Басқа құстың ол жерге ұшып барғанын аса жақтырмайды. Көбінесе  жолатпай қуып жібереді.

Қыран құстардың ұя басатын ұрғашысын қазақ саятшылары «ұябасар» дейді. Ол ұя басып отырғанда оның еркегі оған жем тасумен әлек болады. Ұябасардың жаратылыс жүзіндегі міндеті ұрпақ шығарып, оны өсіріп-өндіру болғандықтан, оның сыртқы бітісі еркек зайыбынан үлкен, қабілетті-қарулы болады.

      Жалпы жұмыртқа ұябасардың бауырына сыйып кетуі үшін құс баласының ұрғашыларының жүндері тығыз, шудалы, кенеттен келіп қалған жау болса, оның бетін қайтару үшін өжет, шақар болуы керек. Бұған қарсы ұя баспайтын еркектердің  денесі шағын, көзге қораш келеді. Әсіресе қаршыға мен бүркіт затынан ашығырақ көрінеді.

кос буркит

         Бүркіттер жұмыртқалардың алдында қосылып, ұя салған жерінің маңында «қанат салу» ойынын өткереді. Олар еркегі мен ұрғашысы бірін-бірі қуып, біресе шарықтап жоғары атып, біресе сорғалап төмен құйылып, шуылдап ысқырумен аспан ішін жаңғыртады. Бірнеше жұп бүркіттер тобы осылай шу көтеріп қынаменде құрғанда, тау, орман іші жазға салым у-шу болып жатады. Бүркіттердің жұмыртқасының түсі көгілдір, аққу жұмыртқасындай үлкен болады.

         Дереккөз: Әлкей Марғұлан, «Саят құстары»

          «Алауинформ»

 

толығырақ

13        75 жастағы еңбек ардагері Әзиз Жүнісбайұлы осы мақаласын «Алматы ақшамы» газетіне арнайы жолдап отыр. Ұзақ жыл абыроймен қызмет атқара жүріп, қазақтың қолөнері – ісмерлікпен шұғылданған. Ол кісінің қолынан шыққан тұтыну бұйымдары ел ішінде кеңінен танымал. Біздің газеттегі «Сөз сыры» айдарымен берілетін материалдардың табиғатына сәйкес келгендіктен, оқырманға пайдасы тиер деген мақсатпен жариялап отырмыз.

    Тері ыдыстары – ата-бабаларымыз арғы ғасырларда өздері шұғылданған мал өнімдерінен күнделікті тұрмыс­тарына қажетті бұйымдарын жасап, қолөнерін ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырып келген. Бұрынғы қазақ тұрмысына пайдаланатын тері, жүн, ағаш сияқты материалдан жасай­тын ыдыстар күннен-күнге сиреп барады. Өмірден көрген-білгенімізге сай аз да болса ұлтымыздың қолөнер мәдениетіне септігі тиер деген оймен жазып отырмын.

       Бірінші, тері ыдыстарының ерекшелігі – аңдар мен төрт түлік мал терілерінен илеп дайындайды. Тұрмыста қолай­лы, жеңіл түрлері де көп. Көлемі ықшам, салмағы жеңіл, алып жүруге икемді, сыйымдылығы жоғары, әркім өз қажетіне қарай жасап алуға болатын, көшіп-қонуда ат көліктерімен алып жүріп, тасымалдауға қолайлы, ұлттық мәдениетіміздің ертеден қалыптасқан түрі.

       Қазақтың тері ыдыстары жайлы ойыма өрнек, қаламы­ма тиек болған марқұм әкем жайлы азырақ сөз айтайын. Жүнісбай Мұқамалы 1904 жылы Күнес асыл тұқымды қой фермасына қарасты Күнес өзенінің Саржаға күзеулігінде, Бардам малшы отбасында дүниеге келген. Жастайынан ел ағаларына ілесіп, қазақ даласындағы қолөнерінен үлгі алып, әртүрлі бұйымдар жасауға әуестене жүріп, есейе келе, сол өнерден үйші, өрімші, ағашшы, етікші болып, ел қажетіне жарап, ұжымдасу тұсында ауылда ұйымдасты­рылған қолөнер шеберханасының бастығы болады.

      Ғасырға жуық жасап, еліне қадірменді болған қарттың зиратына осы күнге дейін Құран оқитындардың қатары үзілмейді. Ол кісінің тері ыдыстарын жасау әдістерін оқырмандарға таныстыра кетуді жөн көрдім.

       Саба – қымыз, шұбат, іркіт, қой сүтінен ұйытқан айран сынды сусынды ашытатын ыдыс. Сабаға ағаштан арнаулы піспек жасап, ішіндегі сұйықтық піседі. Сабаға жинаған іркітті пісіп, майын алған соң, қайнатып, құрт жасайды және мәйекпен ұйытқан қой сүтін қайнатып, қызыл ірімшік, оны қайнатқан іркітпен немесе сүзбемен қосып, ежігей сықпа жасайды. Қымыз – бие сүтін сабада ашытып жасайтын қоректігі мол сусын. Шұбат – інген сүтін сабада ашытып жасайтын сусын. Сабаны – жылқы, сиыр терілерінен пайдаланушылардың қажетіне қарай, сыйымдылығы әртүрлі жасалады. Саба жасауға күздегі және соғым кезіндегі сойылған малдың терісін таңдайды. Сойған соң теріге тұз жағып, кеппей тұрғанда, қыртыс­тамай жүнін алып, керіп, сабаны пішеді. Сабаның алдыңғы, артқы екі жаны, түбі бөлек-бөлек белгілі өлшем бойынша кесіледі. Кішірек сабалардың алдыңғы беті мен түбі тұтас кесіледі. Артқы беті алдыңғы бетінен екі сүйемдей ұзын кесіліп, үшкірлеп, ұшына саба бау тағылады. Сабаның екі жаны алдыңғы бетінен бір қарыс қысқа кесіліп, ұшын сүйір етіп доғалдайды. Беттерін құрастырып тіккенде, осы сүйір­ленген орын сабаның екі нығы болады. Сабаның бетте­ріне, арасына сыздық салып, тізенің үстіне бастырғымен қысып отырып, ширатқан қос тарамыспен мықтылап тартып тігеді. Аузын терімен көмкереді. Түбінің екі жанына және екі иығына ұстауға ыңғайластырып, құлақбау бекітеді. Саба сүйір, тік төртбұрыш пішінде және сүйір дөңгелек көлемде жасалады. Тігіп болған соң, ішіне құм толтырып нығыздап, тігісін жатқызып, пішінін әдемілейді. Саба әбден кепкен соң құмды төгіп, ысқа қояды. Ыс әбден сіңген соң қызылға салып, одан соң жуып, тазалап, майлап, ыс пен оттың дәмін кетіріп, қымыз ашытады.

       Тұлып – сусын құйып, азық-түлік салып қоятын және тасымалдайтын тері ыдысы, су тасуға да қолайлы. Тұлыпты көбіне ешкі терісінен жасайды. Аң терісінен жасалған тұлыпқа ұн, ақтаған тары, ет, өзге де бұйымдарды сақтай­ды. Бұрынғы егіншілер мен шөпшілер осы тұлыпты көп тұтынған. Тұлып ешкі мен елік, бұзау мен құлын терісінен де жасалады. Ешкі тері тұлыпты қызыл тұлып, ақ тұлып дейді. Қызыл тұлыптарға сусындық құяды, су тасуға пайда­ланады. Ақ тұлыптарға сүзбе салады. Тұлып жасай­тын терілер бітеу сойылады, тұз жағып, тері кеппей тұрғанда, жүні алынады. Онан соң мойын, екі алдыңғы аяғын мықтап буып үрлеп кептіріп, теріні сындырып алмау шарты, ыстап, қызылға салып, мойын мен екі алдыңғы аяғын кесіп, арасына сыздық қойып, тарамыспен тігеді. Аузына тұлып бау, ауыз жіп бекітеді. Елік, бұзау, құлын терілерінің жүнін алмай, илеп жасайды.

       Торсық – қымыз, шұбат, айран тәрізді сусындар құйып, жолаушылап шыққанда қанжығаға байлайды. Үйде де сусын құйып сақтайды. Торсық түйе мен өгіз терілерінен жасалады. Терінің жас уағында жүнін алып керіп, өлшеміне қарай екі беті мен мойны, түбі мен аузын тұтас өлшеп, екі бөлек кеседі. Өркеш терісінен жасайтын торсықтардың аузы мен нығы терінің төменгі жағынан жасалатындықтан, өркешті жармай сойғанда торсықтың аузы мен  екі иығын дене терісінен шығарады. Теріні кескенде түп жағын кеңірек, иығын тарырақ кеседі. Екі бетінің арасына сызық салып, бізді жиі шаншып, тара­мысты мықты тартып, тігісінен су өтпейтіндей етіп тігеді. Тігіп болған соң ішіне құм толтырып, әбден нығыздап, таяқ­пен ысып, торсықтың сыртқы пішінін әдемілеп, екі бетіне сыдырғыштың ұшымен қатты басып, өрнек салады. Аузына қайың, долана сияқты қатты ағаштан өрнектеп тығын жасап, бау бекітіп, баудың бір ұшын торсықтың иығына бекітеді. Тері әбден кепкенде топырақты төгіп, ыстап, қызылға салып, тазартып, майлап дәмін кетіріп, пайдаланады.

      Қап-дағар – астық салып тасымалдайтын ыдыс. Оны жылқы мен ешкі терісінен илеп, жүнін алып, тарамыспен немесе шуда жіппен тігеді.

     Қоржын – жолаушы жүргенде, көшкенде, киім-кешек және басқа бұйымдар салатын, кәдімгі мата қоржын секілді. Қар мен жаңбыр өтпейтін тері қоржын. Тері қор­жынды елік, ешкі, қозы, жылқы, лақтардың пұшпақ терісі­нен жасайды. Теріні илеп, өңдеп, бояп алған соң, қоржын­ның көлеміне сәйкес теріні таңдап тігеді. Қоржынның екі басының үстіне қарайтын беттері мен жапқыншының аузын әрлеп құрастырады, ішкі жағын астарлайды. Өрнек­теп жасалған тері қоржын көші-қонмен жолаушылаған кезде көрікті ат әбзелдерінің бірі есептеледі.

      Қауға – би мен інген, сиыр саууға пайдаланылатын тері шелек. Құдықтан су тартуға, әпкішпен су әкелуге болады. Түйе мен сиыр терілерін керіп, сыйымдылығына сай, түбі мен қабырғасын өлшеп кесіп, түбіне дайындалған шеңбер көмкеріп, жанын тігіп болған соң, түп шеңбермен қабыр­ғасын тұғастырады. Ауыз шеңберінің екі жағына баулық бекітетін құлақтық қоса тігіледі. Ауыз жағы түбінен сәл кеңдеу болады.

      Дүңгіршек – күнделікті сүттің қаймағын жинап, біраз уақыт сорғытып, сарымай шайқайтын, қаймақ салатын ыдыс. Жасау әдісі қауғаға ұқсас келеді. Қауғаға арнайы темірден шеңбер жасаса, дүңгіршектің аузына ғана жуан сымтемір немесе қараған тобылғыдан шеңбер жасап орнатады. Екі жанына теріні қабаттап тігіп, баулық бекітетін құлақша жасайды. Аузына тақтайдан қақпақ жаса­лады. Көші-қонда шайқалмаған қаймақты дүңгір­шегімен алып жүруге қолайлы болады.

       Кесене – ертедегі жаугершілікте ұзақ сапарға ет тағамдарын салып алатын қапшық дорба. Саба мен торсық жасайтын терілерден аузын жауып тұратын қақпақ шығарып, екі жақтауы бар кәдімгі сөмке пішінде белге байлап жүруге лайықтап жасайды.

       Баспақ – көші-қон қажетіне лайықтап, балға, кемпір­ауыз, біз, бұрғы, қолара, егеу, үскі, түрпі, қашау, кескіш сынды саймандар салатын шағын тері сөмке. Баспақты жылқы терісі, көбіне жылқының бас терісінен жасайды. Терінің жүнін алмай өңдеп, жұмсартқан соң, жүнін сыртқа қаратып, аузының екі жағына тақтайша орнатып, оны аралық қалтырып тесіп, қайыстан баспақтың аузын буын өткізеді. Баспақты сәндеу үшін терінің жалы мен көзін бір жанына келтіріп, көзіне тас орнатып, керегенің басына адам көретіндей етіп іліп қояды.

     Қапшық – көшу, мал отарлату, аңшылық, ұзақ сапарға жолаушылауға қажетті ыдыс. Оны ер адамдар беліне байлап жүреді. Қапшық – ірі-қара терісінен илеп, түп жағын шақпақ тасқа қатты үйкегенде от ұшқын шығара­тын жол темір орнатып, ішін екіге бөліп, аузына күмістеген темірден немесе жезден бетіне ойықша, емізікше орнатып, жапқанда біріне-бірі кірісіп, аузын бекітіп тұратындай етіп жасайды.

      Қын – ата-бабамыз ер азаматтарды түздің адамдары деп, бала кезінен бәкі мен пышақ алып жүруді лайық көрген. Ер азаматтар бәкі-пышақтарын арнаулы қын жасап, беліне байлап жүрген. Қынды былғарыдан жасап, осы күнгі қын сияқты белбеуге өткізіп алатын болған.

      Шонтай – мал өсіруде ақсақ-тоқсақ, жауыр малға дәрі-дәрмек салатын былғары дорба. Шонтайды қошқардың терісін жармай сойып, жүнін алып өңдеп, аузын бүрмелеп, жіп пен таспа өткізіп, кереге басына іліп қояды немесе белге байлап жүреді.

       Нан жарғақ немесе сыпыра – асқа нан илегенде жаятын дастархан. Ертеде көші-қон қажетіне қарай, қой терісінен төрт бұрыштап кесіп, кәдімгі киім тігетін машинаның сирек тігісімен тігіп, бүктеп қаттаған да баулық бекітіп, кереге басына, бақанға іліп, тұрмыста пайдаланады. Мұндай жарғақ шыдамды, таза, жеңіл, ішіне құйылған ашытқы бұзылмайды, сапасын сақтайды.

       Тері ыдыстарын жасау қазіргі тұрмыста сиреп бара жатқандықтан, кейбір атауларға түсінік бергеніміз жөн.

       Бітеу сою – тұлып жасау үшін ешкі мен елік терісін жармай, бітеу сояды. Адамды теріге салуға қажет болғанда, қой терісін бітеу сояды. Бұдан басқа, түлкі, суыр сияқты жабайы жануарлардың терілері де бітеу сойылады.

      Мәйек – уызға тойынған қозылардың ұлтабарында сақталатын ақ ірімшік. Мәйекті қозылар түрлі індет пен суыққа төзімді болады.

      Сыздық – теріні бір-біріне қосып тіккенде тігістен су өткізбеу үшін арасына теріден, көздемеден, жіптен сыздық қойып тігеді.

     Тарамыс – сахара жұрты кең қолданылған ширатқан тарамыс. Ірі қара малды сойғанда сирағынан тарамыс шығарып алып, оған өсімдік күлін жағып, көлеңкеде кептіреді. Ширатарда екі басындағы қатты жерін кесіп тастап, қажетіне қарай жіңішке, орта, жуан етіп, тарамысты ширатады.

         Тарамыс ширату – ертедегі қазақ әйелдерін ісмерлікке баулудың жолы болған.

        Мор – жерден ыстайтын тері ыдыстарын қоятындай арнаулы ор қазып, бір жағынан түтін шығаратын мұржа, бір жағынан от жағатын жерошаққа жалғап жасаған орын. Тері ыстағанда арша, қарағай, қайың бұтағы, долана, алма, өрік сынды жас ағаштарды жалын шығармай жағып, мордан ыс өткізеді. Жерошақ мордан шамамен 3-4 метр алыс жасалады. Түтін жолы мен мордың үстін түтін қашпастай етіп жабады.

         Шақпас тас – оңай от ұшқын шығаратын парша тас.

        Қу – от ұшқын, оңай тұтандыратын шөп ұнтағы. Жайлауда өсетін көк жапырақты өсімдік. Күзде жапырағы сарғайғанда уқаласа, мақта тәрізді болып үгітіледі. Оған от ұшқыны оңай ілініп, тұтанатындықтан, шақпақтың қуы делінген. Бұдан басқа, матаны қарағайдың көміріне уқалап та қу дайындайды.

        Шуда жіп – түйенің шудасынан керіп жасайтын жүн жіп. Бұл тарамыстан кейінгі шыдамдылығы жоғары болатын жіп. Шуда – түйенің мойны мен тізесінен алынады.

      Қызыл – тері ыдыстарын ыстаған соң және де пысықтап шыңдау үшін қарағай, қайың қабықтарына ырғайды жарып қосып, қайнатқан қызыл күрең су. Бұған тері ыдыстарын әбден малып, қызылын сіңірсе, шымырланып, шыдамдылығы артады.

       Сыдырғыш – таспаның жуан, жіңішке, қалыңдығын теңеуде істейтін ешкі мүйізінен жасайтын өрімшілік сайманы.

       Әзірлеген – Өтеш ӨТЕУЛІҰЛЫ.
       http://almaty-akshamy.kz/2016/07/18 

толығырақ

7 ата

          Бастапқыда, көне көшпенділік ке­зінде қалыптасқан, бастапқы «жеті ата» жүйесі не ұйғарды, қан­дай әлеуметтік-экономикалық құн­дылықтарды, басымдықтарды ұстауды дұрыс деп санады? Әзірге көп­шілікке белгілісі – жеті атасын білген текті, жеті атасын білмеген жетесіз… Шын­дығында, Тек атаны білу дегеніміз – Жеті ата жүйесі қа­лыптастырған әлеуметтік-эко­номикалық құндылық­тар мен та­лаптарды басшылық­қа алып, мүлтіксіз орындау. Жеті ата жү­йесі өз кезегінде көне көш­пен­­ді дәуірінде белгілі түрде қалыптасқан, даму үстіндегі әлеу­меттік-экономикалық өмірді қамтамасыз етуге бағытталған қоғам тұтастығы, оны қамтып түсіну үшін: біріншіден, оның (ары қарай, қазіргі тілмен айт­қанда) еңбек ресурсын қалып­тас­тыруда қыз алысып, қыз бе­ріс­пейтін, екі ұлдан кем емес, әр­қайсысының есептелу реті өзіңнен басталатын, жеті ата буыны мен жеті ұр­пақ буыны екенін, олардың арасындағы туысқандық үш жұртты (қыз жағынан болатын жиен жұртты қоспағанда) қам­титынын; капитал ресурсын қалыптастыруда, төрт түлік малды шөп дайындамай, қора салмай те­бінділік қалпында (жылдың төрт мезгілінде) ұлғаймалы ұдайы өндіре алатынын;

      екіншіден, оның әлеуметтік қа­тынасы, ұлдың жеті ата туыс­қан­дығының сегізінші буынынан бастап жекжатқа, жүрежатқа, жұ­р­ағатқа (елде туысқандықтың бас­қаша атаулары болуын, олар­дың мәндерінің біркелкілігі­не бай­ла­нысты ескермесек), одан соң ру, тай­па, жүз, халыққа ауыса­тынын;

      үшіншіден, жеті ата жүйесінің эко­номикалық қатынаста, «төрт тү­лігі сай болуының»; ұр­пақ­та­рының бөлінетін, бөлінбейтін ен­ші институты биiгін төмен­дет­пей, «сегіз қырлы, бір сыр­лы», «жүз­­­­ден жүйрік, мыңнан тұл­­пар», «тура биде туған жоқ», т.б. қа­ғи­да­­лармен өмір сүретінін ақылға қон­дырып ұғыну абзал.

      Қыз алысып, қыз беріспеу жү­йесі өзіңнен басталатын жеті ата, жеті ұрпақ тізбесін қамтиды. Жеті ата тізбесінің бір нұсқасы: Өзің – бі­рінші ата, әкең – екінші ата, әкең­­нің әкесі – үшінші ата, төр­тін­ші ата – арғы ата, бесінші ата – ба­ба ата, алтыншы ата түп ата, же­тінші ата – тек ата.

        Жеті ұрпақ тізбесі: бірінші ұр­пақ – өзің; екінші ұрпақ сенің балаң – бала; үшінші ұрпақ – не­мере; төртінші ұрпақ – шөбере; бесінші ұрпақ – шөпшек; алтын­шы ұрпақ – немене; жетінші ұрпақ – туажат. Бастапқы жеті ата, жеті ұрпақ қалыптасу (өмір сүру) мер­зімі, орта есеппен әр буынның алмасуы, Адам Смит заманы­нан қа­лыптасқан буын алмасу туралы, 25 жылдың орнына шамамен 20 жыл десек, жеті ата, өзіңді қос­­қанда, айналсоқпасы (циклы) – 140 жылды, өзіңді қоспағанда (бір адамды екі рет есепке алмау үшін) туажат ұрпағыңа дейін 120 жылды қамтиды. Жеті ата жү­­йесінің жалпы айналсоқпасы – жеті ата (140 жыл) және жеті ұр­пақ (120 жыл) қосындысы 260 жылды қамтиды. Бастапқы же­ті ата жүйесі қалыптасқан­нан ке­йін, әрбір өмірге келген нәресте жа­ңа жеті ата жүйесін бастау­шы, қалыптастырушы екенін білген, сол үшін кем дегенде екі ұлды өмір­­­ге келтіру жауапкершілігін ана­сының ақ сүтімен жады­на сі­ңірген, орындаған, со­ның ар­қа­сында қазақ халқы қалып­тасқан.

       Туысқандықтың үш жұрты өзің­нен басталады: өз жұртың (қыз алысып-беріспейтін); қыз алы­сып-берісетін нағашы жұртың мен қайын жұртың (олардың оты­рықшы болуының мүмкіндігі зор), олардың әрқайсының бірге туған ба­уырлары және олардың жеті ұрпағы.

      Әлеуметтік сыйластық қаты­настың маңыздылары мыналар: өз жұртындағы туысқандар атауы­ның бір нұсқасы (ескерту: әр жер­­де әртүрлі аталуы мүмкін, жет­­кізетін мәндері бірдей): бірге туғандар – емшектес туысың, әкең­­­­мен бірге туғандар – өз туы­сың, атаңмен бірге туғандар – немере туысың, арғы атаңмен бір­ге туғандар – шөбере туысың, баба атаңмен бірге туғандар – шөп­шек туысың, түп атаңмен бірге ту­ғандар – немене туысың, тек атаң­мен бірге туғандар туажат туысқандарың болып келеді.

       Нағашы жұртың да, қайын жұртың да (әр жерде әртүрлі ата­л­уы мүмкін), дәл өз жұртыңдағы­дай өз­ара сыйластық, туыстық қа­рым-қатынаста болуы табиғи жай.

         Үш жұртыңның туысқандық атау тізбегі қыз алысып-беріс­пей­тін туажаттан кейін қыз алы­сып-берісетін сегізінші буындағы – жекжат, тоғызыншы буындағы – жүре­жат, оныншы буындағы – жұ­­­­рағат туыс­тармен жалғасады. Осы­­лардың бірлестігі «рулық» туыс­қандыққа әкеледі. Одан ке­йінгі туысқандық бірлестіктің аты «тайпа», «жүз», «халық». Осы­­­­лар­дың арасындағы қарым-қаты­­настың да негізгі қағидасы – сыйластық.

        Қыз алыспайтын дәстүр құн­ды­лығы қазақ халқы қалып­тас­қанға дейін де болған. Ол туралы 1015-1070 жылдары өмір сүрген ғұлама бабамыз Жүсіп Баласағұн: «Әйел алсаң – төрт рудан алысты ал, Ол болмаса – ей, азамат, қалыс қал», – дегені белгілі.

       Осы «туыстық арада жеті ата толғанша жастарға бір-бі­рі­­­мен некелесуге болмайты­нын», тіпті, «бұл дәстүрді бұзған адам ұлт­тық қорғаныс тетігіне нұқсан келтіруші» екенін; оны бұз­ғандарға, тұңғыш Қазақ мем­лекеті қалыптаса бастағандағы Жеті жарғыда, өлім жазасын бұ­­йыр­ғанын; ел қамын, ұрпақ бо­ла­шағын ойлаған даналар қыз алыспау заңдылығының қылдай ауытқымауын әрі қырағылықпен, әрі қаталдықпен қадағалағанын бағамдаймыз.

         Қыз алысып, қыз беріспеу құн­ды­лығымыздың мүлтіксіз сақ­талуы ұрпақты аздырмауға қол жеткізуіміздің ең тиімді жо­лы екендігі туралы халық да­на­лығын, бүгінгі «генетика», «ұрпақты жақсарту», «евгеника» ғылымдары растай түседі. Қан араласуын бұзуға байланысты белгілі бір үрім-бұтақты қуа­лап, ауысып отыратын 1000-нан аса ауру түрлері бар екендігі де осыған айғақ.

         Сегізінші буыннан кейін бас­қадан қыз алып, қыз берісуге рұқсат етілген. Нағашы, қайын, жиен жұрттары «…руаралық қа­­ты­насқа жол ашып, өзінен-өзі жалпақ қазақтың этностық тұтастығына ұласады. …Қазақ арасында әрбір адамның өзін жалғыз сезінбеуі – исі қазақ арасы­нан туыс табатынына сенімді бо­луын», олардан сыйластық қарым-қатынас табатынын меңзейді.

       Қазақта: «Елу жылда ел жа­ңа, жүз жылда – қазан», – де­ген де ұғым бар. Жоғарыда кел­тіріл­гендей, жеті атаның ұрпақтар алмасуы 140 жыл десек, елу жылда, тіпті, жеті ата туысқандығы да жа­ңармайды, сонда ол нені меңзейді? Сұрақтың жауабын жеті атадан кейінгі буындарды қуа­лай туысқандыққа берілетін «жекжат», «жүрежат», «жұрағат», «ру» атау ло­гикасынан іздесек, мынандай заңдылықты байқаймыз: жеті ата – 7-ші буынмен аяқталады; «жек­жат» – 8-ші буын; «жүрежат» – 9-шы буын; «жұрағат» – 10-шы буын; ал, 11-ші буыннан (әр жерде әртүрлі буын саны болуы мүмкін) ары қарай туысқандық «ру» бірлестігіне ұласып, елу­ін­ші буында ру бірлестігі, туыс­қандықтың жаңа атауы – «тайпа» қалыптасады. Қазақтың елу жыл дегені – елуін­ші буын дегені болса керек. Сәй­кесін­ше, жүзінші буында тайпалар бірлестігі, туыс­қандықтың жаңа атауы – «жүз» қа­лыптасады. Ол «жүз жылда – қазан» – дегенге балама болса керек. Жүз туыстығы ары қа­рай жүз бірлестігі – «халық» ата­уы­­­на ұласады да, туысқандық атауының жаңаруы тоқталады, сол себепті, жүзінші буыннан кейінгі кезең «қазан» деп аталса керек. Ары қарай халықтық сезімді дамыту басымдыққа айналады. Қазақ мемлекеттігін қа­­лып­тастырушылардың бірі Төле би баба­мыздың: «Жүзге бөлінгеннің жүзі күйсін», дегені осы біртұтас халықтық сезімді оятудың қамымен айтылса керек. Бұл құндылық бүгін де өзінің өрелі биігінен үн қатады.

      «Елу жылда ел жаңа, жүз жыл­­да – қазан», деген ұғымның шын мәні «елу буында ел жаңа, жүз буында – қазан» екенін тарихта 1105-1225 жылдар шамасында ғұмыр кешкен қазақ халқының төбе биі, әйгілі бабамыз Майқы Төбейұлының тайпа бірлестіктерінің бастарын қосып, Қазақ шалдың үш ұлынан тараған тектеріне қарай Ақарыс (Ұлы жүз), Бекарыс (Орта жүз), Жан­арыс ( Кіші жүз) атауларын бекіткен деген дерек растай алады. Егер, қазақтың ұрпақтарының шамамен тайпадан жүзге айналу мерзімі – 2000 (100х20) жылдан Майқы би Төбейұлы бабамыздың ғұмыр кешкен жылдарын шегерсек (2000-1105) – (2000-1225): бі­ріншіден, Қазақ бабамыздың шамамен ғұмыр кешкен кезеңі б.з.д. 105-225 жылдар [есептеу тарих ғылымының кандидаты, ҚазҰУ доценті Құсайынұлы Қай­сардың кеңесімен жүзеге асты] болғанын табамыз; екінші­ден, оның үш ұлының аты, шын шежіреде аталғандар екенін ор­нық­тырамыз; үшіншіден, жеті ата жүйесінің белгілі алгоритммен (жеті ата әулетінен басталып, румен, тайпамен, жүзбен жалғасып, халықтың пайда болу сатыларымен) дамығандығын байқаймыз; төртіншіден, 550 жылдығын тойлаған хандық құрылып, Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланғанда, олар өз­дері­нің Қазақ деген бір адамнан тара­ғанын куәландырғанын түсі­неміз.

      Жеті ата жүйесінің туыстықты ұйы­татын мәйек-құндылығы – Абай хакім айтқан: «Сыйласарлық тектінің, Кім танымас нұсқасын», дегеніндегі – «сыйлас­тық». Ба­­ба­ларымыз «сыйластықпен» түсініс­тікке, ортақ мүддеге, бе­реке-бір­лік басымдығына қол жеткізетінін бек түсінген. Жеті буынды әулет ауылының ажырамас тұтастықта көшіп-қонып жүріп, ұрпақты «сыйластықпен» сусындатуы, «төбедегі төртеудің» [ескерту: төбедегі төртеу – өз жұр­тың, нағашы жұртың, қайын жұртың, жиен жұртың («қыз ту­са өрісің» дегеннің сыры), олар­дың сыйластығы] түгел болуын мүлтіксіз қамтамасыз еткен. Бұл құндылыққа дақ келтіру «ауыздағы алтаудан айырылуға әкелетінін» (өзіңнің үш жұртың мен жиеніңнің үш жұрты) ескеріп, әулетте қалыптасқан құндылық дағдысын рулық, тайпалық, жүздік, халықтық қарым-қаты­настарға да жалғастырып, қо­ғамды тұтастықта ұйытатын мә­йек-құндылыққа ұластырған.

       Көнеде қалыптасқан «сыйлас­тығымыз» Қазақстан халқы Ас­сам­блеясында қалып­тасқан бе­реке-бірлігімізбен, әлемге та­нылған бренд-бейнемізбен сабақ­тасып, жалпыхалықтық мем­лекеттігіміздің нұс­қасына айналды. Бұл құндылығы­мыз – Ук­раинадағы сияқты алауыздық қасіретке жібермейтін, адам­­зат­тың сыйластыққа негізделген әлеу­­мет­тік-экономикалық бір­лес­тігімен астасатын қазақстандық нұсқамыз.

        Жеті ата жүйесі қалып­­тас­тырған тағы бір феномен – ұмы­­­тыла бастаған, бөлінетін және бө­лінбеген енші институты. Бөлінетін енші отау құрған жас жұбайлардың еншісі болса, «бөлінбеген енші – кез келген қазақ отбасының жолаушы­лап келген қонаққа беретін сый-сыбағасы (тамақ, жатын-орын, малының жем-шөбі)». Осы дәс­түрді марқұм Ақ­селеу Сейдімбек ары қарай былайша саралайды: «Бөлінбеген енші, яғни қонақтың еншісі қа­зақтың дәстүрлі өмір-салтында және сол өмір-салтымен орайлас қа­лыптасқан ру-тайпалық жүйеде ел-жұрттың біртұтас этножаралым (этноорганизм) болуын ойластырудан туындаған айнымас әдет, бұлжымас қағида, қатал тәр­­тіп», сонымен қатар: «…кез кел­­ген қазақ жолаушысы кез келген қазақтың үйінде бөлінбеген еншім бар деп, сеніммен босаға аттай алған. Ондай жолаушыдан тамақ ақы, жамбас ақы, мініс көлігіне берілетін жемшөп ақы алын­баған. Керісінше, жолаушы түскен үйінен оң шырай, ықы­­­­ласты күтім көре алмаса, ол жо­лау­шы биге жүгініп, сол үйден айып-шам алуға хақылы болған», – дейді ғалым.

      «Сегіз қырлы, бір сырлы» бо­­­лу­­дың ұрпақ қабілетіне (жо­ғары, орташа, төмен) байланыс­ты екендігін білген бабаларымыз оларды жарыс, бәсекеге ма­­шық­тандыратын «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар», «Тура биде туған жоқ» қағидаларымен бап­таған. Әулет, ру жүзден жүй­рік­ті, тайпа мыңнан тұлпарды анық­­тап, бұқара жамағатқа жақ­сылығың да ор­тақ, билігің де бір­дей әділ болсын деген аманатпен, ұрпақтарын әулет, ру, тайпа билігіне ұсынған. Туысқандары, өз жағынан, «жүйрік», «тұлпар­ларына» сөз келтірмеу, ұятқа қалдырмау, обалына қалмау үшін оларға салмақ салудан аулақ болу­ды дұрыс санаған. Бастапқы жеті ата жүйесінде қазіргі кез­дегі қоғамның парақорлық, жем­­­­­­қор­­лық, сыбайластық, т.б. дерттері мүлдем болмаған. «Нұр Отан» партиясының сыбай­лас жем­қорлыққа қарсы іс-қи­мы­лының 2015-2025 жылдарға ар­налған жаңа бағдарламасында осы тәжірибе ескерілсе, нұр үстіне нұр болар еді.

     Көшпенділердің «бір сырлы» ұғымы – өзінің кім екенін ұмыт­пай, ұрпақтан ұрпаққа мүлтіксіз жал­ғас­тыратын құн­дылығы, адам­заттың бәріне ортақ, көне грек ғұламаларының пайымдаған бес анығы. Яғни, адам белгілі бір ұлт­қа, халыққа тән екендігін ай­қын сезінуі үшін бес түрлі шартты: сол ұлттың тілін жақсы білуі; сол ұлттың дінін терең меңгеруі; сол ұлттың дәстүрін толық бойына сіңіруі; сол ұлттың тарихын бес саусағындай білуі; сол ұлт мекендеген жерінің ой-шұң­қырын жақсы білуі парыз дегені.

      Елімізде жеті ата жүйесін өр­бітуге дайын институттар жетіп-ар­тылады: балабақшадан бастап, мектеп, орта, жоғары, тіпті, өмір бойғы оқыту жүйелері де, ұлттық тәрбие кафедралары да, журнал, газеттер, тағы басқа ұзақ тізімді мүмкіндіктер баршылық. Тек олар­дың бағдарламаларына жеті ата жүйесінің құндылықтары мен қағидаларын, заманауи талап­тарға сай, басымдық беретін биік­­ке көтеріп, мыңдаған жылдар бесігін тербетіп қалыптастырған тек­­тілігімізді жаңаша қалпына келтіріп, Ұлы Даланың Мәңгілік Ел ұғымын Қазақстан халқының айбындылық формуласына айналдырып, «нұрлы жолмен» сапарымызды болашаққа бағыттауымыз сәтті болғай.

       Болат БОЛСАНБЕК, Тұрар Рысқұлов атындағы Жаңа экономикалық уни­верситеттің доценті, экономика ғылымдарының кандидаты. АЛМАТЫ

       https://egemen.kz/2016/07/20/52128

толығырақ

 

       Бүркітті қазақ халқы өте ертеден бері қолға үйретіп, саятшылық жасап келген. Мысалы, 1269 жылы Италиядан шығып қазақ даласын көктей өтіп, Қарақорымдағы Құбылай ханның ордасына барған венециялық саятхатшы Марко Поло өзінің «Әлемдегі қилы оқиғалар» атты кітабында, «далалықтардың әр үйінде бір-бірден бүркіт бар, онымен аң аулайды, саятшылық жасап, бой сергітеді» деп жазады. Мұндағы дерек көзіне жүгінсек, далалықтар, яғни біздің ата-бабаларымыз осыдан сегіз ғасыр бұрын қолына қыран қондырып, саятшылық жасағанын аңғарамыз.

       Қазақ құсбегілері бүркітін кез келген уақытта аңға салмайды, оның мезгілі арнаулы мезгілі болады. Сондай-ақ бапсыз құсты аңға салмайды. Егерде құс түз бүркіт болса оны алдымен қолға үйретеді.

Бүркітке қатысты атаулары

1. Бүркіттің басы мен  тұмсығына қатысты атаулар:

Бақабас

Жыланбас

Кекшілбас

Торсықшеке

Тобыршықшеке

Тереңқабық

Айқабақ

Иіржақ

Жыланезу

Қайырылғанезу

Қоңқы тұмсық

Көк тұмсық

Жұқа тұмсық

Қылыш тұмсық

Иір тұмсық

Шығыр тұмсық

Қысқа тұмсық

Құзғын тұмсық

Ержақты қыран

 2. Бүркіттің көзіне қатысты атаулар:

Жайнаған көз

Шатынаған сары көз

Шырадай жанған көз

Тоғайлы көз

Қанды көз

Шүңірек көз

Қаракөз

Қысықкөз

Құмкөз

Дүзкөз

Жадағай көз

Қандықызыл көз

Ақшегір

Алтыншегір

Жезшегір

Көкшегір

Күрең шегір

Мыс шегір

Қаншегір

 

3. Бүркіттің қанат, құйрық, қауырсынына қатысты атаулар:

Қайқы қанат

Солқылдық қанат

Қарақанат

Жеңіл қағысты қанат

Аққанат

Салқықанат

Алақанат

Сөлбеңқанат

Құлашты қанат

Абдыра қанат

Дөңгелек қанат

Қияқ қанат

Құрт қанат

Көздей құйрық

Аққұйрық

Келте құйрық

Шолаң құйрық

Тарлан құйрық

Ұзын құйрық

Ағаш құйрық

Майысқақ құйрық

Қамыс құйрық

Сауысқан құйрық

Сұңқар құйрық

Ірі құйрық

Доғал қауырсын

Қайқы құйрық

Бүкір құйрық

Бір құйрық

Кір құйрық

Күрек құйрық

Қызыл тарлан

 4. Бүркіттің саны, аяғы, тұяғы, табанына қатысты атаулар:

Сидасан

Серке сан

Шоқпар сан

Қатты сан

Домалақ сан

Түйірсан

Долана толарсақ

Жуан сіңір

Жуан аяқ

Үкі аяқ

Күшіген аяқ

Қисық аяқ

Ақ аяқ

Сұңқар аяқ

Көк аяқ

Тоғысай аяқ

Көк болатты саусақ

Бытығыр саусақ

Болат тұяқ

Үкі тұяқ

Ұзын тұяқ

Алғыр тұяқ

Қара табан

Бүршік табан

Ақ табан

Сартабан

Ұлар аяқ

Жазық тұяқ

 5. Бүркіттің өңі-түсі және мамығына (жүніне) қатысты атаулар:

Қара ала

Сары ала

Ақала

Ала

Қарагер

Қоңыр

Көксұр

Құласұр

Қызғылт

Жирен ақиық

Қоңырала

Қара

Шұбар

Ақ

Кесек жүнді

Жапырақ жүнді

Ала жүнді

Тура жүнді

Қияқ жүнді

Қызыл балақ

Қанды қалақ

Қызыл шуда

 6. Бүркіттің ұлы денесіне қатысты атаулар:

Ұзын құс

Кербез құс

Жапырық құс

Төртбақ құс

Домалақ құс

Қайқы төс құс

Жатаған құс

Шомбал құс

 7. Бүркіттің мекені мен жалпы сипатына қатысты атаулар:

Алтайдың ақиығы

Қобданың қарагері

Нарынның сарысы

Сауырдың сарысы

Ақбұршақ

Сепелек сары

Мұзбалақ

Шегірпаян

Жанбауыр шөгіл

Мартығұлы қыран

Тақыртірнек

Қара балапан

Шомбыл сары

Көк сарша

Іш жарғыш

Жарық жемсау

Саршолақ

Кершолақ

Майқара

Кербез сары

Қарағайдың қызылы

Балақ сары

Түменнің сарысы

Ақкөз қоңырала

Сукөз қоңырала

Алдамбал қоңырала

Ұзын шуда

Үзбе шуда

Күйсіз  қоңыр

Көлкөз ұршықбас

Қойкөз қызыл

Жатаған сары

Жемайырғыш

Қашаған қара

Қобданың қандыкөзі

Құртырнақ

Шырғашыл

Шұбарбалақ

Жөлер

Туырдықтай сарыала тірнек

Майда қоңыр

Май қара

 8. Бүркіт сөзіне қатысты антонимдық атаулар:

Қанаттылар ханы

Аспан перісі

Көк тәңірісі

Құс патшасы

Дала сермендесі

Тау тағысы

Қыран

Қолбала

Түз құсы

 9. Бүркіттің жасына қатысты атаулар:

Бірінші нұсқа

1 жас – балапан

2 жас – тірнек

3 жас – тастүлек

4 жас – ана

5 жас – қана

6 жас – жаңа

7 жас – құм түлек

8 жас – сұм түлек

9 жас – қоңыр түлек

10 жас – кәрі түлек

11 жас – ақ түлек

12 жас – ақырғы түлек

 

Екінші нұсқа

1 жас – балапан

2 жас – хан түбіт

3 жас – тірнек

4 жас – тастүлек

5 жас – мұзбалақ

6 жас – көк түбіт

7 жас – қана

8 жас – жаңа

9 жас – май түбіт

10 жас – барқын

11 жас –баршын

12 жас – шөгіл

Үшінші нұсқа

1 жас – бала

2 жас - қантүбіт

3 жас – тірнек

4 жас - тастүлек

5 жас – мұзбалақ

6 жас - көк түбіт (бозым)

7 жас – қана

8 жас – жаңа

9 жас – оба (обамен үш жыл жүреді)

12 жас - қутүлек. (қутүлекпен үш жыл жүреді).

15 жас – сұмтүлек. (сұмтүлекпен бес жыл жүреді)

20 жастан асқан бүркітті  «Мола» деп атайды.

 Бүркіттің жабдықтары
 

        Томаға. Бүркіттің екі жанарын жауып тұратын, дулыға тәрізді жабдық. Егер бұл зат болмаса, бүркітті алып жүру қолайсыздық тудырады. Кез-келген аңға ұмсынып мазасы кетеді. Томағаны былғары немесе жұмсақ көн теріден жасайды. Терінің майда бетін ішіне келтіріп, тігісін сыртына қаратады. Бүркіттің көзінің тұсын сыртына қарай томпитып, саңылау жасайды. Құстың тұмсығы үстінен ойынды шығарылып, астына тамақбау тағылады. Томағаның төбесіне ілмек айдар кигізіліп, шешкен кезде құсбегі саусағын іліп ұстайтындай оңтайлы жасалады. Төбесіне әшекей күміс құйма орнатылады. Ең бастысы томаға құстың көзі-басын қажамайтын болуы керек. Аңға жібергенде немесе қайыруда отырған кезде томағасын алады.

Аяқбау. Бұл           бүркітті тұғырда отырғанда байлап қою үшін арналған құрал. Құстың үлкен-кішілігі мен түрлеріне байланысты балақбау, шолақ аяқбау, тобыпшық, шыжым т.б. түрі мен атаулары бар. Аяқбау құстың екі жіліншігіне байланып, балағын қыспай еркін айналып тұрады. Жұмсақ теріден жасалады. Аяқбауға ұзындығы 1 – 1,5 қарыс жіңішке қайысбау жалғанады. Аңға жібергенде құстың аяқбауын алмайды.

       Тұғыр. Бүркіт отыруға арналған жабдық. Биіктігі құс үстіне отырғанда шалғысы жерге тимей тұратындай болуы керек. Тұғырдың 3-4 сирағы болады. Ол тұғырдың орнықты тұруына қолай тудырады. Тұғырдың үстіндетекше табан немесе құсқонары болады. Текше табанды құстың тұяғы білемдей ұстап отырады. Кейбір құсбегілер дәулетіне қарай тұғырды алтын немесе күміспен қаптайды. Құс әбден қартайғанда тұғырда отырып, құлап қала береді. Қазақ құсбегілері: «Тұғырдан әл тайған жоқ» дейтін тәмсілді осындай күйге қатысты айтады.

        Саптыаяқ. Бүркітке жем салып беретін ыдыс. Бұл қарағай, терек, қайың сияқты қатты ағаштардың тошынан ойып жасалады. Оны берік болуы үшін малдың майына қайнатады. Сабына қайыс бүлдіргі тағады. Сыйымдылығы 1,5-2,5 литрдей болады.

       Шырға. Құсты аңға түсуге баулитын құрал. Бұл аңның бейнесі стилінде жасалады. Оның тұлып, кеп, далбай т.б. атаулары бар. Мысалы, түлкінің терісін бітеу сойып, ішіне шөп тығып, тірі түлкіге ұқсатқан түрін кеп дейді. Шырғаны шыжым бауға орап алып жүреді. Оны сүйретіп жүріп құсты баулиды. Ал, уақыт өте келе жас құсты аузы байланған тірі аңға салып баулиды. Оны тірі шырғадейді. Ұшып кетіп адасқан құсты қайтару үшін де шырғаны пайдаланады.

         Түтік. Бүркітті қайырып баптаған кезде пайдаланатын құрал. Бұл ұсақ малдың немесе үлкен құстардың (тырна, қарақұс т.б.) жіліншігінен жасалады. Кейде өзегі бар жіңішке түтік ағашты да пайдаланады. Ұзындығы – 30 см шамасында. Түтіктің екі басын тұжырып, сыртын егеп, майдалап, өңдейді. Өзегін жұмсақ сыбызғы өзегі тәрізді етіп жасайды. Түтікті пайдаланып семіз құстың ішін шаю, салқындату, ішін тазалауға, саңғытуға қолай туғызады. Ол үшін түтіктің бір басын бүркіттің өңешінен жемсауына қарай жүгіртіп, екінші сыртында тұрған басынан салық су немесе қара шай құйып құстың ішін шаяды.
        Аяққап. Суық күндері немесе қарлы сонарда бүркіттің саусақ-тұяқтарын мұздап, үсіп қалудан сақтйатын һәм аңның жұмсақ терісінен тігілген жабдық. Әрі әккі аңдардың бүркіттің тырнағын шайнап тастауынан да қорғайды. Аяққапты көбінесе қолбала құсқа алғашқы жылы кигізіп баулиды. Аяққапты төрт саусаққа бірдей етіп, кейде жеке-жеке әрбір саусаққа арнап, қолғап сияқты тігеді.

       Иыққап. Бүркіттің екі иығын басып арқасын орай байлап қоятын құрал. Бұл жабдық бүркіттің топшысын суықтан қорғайды. Топшысы тоңазыған құс аңға түскенде әлсіздік танытады. Тіпті «құрт қанат» дейтін дертке шалдығуы да мүмкін. Суық өңірдің құсбегілері иыққапты киізден тігіп, қалың матамен тыстап, түрлі ою-өрнекпен әшекелейді. Оны пішініне қарай: жауырынтақ, иыққап, жабасалма, қосақтаулы қап т.б. түрге бөледі.

        Таңдай ағаш. Бүркітті үздіксіз піштактай беруден (дауыс шығарудан) сақтайтын құрал. Кәнігі аңшылар бүркіттің дауысын естіп аң қашып кетпес үшін бүркіттің таңдайына ағаш салып алып жүреді. Оны таңдай ағашдейді. Бұл құрал құстың тұмсығымен мөлшерлес ағаштан жонып жасалады. Ұшына ноқта бау тағылған қалақ тәрізді болып келеді. Таңдай ағашпен құсбегілер құстың таңдайын басып, ноқталығын тұмсығына кигізіп қояды. Бүркіт дауыс шығара алмай тыныш отырады.

       Құндақ. Бүркіттің денесі толық сиятындай етіп жасалған құндақ бесік. Оны талдан иіп астау тәрізді топсалы етіп жасайды. Ішіне киіз төсейді. Құсты орап тастау үшін тартпа баулары болады. Ол құсты тоңып қалудан әрі қанат шалғыларының зақымдануынан сақтайды. Алысқа сапар шеккенде бүркітшілер құсын бала сияқты құндаққа бөлеп алып жүреді.

       Биялай. Бүркітші оң қолына киетін, жеңі шынтаққа дейін жалғасқан, берік теріден жасалған қолғаптың түрі. Биялайдың ұзындығы 50 см, ал кеңдігі ішіне қысқы киімнің жеңі сыйып кең болуы шарт. Оны түйе, өгіз, тау ешкінің қалың мойын терісінен жасайды. Терінің түкті бетін ішіне қаратып, әрі қалың киізбен қоса астарлайды. Құсбегі құсын биялай киген соң барып қолына қондырады. Асау құс биялайды қысып ұстағанда өткір тырнағы өтіп кетпеуі қажет. Биялай жақсы болса құс орнықты отырады.

        Балдақ. Құсты аттың үстінде алып жүргенде қол талып шаршамас үшін қолданатын құрал. Ұзындығы 2-3 қарыс, айыр ағаш таңдап алынады. Айыр ашасы биялай киген қол толық сыйып тұратындай кеңдеу келеді. Қолды ұстайтын ашаны жұмсақтап төсеніш салады. Оны кепіл деп атайды. Тау текенің мүйізін иіп жасаған мүйіз балдақтарда кездеседі. Балдаққа әртүрлі өрнек салып әшекейлейді. Балдақтың екінші басы доғал болып келеді. Оған қайыс бүлдіргі орнатып, ердің оң қапталына байланады. Құсбегі биялайын киіп, оған құсын отырғызып, атына мініп, құс отырған қолын ердің қапталындағы балдаққа салып аңға шығады.

       Қатыр. Құс аңға түскен сәтте, ірі аң құсты жарақаттап тастамас үшін тез өлтіруге көмектесетін құрал. Оны қарақұйрық, жирен, бөкен тәрізді қоңыр аңдардың мүйізінен үшкірлеп жасап, сабына бүлдіргі тағып алып жүреді. Құс аңды ілген сәтте артынан тез жеткен иесі осы үшкіл құралды аңның құлағына бойлата сұғып жібереді.

        Жемқалта. Аңға алып шыққан бүркітке жем беру үшін ішіне ет салып алып жүретін дорба. Көлемі 20х25 см. Сәндік үшін оюлап, кестелеп қояды. Егер де құс аңға түспей айнып кеткен жағдайда жемқалтадағы етті көрсетіп шақырып алады. Жемқалтаның іші таза болуы керек. Құсбегілер қалтаға түлкі немесе қоянның дәмді сан етін салып жүретіндіктен кейде «құнарқалта» деп де атайды.

      Жеңсебұрау. Аңшылар бүркіттен қашып таяз інге кіріп кеткен түлкі, қарсақ, мәлін сияқты аңдарды жеңсебұрауды пайдаланып іннен алып шығады. Жеңсебұрау айыр ағаштан жасалады. Оны інге жүгіртіп, ішіндегі аңның денесіне тигенде бұрайды. Бұралған айыр ағашқа аңның жүні байланып, сыртқа қарай тартқанда бірге сүйреліп шығады.

 

         Материалды дайындау кезінде интернеттің ашық көздерден алынған ақпарат пайдаланылды.




Источник: http://yvision.kz/post/676891

толығырақ

Otamaly

          

       Маусым – григориан күнтізбесі бойынша алтыншы ай, жаздың алғашқы айы. Бұл айда шаруашыл халық үшін шөп шабу, пішен дайындау кезеңі басталады. Маусымдағы ауа райы Күн барынша ұзарады, түн қысқарады, күн ысып, жаңбыр жауады. Маусым айының басында Үркер батады, яғни Үркер аспаннан мүлдем көрінбей кетеді. 22 мау­сым күні «жазғы күн тоқырау» болады. Бұл күн – күн көзінің аспанда ең биік деңгейде болатын уақыты. Ал маусымның 26-нан бастап, тамыздың 5-іне дейін жалғасатын, «қырық күн шілде» кіреді. 

Халық маусым айының ерекшелігін мынадай өлең жолдарына арқау еткен:
Маусым еді күткенім,
Келдің, Маусым, жадырап.
Өсімдік, жәндік — бәрі де,
Шілде қызуымен балбырап.
       Тілімізде маусым сөзі ай атауынан басқа «мезгіл, мерзім, кезең» мағыналарын да беретінін білеміз. Осыған орай белгілі этнограф С.Кенжеахметұлы: «Бұл атау жаз маусымының басталуына орай шығуы да мүмкін» деген пікірін айтады.
      Маусым – арабтардың «мезгіл, кезең» мағыналарын беретін маусим деген сөзінен шыққан. Араб тіліндегі бұл сөздің шығу төркіні бойынша,«таңбалау, белгілеу» мағынасындағы уасм сөзінен «малдарға таңба салу кезеңі» дегенді білдіретін маусим сөзі қалыптасқан. Туыстас түрік тілінде бұл сөз мевсим (mevsim) деп қолданылады (Misalli Büyük Türkçe Sözlük. Haz.: İlhan Ayverdi. – Kubbealtı, 2010. – 1411 sayfa. – S. 371.).
     Маусымның тағы бір атауы – «ота­малы». Бұл атау жер отының молайып, нәрленгенін, оның малға жұғымының артқанын білдіруден туса керек. Осы ретте ғалым Орынғазы Әбутәліптің пікірін айтар болсақ, «ай аттарының ретін тарихи тұрғыдан қарастыра келгенде орын тәртібін бұзуға негіз болатын айдың бірі – отамалы айы. Мысалы, В.Радловтың ұсынған ай жүйесінде отамалы май айына, ал Ш.Уәлихановтың зерттеулерінде отамалы март айына сәйкес келеді делінген. Мәшһүр Жүсіп «Саратан – отыз бір күн. Сарғалдақ деген шымшық сонда (анда) шақырар. Саратан кірекеш Үркер туар (туғар) июньнің тоғызында саратан кіреді» дейді. Б.Майлин, І.Жансүгіров, Ә.Мұстафиндер құрастырған «Шаруа календарында» отамалы айы февральге сәйкес келеді. Ал халықтық этимологияға жүгінсек, отамалы сөзі малдың отқа ауыз салып, жердің отайып қалған кезін айтады. Көктем айларында көк шыға бастағанмен, малдың отап тастап, отайып қалған жердің бейнесі жаздың бірінші айында байқалатыны ақиқатқа сыйымды көрінеді. Сондықтан да отамалы деп отырғанымыз жаздың алғашқы айы болса керек» (О.М.Әбутәліп. Қазақ күнтізбе жүйесінің лексика-фразеологиялық бірліктері. Филол. ғыл. канд… авторефераты. – Алматы, 2008. – 26 б.).
    Маусым айы байырғы қазақ күнтіз­бесіндегі жұлдыз (зодиак) айлары бойын­ша саратан деп аталған. Саратан (ناطرس) сөзі араб тілінде «шаян, краб» сөздерін білдіріп, жұлдыз айлары бойын­ша «Шаян шоқжұлдызының» атауы болып табылады. Халық аузында саратан айы туралы мынадай жыр жолдары қалған:
Оқып, біліп алсын жас,
Айларды әрі таратам:
Молшылықтың басы – жаз,
Жаздың басы – саратан.
Жер жаңбырмен сусындап,
Кемпірқосақ өрілер.
Жаңа егін де маусымда
Ұшқұлақ көк көрінер.
Ауласында үйіңнің –
Жұпар иісі даланың.
    Биылғы маусым айы Ай қозғалысына негізделген Хиджра (мұсылман) күнтізбесі бойынша рамазан айына сәйкес келді. Қазақ халқы бұл айды «ораза айы» деп атап кеткен. Ораза – таң сәріден күн батқанға дейін ішіп-жеуден тыйылатын, ислам дінінің бес шарттарының бірі. Тіліміздегі ораза сөзі парсы тіліндегі «ауыз бекітетін күн» деген мағынаны білдіретін руза (ۃزور) сөзінен келген. Руз (زور) сөзі – парсы тілінде «күн» деген мағынаны береді (Persian-English Dictionary. F. Steingass. Beyrut. First Edition 1892. New Reprint 1998. – 1523 s.; s. 592-593).

Жаздың  сарша тамызы

      Жаз – маусымның 23-інен тамыздың 23-іне дейінгі 93 күнді қамтитын, жылдың төрт мезгілінің екінші мезгілі. Қазақ болмысында бұл кезең адамның арқа-басының кеңіп, табиғаттың кең тынысымен біте қайнасып, жан-жануарлардың тіршілігіне жайлы, шаруашылыққа қолайлы, тіршіліктің нағыз қызған кезі.
      Қазақстан жерінің жазғы сипаты біркелкі емес; ауа райы жаз айларында оңтүстік облыстарда ыстық, солтүстік облыстарда қоңыржай жылы болып келеді. Бұл жайт шаруашылыққа да әсер етіп жатады. Халқымыздың ескі санағы бойынша шілденің 7-нен басталып, шамамен тамыздың 5-інде аяқталатын 30 күндік ыстық күндер де, осы жаз маусымына жатады. Ал еліміздің оңтүстік аймақтарында шілде маусым айының 26-нан тамыздың 5-іне дейін 40 күнге созылады. Халық арасында осыған сәйкес «қырық күн шілде» деген күнтізбелік атау пайда болған. Кейде, күнделікті тұрмыста, көктем мен күздің жылы кезеңдерін қосып, жазды 6 ай деп есептейді. Алайда ауа райы бойынша Қазақстанның оңтүстік облыстарының жазы 6 айдан артық, солтүстік облыстарының жазы 6 айдан кем болып отырады.
      Жыл ішінде күн көзінің аспанда ең биік деңгейде болатын уақыты – жазғы күн тоқырау (22 маусым); ең төменгі деңгейде болатын уақыты – қысқы күн тоқырау – 22 желтоқсан.
      Қазақтар жаздың өзін іштей «ерте жаз», «шілде тамыз», «жаз аяғы» деп те межелейді.
        Ерте жаз – жылдағы әдеттен тыс, мезгілінен жаздың ерте шығуы. Бұл көктемнің ерте тууына, ауа райының шаруаға жылы да шуақты болуына байланысты.
     Жазғытұрым – көктемнің аяқталып, жаз мезгілінің жақындаған шағы. Бұл кезде көктемнің әлі ыси қоймаған қоңыр салқын ауасы жылып, күннің көзі нұрын мол шашып, жер бетінде көңілді тіршілік қыза түседі.
       Жаздың сарша тамызы – шілденің нағыз ыстық кезі.
    Жайма шуақ жаз – жердің беті түгел көгеріп, шүйгін шөп басқан, аспан ала бұлттанып, күн нұрымен араласа сал­қын жел соғып, адамға да, малға да қолайлы жаздың мамыр, маусым айлары.
       Жалпақ жаз – сай-салада сағым ойнаған ыстықтан жайлауда да, сар далада да жан-жануар сая таба алмай қалатын жаздың сарша-тамыз айлары (кезі).
       Қаз жайлайтын жаз – күзге қарай жылы жаққа (екінші мекеніне) ұшып кететін жыл құстарының бірі – қаз кейбір қысы жылы болатын жылдарды жаздың ауа райына қарап біліп-ақ жылдағы әдеті бойынша жылы жаққа ұшпай, осы орнында біржолата қалып қоятын қылығы да болады. Міне, сондай жылы, жайма-шуақ жазды қазақтар «Қаз жайлайтын жаз» деп атайды. Бұл «Қыстың жылы болуына кепілдік беретін, қаз құсына жайлы болатын жаз» дегенді аңғартады.
       Наурыздан соңғы жаз – жыл басы, көктем басы наурыздан кейінгі суық, салқын көп бола қоймайтын, көбіне-көп ыстық, бірақ қолайлы болатын жаз.
      Ұзақ жаз – кей жылдары жаздың әдеттегісінен әлдеқайда ерте бас­талып, ұзаққа созылған жайма-шуақ күндерінің мол болатын көктем кезеңдері.
      Ұзын сары – күннің жазғы тұрғы ең көп ұзарған мерзімі. Тамақтың қорының үзіліп, мал азығы таусылып, ұзақ күнді батыра алмай қиналатын шағы.
      Шыбынсыз жаз – шыбын-шіркейі құжынап кететін тым ыстық емес, әсіресе, кешке қарай салқын жел соғып, ауаның тынысы кеңейіп, малға да, жанға да жайлы жайлау жазы.
       Жаздыгүні – жаздың үш ай мезгілі.
       Қырық күн шілде – маусым айының 26-нан тамыздың 5-іне дейін созылатын, күндізі аптаған ыстық, түні желсіз тынық болатын жаздың орта кезеңі.


Жаздың ұзағын тілегенше, жайма-шуағын тіле

       Жазғытұрғы жел жардай атанды да жығады – мақал бұл құбылыстың астарында тек малшы қауым ғана жақсы білетін екі түрлі сыр бар екенін: біреуі – жазғытұрым қандай мал болмасын, соның ішінде жардай атан да етінен арылып, сүйегі жұқарып, әбден әлсізденіп, қаңбақ сықылды жеңіл болып қалуы болса, екіншісі – жаз желінің өтімді де қатты соғатын әдетіне байланысты екендігін аңғартып тұр.
       Жаздың ұзағын тілегенше, жайма-шуағын тіле – жаздың әдеттегіден ұзаққа созылуы, әрине, шаруаға жайлы; бірақ сол ұзақ жаздың соңғы жағы жауын-шашынды болып, жазға үйреніп, жайбарақат жүрген шаруаны аяқ астынан өзгеріп шыға келген ауа райы бейберекетін шығаруы да мүмкін. Сондықтан малшы қауым жаздың ұзағынан да жайма-шуақты жылы да жайлы болғанын тілейді.
      Жаз сайға қонба, Қыс қырға қонба! Себебі: жазда сай арасы жел соқпайтын ыстық болып, дұрыс дем ала алмайтын қапырық, тымырсық болады; қыста қырға қонған ауыл аяздың бетінде, суық желдің өтінде қалады, сондықтан да ол да ауыл-үйдің қонуына жайсыз болады дегенді аңғартады.
      Ай қырынан туса, айбалтаңды сайла, ай шалқасынан туса, күрегіңді сайла – Ай қырынан, яғни тігінен туса, жаз шыға бас­тайды. Ал ертеректе жаз айларында қуғын-сүргінді жорық күндері басталатын болған. Көрші елдер бір-біріне қарымта қайтару, кек қуу мақсатында жорықтар жасайды. Аталмыш мақалда «Ай қырынан туса, айбалтаңды сайла» деген жолдар осыны аңғартады.

 Әдебиеттер:

1. Қайдар Ә. Қазақтар ана тілі әлемінде: Табиғат. ІІІ том. – Алматы, 2013. – 6-8 б.
2. Исаева Ж. Қазақ мифологиясын­дағы тілдік көріністер // Ақиқат. 2006 № 11-12. – 56 б. 
3. Әбутәліп О.М. Қазақ күнтізбе жүйесінің лексика-фразеологиялық бірліктері. Филол. ғыл. канд… авторефераты. – Алматы, 2008. – 26 б.

 

Үркердің батуы

      Жетіқарақшы төмен еңкейіп келмей, жаз болмайды – ертеректе шаруалар Жетіқарақшыға қарап, түн мезгілдерін белгілеумен қатар, жыл мезгілдерін де айыратын болған. Бұл тіркес осындай бақылаудан қалса керек. Расында да жетіқарақшы жұлдызы жазға қарай еңкейеді.
      Үркердің батуы – маусым айының басында Үркер мүлде көрінбей кету кезі. Үркер жұлдызы жерге түскенде, яғни көктен мүлде көрінбейтін кезі жаз мезгілінің келгенін білдіреді. Бұл кезді кейде есепшілер «Үркердің жерге түсуі» немесе «Үркер жерге түскен кез» деп те айтады. Содан кейін 40 күн шілде басталады. «Үркер жерге түспей жер қызбайды» деген сөз осыдан қалған. Шаруа адамы үшін Үркердің жерге түскен шағы малға қолайлы болып есептелген. Соған сәйкес Үркер жерге түссе, жерде жатып, көк шөпті айдап, шығарып жатады-мыс деген мифтік түсінік болған. Сонымен қатар халық «Үркер жер астына түскенде, тасқа түссе – шіліңгір қатты ыстық, құрғақшылық, суға түссе – жауын-шашын, жерге түссе – аңызақ жел, қағыр-қуаңшылық болады», – деп те жориды.
      Қаз жайлайтын саздаймын, Наурыздан соңғы жаздаймын – қазақ халқы адамның жайсаң, жағымды мінезін жазға теңеп отырған. Басқаның жан дүниесіне жан рахатын, жылылық сезімін сыйлайтын адамды «жаны жаздай жайсаң» деп те айтады.

      Бетті дайындаған Гүлсінай ИСАЕВА,А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі нституты Этнолингвистика бөлімінің аға ғылыми қызметкері, филология ғылымының кандидаты

        http://anatili.kazgazeta.kz/?p=37687

толығырақ

         

        Аrgymaq.kz ұлттық танымдық порталы жылқыға байланысты  қызықты деректер жариялады.

        Аттың мінер жағы мен қамшылар жағы. Атқа мініп-түсу барысында аттың мінер жағы және қамшылар жағы деген оң-терісін ажырататын айырмасы болады. Атқа мінетін, яғни аттың оң жағын - «мінер жағы» дейді де, аттың келесі жағын, яғни аттың теріс жағын «қамшылар жағы» дейді. Кейбір мінезі шәргез жылқылар теріс жағынан мінгізбек түгілі, жақындатпайтыны да болады. Ал осы жылқының мінер жағы мен қамшылар жағының сырын кейбір деректерде былайша түсіндіреді: Бұл жағдай адамдардың көбісі оңқай болуына байланысты. Ертеде жігіттер қылышын оңай суырылу үшін сол жағына таққан. Осылайша сол жағында салақтаған қылышы бар ерлер атқа мінгенде сол аяғын үзеңгіге алдымен салу ыңғайлы келеді. Жәнеде соғыс кезінде көп адам атқа біркелкі мінгенгеде ыңғайлы болған. Бұлар қазіргі заманда қажеті шамалы болғанымен үйренісі бойынша сол аяғын алдымен үзеңгіге салады.

       Ат күші. Жылқы малын ақ, қара, жирен, құла, т.б. деп түріне қарай; жүкке арналған, жүйрік, жорға, желісті, т.б. деп қабілетіне қарай бөледі.
       Жалпы бұл жануардан шыққан күшті есептейтін болсақ, бір ат өте аз уақыттың ішінде (уақытша ғана) он шақты аттың күшін шығара алады. Керемет емес пе? Алайда қалыпты жағдайда бір ат бір ғана аттың күшін көрсетеді.

null

       «Ат күші» деген өлшемдік ұғым қалай пайда болған?
       Неліктен «аттың күшін» энергиялық қуаттың бірлігі ретінде алды? Бұл қаншалықты күш-қуат болуы мүмкін?
     Бу машинасын ойлап тапқан ағылшындық Джеймс Уатт (1736-1819) алғаш рет осы терминді, яғни «ат күші» ұғымын дүниеге әкелген екен.
        Сонымен қатар, көпшілікке өзінің жаңа шығармасы көп аттың орнын басуға болатын күш қуатты екендігін дәлелдеуге тура келген. Сондықтан да бір ат бір мезгілде қанша күш-қуат шығара алатынын өлшеп білу қажеттілігі туындаған.
      Ол өзінің көмір шахтасында жасаған тәжірибесіне сүйене отырып, бір аттың қалыпты күші шахтадан 1 метр/секунд уақытта 75 кг жүкті таситынын дәлелдеген.
      Бірақ бұл өлшемге қол жеткізу үшін көптеген аттардың күшін сынап, сынақтан өткізгендігі белгілі. Нәтижесінде азықтық, салықтық, электрлік, судың, өлшемлік және тіпті британдық деп аталатын ат күші-қуаттары пайда болады.
      Ал 1960 жылы осы «жылқы үйірінің» мағынасын ашып, тереңдете реттеген екен. Бұл туралы Халықаралық Салмақ өлшемнің XI сьезінде дүниежүзілік салмақ өлшемдерінің біріккен СИ (SI) системасында дәлелденді. Бұл система бойынша заттың күшін анықтаушы бірлікті Джеймс Уаттың құрметтіне «ватт» деп атайды.
     Сондықтан аттың күші дегеніміз аттың күшінің өлшемі емес, шыдамдылығының көрсеткіші болады екен.
1 а.к. = 75 кг.м/с = 0,736 кВт.=736 Вт
1 Вт=107 ү/с=0,102 кг. м/с=1,36. 10-3 а.к.        

null

        Аттың басы. Кавалеристтер соғыста өлген аттарды еске алу үшін аттың басын бейнелеп, сапқа тұрды.
      АҚШ 1917 жыл. Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан өлген жылқылардың санына жету мүмкін емес. Ең азайтып айтқанның өзінде 8 миллион жылқының оққа ұшқаны анық.
      Бұл соғыстың ең соңғы атты әскерлер қатысқан соғыс болғандығына бәс тігуге болады. Жылқылардың көбі жүктер мен адамдарды тасуға пайдаланылды.        

null

       Алғашқы пошта маркасы. 1933 жылы шыққан «Казахи» деп аталатын пошта маркасында атқа мінген қазақтар бейнеленген. «Кеңестік халықтар» сериясымен шыққан бұл марканың қазіргі кездегі құны 400-720 рубльге тең. Марка сол кезде 1 копеек болған екен.  0,2 млн. данамен жарық көрген пошталық марка бүгінгі күнде табылмайтындай дәрежеге жеткен.

       http://www.inform.kz/kaz/article/2899729

толығырақ


      Қазақы тазы мен төбет - ұлттық мақтанышымыз! Оларды бабалар мұрасы ретінде сақтау, қайта жаңғырту және көбейту - ұрпақ алдындағы аса жауапты міндет. Бұл туралы бүгін Алматыда ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «Қазақы тазы мен төбетті сақтап, дамыту» тақырыбында өтіп жатқан Халықаралық конференция барысында Республикалық «Қансонар» қауымдастығының басқарма төрағасы Оралбай Әбдікәрімов мәлім етті.

       Оның айтуынша, өкінішке қарай кезінде тазылар мен төбеттердің тағдыры «Мәдени мұра» бағдарламасынан тыс қалды.

      «Бірақ, ештен кеш жақсы демей ме!? 2012 жылы республикалық дәрежеде біздің қауымдастық құрылды. Содан бері көптеген жұмыстар атқарылды. 2014 жылы ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығымен тазы мен төбеттің стандартын бекіту туралы бастама құпталды. «Қазақ тазысы» және «Қазақы төбет» республикалық бағдарламалары жасалды. Мақсатымыз - ең алдымен таза мен төбеттің санын көбейтіп алу. Сондай-ақ, тіркелген тазы мен төбеттердің республикалық базасын жасау, далалық сынақтар, аңшылықтар ұйымдастыру, халықаралық көрмелер мен жарыстарға қатысу. Сондықтан, әзірге халықаралық кинологиялық ұйымдарды қалайда мойындатуға ұмтылып жатқан жоқпыз. Дегенмен, әлемнің 85 еліндегі кинологиялық ұйымдарға хат жазып, тазы мен төбет туралы мәлімет және стандарттарды жіберіп қойдық», - деді О. Әбдікәрімов.

       Сонымен қатар, ол төбеттерді иттердің төбелесіне қатыстыруға үзілді-кесілді қарсы екендігін жеткізді.

     «Осы тазы мен төбет өсіріп отырғандар бізді солардың «нанын тартып алатындай» көреді. Олай емес. Біз бұл жұмыспен пайда табу үшін атқарып жатқан жоқпыз. Мақсатымыз -  тазы мен төбетті көбейту жүйесін әзірлеу және жұртшылық тарапынан оларға деген сұранысты арттыру. Яғни, тазы мен төбетті тұрмыстық мақсатта пайдалану. Ал төбеттерді төбелестіру - адамгершілікке жатпайды. Мұны көрген қазақтың баласы ертең қандай адам болып өседі? Осы жағын ойлайық», - деді О. Әбдікәрімов.

         Айта кетелік, қазіргі таңда елімізде таза қанды 300-ге тарта тазы бар екен. Ал төбеттердің санағы әлі жүргізіліп жатыр.   

         http://www.inform.kz/kaz/article/2897640

толығырақ

Без имени-1

      Әрине, бүгінгі ұрпаққа Жазылбек Қуанышбаевтың сонау Ұлы Отан соғысы жылдарынан кейін мал басын аман сақтау, ет пен жүнді мол өндіру жорығында жүріп, мемлекетке пәлендей елтірі, пәленбай кило жүн, ет тапсырып, 100 қойдан 144 қозы алғаны бір жағы қызықсыз, бір жағы түсініксіз де көрінуі мүмкін. Әйтсе де кез келген даңққа жеткізетін жол еңбекпен салынатынын ескерсек, шопандық кәсіптің қыр-сырын асқан білімпаздықпен меңгерген Жаз-атаның ғұмыры бүгінгі ұрпаққа үлгі болатындай нағыз өнегеге толы. Жазекеңнің еңбек жолын, озық тәжірибесін насихаттау үшін кезінде «Жазылбек мектебі» де ұйымдастырылған екен. Ал, 1977 жылы Нұртай Айдаров деген қаламгер Жазекеңнің еңбек жолы туралы «Жазылбек мектебі» атты кітап жазыпты. Кітапханалардан сұрастырып жүріп әрең таптық. Осы кітапты оқығанда мал бағу деген атқа мініп, қойды айдалаға айдап жіберіп, анда-санда қайырып қойып, кешке қарай қораға қамай салу емес екенін ұғасың. Қой бағудың қыры да, сыры да көп.  Жазекең жарықтық, қойдың су ішкеніне, қандай шөп жегеніне қарап, малдың не қалап тұрғанын, қойдың қорадағы жатысына, қимылына қарап, алдағы ауа райының қандай болатынын болжай береді екен. Содан болар, Жазылбек Қуанышбаевты «дала академигі», «малшылардың маршалы» деп атаған. Ендеше, Жаз атаның мал бағудағы айтқандары мен тәжірибесі әлі күнге маңызды. Оған осы кітаптағы мына үзінділерден кейін көзіңіз анық жетеді.

        – Қойлы ауылға келіп, бір отарды қабылдап алғаныма үш-төрт айдың жүзі болған еді, – деп бір әң­гімені бастады Әлібек ағамыз. – Бір күні кеш түсе ауылға көрші сов­хоздан Жазекең келе қалды. Ол есік алдындағы ашық ықтырмаға иірілген отарды сырттай бір шолып шықты да:

      – Балам, саулықтарыңның сауыры мықты екен. Қыс ортасы ау­­ғанша күйі таймапты. Шетінен мамырлай баяу қозғалады, мұнысы өте жақсы. Бірақ мұны бүгін неге жабық қораға қамамағансың? – деп сұрады.

     – Семіз малдың ашық күндері жабық қорадан гөрі ықтырмада түнегені жақсы дейді ғой. Бүгін күн ашық болған соң… – деп одан әрі не дерімді білмей дағдарып қал­дым.

       – Иә, әзірге күн ашық. Бірақ соңыра әбігер болып қала­сың-ау, шамасы. Күн сыңайы солай. Жүр, ана төбе үстіне шы­ғып бай­қайықшы, – деп ол мені қо­раның оң жақ тұсындағы тө­бешікке қарай ертіп барды.

       Биік төбешікке шыққан­дыкі ме, әлде, күннің суық ызғары күшейді ме – ызғарлы бір ызғырықтан денем тітір­кеніп кеткендей болды.

       – Сонау Сұңқар жаққа жүзіңді бұршы балам, не сезі­лер екен?

      Алыста ақ қар жамылған Сұң­қар шыңы мұнартып кө­рінеді. Сәл бет қаритындай ызбарлы ызғырық лебі еседі сол жақтан. Жазекеңе соны айттым.

      – Міне, сол ызғырық ек­­­­пін те­гін емес. Ана сақа сау­лықтарыңа қарашы, ала­қан­дай жерге ұйыса жусап жатқан жоқ па? Боранның ха­бары сол, – деді табиғат құ­бы­лысына, мал сырына қанық қарт.

      Мен аспанға қарадым. Ай сүт­тей жарық. Көк әлемі шайдай ашық. Құс жолы айқын білініп тұр. Тек алыс аспан кеңістігінің терістік етегі ғана сәл шаңытып тұрған сияқты. Осындай ашық түнде де боран болады дегенге көңілім сеніңкіремеді. Сонда да өзіме сыйлы атақты атаның ұсы­нысы бойынша отарды жабық қораға айдап қамадым.

     – Мына ызғар барған сайын өңменіңнен өтердей өрекпіп келеді ғой. Ал, ана ас­панның арғы шеті неғып шаңыта буалдырланып тұр? – деп сұрақты маған қойды да сәл ой­ланып алып жауапты өзі бере бастады. – Ол Сұңқар боранының хабары. Қойдан білгіш мал жоқ. Күндіз қандай шөп жеді, түнде қалай жусады – соған қарап ауа құбылысын аңғару қиын емес. Соны білуге ұм­тыл, шырағым. Білгеннің зияны тимейді, – деп талай-талай кеңес берді.

       Мен әлі таңмын. Бүгін қа­лай боран болады деген ой маза­лай береді. Үйге кіргенде де тыс­­­қа құлақ түрумен болдым. Бі­рақ мұным көпке бармады. Ел орынға отыра бере-ақ ызғарлы жел ызыңдай бастады. Түн жарымына қарай ол алай-түлей боранға ұласты.

*  *  *

     – Жазекеңнің басқа да үйренер қасиеттері аз емес, – деп киіп кетті Құдайберген. – Өзімнің басымнан кешкен бір жайды айтып берейін. Қой бағуға алғаш келгенде бірнеше жылға дейін пә­лендей табысқа жете алмадым. Бір жылы жайлауда Жазекең ауылымен көр­шілес отырдық. Қатар отырған соң өрісте кездесіп жүресің ғой. Сонда ол ылғи менің қойды өргізу, жаю әдістерімді ба­қы­лап жүріпті. Бір күні ша­қырып алды да, бүгін отарыңды кө­мекшіңе тапсырып, өріске менімен бірге жүр деді.

      Қуана келісіп, өріске бірге кет­тім.

     – Балам, өріске қойды қаптатып салып, соңынан іл­би еріп отыруға әдеттеніп кетпе, – деді өріске ұзап шыға бере Жазекең. – Ойласаң, қойды жая білу де өнер. Сол өнерді жақсы игергенде ғана өрісің ұзақ болады.

      – Оның не өнері бар? Ел­дің бәрі ерте өргізеді, кеш қай­тарады, түк айыр­ма­шы­лығы жоқ қой оның? – деп ол жылы сөйлегенде мен де ба­тылданып өз болжамымды соғып қалдым.

      – Айырмашылығы болмаса кейбір шопанның малы неге арық болады? Өлім-жітімге ұшы­райды, сол неліктен? – деп бастырмалата бірнеше сұрақ қойып алды да соған өзі жауап бере бастады. – Рас, ондай шопандар да бәріміз сияқты қойды өріске аз жаймайды. Бірақ сол жаюдың әдісін білмейді.

     Енді бір сәт ол әңгімесін до­ғарды да шұрайлы өрісте қаптай жайылған отардың алдына шықты. Ылғи алда жүрген қойларды қақ­пай­лап қояды. Ал жаңа ғана ең арттағы қойларды алға оз­дырған еді. «Неге осылай істедім?» деп маған шұғыл бұрылып, бетіме сынай қарады. Мен оның себебін ұқпағанымды айттым.

        – Ендеше, біліп ал! Мен оны қойлардың бәрі тоя жайылуы үшін істедім. Олай етпесең, үнемі алда жүрген қой өрістегі шөпті басқадан бұрын таңдап жейді де, тағы да тың, дәмді шөп іздеп, үде­ре жайылады. Ал, соңындағы қой соған ілесем деп жөнді жайыла алмайды. Өрістен қойдың бір бөлігінің тойынып, енді біразының орта құрсақ болып қайтатын себебі осы. Тағы бір ескерер жайың: әр өрісті бөліп пайдалан. Бір бөлігіне қойды бүгін жайсаң, сол жерге араға он шақты күн салып қайта орал. Сонда қой оған тың өрістей байырқалай жайылады.

*  *  *

     1953 жылдың жаз айы болатын. Жазылбек ата бүгін де отарды өзі өргізе бергенде атын қара терге шо­мылтып Ділдәштың көмекші шопаны шауып келді.

       – Ата, сізді Ділдаш апам тез жетсін деді, – деп әбден асыққан жас жігіт аптыға әрең тіл қатты.

       – Не болды, жай ма? – деп Жа­зылбек оған шошына сұрақ қойды.

      – Бірталай қой пысылдап, дөң­бекши аунап, жөнді жайылмай өлетін болды.

     Мына хабардан Жаз­екең секем алып қалды. Ота­рын кө­­мек­­шісіне тапсырды да Діл­дәш ауылына тез жүріп кетті.

      Ділдәш ауылына жеткен бойда Жазекең елмен жүре амандасып, отардағы ау­ру қойларды көре бас­тады. Шынында кей қой жата қалып басын жерге үйкейді, жиі пысқырады. Жасы алпысқа таяған, осы өмірінің ішінде мұндай сан-алуан оқиғаны басынан өткізген Жазылбек қарияға істің мәнісі бірден түсінікті болды. Қой кеңсірік ауруына шалдыққан. Дереу емдемесе құрт ми қабатына өтіп кетуі мүмкін. Онда емдеу қиынға түседі.

      Қажетті дәрі-дәрмек ал­дырған Жазекең жіті қи­мылдап, ауру білінген қой­ларды тез дәрілеп шықты. Солар­дан тек үшеуін ғана бөлек алып қалды.

      – Мына үшеуін, – деді тершіген маңдайын сүртіп, енді ғана істен басын көтер­ген Жазылбек ата, – дәрі­герге көрсетпесең болмайды. Құрт ми қабатына өтіп кетіпті.

      – Оны қайдан білдіңіз? – деп Ділдәш ұстазына қарады.

     – Әне, қарашы – деп, Жазекең енді шәкіртіне бәрін аңғарып біліп ал дегендей әлгі қойларға қарай қолын сілтеді. – Ана қойлар алға жүрмей айналшықтап, басын кегжите, мойнын бір жағына бұра береді. Құрт ми қабығына өтіп кетсе, қойларда осындай белгі болады.

*  *  *

      – Анаған қарашы, – деп бір кезде Жазекең жас жігіттей ширақ, жеңіл қимылдап, орнынан атып тұрды, – ана екі аттың құйрығын жабы­ла жалмап, тартқылап жат­қан қойларды көрдің бе? Тез барып, ажырат. Қойға үйренгендіктен былқ етпей тұр ғой жануарлар, әйт­песе тепкілеп біразын майып қылар еді.

      Биқан тұра жүгірді. Әлгі қой­ларды әрі айдап салып, екі атты же­те­леп қайтып келді.

      – Балам, қойдың әлгіндей ат құй­рығына жармасуы, жабыла жалмауға ұмтылуы неліктен, соны білесің бе?

      – Жоқ.

     – Әйтпесе біліп ал, ол қойдың тұз сұрағаны. Мана сәске кезінде келгенімде біраз қойлардың ырсылдап-пысылдап тұрғанынан секем алып ем. Бірақ күннің ыс­тықтығынан сөйтіп тұрған шығар деп ойладым. Олай емес екен, қойың сонда тұз тілеп тұрған екен ғой. Қойға тұз керек болған кезде тынысы тарылып, пысылдап қалады. Жылқы құйрығын жал­майды, басқа да өзіне керек емес, әшейінде тимейтін заттарын қажақтай бастайды. Сондықтан қойға тұзды үзбей беріп отыру керек. Өйткені, шөп қойдың тамағы, тұз соның тұздығы. Тұздықсыз та­мақ дәмсіз ғой. Айтпақшы ауылда тұз бар ма еді?

      – Таусылғанына бір аптаға жуық­­­тады. Ферма бастығы, мамандары жеткізіп береміз деп кеткен. Бірақ әлі жоқ.

     Жазылбек ақсақал бұған қатты ашуланды. Осындай жай­бара­қаттыққа оның жаны төзбейтін.

       …Міне, мал бағу деген сөз – бұл жайымен қой соңында жүру немесе ит-құс тимесін деп төбе басында малға көз салып отыру ғана емес. Мал жаюдың да өзіндік тәсілдері бар. Тоқсан жас жасап, еңбекпен егіз өсіп, бақытын ең­бектен тапқан қарт қой­шының қанына сіңген қа­сиеті – әркімге дәл осылай білмегенін үйретіп, малына қолма-қол көмек көрсету болған. Жазекеңнің ерекше атап айтар жақсы бір қасиеті – қай істі қолға алса шын ықыласымен ат­қа­ратындығы екен. Жұмыста әсте қажы­майды, жан-тәнін аямай қимылдайды. Қолға алған ісін аяқтамай тыным көрмейді. Оны табысқа жеткізген де осы қасиет емес пе? Ендеше, өмір еңбексіз ештеңе бермейтінін ұғындырып, қой бағуда қа­һар­мандығымен танылған Еңбек Ерін дәріптеп, тә­жіри­бесі мен қасиетін үлгі еткен «Жазылбек мектебі» кітабы бүгінде де кәсібін мал бағудан іздеген жандарға таптырмайтын көмекші құрал болатыны сөзсіз. Лайым, бүгінгі жастарға Жаз ата­ның жасы мен жолын берсін!

          Оралхан ДӘУІТ, «Егемен Қазақстан». Жамбыл облысы.

       http://egemen.kz/2016/03/31/32062

толығырақ

Наурыздың басты нышаны

     Әз-Наурыз – түбі бір түркілердің ортақ мейрамы. Ежелгі жұрттың байланысы ұлттық салт-санасы мен тұрмыс-тіршілігінде көрініс тауып, мәдениетімен біте қайнасады. Бізді біріктіретін ортақ үй де бар. Ол – Ұлыс тойының сәніне айналған киіз үй. Бабамыздың баспанасы қазақ тарихының таңбасы іспетті. Ендеше, оқырман, бізбен бірге киіз үйдің ақ босағасына еңкейіп кіріп, төріне шығуға шақырамыз.  

Наурыздың басты нышаны

     Жылда Наурыз мерекесі еліміздің барлық аймағында кеңінен тойланады. Орталық алаңда қаз-қатар киіз үйлер тігіліп, бауырсақ пен наурыз көже пісіріліп, шұбат, қымыз сапырылып, самаурын қайнап бір жасап қаламыз. Жиналған жұртшылық бірге ән айтып, би билеп, алтыбақан тебеді. Білекті жігіттер өзара кү­ре­сіп, көкпар тартады. Жас­тар жасамысына сәлемін, қарт­тары ұрпағына батасын береді. Осы­ның бәрі ақшаң­қан киіз үйдің айналасында болып жатады.

     Киіз үй – халқымыздың ең алғашқы сәулеттік құрылысы. Бұрышсыз үй қыста да, жазда да өмір сүруге қолайлы. Жылжымалы үйде әп-сәтте көшіп-қонуға болады. Жер сілкінісіне де төтеп береді. Оның жалпы салмағы – жабдықтарымен қосқанда 300-400 келі. Кезінде киіз үйді бір түйеге артып, жаңа қонысқа көшкен.

     Ежелден киіз үй жасау ата кәсібіміз болған. Киіз үйді жасау мен құру өнерін ЮНЕС­КО ұйымы мәдени мұралар тізіміне қосқан. Жәдігерімізбен то­лығырақ танысу үшін киіз үй жасайтын шеберханаға жол тарттық. Бізді өз ісінің ісмері атанған Гүлбану Ғабитқызы күлімсіреп қарсы алды. Бұл өнерінің бастауында, әрине, әке-шешесі тұр. «Оймақ» ұлт­­­тық қолөнер орталығын әкесі Ғабит Қанатбай мен ана­­­сы Бакира Сейітназар ашты.

      Дегенмен, киіз үй жасаумен тегін адам айналыспайды. Бұл істі қолға алуға не түрткі болды деп сұрағанымызда, «Киіз үй – көшпелі қазақтың баспанасы еді, ал бүгінде сол заманнан бір естелік болып қалды. Күнделікті өмірде қажет емес, тек Нау­рыз ме­рекесін тойлағанда тігілетін сәнді дүние есебінде пайдаланылып жүр. Қазақтың қолөнеріне сұраныс осы Нау­рыз қарсаңында туындайды. Дәл өзіңіз секілді тілшілер де бізді мерекеде іздейді. Киіз үйдің қадыр-қасиетін жоғалт­пай, өнерді жалғастыру – менің мақсатым» деп әңгіменің ашығын айтты.

     Шебердің өз жұрты да, на­ғашы жұрты да өнерден кенде емес. Негізгі мамандығы есепші, бірақ қанға сіңген қасиет өзін танытты. Қазір бала күтімінде отырып та маман шеберлік іспен айналысып жүр.

     – Үйде үш баламыз, барлы­ғымыз қолөнермен айналысамыз. Ал өнерге баулып, бар білгенін үйреткен – әке-шешеміз. Бір кісінің тапсырысымен ең алғашқы киіз үйді жасап бердік те, сол бастағаннан жалғасып кетті. Қазір бар жұмысты жанұямызбен атқарамыз, – деп сөзін жалғады Гүлбану.

     Наурыз мерекесіне киіз үйлерді қаладағы, ауыл-аймақ­­тағы кәсіпорындар жарысып тігіп жатады. Тапсырыс берушілердің дені сол кәсіп­орындар екен. Ал жеке адам­ның тапсырыс беруі – сирек кездесетін жағдай. Сұраныс көбінесе шетелдіктерден жиі келіп түседі. Орталық қазақ үйді Хорватия, Италия, Ресей, Қытай мемлекеттеріне жіберді.

     – Қазақтың киіз үйіне қалай қызықпайсың, тұнып тұрған тәрбие, философия ғой. Ше­тел­діктер тұрмақ киіз үйге өзім қатты қызығамын, – дейді шебер қыз.

      –  13 жылда ерекше талғам иесі кездесті ме?

     – Әр жасалған киіз үйге ықы­­ласым ерекше. Дегенмен, АҚШ елшілігі Джордж Крол мырзаның бастауымен қазақ үйіне тапсырыс жасағаны есте қаларлық. Оны біз былтыр жазда орындадық. Он екі қанатты Хан ордасы дәл осы шеберханада жасалды. Үйдің есігінен төріне дейін таза киіз төселді. Жабдықтардың ою-өрнегі, түр-түсі елшінің бақылауымен орындалды. Киіз үйдің салтанатты ашылуын жасап, қо­нақтарға ет асты. Қымыз сапы­рып, сый құрмет көрсетті, – деп жауап берді ол.

Киіз үй жасау технологиясы

      Құрылымы қарапайым киіз үй жасаудың бейнеті көп. Бұл жұмыс тек өз ісін сүйетін адам­ның қолынан келеді. Шеберлер бар өнерін салып бас-аяғы 10-15 адам бірігіп, 1-2 айда бір киіз үйді дайындап шығарады екен. Наурызға дайындық кезінде жұмысшылар саны 15-20-ға жетіп қалады. Іші мен сырты әсем ою-өрнекпен безендірілген баспананы жасау үшін біраз тер төгіледі. Киіз үйдің қаңқасы бір технологиямен жасалады. Ал безендіруде еш қатып қалған қағида жоқ. Мысалы, түскиізін жасап алса, қалған бөліктерін сол түскиіздің түр-түсіне сәй­кестендіріп жасайды.

      Ал үй тіккенде ең алдымен қолайлы жер таңдап алу аса ма­ңызды. Киіз үйдің негізін кереге, уық, шаңырақ пен сықырлауық құрайды. Қазақтың киіз үйін тігу үшін бірде-бір шеге пайдаланылмайды. Құрылыс нысаны тек табиғи материалдардан жасалады. Сәмбі, мәжнүн талынан жасалатын кереге – қазақ үйдің қаңқасы. Себебі, үйдің берік болуы, кеңдігі керегеге тікелей байланысты. Шеберлер керегені жайып, таңғышпен біріктіреді. Оларды бір-біріне жалғап, есік есебіне сықырлауықты орна­тады. Кереге ағаштарының ай­қасқан тұсын түйіп, жинап жазуға ыңғайлы етіп жасайды. Кереге шеңберінің үстінен бақанмен шаңырақ көтеріледі. Шаңырақ – қазақ үйдің еңселі етіп, бәрін тұтастырып тұратын күмбез. Шаңыраққа уық шаншиды. Шаншылып біткен уықты айналдыра құрмен таңады. Осылайша, уық кереге мен шаңырақты жалғайды. Одан кейін туырлық, үзік, түндік және киіз есіктерді жабады. Киіз үйдің негізін туырлық, үзік, түндікпен жабу төменнен басталады. Туырлықтың бір ұшы есікке байланыстырылады. Содан кейін керегені орай айналдырады. Уық бойына үзік жабылады. Үзіктің төменгі шеті туырлықтың жоғарғы шетімен біріктіріледі. Ол кереге басына бекітіліп, қалған бөлігі бақанның көмегімен түндік жабылатын жерге дейін көтеріледі. Үзік киіздер арасында ашық жер қалмайтындай етіп жабылады.

      Ағашы толық жабылып болған соң, шаңыраққа бақан арқылы түндік жабылады. Киіз есік пен түндік арнаулы бау арқылы оңай ашылып, жабылып тұрады. Қажетті материалдарды өз елі­мізден алады. Болмай қалған жағдайда шетелден тапсырыс­пен алдырады.

      «Елімізде қазақ өнеріне деген жанашыр жандар бар. Жыл санап, ұмыт қалған құнды жәдігерге сұраныс арта түсуде» деп сө­зін сабақтады ісмер қыз.

Үйренетін үрдіс

      Жастар үйлену тойларын мейлінше ерекше атап өтуге құштар. Көпшіліктің таңдауы кең мейрамханаға түседі. Ал Ұлыбританияда тіптен жаңа үрдіс пайда болды. Отау тіккен жас жұбайлар үйлену рәсімін киіз үйде жасап жүр. Жаз айларында өтетін тойды осылайша ұйымдастыру шетелдіктер үшін сәнге айналған. Бұл тек сән емес, біреулердің бизнесті дөңгелетіп әкетуіне жол ашқан көрінеді. Британиялық Лиззи мен оның серіктесі Джим – дизайнерлік киіз үй жобасының авторлары. Олар киіз үйдің дәстүрлі құрылымын сақтай отырып, ға­жап дизайнерлік шешім ұсынады. Он екі, жиырма, отыз екі қа­нат­ты киіз үйлер емен ағаштан жасалған еденмен, ше­бер­­­лердің қолынан шыққан жи­һаз­дармен, алтын шамдар және хрустальді ас­пашамдар­мен безендіріледі. Сон­дай-ақ, үйдің ішін тапсырыс берушінің қа­лауын ескере отырып жасайды. Оған ең көп дегенде 90 қонақты кү­туге болады. Агенттік киіз үйді тиісті жерге жеткізіп, құрып, дайындап береді. Салтанатты кешті қазақтың көне бас­панасында жасауға ағыл­шындардың сұранысы жоғары. Ресми сайтты ашып қарасақ, биылғы жылға бос орын қалмаған болып шықты. Ал жалға алу төлемі 3 мың ағыл­шындық фунт стерлингінен басталады. Жоба авторлары бұл бастаманы жүзеге асыруға не себеп болғанын да айтты. «Біз киіз үйді жақсы көреміз. Ол кез келген жерде күйеу жігіт пен қалыңдыққа әрі кең, әрі әдемі той салтанатын жасауға қолайлы» деп түсіндірді.

      Міне, осылайша әр жұптың өмірінде ерекше орын алатын күнді қайталанбастай етіп өткізуге болады.

Басына баспана тіккен студент

     Көшпелі қазақ киіз үйден зәулім ғимараттарға көшкелі қаншама уақыт өтті. Дегенмен, өркениетті қоғамда өмір сүре отыра, көне баспананы қажетсінетіндер табылады екен. Пәтерден бас тартып, киіз үйде тұрақтанған канадалық студент менің сө­зіме дәлел. Майкл Джеффри есімді азамат Камплус қа­ласындағы Thompson Rivers университетінде оқиды. Бо­лашақ саяхат жетекшісі үйден оқу орнына сүт пісірім уақытта жетіп барады. Студент тек уақытын емес, ақшасын да үнемдейтін болып шықты. Өз­гелер пәтерді жалға алу үшін айына 400 долларды шы­ғын­дайды. Ал «біздің жігіт» жерді жалға алып одан 4 есе азырақ төлейді. Киіз үйді басына баспана етіп алған Майкл бұл шешімі туралы былай деді.

Басына баспана тіккен студент4

     – Канадалықтардың көпшілігі жанға жайлы үйге үйренген. Егер пеш сөніп қалса, нағыз проблеманың көкесі басталады. Ал жазық далада күн көру әлдеқайда қиын екені айтпаса да түсінікті. Бірақ адамзат жүздеген, тіпті мыңдаған жыл бұрын дәл солай өмір сүрген жоқ па?! – дейді. – Маған мал баққан көшпелі халықтардың баспанасы ұнайды. Тез құры­лады, тез жиналады. Кез келген жерге көшіп-қона аласың.

    Табиғатты ерекше сүйетін студент үйді өз күшімен салған. Үйдің ішіне электр қуатының орнына пеш орнатқан. Ұялы телефоны мен ноутбугін жақын маңдағы дәмханада қуаттайды.

     Майкл тіккен киіз үйге қа­рағанда моңғол киіз үйінің сипатына сәйкес келетінін аңғара аламыз. Рас, көшпенді халықтардың киіз үйі бір-біріне ұқсас болып келеді. Бірақ, әр ұлттың мекендеген жеріне, салт-санасына қарай олардың өзіндік ерекшеліктері бар. Мәселен, қазақ үйдің биіктігі 4 метр болса, моңғол киіз үйі 2-2,5 метр шамасында. Моңғол үйінің сүйегі өте жіңішке ағаштан жасалады. Шаңырағы шағын, уықтары түзу болып келеді. Сол себепті де үй төбесі қисық конус тәріздес әрі аласа. Ал біздің үйдің сүйегі сәмбі (мәжнүн тал) ағашынан жасалынып, мықты болады. Қазақ жазық далада өмір сүргендіктен, жүрегі кең, баспанасы да еңселі. Моңғол үйінің көрінісі шатыр сияқты, тек пішіні киіз үй есебінде. Моңғолияға сапарын жоспарлап қойған жас саяхатшы біздің еңселі киіз үйлерді көрсе ғой, шіркін!

Киелі киіз үйдің иесі кім?

     Отандық «Оймақ» ұлттық қолөнер орталығына АҚШ-тың «Colorado Yurt» компаниясы бәсекелес. Олар киіз үйді жасап, жалға берумен және сатумен айналысады. Биз­­несмендер заман ағымын аңғарып, жалпақ жұрттың тамырын дөп басты. Көбінесе, қала тіршілігінен шаршағандар ауыл-аймаққа аңсары ауып тұрады. Ал жазық далада орын тепкен киіз үй тынығуға, меди­тация жасауға таптырмас жер.

    Компания 1976 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Өз өнімдерін бір күннің ішінде тігілетін таза экологиялық баспана ретінде таныстырады. Бабамыздың баспанасында тұрмысқа қажетті барлық жағдай жасалынғаны белгілі. Америкалықтар бұдан да қалыспады. Үй ішіне электр жарығын тартып, пеш орнатып, жеке бөлмелерге бөліп қойды. Киіз үй сүйегінің қолдану мерзімі шексіз дейді олар. Ал қалған бөлігіне тұрғылықты жердің ауа райына қарай 8 жылдан 15 жылға дейін кепілдік береді. Үйлерді сату толықтай автоматтандырылып, бір жүйеге келтірілген. Киіз үйдің ішкі және сыртқы жабдықтарын қоспағанда негізгі үй 11000 долларға бағаланады. Қажеттілік пен қиялыңызды қанағаттандыру үшін қалтаңыз біраз жұқаруы мүмкін. Қалай болғанда да, бұл тұрғын үй ба­ғасынан әлдеқайда арзан екені айдан анық. Америкалықтардың басым бөлігі үйді жалдамай, тұрақты мекеніне айналдырады екен.

     P.S. Жатжұрт­тық­тар басқа ұлттың құнды­лы­ғын елеп, өз пайдасына жаратты. Ал бізге бұ­рышсыз үйіміздің киесін сақтап, иесін табатын кез келіп жеткен сияқты. Ол үшін төл өнерді қор­ғаштап жүретін қол­өнер­шілерге қолдау білдір­ге­німіз жөн.

        Гүлдана ТАЛҒАТҚЫЗЫ

      http://www.astana-akshamy.kz/?p=32383

толығырақ


    Қазақстанның батыс облыстарындағы тұрғындар Наурыз мейрамын тойлауды бүгіннен бастап кетті. Ол жақтағы жұрт бұл мерекені «Көрісу» немесе «Амал» мерекесі деп атайды.

      Таң атысымен «Көрісу» мерекесін асыға күткен әрбір отбасы дастарханын қазақтың құрт, бауырсақ, ақ ірімшік, қызыл ірімшік, сары май, уыз сынды дәстүрлі тағамдарымен көмкеріп, наурыз көжесін дайындап, табалдырығын аттаған әр қонағын жылы жүзбен қарсы алады. Оларға ерекше ілтипат көрсетіп, төріне шығарады, ас ұсынады.

     Дәл осы күні әр адам өзінен жасы үлкен кісілердің шаңырағына кіріп, амандасып, көріседі, барған үйіне «Бір жасыңызбен!» деп еніп, жаңа жылға аман-есен аяқ басқан жора-жолдас, туған-туысқандарын құттықтайды. Бір-біріне деген өкпе-реніштері болса, кешіріседі, амандық-саулық тілеседі.

     Сондай-ақ, әр отбасы көршілерімен көріседі. Бұл күні әр адам міндетті түрде үш үйдің есігін ашуы керек, яғни түске дейін үш үйге кіріп, көрісіп үлгеруі тиіс. Үйді-үйді қыдырып жүргенде кішкентай балаларға аналары шағын дорба ұстатып қояды. Балақай қай үйге көрісуге кірсе, сол үйдің дастарханынан ауыз тиіп, бауырсақ, тәттілерден салып алады. Бұл жоралғы жыл бойы балаларымыз тоқ жүрсін, дастарханымыз аралас болсын, қарым-қатынасымызға сызат түспесін деген ниеттен туған.

     Бір ерекшелігі - «Көрісу» бір күнмен шектелетін мереке емес, ол наурыздың 14-інен басталып, айдың соңына дейін жалғаса береді.

«Көрісу» мерекесі неге 14 наурызда тойланады?

      Жалпы, біз «жыл» деп Жердің Күнді айналуын, «ай» деп Айдың Жерді айналуын, тәулік деп Жердің өз осьін айналуын айтамыз. Жердің Күнді айналуы - 365 тәулік 5 сағат 54 минут болса, Айдың Жерді айналуы - 29 тәулік 11 сағат 49 минут, ал, Жердің өз осьін айналуы - 23 сағат 56 минут 4 секунд. Бұдан біз ойлағандай жылдың дәл 365 күн, айдың дәл 30 күн, тәуліктің дәл 24 сағат емес екендігін ұғамыз.

    Біздің жыл санауымыздан 45 жыл бұрын Рим императоры Юлий Цезарь, сарай жұлдызшыларының кеңесі бойынша «Египет» күнтізбесінің негізінде елге жаңа күнтізбе енгізеді. Бұл күнтізбе бойынша жаңа жыл 1 наурыздан (марттан, март - Марс, ежелгі Римнің пұт құдайларының бірінің аты) басталды. Юлий күнтізбесі Еуропаға кеңінен таралып, өзінен де дәл жаңа күнтізбе шыққанша 1600 жыл бойы «дәурендеді». Кейінірек жүргізілген есеп бойынша, «Юлий» күнтізбесінің 128 жылда 1 тәулікке артта қалатын қатесі бары анықталды. Бұл жаңалық жаңа «Григорий» күнтізбесінің пайда болуына ықпал етті.

     Ал, патшалық Ресейге «Юлий» күнтізбесі I Петрдің жарлығымен 1700 жылы енгізілген. Бұған дейін әлем жаратылғанынан бері деп есептеліп келген 7208 жыл - 1 қаңтардан бастап 1700-ші жыл деп өзгертілді. Ал, ол кезде Еуропа «Григорий» күнтізбесіне ауысып кеткен еді (1582 ж). Екі күнтізбедегі айырмашылық себебінен бұл кезде Ресейде 1700 жылдың 1 қаңтары болса, Еуропа елдерінде 1700 жылдың 10 қаңтары кіріп жатқан еді.

     Уақыт өтуімен «Григорий» күнтізбесі бүкіл әлемге таралды. Біз құрамында болған Кеңес Одағына ол 1918 жылы енгізілді. 1918 жылдың 24 қаңтарында «Батыс Европа күнтізбесінің Ресей мемлекетіне енгізілуі туралы» В.И. Ленин қол қойған декрет қабылданды. Бұл кезде «Юлий» және «Григорий» күнтізбелерінің арасындағы алшақтық 13 күнге жеткен еді (1700 жылы екі күнтізбедегі айырмашылық 10 күн болғанын жоғарыда айтқанбыз). Декретте көрсетілгендей 1918 жылдың 31 қаңтарынан кейінгі күн 1 ақпан емес, 14 ақпан болып есептелді. Соның әсерінен бұрын 1 наурызда Жаңа жыл - Ұлыс күнін тойлайтын қазақ елі 1918 жылдан бері қарай «Көрісу» мерекесін 14 наурызда тойлайтын болды.

«Наурыз» неге «Амал» мерекесі деп аталған?

     Бұрынғы қариялар 22 наурызды «қызылбастың наурызы» дейді екен (Қызылбас - Иран, бұрынғы Парсы елінің қазіргі атауы). «Наурыз» сөзі - парсы тілінен шыққан, «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Қазақ халқы наурыз демей - амал деген. Қазіргі күні 14 наурызда еліміздің батыс өңірі ғана ұлыс күнін тойлап, көріседі. 70 жылғы тепкіден еліміздің қалған аймақтарында бұл дәстүр ұмытылған. Әйтпесе, күллі қазақ күні кешеге дейін амал мерекесінде көрісу салтын жасап келген деген дерек бар. Бұған Шәкәрім қажының баласы Ахаттың естелігі дәлел: «14 март - ескіше 1 март. Әкей айтты: «Бүгін ескіше 1 март, қазақша жаңа жыл, ұлыстың ұлы күні дейді. Ал жаңа жылдың бұрынғы аты - Наурыз, бұл фарсы тілі. «Жаңа күн» деген сөз. Қожа-молдалар ескі әдетті қалдырамыз деп, құрбан, ораза айттарын ұлыс күні дегізіп жіберген. Ескі қазақша, ескі түрікше жаңа жыл күнінің аты - «ұлыс». Жаңа жыл басының ұлыс екеніне мынадай дәлел бар. «Ұлыс күні қазан толса, ол жылы ақ мол болар. Ұлы кісіден бата алса, сонда олжалы жол болар» - деген, тіпті ескі мақал».

    Шығыс елдерінің (шәмси) күнтізбесі бойынша, наурыздың басталуы хамал (амал) айының 1 жұлдызы болып есептеледі. Хамал - Тоқты шоқжұлдызының ескі парсыша атауы. Күн мен түн теңеліп, амал кірген сәтте Тоқты шоқжұлдызы туады. «Наурыз» сөзі парсының «жаңа күн» дегенінен шыққанын айтқанбыз. Ертеде біздің қазақ бұл күнді «наурыз» демей «амал» деген. Бұл қазіргі күнтізбе бойынша 14 наурызға сәйкес келеді. «Көрісудің» екінші атауы «Амал» болуының сыры осында жатса керек. Ал «Көрісу» деп аталып кетуі осы «Амал» мерекесінде жасалатын басты салт - көптен көрмеген бір-біріне жақын адамдардың кездесіп, көрісуі, өкпе-ренішке байланысты бет көріспей жүрген кісілердің кешірісіп, жүздесуінен туған болса керек.

    P.S. Маңғыстау, Атырау облыстарында тегіс, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарының кей бөлігінде аталып өтілетін бұл мерекені көршілес Ресейдің Астрахан, Саратов, Орынбор өлкесіндегі қазақтар да, Қарақалпақстанның қазақтар көп қоныстанған өңірлері де тойлайды.

                                                                                                                                                Ербол ЖАНАТ

        http://www.inform.kz/kaz/article/2880566 

толығырақ

    

        Қазақтың ұлттық әшекей бұйымдары көшпенділердің байырғы жерінде ғана емес, әлемнің басқа елдерінде де танымал болып жатыр.

       Бүгінде әлемнің түрлі елдеріндегі әйелдер мен бойжеткендердің қазақтың ұлттық нақышта жасалған зергерлік бұйымдарына ерекше назары ауып отыр. Бұл туралы нәзік жандылардың әдемі образдарын жасап, толықтырумен айналысатын мамандардың бірі, дизайнер Әмина Шоқпарова баяндап берді.

         «Бүгінде Қазақстан нарығында ұлттық әшекейлер өте көп. Мен бұған қатты  қуанып отырмын. Үш жыл бұрын ұлттық әшекейлерді сату өте қиын болған: адамдар таңдана қараса да, оларды көбіне кәдесый ретінде сатып алатын. Күнделікті өмірде тағып жүруге болатын әшекей бұйымы ретінде санамайтын. Қазіргі кезде мен ұлттық әшекейлерді тағып жүрген талай жас қыздар, егде жастағы әйелдерді көріп жүрмін», - деп бөлісті өз көрген-білгенімен Әмина Шоқпарова.

       «Маған шабыт сыйлайтын ең басты нәрсе - дәстүрлер мен тарихи фактілер. Біздің әшекейлер, бірінші кезекте, қандай да бір әдемі дизайннан емес, тарих пен қазақ халқының дәстүрлерінен туындайды. Менің барлық әшекейлерім жетекшім - тарих ғылымдарының докторы, 20 жылдан астам уақыт қазақ ұлттық әшекейлерін зерттеп келе жатқан Шайзада Тоқтабаевамен келісіледі. Мен үшін көне әшекейлерде көрсетілген мән-мағынаны сақтап қалуы өте маңызды», - деді дизайнер.

      «Әйел бақыты. Әр адам «бақыт» сөзін әртүрлі түсінеді, бірақ мен әйел адамның махаббат, мейірімге бөленуі - шынайы бақыты деп санаймын. Менің бақытым - әрине, менің отбасым: жұбайым, балаларым. Мен барлығымыз жиналып, тұрмыстық мәселелерді, шығармашылық, жұмыс шаруаларын ортаға салып, талқылағанда бақыттымын», - деп түйіндеді сөзін Әмина Шоқпарова, Қазақстанның барлық әйелдерін көктем мерекесі - 8 наурызбен құттықтай отырып. 

       http://www.inform.kz/kaz/article/2878830

толығырақ

Қара сабын қалай жасалады?

       Бағзы халқымыз көшіп – қонып, жаз жайлау, қыс қыстауда күнелтіп жүріп, өзінің кір – қоңын, киім – кешегін, көрпе – жастығын мұнтаздай таза ұстаған. Даласы қалай таза болса, үй – іші де сондай ретті, оюлы сырмағы қағулы, түскиіз, шымылдығы жуулы тұратын. Әсіресе, халық өзі қолдан жасайтын қара сабыны кірді кетіруімен, емдік қасиетімен, үнемділігімен ерекше. Бүгіндері ұмыт болып бара жатқан бұл сабынды жасаудың өзі оңай шаруа емес.

        Қара сабынды жасаудың бірнеше кезеңі бар. Әуелі, сары күзде буыны пісіп, сабағы қатайған алаботаны бір жерге жинап өртейді. Кейініректе күнбағысты соғып алған соң, оның қапағын кептіріп, соның да күлін пайдаланатын болды. Алаботаның күлін суытып, кендір қалтаға салады. Әсіресе, кесек – кесек боп ұйыған күл қорытпасынан сақар көп шығады. Күлің қанша көп болса, сонша жақсы, себебі, төрт – бес қалта (дағар) күлден, жарты қалта сақар алынады. Қалтадағы күлді шиден жасалған шыптаның үстіне жұқа бұл жайып, айналасын кенеулеп, ойыққа төгіп, астына үлкен тегене қояды, күлдің үстінен сақылдап қайнаған суды құяды. Сол кезде күлдің сөлі, нәрі сумен бірге ағып, тегенеге жиналады. Сол суды тұнытып, астындағы тұнбасына қоспастан майланған қазанға құйып қайнату керек. Нілі сорғыған күлді ауыстырып, жаңалап, астындағы жиналған суды тұндырып, майланған қазанға дер уақытында құйып алу керек. Қарағай, қайың, тораңғы секілді бір қалыпты маздап жанатын ағаштармен қайнаған күлдің суы құрғақ сақарға айналады. Төрт – бес қазан күлдің сөлді суынан жарты қазан сақар жинауға болатынын ескерсеңіз, қыруар еңбектің жемісі арқылы келетінін бағамдай беріңіз. Мұнда ескеретін бір жайт, күнбағыстың яки алаботаның күлі болса да, оның үстінен құйған сумен ағатын ащы нілі көбірек болғаны өте маңызды. Әдетте, тегенедегі күл суының түсі қызылкүрең бояуға жуық. Оны қайнату барысында, алған сақарыңыз майда, уытты болады. Бұл өзара қоспалар арқылы ажырату әдісі. Бұрынғы апаларымыз күз келсе болды, алаботаны өртеп, неғұрлым көбірек сақар жинауға ұмтылатын. Себебі, алған сақары бір жыл бойы сабын жасауға жетуі керек.
       Қара сабынның емдік қасиетіне келер болсақ шипагер мамандар «Көбінде кездесетін ілме, шетпеге де қолдан­ылады. Қара сабыннан біраз қырып алып, баланың арқасын ысып тараймыз. Оны денеге жағып, біраз сіңіргенше сылап-сипаймыз. Сыртын табиғи, мақтадан жасалған шүберек­термен орап тастаймыз. Сөйтіп, ет пен терінің ортасындағы желді кетіріп, шетпе, ілме болған адамдарды емдеуге болады. Түрлі тері аурулары, сиыр теміреткісі де ет пен терінің ортасындағы азықық жетіспеуінен, жүйке-жүйенің дұрыс жұмыс істемеуінен туындайды. Аурудың асқынбаған жағдайында қара сабынмен шомылдырып да, сырқатты құлан-таза айықтыруға болады» – дейді.